G E L U I D Obs Jaarfke Torum 15 SCHEEMDA Hans Rendering

Save this PDF as:
Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "G E L U I D --------------------------------------------- Obs Jaarfke Torum 15 SCHEEMDA --------------------------------------------- Hans Rendering"

Transcriptie

1 N A T U U R E N T E C H N I E K G E L U I D Obs Jaarfke Torum 15 SCHEEMDA Hans Rendering

2 INLEIDING In dit meesterstuk wordt per groep* een proef en werkblad uitgewerkt die aansluiten bij de leerlijn van TULE. Hier is door mij bewust voor gekozen omdat leerkrachten overwegend doeners zijn die graag gebruik maken van praktisch bruikbaar, direct inzetbaar materiaal. Daar komt bij dat de ervaring, opgedaan tijdens een aantal proeven-circuits, geleerd heeft dat kinderen erg gemotiveerd en daardoor enthousiast met de proeven aan de slag gaan. De proef op zich is echter nog geen les in wetenschap en techniek. Het is dan ook aan de groepsleerkracht om de proef als een onderdeel van een les of lessencyclus te zien en het lesontwerp zelf vorm te geven (voor aanbevelingen zie de algemene handleiding) en daarbij de nieuwsgierigheid, creativiteit en oplossend vermogen van kinderen te benutten. * vanaf groep 4; voor de groepen 1 t/m 3 zijn activiteiten uitgewerkt. 1

3 Inhoud Inleiding 1 Inhoud 2 Geluid 3 Groep 1 4 Groep 2 6 Groep 3 8 Groep 4 9 Groep 5 12 Groep 6 14 Groep 7 16 Groep 8 18 Integratie in andere vakken 19 Gebruik van internet 19 Bijlage: beschrijving van (een voorbeeld van) de inhoud van de 20 leerlijn (ontleend aan TULE) 2

4 GELUID ( domein: natuur) Geluid Geluid is een kleine verandering in de luchtdruk, die zich door de lucht voortplant. Een geluidsbron veroorzaakt veranderingen in luchtdruk die zich als een geluidsgolf door lucht voortbewegen. Wanneer zo'n geluidsgolf het trommelvlies bereikt wordt deze aan het trillen gebracht in overeenstemming met de frequentie van de geluidsgolf. Door een geluidsbron veroorzaakte trillingen kunnen zich ook voortplanten onder water. Mensen en dieren die zich onder de wateroppervlakte bevinden kunnen deze trillingen ook als geluid ervaren. Geluidsgolven kunnen zich ook door veel andere stoffen voortplanten. (bron: Wikipedia) En: Geluid is voor horende mensen erg belangrijk. Geluid wordt als volgt gebruikt en ervaren: - voor onderlinge communicatie, spraak en gehoor, - als waarschuwingssignaal, bijvoorbeeld bij een toeter van een auto, een overweg, een brandalarm en dergelijke - voor amusement en ontspanning als muziek - als rustgevend achtergrond geluid, hetgeen kan ontaarden in muzak - als hinderlijk lawaai (bron: 3

5 Geluid natuur Groep 1 In kindertaal (bron: Hard en zacht Sommige geluiden klinken heel hard, zoals het geluid van een brommer, trein of vliegtuig. Dan doet het bijna pijn en sla je je handen voor je oren! Andere geluiden klinken heel zacht, zoals het ritselen van bladeren of je eigen adem. Je moet moeite doen om het te kunnen horen. Hoe komt het dat sommige geluiden hard en andere zacht klinken? Dat heeft te maken met de sterkte van de trillingen van de lucht. Als je de lucht heel hard laat trillen, klinkt het geluid ook heel hard. Denk maar aan grote golven in het water. En als de lucht minder sterk trilt, worden de geluiden zachter. Hoog en laag Een geluid kan heel hoog klinken, of heel laag. Denk maar eens aan een muziekinstrument. Daar kun je hoge en lage tonen op spelen. Of een geluid hoog of laag klinkt ligt aan de snelheid waarmee de lucht trilt. Als de lucht heel snel trilt, worden de tonen hoger. En langzame trillingen zorgen voor lage tonen! Mensen kunnen niet álle geluiden horen. Hele hoge of hele lage geluiden kunnen kunnen onze oren niet opvangen. Er zijn dieren die dat wel kunnen. Dolfijnen bijvoorbeeld! Die kunnen hele hoge geluiden horen. Zo praten ze met elkaar in het water! De plaats in de leerlijn (bron: TULE): zie bijlage Doen: zelf muziekinstrumenten maken (bron: Schudkokers maken Benodigdheden: - verschillende soorten kokers - vulling voor de kokers: steentjes, flessendoppen, kralen, knikkers, knopen, koffiebonen, rijstkorrels, macaroni, zand, - gekleurd stevig papier - plaksel Werkwijze: In de knutselhoek maken de kinderen verschillende schudkokers. De kokers worden aan één zijde dichtgeplakt met gekleurd papier en met gekleurd papier voor de helft omgeplakt. Vervolgens worden de kokers deels gevuld, waarbij het de bedoeling is dat er zoveel mogelijk kokers met verschillende vullingen gemaakt worden. Tot slot wordt na het vullen de open zijde dichtgeplakt met gekleurd papier en wordt de koker verder met gekleurd omgeplakt. De koker is nu af en kan drogen. In de muziek-/instrumentenhoek worden de schudkokers door de kinderen gebruikt om te ontdekken welke kokers hard of zacht, hoog of laag klinken. In de kring (klassikaal of met een groepje) kunnen de kinderen hard/zacht, hoog/laag bijvoorbeeld op de volgende speelse wijze ervaren: 4

