Els Hazelhoff tekst en redactie ROUW, CULTUUR & ZINGEVING

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Els Hazelhoff tekst en redactie www.hazelhofftekst.nl ROUW, CULTUUR & ZINGEVING"

Transcriptie

1 ROUW, CULTUUR & ZINGEVING Over rouw, cultuur en zingeving raak je nooit uitgepraat en uitgedacht. Is de dood werkelijk het einde of is er leven na de dood? Hoe kunnen degenen die achterblijven hun leven weer oppakken en verder groeien ondanks de pijn en het verdriet?. Deze openingswoorden van Adri Faro- Verspui, oprichtster en directeur van De Horizon, Praktijk voor Stervensbegeleiding en Rouwverwerking, waren de opmaat tot een boeiend symposium. Dat werd op 12 mei ter gelegenheid van het 12 ½ jarig jubileum van de Horizon in theater de Leest in Waalwijk gehouden. Tijdens het symposium gingen zes sprekers vanuit verschillende (religieuze) tradities in op rouw en rouwverwerking en de rol van religie en zingeving daarin. Rouw beleef je in gezamenlijkheid, luidde de inleiding waarmee Abdulwahid van Bommel het spits afbeet. Van Bommel, Nederlander van geboorte, bekeerde zich op zijn drieëntwintigste tot de Islam en studeerde in Istanbul op een imamseminarie. Hij is publicist en werkte acht jaar als geestelijk verzorger. De Islam stimuleert dat je (ernstig) zieken moet bezoeken. Volgens de Koran is God hierbij dan ook aanwezig. Als de tekenen van de doodstrijd zich aankondigen blijven familieleden, buren, vrienden en medegelovigen dag en nacht bij de stervende. Die omringen zij met veel liefde, geduld en voorkomendheid. De stervensbegeleiding richt zich op het geven van een positief en hoopvol beeld van het hiernamaals, want God is barmhartig en genadig. De geestelijk verzorger stelt waar mogelijk het beeld van de stervende bij, bijvoorbeeld als deze last heeft van schuldgevoelens. Op die manier kan de stervende vrede sluiten met zichzelf en met God. Daarnaast worden rustgevende soera s (hoofdstukken uit de Koran) gelezen en krijgt de stervende gelegenheid voor het uitspreken van een geloofsgetuigenis. Dit gebeurt in het Arabisch, de gebruikelijke manier waarop de teksten worden gereciteerd. Als het enigszins kan, en deze het wil, wordt de stervende op zijn rechterzij, richting Mekka, gekeerd om de laatste levensadem uit te blazen. Teksten uit de Koran De geloofsgemeenschap, dus niet alleen de familie, heeft na het overlijden een taak. Zoals het wassen van de overledene, het lichaam wikkelen in eenvoudige doeken van Egyptisch katoen (arm en rijk), het dragen naar het graf en het bidden voor de overledene. De imam heeft hierbij meestal alleen een coördinerende taak. Door teksten uit de Koran te reciteren helpt hij de overledene bij zijn overgang naar het hiernamaals; hij geeft daarvoor als het ware de spirituele bagage mee. De rouwperiode duurde oorspronkelijk drie dagen, maar is op geheimzinnige wijze uitgegroeid tot 40 dagen. Je komt bij elkaar, de gasten nemen eten mee, er worden herinneringen opgehaald en teksten gereciteerd. Deze rouwrituelen helpen onder andere bij het besef van de betekenis van het sterven. Het achterwege laten daarvan kan een nabestaande ernstig in verwarring brengen. Een rouwtrauma kan worden verwerkt door (onderdelen van) achterwege gebleven rituelen alsnog uit te voeren.

2 De betekenis van persoonlijke zingeving in het rouwproces. Het gemeenschappelijke rouwen heeft ook in de Joodse rouwrituelen een belangrijke functie. Rituelen worden persoonlijk op het moment dat ze in de gemeenschap plaatsvinden, aldus drs. Sasja Martel. Zij studeerde judaïca in Amsterdam en doceert over het Jodendom in binnen- en buitenland. Ze is initiatiefneemster en directeur van het Joods Hospice Immanuel in Amsterdam. De Joodse rouwrituelen zijn een mix van rouwen (loslaten) en het leven vieren. De vraag is echter: Hoe laat je het leven los en hoe vier je het leven, ook na het overlijden van een dierbare? In het hospice wordt daartoe aandacht besteed aan het levensverhaal van de terminale cliënt en zijn of haar speciale wensen. Martel gaf het voorbeeld van een Joodse man, overlevende van de Holocaust, weduwnaar van een niet-joodse vrouw, met niet-joodse kinderen (het Jodendom wordt immers via de moeder overgedragen), die op het eind van zijn leven nauwelijks nog contacten had. Hij leefde in een huis op de betonnen vloer en verkeerde eigenlijk in een permanente staat van depressie. In feite was hij zijn Joodse ziel kwijt en snakte naar het oude vertrouwde. Het luchtte hem enorm op hierover te kunnen praten en leidde tot acceptatie van de dood. Voetbal was zijn passie. Hij vierde het leven door nog intens te genieten van de Europese kampioenschappen voetbal. Een week daarna overleed hij. Het Kaddish-gebed Het Kaddish-gebed speelt een belangrijke rol in de Joodse rouwrituelen. Het woord dood komt hierin niet voor. Het gebed is een ultieme lofzang op het leven. Dit heeft te maken met de Joodse visie op leven en dood, die daarin strikt gescheiden zijn. De levenden moeten in het leven staan, want hier ligt je opdracht; de overledenen horen in het hiernamaals. Mannelijke nabestaanden spreken drie keer per dag, gedurende een jaar het Kaddish-gebed uit te midden van tien mannen. Dit gebeurt meestal in de synagoge, omdat daar dit aantal mannen wel te vinden is. Althans, in grote Joodse gemeenschappen. In de synagogen zijn mannen en vrouwen gescheiden; vrouwelijke nabestaanden zoeken daarom naar eigen manieren om Kaddish te zeggen. Door dit gebed uit te spreken, slaat de gemeenschap als het ware een warme deken om je heen en kun je je verdriet verwerken. Zo betrekt de gemeenschap je weer bij het leven. Na de rouwperiode wordt het gebed nog jaarlijks op de Joodse sterfdag van de overledene uitgesproken. Religie kan mensen ruimte geven om te rouwen. Religie is in staat rouwgevoelens te transformeren naar een zekere schoonheid. In de Hindoestaanse gemeenschappen wordt veel gedeeld en samen beleefd. Zingeving is voor Hindoestanen een loos begrip, omdat het zo individualistisch is. Het gaat erom met aandacht aanwezig te zijn bij de stervende, vertelde geestelijk verzorger (pandit) Attry Ramdhani. Hij werkt bij Medisch Centrum Haaglanden en Laurens verpleeghuizen in Den Haag en heeft veel ervaring met het bijstaan van zieke en stervende hindoes en hun familie. De ca Hindoes wonen veelal in de Randstad. De meesten komen uit Suriname en hebben Indiase wortels. Elke stroming in het Hindoeïsme heeft zijn eigen gebruiken en rituelen. Het is daarom voor een geestelijk verzorger belangrijk om te weten tot welke stroming iemand hoort.