6 reageren d.m.v. bewegen: reageren d.m.v. de stem (imiteren): reactiespel: bij hard: bij zacht: bij hoog: bij laag: boos blij reageren appels appels met de met de d.m.v. plukken rapen voeten handen bewegen: stampen wrijven grommen blaffen de deurbel fluitketel sirene wakker worden Bron: Moet Je Doen - Muziek piepen sloffen mompelen tikken van de wekker stemmen (ver weg) slapen als een vlinder kruipen als een slak als een beer de slak is in z n huisje (onder de stoel) 5

7 Geluid natuur Groep 2 In kindertaal (bron: Hard en zacht Sommige geluiden klinken heel hard, zoals het geluid van een brommer, trein of vliegtuig. Dan doet het bijna pijn en sla je je handen voor je oren! Andere geluiden klinken heel zacht, zoals het ritselen van bladeren of je eigen adem. Je moet moeite doen om het te kunnen horen. Hoe komt het dat sommige geluiden hard en andere zacht klinken? Dat heeft te maken met de sterkte van de trillingen van de lucht. Als je de lucht heel hard laat trillen, klinkt het geluid ook heel hard. Denk maar aan grote golven in het water. En als de lucht minder sterk trilt, worden de geluiden zachter. Hoog en laag Een geluid kan heel hoog klinken, of heel laag. Denk maar eens aan een muziekinstrument. Daar kun je hoge en lage tonen op spelen. Of een geluid hoog of laag klinkt ligt aan de snelheid waarmee de lucht trilt. Als de lucht heel snel trilt, worden de tonen hoger. En langzame trillingen zorgen voor lage tonen! Mensen kunnen niet álle geluiden horen. Hele hoge of hele lage geluiden kunnen kunnen onze oren niet opvangen. Er zijn dieren die dat wel kunnen. Dolfijnen bijvoorbeeld! Die kunnen hele hoge geluiden horen. Zo praten ze met elkaar in het water! De plaats in de leerlijn (bron: TULE): zie bijlage Doen: zelf muziekinstrumenten maken (bron: Schudkokers maken Benodigdheden: - verschillende soorten kokers - vulling voor de kokers: steentjes, flessendoppen, kralen, knikkers, knopen, koffiebonen, rijstkorrels, macaroni, zand, - gekleurd stevig papier - plaksel Werkwijze: In de knutselhoek maken de kinderen verschillende schudkokers. De kokers worden aan één zijde dichtgeplakt met gekleurd papier en met gekleurd papier voor de helft omgeplakt. Vervolgens worden de kokers deels gevuld, waarbij het de bedoeling is dat er zoveel mogelijk kokers met verschillende vullingen gemaakt worden. Tot slot wordt na het vullen de open zijde dichtgeplakt met gekleurd papier en wordt de koker verder met gekleurd omgeplakt. De koker is nu af en kan drogen. In de muziek-/instrumentenhoek worden de schudkokers door de kinderen gebruikt om te ontdekken welke kokers hard of zacht, hoog of laag klinken. In de kring (klassikaal of met een groepje) kunnen de kinderen hard/zacht, hoog/laag bijvoorbeeld op de volgende speelse wijze ervaren: 6

8 reageren d.m.v. bewegen: reageren d.m.v. de stem (imiteren): bij hard: bij zacht: bij hoog: bij laag: stampen springen eerst hard huilen roepen vragen eend: KWAAK! blaffende hond rinkelende bel snurken aflopende wekker Bron: Moet Je Doen - Muziek tikken sloffen trippelen dan zacht huilen roepen vragen mus: tsjilp druppende kraan tikkende wekker miauwende poes reageren d.m.v. bewegen: instrumenten sorteren: boodschappen van de bovenste plank pakken als een vlinder als een klimmende eekhoorn klokkenspel bellenkrans schellenraam triangel boodschappen onder uit het schap halen als een beer als een gravende eekhoorn altxylofoon trom klankstaaf 7

9 Geluid natuur Groep 3 In kindertaal In kindertaal (bron: Hard en zacht Sommige geluiden klinken heel hard, zoals het geluid van een brommer, trein of vliegtuig. Dan doet het bijna pijn en sla je je handen voor je oren! Andere geluiden klinken heel zacht, zoals het ritselen van bladeren of je eigen adem. Je moet moeite doen om het te kunnen horen. Hoe komt het dat sommige geluiden hard en andere zacht klinken? Dat heeft te maken met de sterkte van de trillingen van de lucht. Als je de lucht heel hard laat trillen, klinkt het geluid ook heel hard. Denk maar aan grote golven in het water. En als de lucht minder sterk trilt, worden de geluiden zachter. Hoog en laag Een geluid kan heel hoog klinken, of heel laag. Denk maar eens aan een muziekinstrument. Daar kun je hoge en lage tonen op spelen. Of een geluid hoog of laag klinkt ligt aan de snelheid waarmee de lucht trilt. Als de lucht heel snel trilt, worden de tonen hoger. En langzame trillingen zorgen voor lage tonen! Mensen kunnen niet álle geluiden horen. Hele hoge of hele lage geluiden kunnen kunnen onze oren niet opvangen. Er zijn dieren die dat wel kunnen. Dolfijnen bijvoorbeeld! Die kunnen hele hoge geluiden horen. Zo praten ze met elkaar in het water! De plaats in de leerlijn (bron: TULE): zie bijlage Doen: zelf muziekinstrumenten maken (bron: Benodigdheden: - Allerlei materialen: flesjes, potjes, bakjes, rietjes, ballonnen, elastiekjes, Werkwijze: Met behulp van de materialen maken de leerlingen zelf verschillende muziekinstrumenten. Bijvoorbeeld: - bakje met daarover elastiekjes gespannen: een snaarinstrument - pot of schaal met daarover een ballon gespannen: een slaginstrument - rietje waaraan een punt is geknipt: een blaasinstrument - flessen gedeeltelijk gevuld met water: een waterorgel In de kring bespelen de kinderen de zelfgemaakte instrumenten en zoeken uit waar op het instrument de hoge en lage tonen zitten en hoe zij harde en zachte geluiden met het instrument kunnen maken. In de kring (klassikaal of met een groepje) kunnen de kinderen hard/zacht, hoog/laag bijvoorbeeld op speelse wijze ervaren: zie suggesties bij groep 1 en 2. 8