3 Reïncarnatie (wedergeboorte), een belangrijk beginsel in het Hindoeïsme, speelt een belangrijke rol bij de dood en het leven zelf. Je moet je richten op dit leven. Je karma (de optelsom van al je handelingen in het leven) is belangrijk voor jezelf en alle wezens op aarde. Alles heeft een goddelijke ziel. Teruggeven aan de natuur De wedergeboorte biedt de mogelijkheid om opnieuw een goed of beter leven te lijden. Sommige hindoes (en veel westerse mensen) zien de wedergeboorte als straf. Ook voor zonden die in een vorig leven zijn begaan. Dit kan een enorm schuldgevoel teweegbrengen. Als je dit bij een sterfbed uitdraagt, kun je de stervende extra belasten en het lijden vergroten. Hindoes zijn niet bang voor de dood, maar wel voor wat ze moeten loslaten (familie, zaken, geld). Als je je hier geestelijk op voor kunt bereiden, dan kun je de aarde vol glorie verlaten en het licht tegemoet gaan. Het gaat er om bewust te leven én te sterven. Als iemand is overleden, wordt door rouwrituelen symbolisch ieder lichamelijk element van de persoon teruggegeven aan de natuur. Dit gebeurt onder andere door vuur- en fruitoffers te brengen en het lichaam te cremeren. Hierbij worden Vedische hymnen gezongen. De kinderen van de overledene hebben een belangrijke rol bij deze rituelen. De rouwverwerking verloopt in fases. Verhalen en anekdotes uit de heilige geschriften zijn het begin. Dan pas komt het persoonlijke (levensverhaal) aan de orde. Bij de rouwrituelen is veel ruimte voor stilte en muziek. Na de crematie wordt de as verstrooid op zee. De ziel vervolgt zijn reis. De persoonlijkheid blijft de nabestaanden bij. De rouwverwerking begint bij de asverstrooiing en wordt voortgezet door herinneringen op te halen. Inzicht in het proces van verwerking is noodzakelijk. Het christelijke geloof in Nederland is sterk geïndividualiseerd: iedereen gelooft op zijn eigen manier. Toch hebben we nog steeds de neiging te vervallen in het oude hokjesdenken. Dit maakt dat je je niet herkent in- en verbonden voelt met elkaar. Drs. Arthur Polspoel, voorheen als docent pastoraattheologie, supervisor en stagebegeleider verbonden aan de Theologisch Faculteit Tilburg, is van huis uit katholiek en naar eigen zeggen ondanks alles nog steeds gelovig. Zijn ervaring is dat door het geïndividualiseerde geloven, geloof vooral in crisissituaties om de hoek komt kijken, zoals bij de stervensbegeleiding. De uitvaart wordt ook niet meer door het collectief bepaald, maar door het individu. De ideeën die mensen daarbij over God hebben zijn tot drie thema s terug te brengen. 1. De God van het verbond. Heb ik met God een verbond ofwel heb ik steun aan Hem? Dit komt onder andere tot uitdrukking in het bidden. Sommige mensen weten zich dan gehoord, anderen niet. Mensen zeggen vaak: Had ik het vertrouwen van vroeger nog maar. Kun je me helpen om dit terug te vinden?. 2. De God van de belofte. Er is meer dan dit leven. Dit is eigenlijk geloven in verlangen. Onderzoeken wijzen uit dat 1/3 van de Nederlanders hier ja tegen zegt, 1/3 twijfelt en 1/3 wijst dit af. Polspoel meent echter dat het verlangen naar een leven na de dood onder meer mensen leeft dan wij denken. 3. God als inspiratie: Heb uw naaste lief als uzelf. De vragen die mensen zich hierbij stellen zijn: Kan ik mezelf wat mijn levenshouding betreft recht in de ogen kijken en, als er een God is, kan ik Hem dan zonder schaamte tegemoet treden?

4 Dit is een andere opstelling dan de grote angst voor de straf voor een zondig leven. De straffende God van vroeger is hierbij losgelaten. Menselijke wijsheid hoort niet bij één bepaalde cultuur of religie. Rouw en rouwverwerking hebben heel veel te maken met de visie op de dood. In het Boeddhisme, dat overigens geen religie maar een levensweg is, hoort de dood bij het leven. Drs. Fenja Heupers, seniorleraar (acharya) in de Shambhalaboeddhistische traditie legde na deze inleidende woorden kort uit wie Boeddha was. De zeer beschermd opgevoede prins Siddharta verliet na een drietal confrontaties met lijden en dood het ouderlijk paleis om zich als monnik te wijden aan een sober leven vol contemplatie en meditatie. De centrale vragen die hij zichzelf stelde waren: Hoe komt het dat wij gedreven worden door- en vasthouden aan onze (gedachten) patronen en impulsen en onszelf daardoor lijden aandoen. En hoe kun je je hiervan losmaken? Door hierin inzicht te krijgen, beleefde hij verlichting, ging lesgeven en werd Boeddha. Onze samenleving verdooft ons door het voortdurende entertainment en jaagt ons op om in een steeds hoger tempo te leven. Hierdoor ontgaat ons dat het leven eindig, dus kostbaar, is. Boeddha leert ons dat als wij de dood en de vergankelijkheid accepteren, wij het leven nu kunnen vieren. Door te mediteren ontdoe je je van ballast en blijft op den duur naakt bewustzijn over. Ook de dood kan openen. Als rechtstreeks met de dood wordt omgegaan, kun je uitstijgen boven je angsten. Dan kan de dood helend zijn. Ons leven kent nu eenmaal seizoenen. En sterven en rouwen is één daarvan. Het Tibetaanse Dodenboek Het Tibetaanse Dodenboek is geschreven om mensen te helpen op het moment van de dood en daarna. Volgens het Tibetaanse Dodenboek lost het lichaam op in vier elementen. 1. Aarde: het lichaam wordt zwaar. 2. Water: dit is te merken doordat stervenden vaak enorme dorst hebben. 3. Vuur: het lichaam wordt koud. 4. Lucht: de ademhaling stopt. Tegelijk lossen een heleboel gedachten en patronen op. Hiervoor in de plaats komt helder licht ofwel inzicht (naakt bewustzijn). De teksten uit het Dodenboek creëren een vredige sfeer, zodat er een bepaalde gemoedsrust ontstaat en de geest zichzelf na de dood weer kan oppakken en niet terugvalt in bepaalde patronen, zodat die het volgende leven niet meer bepalen. Volgens de Tibetaanse traditie gebeurt dit door negatieve dingen uit te spreken en los te laten en vredige, positieve energie binnen te laten. Dit komt ten goede aan iedereen die bij het sterven betrokken is. Meditatie is hierbij een hulpmiddel. Zie de dood onder ogen. Dan ontstaat veel rust en sereniteit, ook in het rouwproces. Empathie en rouw Het humanisme wordt in Nederland vaak gezien als een kerk voor buitenkerkelijken. Volgens Joachim Duyndam, universitair hoofddocent filosofie aan de Universiteit voor Humanistiek In Utrecht, moet we dit breder zien. In zijn optiek is het humanisme een kritische stroming in de cultuur die daaraan