10 Geluid natuur Groep 4 In kindertaal In kindertaal (bron: Hard en zacht Sommige geluiden klinken heel hard, zoals het geluid van een brommer, trein of vliegtuig. Dan doet het bijna pijn en sla je je handen voor je oren! Andere geluiden klinken heel zacht, zoals het ritselen van bladeren of je eigen adem. Je moet moeite doen om het te kunnen horen. Hoe komt het dat sommige geluiden hard en andere zacht klinken? Dat heeft te maken met de sterkte van de trillingen van de lucht. Als je de lucht heel hard laat trillen, klinkt het geluid ook heel hard. Denk maar aan grote golven in het water. En als de lucht minder sterk trilt, worden de geluiden zachter. Hoog en laag Een geluid kan heel hoog klinken, of heel laag. Denk maar eens aan een muziekinstrument. Daar kun je hoge en lage tonen op spelen. Of een geluid hoog of laag klinkt ligt aan de snelheid waarmee de lucht trilt. Als de lucht heel snel trilt, worden de tonen hoger. En langzame trillingen zorgen voor lage tonen! Mensen kunnen niet alle geluiden horen. Heel hoge of heel lage geluiden kunnen kunnen onze oren niet opvangen. Er zijn dieren die dat wel kunnen. Dolfijnen bijvoorbeeld! Die kunnen heel hoge geluiden horen. Zo praten ze met elkaar in het water! De plaats in de leerlijn (bron: TULE): zie bijlage Doen: zelf muziekinstrumenten maken (bron: Proefje: hoge en lage tonen (bron: %20les%205%20geluid.pdf) Dit heb je nodig: - liniaal - tafel Zo doe je het - leg de liniaal op de rand van de tafel en laat de liniaal voor een groot deel over de tafelrand uitsteken. Druk het uiteinde van de liniaal dat op de tafel ligt goed aan. - druk het uiteinde van de liniaal naar beneden en laat het los. Blijf het uiteinde van de liniaal dat op de tafel ligt goed aandrukken. Wat denk je dat er zal gaan gebeuren? - doe het maar: kijk goed naar de liniaal en luister. Wat ontdek je? Hoe zou dat komen denk je? - herhaal de proef; laat de liniaal nu minder ver uitsteken. 9

11 Wat ontdek je? (bij deze proef behoort een stuurkaart en een werkblad) Proefje: blaasinstrumenten (bron: %20les%205%20geluid.pdf) Dit heb je nodig: - een limonaderietje - een schaar Zo doe je het - maak het uiteinde van het rietje plat (met je tanden). - knip het met de schaar schuin af, zodat er een driehoekige punt ontstaat. - blaas op het rietje. Wat denk je dat er zal gaan gebeuren? - doe het maar en luister. Wat ontdek je? Hoe zou dat komen denk je? - herhaal de proef maar knip nu eerst een stuk van het rietje af. Wat ontdek je? (bij deze proef behoort een stuurkaart en een werkblad) Proefje: snaarinstrumenten (bron: Het GROTE boek met EXPERIMENTEN Natuurkundige encyclopedie/paola Cocco Laren: Bookman International, 2004) Dit heb je nodig: - een stevig rechthoekig bakje - elastiekjes van verschillende breedte - twee potloden Zo doe je het - doe een elastiekje in de lengte om het bakje - doe de potloden onder het elastiekje aan elk uiteinde van het bakje - tokkel op het elastiekje Wat denk je dat er zal gaan gebeuren? - doe het maar en luister. Wat ontdek je? Hoe zou dat komen denk je? - herhaal de proef; gebruik nu een breder of smaller elastiekje. 10

12 Wat ontdek je? (bij deze proef behoort een stuurkaart en een werkblad) 11

13 Geluid natuur Groep 5 In kindertaal Als iets een geluid maakt, trilt het hevig. Daardoor begint ook de lucht eromheen te trillen. Luchttrillingen (geluidsgolven) verspreiden zich door de lucht. Als ze je (gezonde) oren bereiken, hoor je een geluid. De plaats in de leerlijn (bron: TULE): zie bijlage Proefje: geluid is een trilling (bron: Dit heb je nodig: - een pan - een pollepel - een aardewerken kom - een elastiek - een stuk plastic folie - een theelepel kristalsuiker Zo doe je het - span de folie strak over de kom en zet het vast met het elastiek - strooi de suiker over het folie - houd de pan op enige afstand van de kom en sla zo dadelijk met de pollepel tegen de bodem van de pan Wat denk je dat er zal gaan gebeuren? - doe het maar: houd de pan op enige afstand van de kom en sla met de pollepel tegen de bodem van de pan; kijk naar de suiker, wat zie je? Hoe zou dat komen denk je? - houd de pan op enige afstand van de kom en sla met de pollepel eerst zachtjes en vervolgens steeds harder tegen de bodem van de pan; blijf naar de suiker kijken! Wat ontdek je? Foto s 12