5 teruggeeft wat in vergetelheid is geraakt. Het humanisme is een dialoogpartij die de cultuur iets teruggeeft. Bijvoorbeeld het vermogen om zelf te denken over moraal en ethiek. Het humanisme heeft ook altijd het contact met de religie onderhouden. Grondlegger Erasmus is bijvoorbeeld zijn hele leven een gelovig christen gebleven. Er is wel een stroming van atheïstische humanisten. Hoe het humanisme zich manifesteert is afhankelijk van de context van de samenleving en van een onderwerp. Humanisten geloven niet in een hiernamaals, maar in het hier en nu. De stervens- en rouwbegeleiding wil mensen vooral teruggeven aan zichzelf. Een hulpmiddel hierbij is empathie: het met een ander meeleven en meevoelen. Dit is beslist iets anders dan meelijden. Een empathisch mens heeft zelf geen verdriet (en kan daar dus niet aan te gronde gaan), maar potentieel verdriet (deze pijn, dit lijden kan mij ook overkomen). Empathie is de erkenning van emoties. Empathie kan helpen om het eenzame aspect van emoties te verlichten. Mijn waarneming kan worden ondersteund doordat anderen hetzelfde kunnen voelen en ervaren. Dit kan het gevoel doorbreken dat ik ten onder ga aan mijn emoties. Een begeleider/ondersteuner van het stervens- en rouwproces moet er wel voor waken dat hij of zij de emoties van de ander(en) niet overneemt, zoals zijn of haar angst. Hier kun je volledig in verdwijnen. Hoofdpunten uit de discussie De discussie onder leiding van dr. Frank Petter, burgermeester en voormalig predikant en hoofd van het Centrum voor Wetenschap en Levensbeschouwing van de Universiteit van Tilburg, leverde tot slot nog de volgende uitspraken op. Ook de Islam biedt in rouwprocessen ruimte aan woede en verzet. In de Koran staan voorbeelden van klagen tegen God. Veel imams in Nederland zijn op dit gebied nog onvoldoende geprofessionaliseerd; legerimams en geestelijk verzorgers in de zorg lopen voorop. Hierdoor worden verschillende meningen uitgedragen. In de katholieke traditie wordt gebeden voor de zielenrust van de overledene, de protestantse traditie heeft dat al lang geleden afgewezen. Sinds de jaren 70 van de vorige eeuw zijn er rituelen voor nabestaanden gekomen. Er verandert dus veel. Mensen gaan om allerlei redenen naar kerkelijke uitvaarten, ook als ze niet gelovig zijn. Een uitvaartleider/ predikant houdt hier uiteraard rekening mee, maar de dienst moet wel over God blijven gaan. Empathie en rituelen kunnen op een vergelijkbare manier mensen troost bieden. Empathie is ook maar één element van de rouwbegeleiding. Rituelen sluiten ruimte en tijd op een bepaalde manier af. Herkenning is de kracht van het ritueel. Bij rituelen ga je eigenlijk van buiten (de vorm) naar binnen (de inhoud). De werkelijke waarde ligt in de inhoud. Dit willen mensen vasthouden. Maar zij kiezen vaak voor een andere vorm als de oorspronkelijke niet meer aanspreekt. Tegenwoordig laten de ritueel begeleiders mensen daarom hun eigen vorm kiezen. Dat is ook belangrijk. Toch moet er duidelijkheid zijn tussen geïnspireerde vormen en de oorspronkelijke rituelen, anders verdwijnt de diepte die er vanuit de traditie is. Abdulwahid van Bommel sloot de discussie met een Joodse rebbe af. De kern: Het er niet zo veel toe doet met welke rituelen je afscheid neemt van het leven

6 of rouwt. Het gaat erom dat je je angsten, zorgen en pijn toevertrouwd aan God. Hij antwoordt!

Workshop Sterven en Cultuur

Workshop Sterven en Cultuur Workshop Sterven en Cultuur Berbel Tanck (I) Ruth Ramaker (II) Workshop cultuur Pretoets Theorie Eigen ervaringen Stellingen Pretoets In het Boeddhisme moet de strevende vastgehouden worden door een naaste.

Nadere informatie

Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget

Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget Palliatieve zorg Palliatieve zorg is een benadering die de kwaliteit van het leven verbetert van patiënten en hun naasten die te maken hebben met een levensbedreigende

Nadere informatie

Uitvaart voorbede Voorbeeld 1.

Uitvaart voorbede Voorbeeld 1. Uitvaart voorbede Voorganger: Genadige en barmhartige God. U ziet ons hier bijeen in ons verdriet rond het sterven van N. Hij / zij was één van ons, wij zullen hem / haar missen. Geef ons de kracht samen

Nadere informatie

Een Visioen van Liefde

Een Visioen van Liefde Een Visioen van Liefde Orthen, april 2012 WIE ZIJN WIJ? De oorsprong van de gemeenschap San Salvator ligt in de rooms-katholieke traditie, en voelt zich van daaruit verbonden met de Bijbel, geïnspireerd

Nadere informatie

1. Priester: Licht en leven vinden we bij God, want Hij wil niet dat de mens

1. Priester: Licht en leven vinden we bij God, want Hij wil niet dat de mens Voorbede Na de homilie van de diaken of de priester volgt de Voorbede. In de Voorbede bidden we als geloofsgemeenschap voor de intenties die in ons hart zijn. Uiteraard gaan de beden in het geval van een

Nadere informatie

Geestelijke verzorging

Geestelijke verzorging Geestelijke verzorging Zorg met aandacht - Aandacht voor wat u gelooft Onlangs bent u opgenomen in het Havenziekenhuis. Opname in een ziekenhuis kan vragen en emoties oproepen. Het kan prettig zijn om

Nadere informatie

Geestelijke verzorging

Geestelijke verzorging Dienst Geestelijke Verzorging Geestelijke verzorging Algemene informatie >> wie ben ik? waarom gebeurt dit? wat maakt mijn leven zinvol? Wie dit soort vragen heeft of met zijn ziel onder de arm loopt,

Nadere informatie

muziek CD Secret Garden, nummer 3 song from a secret garden

muziek CD Secret Garden, nummer 3 song from a secret garden Sessie Suzanne van Horssen, 1 e Nationale congres voor hospicezorg Sessie: Helpen bij afscheid nemen Hoe help je mensen bij afscheid nemen van dit leven? Daarvoor moet je weten wat er mogelijk is en vooral

Nadere informatie

Artikelen Een uitvaart tussen kerk en niets

Artikelen Een uitvaart tussen kerk en niets Artikelen Een uitvaart tussen kerk en niets Het omgaan met afscheid nemen, sterven en dood is in onze samenleving aan het veranderen. Steeds vaker zie je dat mensen zelf actief betrokken willen zijn bij

Nadere informatie

Rouwen. Praten en delen met lotgenoten

Rouwen. Praten en delen met lotgenoten Rouwen Als een dierbaar iemand pas gestorven is en je afscheid van hem of haar hebt moeten nemen, dan voel je je vaak heel wezenloos. Je vraagt je af waarom dit moest gebeuren maar je krijgt geen antwoord.

Nadere informatie

Het sacrament van de ziekenzalving.

Het sacrament van de ziekenzalving. Het sacrament van de ziekenzalving. Vooraf rustige muziek. 1. Kruisteken en vredeswens door pater Gerard. In de naam van de Vader en de Zoon en de Heilige Geest. Amen Vrede zij u allen en allen die u lief

Nadere informatie

Cambriana online hulpprogramma

Cambriana online hulpprogramma Dit is deel 1 van het online hulpprogramma van Cambriana. Verwerking van een scheiding 'Breaking up is hard to do' Neil Sedaka Een scheiding is een van de pijnlijkste ervaringen die je kunt meemaken in

Nadere informatie

Open je hart en verwacht een wonder van Jezus!