14 (bij deze proef behoort een stuurkaart en een werkblad) 13

15 Geluid natuur Groep 6 In kindertaal We kunnen geluid horen, doordat de geluidsbron (dat is datgene waar het geluid vandaan komt) de lucht aan het trillen brengt en deze trillende lucht ons (gezonde) oor (met daarin het trommelvlies dat vervolgens ook gaat trillen) bereikt. De plaats in de leerlijn (bron: TULE): zie bijlage Proefje: geluid beweegt (aangepast) (bron: Dit heb je nodig: - een radio/cd speler - (evt. een cd met muziek) - een velletje dun papier (bijv. overtrekpapier) - een stopcontact Zo doe je het - sluit de radio/cd speler aan op het stopcontact - zet de radio/cd speler aan en laat de muziek horen - houd het vel papier losjes voor de luidspreker Wat denk je dat er zal gaan gebeuren? - doe het maar: houd het vel papier losjes voor de luidspreker; kijk naar het papier, wat zie je? Hoe zou dat komen denk je? - houd het vel papier losjes voor de luidspreker en draai aan de volumeknop; blijf naar het papier kijken! Wat ontdek je? Foto s 14

16 (bij deze proef behoort een stuurkaart en een werkblad) 15

17 Geluid natuur Groep 7 In kindertaal Als iets een geluid maakt, trilt het hevig. Daardoor begint ook de lucht eromheen te trillen. Luchttrillingen (geluidsgolven) verspreiden zich door de lucht. Als ze je (gezonde) oren bereiken, hoor je een geluid. Geluiden kunnen zich niet alleen door de lucht voortbewegen maar ook door andere materialen. Zo kan een strak gespannen draad geluiden goed overbrengen. De plaats in de leerlijn (bron: TULE): zie bijlage Proefje: sprekende draad (bron: 101 verrassende proeven/neil Ardley Antwerpen: Standaard, 1994) Dit heb je nodig: - twee personen - een stuk draad/touw - twee plastic bekertjes - twee paperclips - een potlood met een scherpe punt Zo doe je het - prik in de bodem van beide bekers een klein gaatje - trek de draad door de gaatjes; maak aan ieder eind een paperclip vast, zodat de draad er niet uitglipt - gebruik de bekers als telefoon om met je vriend/vriendin te praten; zorg er voor dat de draad strak staat Wat denk je dat er zal gaan gebeuren? - doe het maar: houd de draad strak en fluister met elkaar door de bekertelefoon ; lukt het? Hoe zou dat komen denk je? Foto s 16

18 (bij deze proef behoort een stuurkaart en een werkblad) 17

19 Geluid natuur Groep 8 In kindertaal Een tikkend horloge geeft geluidsgolven af. Geluidsgolven veroorzaken luchttrillingen. Honderdduizenden van dergelijke trillingen bereiken je oren elke seconde als je een geluid hoort. Geluid gaat beter door (sommige) materiaal naar je oren dan door de lucht. De plaats in de leerlijn (bron: TULE): zie bijlage Proefje: als een tomtom (bron: Het GROTE boek met EXPERIMENTEN Natuurkundige encyclopedie/paola Cocco Laren: Bookman International, 2004) Dit heb je nodig: - een tikkend polshorloge met wijzers (niet digitaal) - een tafel - een handdoek Zo doe je het - Houd het horloge tegen je oor en luister naar het tikken. Houd het dan steeds verder weg tot je het tikken niet meer kunt horen en meet die afstand. - Leg het horloge op een tafel. Leg je oor op de tafel op dezelfde afstand die je eerst hebt gemeten, toen je het tikken niet meer hoorde. Wat denk je dat er zal gaan gebeuren? - doe het maar Wat is er gebeurd? Hoe zou dat komen denk je? (bij deze proef behoort een stuurkaart en een werkblad) 18

20 Integratie in andere vakken Geluid laat zich makkelijk integreren in andere vakken. Te denken valt aan: - muziek - taal: communiceren middels geluid (ook: morse-code i.c. hard/zacht of lang/kort) - biologie: zintuigen het gehoor, de stem - handvaardigheid: muziekinstrumenten maken - techniek: muziekinstrument ontwerpen/construeren - verkeer: signaalfunctie van geluid Gebruik van internet In de midden- en bovenbouwgroepen zoeken leerlingen via internet aanvullende informatie op over het onderwerp dat centraal staat. In de bovenbouw verzorgen de leerlingen een presentatie waarin zij laten zien wat zij van het onderwerp weten. Zij maken hierbij nadrukkelijk gebruik van de schat aan informatie die het internet te bieden heeft. Bij de presentatie maken zij bij voorkeur gebruik van de module Power Point. 19

21 Bijlage: beschrijving van (een voorbeeld van) de inhoud van de leerlijn (ontleend aan TULE) Kerndoel 42: de leerlingen leren onderzoek doen aan materialen en natuurkundige verschijnselen Aanbevolen aanpak: onderzoeken, omdat dit kinderen de gelegenheid biedt begripsvorming op te bouwen aan de hand van ervaringen met concrete materialen. Groep 1 en 2 De nadruk ligt op het ervaren van de verschijnselen, zoals de kinderen die tegenkomen in hun dagelijks leven. Inhoud - het onderscheiden van verschillende geluiden: hard/zacht, hoog/laag Wat doen de kinderen? - de kinderen benoemen de geluiden van een verzameling zelfgemaakte geluidkokers met verschillende vullingen Wat doet de leerkracht? - de leerkracht zorgt voor materiaal waarmee de kinderen geluidkokers kunnen maken - de leerkracht benoemt samen met de kinderen de geluiden die de geluidkokers maken Groep 3 en 4 De nadruk ligt op het ervaren van de verschijnselen, zoals de kinderen die tegenkomen in hun dagelijks leven. Inhoud - als groep 1 en 2 - het ordenen van geluiden: van hoog naar laag, van hard naar zacht - het onderscheiden van klanken van verschillende instrumenten: tokkelen, blazen, aanslaan Wat doen de kinderen? - de kinderen zoeken uit waar de hoge en de lage tonen zitten op een muziekinstrument en bespreken en ordenen dat met elkaar - de kinderen bespelen en luisteren naar verschillende muziekinstrumenten en bespreken de verschillende klanken - de kinderen maken geluid met zelfgemaakte muziekinstrumenten en praten met elkaar over verschillen in geluid (hard/zacht, hoog/laag) Wat doet de leerkracht? - de leerkracht maakt een ontdekhoek met verschillende muziekinstrumenten - de leerkracht laat de kinderen in de kleine kring de muziekinstrumenten bespelen en praat met hen over hoge en lage tonen en hard en zacht geluid - de leerkracht laat de kinderen uitzoeken waar de hoge en waar de lage tonen op de muziekinstrumenten zitten - de leerkracht zorgt voor materiaal waarmee de kinderen naar eigen idee muziekinstrumenten bouwen Groep 5 en 6 De kinderen leren de verschijnselen te hanteren in hun dagelijkse bezigheden. Inhoud 20

22 - als groep 3 en 4 - geluid is afkomstig van bronnen - bouw en materiaal van de bron bepalen de aard van het geluid Wat doen de kinderen? - de kinderen bouwen eenvoudige slaginstrumenten - de kinderen ervaren dat geluid afkomstig is van een trillende bron en dat de trilling de toonhoogte en de luidheid bepaalt - de kinderen gaan op zoek naar de geluidsbron van verschillende muziekinstrumenten en het stemgeluid - de kinderen ervaren dat geluid zich door de lucht verplaatst Wat doet de leerkracht? - de leerkracht laat de kinderen de klank van verschillende zelfgebouwde slaginstrumenten onderzoeken - de leerkracht wijst de kinderen op het trillen van een bron en gaat daarna samen met de kinderen op zoek naar de aard van de bron bij verschillende geluidsinstrumenten of het eigen stemgeluid - de leerkracht komt met de kinderen tot de conclusie dat geluid zich vanuit het muziekinstrument door de lucht verplaatst naar hun oor Groep 7 en 8 De kinderen leren de verschijnselen te hanteren in hun dagelijkse bezigheden. Inhoud - als groep 5 en 6 - geluid plant zich voort, door materialen heen Wat doen de kinderen? - de kinderen maken een telefoon door twee plastic bekers of blikjes met touw aan elkaar te verbinden - de kinderen ervaren door hiermee te telefoneren dat geluid zich ook door materialen kan voortplanten Wat doet de leerkracht? - de leerkracht zorgt voor materialen om een telefoon te maken van kosteloos materiaal - de leerkracht zoekt al pratend met de kinderen naar verklaringen hoe het kan dat ze zich op afstand via twee bekers en een touwtje verstaanbaar kunnen maken - de leerkracht komt met de kinderen tot de conclusie dat geluid zich ook door materiaal kan voortplanten Kerndoel 45: de leerlingen leren oplossingen voor technische problemen te ontwerpen, deze uit te voeren en te evalueren Geluid: producten communicatie 21

Ga je mee om de wonderlijke wereld van de zintuigen te ontdekken? Linda van de Weerd

Ga je mee om de wonderlijke wereld van de zintuigen te ontdekken? Linda van de Weerd Ga je mee om de wonderlijke wereld van de zintuigen te ontdekken? 1 Linda van de Weerd Inhoud Moet je horen! 3 Trillingen 4 Luister! 5 Hard en zacht 6 Dichtbij en ver weg 7 Hoog en laag 8 Doof zijn 9 Moeilijke

Nadere informatie

Lesmateriaal Geluid. Tijdsduur: 50 minuten

Lesmateriaal Geluid. Tijdsduur: 50 minuten Lesmateriaal Geluid Welke voorkennis hebben de leerlingen nodig? Deze les maakt deel uit van een lessenserie over In de les voor de onderbouw stonden de volgende doelen centraal: Vakinhoudelijk doel: Leerlingen

Nadere informatie

OntdekZelf - geluid. Met bijgaande materialen kunt u (een deel van) onderstaande experimenten uitvoeren, afhankelijk van wat u heeft aangeschaft.

OntdekZelf - geluid. Met bijgaande materialen kunt u (een deel van) onderstaande experimenten uitvoeren, afhankelijk van wat u heeft aangeschaft. Werkwijze Alle OntdekZelf experimenten zijn bedoeld voor de leerling om zelf te ontdekken. Laat de leerling vanaf het begin werken met zijn materialen en ontdekken hoe hij tot een antwoord of een werkende

Nadere informatie

Geluid. 1 Wat zie gebeuren met het stipje van de laser? ... 2 Leg uit waardoor dat komt. ...