Open je hart en verwacht een wonder van Jezus! Open je hart en verwacht een wonder van Jezus! Voordat je het onderstaande gaat doorlezen wil ik je vragen om het onderstaande gebed te bidden: Almachtige God, Schepper van hemel en aarde, ik mag op dit

Nadere informatie

Uitvaart. Orde II Schrift en Gebed. Allen staan terwijl de gestorvene wordt binnengedragen Kaarsen kunnen worden aangestoken

Uitvaart. Orde II Schrift en Gebed. Allen staan terwijl de gestorvene wordt binnengedragen Kaarsen kunnen worden aangestoken Uitvaart Orde II Schrift en Gebed In de kerk intrede Allen staan terwijl de gestorvene wordt binnengedragen Kaarsen kunnen worden aangestoken groet en inleidend woord Genade zij u en vrede van God, onze

Nadere informatie

de stervensfase informatie voor mensen die betrokken zijn bij een sterfbed

de stervensfase informatie voor mensen die betrokken zijn bij een sterfbed de stervensfase informatie voor mensen die betrokken zijn bij een sterfbed de stervensfase Aan het einde van het leven vinden - soms na een kort, soms na een lang ziekbed - lichamelijke en geestelijke

Nadere informatie

18. Evangelist in eigen land 19. Onder Jezus zegen Een bereide plaats 20. Water 21. Een gebed om de Heilige Geest Doorwaai mijn hof 22.

18. Evangelist in eigen land 19. Onder Jezus zegen Een bereide plaats 20. Water 21. Een gebed om de Heilige Geest Doorwaai mijn hof 22. Inhoudsopgave Voorwoord 1. Een gebed bij het begin van het nieuwe jaar Ik ben met u 2. Gods hand 3. Zegen Vrede met God 4. In de kerk 5. Is Deze niet de Christus? Deze ontvangt zondaars 6. Echte vrienden

Nadere informatie

VERSLAG om het verlies van een dierbare. Lezing door drs. Arthur Polspoel

VERSLAG om het verlies van een dierbare. Lezing door drs. Arthur Polspoel VERSLAG om het verlies van een dierbare Lezing door drs. Arthur Polspoel Organisatie: Activiteit: Stichting Rouwbegeleiding Helmond e.o. Lezing door drs. Arthur Polspoel over afscheid en verlies met als

Nadere informatie

EEN DIERBARE VERLIEZEN

EEN DIERBARE VERLIEZEN EEN DIERBARE VERLIEZEN 994 Inleiding Deze folder is bedoeld voor nabestaanden. U leest hierin over de gevoelens die u kunt ervaren en hoe u in deze moeilijke tijd goed voor uzelf kunt zorgen. U heeft kort

Nadere informatie

Verlies & Rouw. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website:

Verlies & Rouw. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: Verlies & Rouw HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.org Verlies is wanneer je iemand of iets die veel voor

Nadere informatie

zondagmorgen 14 november 2010 Welkomkerk ds. W.H. Hendriks-Vogelaar

zondagmorgen 14 november 2010 Welkomkerk ds. W.H. Hendriks-Vogelaar Gemeente van de Heer Jezus Christus, Jongeren, ouderen, kinderen van God, Zoals ik voor de lezing al gezegd heb; het gaat vanmorgen niet over trouwen of getrouwd zijn, dat is alleen een voorbeeld verhaal.

Nadere informatie

Levensbeschouwing, religie en zingeving (cursus: Werken aan de spirituele dimensie in de palliatieve zorg. ) Drs. Arthur Polspoel

Levensbeschouwing, religie en zingeving (cursus: Werken aan de spirituele dimensie in de palliatieve zorg. ) Drs. Arthur Polspoel Levensbeschouwing, religie en zingeving (cursus: Werken aan de spirituele dimensie in de palliatieve zorg. ) Drs. Arthur Polspoel De geïndividualiseerde, kleurrijke kaart van de Nederlandse levensbeschouwing

Nadere informatie

De vierde dimensie van palliatieve zorg: Hoe pakken wij het aan in Nederland? Palliatieve zorg. Problemen met spiritualiteit. Wat is spiritueel?

De vierde dimensie van palliatieve zorg: Hoe pakken wij het aan in Nederland? Palliatieve zorg. Problemen met spiritualiteit. Wat is spiritueel? De vierde dimensie van palliatieve zorg: Hoe pakken wij het aan in Nederland? Brugge, 13 oktober 2009 Dr Carlo Leget, UHD Zorgethiek Universiteit van Tilburg www.zorgethiek.nu Palliatieve zorg Palliatieve

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Wachten en waken

Patiënteninformatie. Wachten en waken Patiënteninformatie Wachten en waken Inhoud Inleiding... 3 Wachten is hard werken... 4 Neem de tijd... 4 Wissel elkaar af... 4 Sfeer... 4 Samen zorgen voor de patiënt... 5 Vertrouwde rituelen... 5 De veranderingen

Nadere informatie

Samenvattingen Geloof ABC

Samenvattingen Geloof ABC Samenvattingen Geloof ABC Info 1ABC: Wat is geloof? Het gaat in dit project om de belangrijkste wereldgodsdiensten: jodendom, christendom, islam, hindoeïsme en boeddhisme. Deze godsdiensten geven antwoorden

Nadere informatie

een dierbare verliezen

een dierbare verliezen een dierbare verliezen een dierbare verliezen U heeft kort geleden iemand verloren. Dat kan heel verwarrend zijn. Vaak is het moeilijk te accepteren dat iemand er niet meer is. Soms is het verdriet of

Nadere informatie

Dienst Geestelijke Verzorging

Dienst Geestelijke Verzorging Dienst Geestelijke Verzorging Patiënt en dan? U bent in het ziekenhuis opgenomen en er komt veel op u af. Deze situatie kan veel vragen oproepen en geestelijk behoorlijk zwaar zijn. Als u behoefte hebt

Nadere informatie

Samenvattingen Geloof ABC

Samenvattingen Geloof ABC Samenvattingen Geloof ABC Info 1ABC: Wat is geloof? Het gaat in dit project om de belangrijkste wereldgodsdiensten: jodendom, christendom, islam, hindoeïsme en boeddhisme. Deze godsdiensten geven antwoorden

Nadere informatie

Soms kan het te moeilijk zijn om wat diep in je leeft uit te spreken. Soms durf je dat gewoon niet, voor niemand niet.

Soms kan het te moeilijk zijn om wat diep in je leeft uit te spreken. Soms durf je dat gewoon niet, voor niemand niet. Ontmoetingskerk - Laren NH - 3 november 2013 2 Koningen 2 Hoe zwaar kan het voor je zijn om afscheid te moeten nemen. Wat gaat er door je heen, als je iemand moet loslaten. Red ik het wel zonder de ander,

Nadere informatie

Liturgische teksten en gebeden

Liturgische teksten en gebeden Liturgische teksten en gebeden Votum en groet Votum: Psalm 124:8 Groet: 1 Korintiërs 1:3 of 1 Timoteüs 1:2b of Openbaring 1:4b,5a of Genade zij u en vrede van God de Vader, door onze Heer Jezus Christus

Nadere informatie

Pastoraat wat is dat?