Geluid. 1 Wat zie gebeuren met het stipje van de laser? ... 2 Leg uit waardoor dat komt. ... Hiernaast is het dier te zien dat waarschijnlijk het allerhardste geluid maakt in de dierenwereld. Het is de Coqui, een boomkikker van Puerto Rico. Zijn roep bestaat uit twee korte toontjes. Hoewel hij

Nadere informatie

Lesmateriaal Geluid. deel 1. Tijdsduur: 30 minuten

Lesmateriaal Geluid. deel 1. Tijdsduur: 30 minuten Lesmateriaal Geluid deel 1 Welke voorkennis hebben de leerlingen nodig? Deze les maakt deel uit van een lessenserie over In de les voor de middenbouw stonden de volgende doelen centraal: Vakinhoudelijk

Nadere informatie

Opdrachtenfiche mijn orkest

Opdrachtenfiche mijn orkest Opdrachtenfiche mijn orkest PER TWEE/IN GROEP In een orkest spelen instrumenten samen. Elk instrument werkt op een andere manier en geeft een ander soort geluid. Hier kan je vijf leuke instrumenten in

Nadere informatie

Proeven geluid. Wat is geluid? Doel: Met dit proefje ervaar je wat geluid is. Materiaal: -Ballon -Eigen stem

Proeven geluid. Wat is geluid? Doel: Met dit proefje ervaar je wat geluid is. Materiaal: -Ballon -Eigen stem Proeven geluid Wat is geluid? Doel: Met dit proefje ervaar je wat geluid is. -Ballon -Eigen stem Blaas de ballon op en knoop hem dicht. Houd de ballon nu tussen je handen en praat tegen de ballon. Wat

Nadere informatie

lesbrieven werkbladen Lesbrief 3: avonturenpakket de uitvinders en het

lesbrieven werkbladen Lesbrief 3: avonturenpakket de uitvinders en het lesbrieven werkbladen Lesbrief 3: GELUIDSGOLVEN avonturenpakket de uitvinders en het VERBORGEN OOG Copyright De Uitvinders Uitgave 2014 Versie 3.0 geluidsgolven Geluid Proef 1 Geluid door je vingers en

Nadere informatie

TULE inhouden & activiteiten Oriëntatie op jezelf en de wereld - natuur en techniek. Kerndoel 42. Toelichting en verantwoording

TULE inhouden & activiteiten Oriëntatie op jezelf en de wereld - natuur en techniek. Kerndoel 42. Toelichting en verantwoording TULE - ORIËNTATIE OP JEZELF EN DE WERELD KERNDOEL 42 116 TULE inhouden & activiteiten Oriëntatie op jezelf en de wereld - natuur en techniek Kerndoel 42 De leerlingen leren onderzoek doen aan materialen

Nadere informatie

> Lees Hoe praten we?

> Lees Hoe praten we? LB 8-70. Trillende lucht > Lees Hoe praten we? > Lees Dat klinkt mooi! Maak de zin af. Geluid is Zet de volgende zinnen in de goede volgorde. Zet er het juiste cijfer voor. Je borstkas versterkt het geluid.

Nadere informatie

Ontdekdoos Geluid voor groep 5 en 6. docentenhandleiding

Ontdekdoos Geluid voor groep 5 en 6. docentenhandleiding Ontdekdoos Geluid voor groep 5 en 6 docentenhandleiding Uitgave: Amsterdams NME Centrum Ontdekdoos Geluid Docentenhandleiding Het lesmateriaal mag vrij gekopieerd worden voor gebruik op school en is gratis

Nadere informatie

4 Geluid 81213-4. Noordhoff Uitgevers bv

4 Geluid 81213-4. Noordhoff Uitgevers bv 4 Geluid 76 81213-4 In een stadion kan het soms heel stil zijn. Je kunt dan even praten met je buurman. Maar vaak is er een zee van geluid. Het publiek moedigt met zingen en spreekkoren de spelers aan.

Nadere informatie

lesbrieven water verzamelen avonturenpakket de uitvinders en de verdronken rivier leerlingen werkblad Lesbrief 1:

lesbrieven water verzamelen avonturenpakket de uitvinders en de verdronken rivier leerlingen werkblad Lesbrief 1: lesbrieven leerlingen werkblad Lesbrief 1: water verzamelen Verhaal: De Uitvinders en De Verdronken Rivier Opdracht 1: Opdracht 2: Opdracht 3: Opdracht 4: Brainstorm over water Bouw een water-takel-kraan

Nadere informatie

lesbrieven geluidsgolven avonturenpakket de uitvinders en het leerkrachtenbestand Lesbrief 3:

lesbrieven geluidsgolven avonturenpakket de uitvinders en het leerkrachtenbestand Lesbrief 3: lesbrieven leerkrachtenbestand Lesbrief 3: geluidsgolven avonturenpakket de uitvinders en het VERBORGEN OOG Copyright De Uitvinders Uitgave 2014 Versie 3.0 KAPITEINS LOGBOEK derde Logboekbericht De kok

Nadere informatie

S C I E N C E C E N T E R

S C I E N C E C E N T E R EEN ADEMBENEMEND INSTRUMENT Een liedje fluiten is niet zo makkelijk. Je lippen en je tong moet je in allerlei bochten wringen. Met een muziekinstrument gaat het al een stukje makkelijker. Even blazen en

Nadere informatie

Geluid & tonen. Inlage

Geluid & tonen. Inlage Geluid & tonen Inlage Proef 1 Wat hoor ik toch? - Werkblad 1-1 CD (nr. 5) - CD speler - Pen Luister naar de nummers 1 t/m 6 van de cd. Maak je werkblad. Proef 2 Trillen - 1 Klankkast (nr. 3) - 1 Golfstrip

Nadere informatie

Kernvraag: Wat is geluid?