Pastoraat wat is dat? Pastoraat wat is dat? Eigenlijk best een lastige vraag! Pastoraat daar zijn heel veel dikke boeken over geschreven. Maar na het lezen weet je het soms nog niet!? Daarom mogen jullie een paar minuten daar

Nadere informatie

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het boeddhisme. Naam:

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het boeddhisme. Naam: Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het boeddhisme Naam: Het boeddhisme Hallo, dit is de vragenlijst die hoort bij de website over geestelijke stromingen. Je kunt de website vinden

Nadere informatie

Iedere tijd heeft zijn handvatten. Ultieme huisartsenzorg? Palliatieve zorg. Hoe noemen we het?

Iedere tijd heeft zijn handvatten. Ultieme huisartsenzorg? Palliatieve zorg. Hoe noemen we het? Ultieme huisartsenzorg? Iedere tijd heeft zijn handvatten NHG, 23 Mei 2013 Prof dr Carlo Leget, Universiteit voor Humanistiek www.zorgethiek.nu Palliatieve zorg Hoe noemen we het? Palliatieve zorg is een

Nadere informatie

Bijzonder procesdoel 5: Exploreren, verkennen en integreren van de existentiële dimensies

Bijzonder procesdoel 5: Exploreren, verkennen en integreren van de existentiële dimensies Bijzonder procesdoel 5: Exploreren, verkennen en integreren van de existentiële dimensies Eerste leerjaar B 5.1. Herkennen en verkennen van (grens)ervaringen Wat het betekent voor mij - verdriet - pijn

Nadere informatie

Het sacrament van de ziekenzalving.

Het sacrament van de ziekenzalving. Het sacrament van de ziekenzalving. 1. Kruisteken en vredeswens door pater Gerard. In de naam van de Vader en de Zoon en de Heilige Geest. Amen Vrede zij u allen en allen die u lief zijn. 2. Welkomswoord.

Nadere informatie

wil ik het wensen rond overlijden

wil ik het wensen rond overlijden ZO wil ik het wensen rond overlijden Als jij mij vertelt wat je wilt, Zet ik de wereld even stil Om jouw leven gedag te zeggen En jou in ons hart neer te leggen. Wilma van Grieken, teamleider De Vaart(2012)

Nadere informatie

Geloven in Jezus Christus

Geloven in Jezus Christus Geloven in Jezus Christus Zoon van God Jezus krijgt God een menselijk gezicht. Immanuel wordt Hij genoemd: God met ons. Het is de naam die Hij bij zijn geboorte krijgt. ZIn Daar begint zijn bijzondere

Nadere informatie

Beginsituatie: De leerlingen hebben in eerdere lessen gewerkt rond geloven en rond de verschillende wereldreligies (zie hoekenwerk wereldreligies).

Beginsituatie: De leerlingen hebben in eerdere lessen gewerkt rond geloven en rond de verschillende wereldreligies (zie hoekenwerk wereldreligies). TITEL ACTIVITEI T + beschrijving: Leven na de dood? 2 e graad In deze les gaan we dieper in op de gebruiken bij een overlijden. We bestuderen de visie op het hiernamaals of een leven na de dood in de verschillende

Nadere informatie

Noveengebed op voorspraak van de Zalige Paus Johannes Paulus II. Parochietour 2013

Noveengebed op voorspraak van de Zalige Paus Johannes Paulus II. Parochietour 2013 Noveengebed op voorspraak van de Zalige Paus Johannes Parochietour 2013 NOVEENGEBED PAROCHIETOUR 2013 Beste meebidder! Het gebed is van onschatbare waarde. Waarom bidden we dan zo weinig? Dat is een vraag

Nadere informatie

Motieven 1: Een wereld

Motieven 1: Een wereld Motieven 1: Een wereld Doelstellingen: Doel eerste subthema Een wereld om vrij te zijn De catechisanten leren inzien dat vrijheid in Bijbelse zin bij het leven van mensen hoort en ze vormen een mening

Nadere informatie

Zondag 28 september 2014 gaan we in ballingschap wel of niet aan het werk in de wijngaard

Zondag 28 september 2014 gaan we in ballingschap wel of niet aan het werk in de wijngaard Zondag 28 september 2014 gaan we in ballingschap wel of niet aan het werk in de wijngaard De Heilige Teresia van Lisieux, wier feest gevierd wordt op 1 oktober, zei eens: "Al had ik alle mogelijke zonden

Nadere informatie

LIEFHEBBEN: Elkaar aanvaarden in een gemeenschap van mafketels

LIEFHEBBEN: Elkaar aanvaarden in een gemeenschap van mafketels LIEFHEBBEN: Elkaar aanvaarden in een gemeenschap van mafketels Zoals de Vader mij zond, zend ik ook jullie. Jezus We houden van iemand wanneer we het goede voor hen zoeken als doel op zich. Dallas Willard

Nadere informatie

Pietá, Michelangelo DRAAGBAAR

Pietá, Michelangelo DRAAGBAAR Pietá, Michelangelo DRAAGBAAR In de Sint Pieterskerk in Rome staat het beeld Piëta van Michelangelo: een kleine zittende vrouw over wier schoot een slappe, volwassen man ligt. Ze kan hem nauwelijks dragen,

Nadere informatie

Hindoeïsme Humanisme

Hindoeïsme Humanisme Sterven en rouw binnen diverse levensbeschouwingen/religies ; Informatie samengesteld door Agora, landelijk ondersteuningspunt palliatieve terminale zorg, Bunnik, www.palliatief.nl Algemene opmerkingen

Nadere informatie

Of je hart nu breekt of scheurt, kapot is kapot.

Of je hart nu breekt of scheurt, kapot is kapot. Of je hart nu breekt of scheurt, kapot is kapot. Rouw van naastbestaanden van personen met dementie Gerke VERTHRIEST Een pluim voor jou, mantelzorger! We staan stil bij: - Rouwen als iemand nog niet dood

Nadere informatie

Tijd voor de dood. Stilstaan bij en tijd nemen voor de dood Oprecht en stap voor stap afscheid nemen. Beleidsnotitie Palliatieve Zorg

Tijd voor de dood. Stilstaan bij en tijd nemen voor de dood Oprecht en stap voor stap afscheid nemen. Beleidsnotitie Palliatieve Zorg Beleidsnotitie Palliatieve Zorg Tijd voor de dood Stilstaan bij en tijd nemen voor de dood Oprecht en stap voor stap afscheid nemen Beleidsnotitie Tijd voor de dood Auteur(s) A.Trienekens Datum September

Nadere informatie

Hand in hand door het leven gaan.