Kernvraag: Wat is geluid? Kernvraag: Wat is geluid? Naam leerling: Groep: http://www.cma-science.nl Activiteit 1. Hoe worden geluiden gemaakt? Het is niet moeilijk om geluid te maken maar soms is het moeilijk om te zien hóe die

Nadere informatie

- Een voorwerp waarmee een tempo aangegeven kan worden. B.v. een stokje en een woodblock of blikje.

- Een voorwerp waarmee een tempo aangegeven kan worden. B.v. een stokje en een woodblock of blikje. Muziekles klappen Groep: Groep 5-6 Groep 7-8 Werkvorm: Kleine groepjes Klassikaal Benodigdheden: - Een voorwerp waarmee een tempo aangegeven kan worden. B.v. een stokje en een woodblock of blikje. Korte

Nadere informatie

AVONTURENPAKKET DE UITVINDERS

AVONTURENPAKKET DE UITVINDERS LESBRIEVEN LEERLINGENBESTAND LESBRIEF 1: WATER VERZAMELEN Verhaal: De Uitvinders en De Verdronken Rivier Opdracht 1: Opdracht 2: Opdracht 3: Opdracht 4: Brainstorm over water Bouw een water-takel-kraan

Nadere informatie

voorbeelden geven dat je geluid kunt versterken met een klankkast.

voorbeelden geven dat je geluid kunt versterken met een klankkast. Oefentoets Hieronder zie je leerdoelen en toetsopdrachten. Kruis de leerdoelen aan als je denkt dat je ze beheerst. Maak de toetsopdrachten om na te gaan of dit inderdaad zo is. Na leren van paragraaf

Nadere informatie

4 Geluid. 4.1 Een knikker als lawaaimaker 4.3 Zelf een muziekinstrument maken

4 Geluid. 4.1 Een knikker als lawaaimaker 4.3 Zelf een muziekinstrument maken 4 Geluid DO-IT Datum 4. Een knikker als lawaaimaker 4.3 Zelf een muziekinstrument maken PARAGRAFEN Datum 4. Opdrachten -9 4.2 Opdrachten -24 4.3 Opdrachten -27 4.4 Opdrachten -8 Test jezelf 4 PRACTICUM

Nadere informatie

Kernvraag: Hoe verplaatst geluid zich en hoe horen we dit?

Kernvraag: Hoe verplaatst geluid zich en hoe horen we dit? Kernvraag: Hoe verplaatst geluid zich en hoe horen we dit? Naam: Groep: http://www.cma-science.nl Activiteit 1 Kan geluid dingen verplaatsen? Bouw een trommeltje. Span een stukje dun rubber (bijvoorbeeld

Nadere informatie

werken met water - waterbladen

werken met water - waterbladen werken met water - waterbladen inhoud inhoud VVaterblad 1 Waterblad 2 Waterblad 3 Waterblad 4 Waterblad 5 Waterblad 6 Waterblad 7 Een boot laden De stevigheid van het wateroppervlak Een gat in de waterleiding

Nadere informatie

Laat de kinderen ook opzoeken in een woordenboek en/of spreekwoorden boek

Laat de kinderen ook opzoeken in een woordenboek en/of spreekwoorden boek Voorbereiding: Materialen verzamelen Voor de les alles al klaarzetten. De tafels in groepjes van vier zetten zodat je elk proefje eventueel twee keer kan klaar leggen. De werkbladen kopiëren De opdrachtvellen

Nadere informatie

China. Stadsgeluiden in China. 3 lessen rond geluiden in een Chinese stad. Vakgebied: Muziek. Lesduur: 60 minuten per les

China. Stadsgeluiden in China. 3 lessen rond geluiden in een Chinese stad. Vakgebied: Muziek. Lesduur: 60 minuten per les China Stadsgeluiden in China 3 lessen rond geluiden in een Chinese stad Vakgebied: Muziek Lesduur: 60 minuten per les China Pagina 1 - Stadsgeluiden in China - Colofon Stadsgeluiden in China Les voor groep

Nadere informatie

Elektriciteit en stroom, wat is het? Proefjes met stroom en electriciteit

Elektriciteit en stroom, wat is het? Proefjes met stroom en electriciteit Energie 5 en 6 2 Elektriciteit en stroom, wat is het? Proefjes met stroom en electriciteit Doelen Begrippen Materialen De leerlingen: begrijpen hoe elektriciteit en stroom ontstaan, als een brandstof wordt

Nadere informatie

Het luisterende oor. groep 1/2. Welke Team maakt samen de mooiste muziek en wint de geluidenmemory? het luisterende oor

Het luisterende oor. groep 1/2. Welke Team maakt samen de mooiste muziek en wint de geluidenmemory? het luisterende oor Het luisterende oor De opdracht Welke Team maakt samen de mooiste muziek en wint de geluidenmemory? Als je allemaal heel stil bent en heel goed luistert dan hoor je van alles. Het is vrijwel nooit helemaal

Nadere informatie

De Techniek en de praktijk

De Techniek en de praktijk De Techniek en de praktijk De inhoud van dit werkboek komt LETTERLIJK van de geweldige site: http://www.ballonfigurensite.nl/ (Op die site staan nog tientallen andere voorbeelden! Neem maar eens een kijkje.)