Hand in hand door het leven gaan. Ziekenzalving Hand in hand door het leven gaan. PZ Sancta Maria de pastorale dienst 1 KRUISTEKEN OPENING L: Hartelijk welkom iedereen en dank je wel voor jullie aanwezigheid bij dit sacrament van nabijheid

Nadere informatie

Luisteren naar de Heilige Geest

Luisteren naar de Heilige Geest Luisteren naar de Heilige Geest Johannes 14:16-17 En Ik zal de Vader bidden en Hij zal u een andere Trooster geven om tot in eeuwigheid bij u te zijn, de Geest der waarheid, die de wereld niet kan ontvangen,

Nadere informatie

wat is passend? naar aanleiding van Paulus brief aan de Kolossenzen wil ik dat uitwerken voor 4 categorieën vier kringen

wat is passend? naar aanleiding van Paulus brief aan de Kolossenzen wil ik dat uitwerken voor 4 categorieën vier kringen vandaag wil ik dit gebod toepassen op het geloofsgesprek onderwerp van de gemeenteavond komende week onze overtuiging is dat zulke gesprekken hard nodig zijn voor de opbouw van onze gemeente tegelijk is

Nadere informatie

Onze Vader. Amen. www.bisdomdenbosch.nl

Onze Vader. Amen. www.bisdomdenbosch.nl Onze Vader Onze Vader Onze Vader, die in de hemel zijt, Uw Naam worde geheiligd, Uw Rijk kome, Uw wil geschiede op aarde zoals in de hemel, Geef ons heden ons dagelijks brood, en vergeef ons onze schuld,

Nadere informatie

7 STAPPEN NAAR BEVRIJDING ~ RICHTLIJNEN

7 STAPPEN NAAR BEVRIJDING ~ RICHTLIJNEN 7 STAPPEN NAAR BEVRIJDING ~ RICHTLIJNEN Stap 1: PROCLAMEREN VAN WAARHEID Proclameer Jezus volbrachte werk van het Kruis = vergeving & herstel. Proclameer Gods liefde, genade, vergeving, bevestiging en

Nadere informatie

Je bent gestorven maar niet dood Je beeld verschijnt als ik wat sta te staren naar een pagina

Je bent gestorven maar niet dood Je beeld verschijnt als ik wat sta te staren naar een pagina Wanneer ik dood zal zijn, begraaf me dan niet op het kerkhof, niet in de tuin, ook niet in een urne op de schouw. Begraaf me in je hart, ik zal dan niet eenzaam zijn. Ik zal dicht bij jou blijven en jij

Nadere informatie

DE WEEK VOOR WE HET AV0NDMAAL VIEREN

DE WEEK VOOR WE HET AV0NDMAAL VIEREN DE WEEK VOOR WE HET AV0NDMAAL VIEREN AVONDMAAL VIEREN Het Avondmaal is meer dan zomaar een maaltijd. Om dat te begrijpen, is dit boekje gemaakt. Vooral is daarbij gedacht aan de kinderen, omdat zij met

Nadere informatie

PATIËNTEN INFORMATIE. Rouwverwerking

PATIËNTEN INFORMATIE. Rouwverwerking PATIËNTEN INFORMATIE Rouwverwerking 2 PATIËNTENINFORMATIE Een dierbare is overleden. Dit is een aangrijpende gebeurtenis. In de eerste plaats gaat onze deelneming uit naar u en de overige nabestaanden.

Nadere informatie

De gelijkenis van het huis op de rots en op het zand.

De gelijkenis van het huis op de rots en op het zand. De gelijkenis van het huis op de rots en op het zand. Eerst lezen. Daarna volgen er vragen en opdrachten. Gelijkenissen Toen de Heere Jezus op aarde was, heeft Hij gelijkenissen verteld om de mensen veel

Nadere informatie

Wat als ik niet meer beter word...

Wat als ik niet meer beter word... Wat als ik niet meer beter word... 1 Deze folder is bedoeld voor mensen die ongeneeslijk ziek zijn en voor hen die betrokken zijn bij een ziek familielid of een andere zieke naaste waarvan het levenseinde

Nadere informatie

Wensenboek. cliënten DIT WENSENBOEK IS VAN:

Wensenboek. cliënten DIT WENSENBOEK IS VAN: Wensenboek cliënten DIT WENSENBOEK IS VAN: Beste..., Iedereen gaat een keer dood. Weet jij wat doodgaan is? Wat denk jij dat er gebeurt als je dood gaat? Dit boek helpt je hierover te praten en op te schrijven

Nadere informatie

Verlies, verdriet en rouw

Verlies, verdriet en rouw Verlies, verdriet en rouw Albert Schweitzer ziekenhuis november 2013 pavo 0233 Inleiding Iemand die u dierbaar was, waar uw zorg naar uitging, is overleden. Het wegvallen van de overledene brengt wellicht

Nadere informatie

tussen haakjes voor bezinning en gebed Allerheiligen/Allerzielen 2010

tussen haakjes voor bezinning en gebed Allerheiligen/Allerzielen 2010 tussen haakjes voor bezinning en gebed Allerheiligen/Allerzielen 2010 Welkom en inleiding 1 Goede mensen, van harte welkom in deze gebedsviering naar aanleiding van het feest van Allerheiligen en Allerzielen.

Nadere informatie

boeddhistische manieren om gelukkig te zijn

boeddhistische manieren om gelukkig te zijn 1325 boeddhistische manieren om gelukkig te zijn Barbara Ann Kipfer Vertaald door Rob Pijpers BBNC uitgevers Rotterdam, 2010 De gedachten van de Boeddha en boeddhisten over geluk Een van de toenamen van

Nadere informatie

Gelezen: Hooglied 4: 1-8, Hooglied 5 : 2 8, Hooglied 7 : 7 10, Hooglied 8 : 6-7

Gelezen: Hooglied 4: 1-8, Hooglied 5 : 2 8, Hooglied 7 : 7 10, Hooglied 8 : 6-7 Zondag 24 april 2016 - Verlangen naar liefde Gelezen: Hooglied 4: 1-8, Hooglied 5 : 2 8, Hooglied 7 : 7 10, Hooglied 8 : 6-7 Enige discussie in de afgelopen week aan de keukentafel. Kunnen we dit lezen?

Nadere informatie

EEN VERLIES VERWERKEN KAN NIEMAND ALLEEN, OOK NIET OP HET WERK!

EEN VERLIES VERWERKEN KAN NIEMAND ALLEEN, OOK NIET OP HET WERK! EEN VERLIES VERWERKEN KAN NIEMAND ALLEEN, OOK NIET OP HET WERK! Wat doet u als werknemer als u na het overlijden van een geliefd persoon niet in staat bent om te werken? Als u innerlijk volledig in beslag

Nadere informatie

De geboden onderhouden, is trouw zijn aan God, maar het is evenzeer trouw zijn aan onszelf, aan onze ware natuur, en aan onze diepe aspiraties.

De geboden onderhouden, is trouw zijn aan God, maar het is evenzeer trouw zijn aan onszelf, aan onze ware natuur, en aan onze diepe aspiraties. Maria, leer ons bidden! Het gebed is er niet in de eerste plaats om ons te voldoen. Ze is onteigening van onszelf om ons in de gesteltenissen te plaatsen van de Heer, Hem in ons te laten bidden. In een

Nadere informatie

Verder stuur ik u een meditatie mee die ik op basis van een mail van iemand uit de zaal heb terug gestuurd.

Verder stuur ik u een meditatie mee die ik op basis van een mail van iemand uit de zaal heb terug gestuurd. Essential Living Lieve mensen Wat fijn dat u bij de avond over de engelen aanwezig was. Het was mij echt een genoegen om samen met u in de aanwezigheid van de engelen bij elkaar te zijn. Op de avond zelf

Nadere informatie

Geloof en (on-)rust in de palliatieve fase

Geloof en (on-)rust in de palliatieve fase Geloof en (on-)rust in de palliatieve fase Lezing door Etje Verhagen, psycholoog en geestelijk verzorger, 8-10-2014, minisymposium palliatieve zorg Netwerk regio IJssel Vecht Hoort bij een PowerPointpresentatie

Nadere informatie

Rouw hoort bij het leven, het is een algemeen menselijke taak hiermee om te leren gaan.

Rouw hoort bij het leven, het is een algemeen menselijke taak hiermee om te leren gaan. Over rouw en rouwen Rouw hoort bij het leven, het is een algemeen menselijke taak hiermee om te leren gaan. Emoties zijn belangenbehartigers: signaal dat er iets belangrijks aan de hand is; toegangsweg

Nadere informatie

BELOFTE-FORMULES DOOPLITURGIE. voor het doopsel van meerdere kinderen

BELOFTE-FORMULES DOOPLITURGIE. voor het doopsel van meerdere kinderen BELOFTE-FORMULES DOOPLITURGIE voor het doopsel van meerdere kinderen In dit boekje vind je een 15-tal voorbeelden van belofte-formules die je als ouders kan uitspreken tijdens de doopviering van je kind.

Nadere informatie

Nieuwe geboorte in het koninkrijk. les 1 FOLLOW

Nieuwe geboorte in het koninkrijk. les 1 FOLLOW Nieuwe geboorte in het koninkrijk les 1 DEEL 3 FOLLOW DE GEBOORTE Leven begint met een man en vrouw die elkaar liefhebben. Diep in het binnenste van de buik van de moeder ontstaat nieuw leven. Het duurt

Nadere informatie

Protestantse Gemeente te Wapenveld in de Petruskerk 7 jul. 2013 19:00 uur

Protestantse Gemeente te Wapenveld in de Petruskerk 7 jul. 2013 19:00 uur GROOTLETTER LITURGIE AVONDDIENST Protestantse Gemeente te Wapenveld in de Petruskerk 7 jul. 2013 19:00 uur Liturgische kleur: Groen Klap in de handen, o volken, juich God toe met jubelzang. Psalm 47: 2.

Nadere informatie

Presentatie voor: MOC Schilderswijk te Den Haag Datum: 22 januari 2015

Presentatie voor: MOC Schilderswijk te Den Haag Datum: 22 januari 2015 Presentatie voor: MOC Schilderswijk te Den Haag Datum: 22 januari 2015 Door: Dick Keus Programma Vragen: 1. Wat vind je het mooiste aan jouw religie? 2. Hoe merk je dat / heeft dat invloed op je dagelijks

Nadere informatie

Inhoud Inleiding Blz. 3 Motivatie Blz. 3 Levensvragen en stellingen Blz. 3 Interview met 3 generaties Blz. 5 Boeddhistische en Hindoeïstische visie

Inhoud Inleiding Blz. 3 Motivatie Blz. 3 Levensvragen en stellingen Blz. 3 Interview met 3 generaties Blz. 5 Boeddhistische en Hindoeïstische visie Anoniem 1 Inhoud Inleiding Blz. 3 Motivatie Blz. 3 Levensvragen en stellingen Blz. 3 Interview met 3 generaties Blz. 5 Boeddhistische en Hindoeïstische visie op de dood Blz. 6 Reflectie Blz. 7 Nawoord

Nadere informatie

Ziekte en dood vanuit de Islam

Ziekte en dood vanuit de Islam Ziekte en dood vanuit de Islam Drs. Mehmet Resit Uygun Moslim Geestelijk Verzorger (imam) Utrecht, 24 April 2012 Ziekte (1) Is geen straf (vergelding) van God / Allah Is een verschijnsel (signaal, feedback)

Nadere informatie

BEGRAVEN. of CREMEREN? Vrije Evangelische Gemeente Heerde. Pastorale Handreiking 7

BEGRAVEN. of CREMEREN? Vrije Evangelische Gemeente Heerde. Pastorale Handreiking 7 BEGRAVEN of CREMEREN? Vrije Evangelische Gemeente Heerde Pastorale Handreiking 7 STOF Een mens bestaat voor meer dan 90% uit water. En er blijft enkel stof van ons over. Dat stemt overeen met de woorden

Nadere informatie

Uitvaart. Orde I Gebedsdienst. Allen staan terwijl de gestorvene wordt binnengedragen Kaarsen kunnen worden aangestoken

Uitvaart. Orde I Gebedsdienst. Allen staan terwijl de gestorvene wordt binnengedragen Kaarsen kunnen worden aangestoken In kerk aula Uitvaart Orde I Gebedsdienst Allen staan terwijl de gestorvene wordt binnengedragen Kaarsen kunnen worden aangestoken bemoediging Onze hulp is in de naam van de Heer, die hemel en aarde gemaakt

Nadere informatie

HC Zondag 16 - Het goede nieuws voor een ouderling en voor ieder ander

HC Zondag 16 - Het goede nieuws voor een ouderling en voor ieder ander HC Zondag 16 - Het goede nieuws voor een ouderling en voor ieder ander Bevestiging Chris Smits als ouderling Liturgie Voorzang Opw 462 = EL 261 Stil gebed Votum Zegengroet Zingen: Ps 18,1.8.9 Gebed Lezen:

Nadere informatie

De gelijkenis van de barmhartige Samaritaan.

De gelijkenis van de barmhartige Samaritaan. De gelijkenis van de barmhartige Samaritaan. Eerst lezen. Daarna volgen er vragen en opdrachten. Gelijkenissen Toen de Heere Jezus op aarde was, heeft Hij gelijkenissen verteld om de mensen veel dingen

Nadere informatie

Heilig Jaar van Barmhartigheid

Heilig Jaar van Barmhartigheid Heilig Jaar van Barmhartigheid van 8 december 2015 tot 20 november 2016 Paus Franciscus heeft alle mensen van de hele wereld uitgenodigd voor een heilig Jaar van Barmhartigheid. Dit hele jaar is er extra

Nadere informatie

Als de laatste dagen komen... Een hand, een woord, een gebaar doen zo goed, als je iemand die je liefhebt verliezen moet. Werkgroep Scholing

Als de laatste dagen komen... Een hand, een woord, een gebaar doen zo goed, als je iemand die je liefhebt verliezen moet. Werkgroep Scholing Werkgroep Scholing Een folder over het wachten en waken bij de stervensfase en de veranderingen die zich kunnen voordoen tijdens het sterven. Als de laatste dagen komen... Een hand, een woord, een gebaar

Nadere informatie

De Linkeroever. werkplaats voor levende spiritualiteit. Vier avonden over de vraag wat dat is, en wat ervoor nodig is om een spiritueel mens te zijn

De Linkeroever. werkplaats voor levende spiritualiteit. Vier avonden over de vraag wat dat is, en wat ervoor nodig is om een spiritueel mens te zijn Spiritualiteit? [Ralf Grossert] M1 Iets voor mensen die graag zweverig doen? Of moet je met je beide benen op de grond staan om spiritueel te kunnen zijn? En welke spiritualiteit past bij mij? Er is zoveel

Nadere informatie

Inleiding Christendom

Inleiding Christendom Wie zijn de grondleggers van het christendom? Jezus zei: Ga dus op weg en maak alle volken tot mijn leerlingen, door hen te dopen in de naam van de Vader en de Zoon en de heilige Geest, en hun te leren

Nadere informatie

Spiritualiteit in de laatste levensfase

Spiritualiteit in de laatste levensfase Spiritualiteit in de laatste levensfase Tilly de Kruyf Wout Huizing Congres palliatieve zorg voor mensen met dementie Ede 4 april 2016 Trainingswinkel www.netwerklevensvragen.nl/trainingswinkel Presentaties

Nadere informatie

De gelijkenis van de verloren zoon.

De gelijkenis van de verloren zoon. De gelijkenis van de verloren zoon. Eerst lezen. Daarna volgen er vragen en opdrachten. Gelijkenissen Toen de Heere Jezus op aarde was, heeft Hij gelijkenissen verteld om de mensen veel dingen te leren.

Nadere informatie

Protestantse gemeente Amstelkerk Ouderkerk aan de Amstel

Protestantse gemeente Amstelkerk Ouderkerk aan de Amstel Uw kerkelijke uitvaart Protestantse gemeente Amstelkerk Ouderkerk aan de Amstel Adres: Amstelkerk, Kerkstraat 11, 1191 JB Ouderkerk aan de Amstel Website: www.amstelkerk.net Voor de pastorale begeleiding

Nadere informatie

Zondag 29 gaat over het Heilig Avondmaal (2)

Zondag 29 gaat over het Heilig Avondmaal (2) Zondag 29 Zondag 29 gaat over het Heilig Avondmaal (2) Lees de tekst van Zondag 29 Vraag 78 : Wordt dan uit brood en wijn het wezenlijk lichaam en bloed van Christus? Antw : Nee; maar gelijk het water

Nadere informatie

Het sacrament van. De ziekenzalving. Sacramenten

Het sacrament van. De ziekenzalving. Sacramenten Het sacrament van De ziekenzalving Sacramenten Sacramenten In de Bijbel Deze geloofsboekjes gaan over de zeven sacramenten. Sacramenten zijn tekens, in woord en gebaar, die we in Jezus Naam in de gemeenschap

Nadere informatie

Oasemoment "Onze Vader" Emmaüsparochie - donderdag 17 oktober 2013

Oasemoment Onze Vader Emmaüsparochie - donderdag 17 oktober 2013 Oasemoment "Onze Vader" Emmaüsparochie - donderdag 17 oktober 2013 Muziek Inleiding en evangelietekst In het hoofdstuk 6 van zijn evangelie laat de apostel Mattheüs Jezus aan het woord over hoe we horen

Nadere informatie

Websites voor leerlingen. Verschillende levensbeschouwingen

Websites voor leerlingen. Verschillende levensbeschouwingen Websites voor leerlingen Verschillende levensbeschouwingen Op deze sites kun je zoeken door in het zoekscherm een levensbeschouwing of thema in te vullen: www.klap.net Mooie site met goede informatie over

Nadere informatie

Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu

Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu Met dit Ebook wil ik je graag inzichten geven in hoe je van jezelf kunt (leren) houden. Dit bereik je (wellicht helaas) niet door even een knop

Nadere informatie

wensenboek deel cliënten

wensenboek deel cliënten wensenboek deel cliënten Wensenboek Iedereen gaat een keer dood. Weet jij wat doodgaan is? Wat denk jij dat er gebeurt als je dood gaat? Dit boek helpt je hierover te praten en op te schrijven wat voor

Nadere informatie

Zeven hulpbronnen van vertrouwen. Door: Carlos Estarippa

Zeven hulpbronnen van vertrouwen. Door: Carlos Estarippa Zeven hulpbronnen van vertrouwen Door: Carlos Estarippa Geïnspireerd door het boek van Bertie Hendriks Dagboek van de Ziel. De zeven levensfasen (Hendriks, 2013) wil ik in onderstaand artikel beschrijven

Nadere informatie

Dienst Geestelijke Verzorging

Dienst Geestelijke Verzorging Dienst Geestelijke Verzorging Informatie voor verwijzers F0483-0899 mei 2013 Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl MCH Antoniushove, Burgemeester Banninglaan 1 Postbus 411, 2260 AK Leidschendam

Nadere informatie

GEBEDSWAKE VOOR DE OVERLEDENEN KOSTBAAR ZIJT GIJ IN MIJN OGEN

GEBEDSWAKE VOOR DE OVERLEDENEN KOSTBAAR ZIJT GIJ IN MIJN OGEN GEBEDSWAKE VOOR DE OVERLEDENEN KOSTBAAR ZIJT GIJ IN MIJN OGEN Deze gebedsviering is bedoeld voor de gedachtenis van de overledenen, in de namiddag of avond van 1 november, of op een ander tijdstip. Aankleding:

Nadere informatie

I m dead, therefore I am The postself and notions of immortality in contemporary Dutch society

I m dead, therefore I am The postself and notions of immortality in contemporary Dutch society I m dead, therefore I am The postself and notions of immortality in contemporary Dutch society Joanna Wojtkowiak 1 Nederland is een geseculariseerd land waarin traditionele, geïnstitutionaliseerde kerkelijkheid

Nadere informatie

Johanneskerk, Laren NH 31 december 2015 Psalm 67

Johanneskerk, Laren NH 31 december 2015 Psalm 67 Johanneskerk, Laren NH 31 december 2015 Psalm 67 Als op s levenszee de stormwind om u loeit, als u tevergeefs uw arme hart vermoeit, tel uw zegeningen, tel ze een voor een en u zegt verwonderd, Hij liet

Nadere informatie

God bestaat en Hij is belangrijk We hebben God nodig in ons leven Jezus: Zijn leven Jezus: Zijn dood Jezus: Zijn opstanding De Heilige Geest

God bestaat en Hij is belangrijk We hebben God nodig in ons leven Jezus: Zijn leven Jezus: Zijn dood Jezus: Zijn opstanding De Heilige Geest Basiscursus Christelijk geloof Module 1 Les 1: Les 2: Les 3: Les 4: Les 5: Les 6: Les 7: Les 8: God bestaat en Hij is belangrijk We hebben God nodig in ons leven Jezus: Zijn leven Jezus: Zijn dood Jezus:

Nadere informatie

Islam, cultuur en kanker; Zorg aan een moslim patiënt. Fatma Katirci Moslim geestelijk verzorger Farida Ilahi Medisch maatschappelijk werker

Islam, cultuur en kanker; Zorg aan een moslim patiënt. Fatma Katirci Moslim geestelijk verzorger Farida Ilahi Medisch maatschappelijk werker Islam, cultuur en kanker; Zorg aan een moslim patiënt Fatma Katirci Moslim geestelijk verzorger Farida Ilahi Medisch maatschappelijk werker Programma Welkom Voorstellen Fatma: religieuze aspecten v/e moslim

Nadere informatie

Doel van Bijbelstudie

Doel van Bijbelstudie Bijbelstudie Hebreeën 4:12 Want het woord Gods is levend en krachtig en scherper dan enig tweesnijdend zwaard en het dringt door, zó diep, dat het vaneen scheidt ziel en geest, gewrichten en merg, en het

Nadere informatie

Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10

Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10 Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10 Zondagsnacht, terwijl soldaten op wacht staan bij het graf, komt er een luide stem uit de hemel. Ze zien hoe de hemelen zich openen

Nadere informatie

Lieve mensen, jong en oud, gemeente van onze Heer Jezus Christus

Lieve mensen, jong en oud, gemeente van onze Heer Jezus Christus Lieve mensen, jong en oud, gemeente van onze Heer Jezus Christus Mensen vertellen elkaar verhalen, over wat ze meemaken in hun leven. Dat is ook de kracht van een verhaal: dat het je iets over het leven

Nadere informatie

365 Wonderdagen. Marianne WilliaMson. Uitgeverij de Zaak

365 Wonderdagen. Marianne WilliaMson. Uitgeverij de Zaak 365 Wonderdagen Marianne WilliaMson Uitgeverij de Zaak oorspronkelijke titel: a Year of MiraCles, Daily Devotions and Reflections Copyright 2013 Marianne Williamson Copyright 2015 Uitgeverij de Zaak Published

Nadere informatie