Nadere informatie

Werkbladen In de klas. Tijdreis Wetenschap. Naam. School. groep 7-8. Klas

Werkbladen In de klas. Tijdreis Wetenschap. Naam. School. groep 7-8. Klas Werkbladen In de klas Tijdreis Wetenschap Naam groep 7-8 School Klas Wetenschap in alle tijden Vandaag de dag kunnen we heel veel vragen beantwoorden over de wereld om ons heen. Waarom valt een appel naar

Nadere informatie

Tevens is deze proefles ideaal als voorbereiding op de Mad Science workshop Geluidsgolven die via deze link te boeken is.

Tevens is deze proefles ideaal als voorbereiding op de Mad Science workshop Geluidsgolven die via deze link te boeken is. Lesbrief Geluidsgolven : Voor u ligt een begeleidende lesbrief van Mad Science die u in uw eigen klas kunt gebruiken. De les bevat enkele experimenten die de kinderen zelf in de klas uit kunnen proberen.

Nadere informatie

Hier en daar een bui

Hier en daar een bui Hier en daar een bui Soms klopt de voorspelling van de weerman. Maar vaak ook helemaal niet. Donkere wolken in plaats van de hele dag zon. Kunnen jullie dat beter? Jullie gaan een eigen weerstation bouwen

Nadere informatie

DieDrie. Lesbrief bij de voorstelling Zeg het met muziek

DieDrie. Lesbrief bij de voorstelling Zeg het met muziek DieDrie Lesbrief bij de voorstelling Muziekles (deel1) ±35 minuten (incl. filmpjes) (uitleg en filmpjes) Groep 3 t/m 8 Hoe? In groepjes op 1 of meer computers (met internet), of klassikaal met beamer of

Nadere informatie

AVONTURENPAKKET DE UITVINDERS

AVONTURENPAKKET DE UITVINDERS LESBRIEVEN LEERLINGEN WERKBLAD LESBRIEF 3: VLIEGEN Verhaal: De Uitvinders en De Verdronken Rivier (deel 3) Vliegen Opdracht 1: Opdracht 2: Opdracht 3: Ontwerp een vliegmachine Proefvliegen: drijven op

Nadere informatie

1. Het feest van de koning. Slingers maken. Nodig gekleurde strookjes papier touw gekleurde A4 tjes witte A4 tjes kleurpotloden of stiften schaar

1. Het feest van de koning. Slingers maken. Nodig gekleurde strookjes papier touw gekleurde A4 tjes witte A4 tjes kleurpotloden of stiften schaar 1. Het feest van de koning Slingers maken gekleurde strookjes papier touw gekleurde A4 tjes witte A4 tjes kleurpotloden of stiften schaar Op onderstaande site staan verschillende mogelijkheden om een feestelijke

Nadere informatie

DADA EN POMPIDOM GROEP 1-2

DADA EN POMPIDOM GROEP 1-2 DADA EN POMPIDOM GROEP 1-2 Klankhoogte Een eigen liedje Bron: Alma ten Bruin Opstelling: De kinderen zitten in een kring in het speellokaal Benodigdheden: CD: Klankhoogte Bijlage 1 2 3 4 Melodie instrumenten

Nadere informatie

Voel je dat ook als je met je hand van boven naar beneden zwaait of cirkels in de lucht maakt?

Voel je dat ook als je met je hand van boven naar beneden zwaait of cirkels in de lucht maakt? Dit werkblad is van: PROEF 1 Opdracht 1.1 Ochtendgymnastiek Als ik mijn hand heen en weer zwaai, dan voel ik; Dat komt volgens mij door; Voel je dat ook als je met je hand van boven naar beneden zwaait

Nadere informatie

Kernvraag: Hoe maken we geluid?

Kernvraag: Hoe maken we geluid? Kernvraag: Hoe maken we geluid? Naam leerling: Groep: http://www.cma-science.nl Activiteit 1 Geluid voelen Je kunt ook zelf geluid maken. Probeer maar. Houd je vingers tegen je keel als je neuriet. Wat

Nadere informatie

God gaf mij 2 handen

God gaf mij 2 handen God gaf mij 2 handen God gaf mij twee handen*, één en twee. Daar kan ik mee spelen* doe je met mij mee? God gaf mij twee voeten*, één en twee. Daar kan ik mee lopen* doe je met mij mee? * Welke bewegingen

Nadere informatie

7-8. Fietsbel. Waarvoor worden geluiden gebruikt?

7-8. Fietsbel. Waarvoor worden geluiden gebruikt? Waar vind je geluid? Geluid wordt veroorzaakt door trillingen. Deze trillingen zijn een vorm van beweging die je kunt horen. Dit kan je terug vinden in verschillende toonhoogtes. Voorbeelden zijn: vogels

Nadere informatie

Lesideeën claves: onderbouw

Lesideeën claves: onderbouw Lesideeën claves Lesideeën claves: onderbouw Lesideeën middenbouw: pagina 4 Lesideeën bovenbouw: pagina 6 Getal onder de 10 Doel: de leerlingen oefenen met tellen en klappen/spelen op een vooraf bepaald

Nadere informatie

Goed voorbeeld is muziekinstrumenten. Snaar gitaar trilt, blokfluit lucht trilt, trommel, vlies trilt.

Goed voorbeeld is muziekinstrumenten. Snaar gitaar trilt, blokfluit lucht trilt, trommel, vlies trilt. Samenvatting door een scholier 1120 woorden 21 maart 2005 6,1 89 keer beoordeeld Vak NaSk Horen en gehoord worden (geluid) Geluid heeft alles te maken met trillingen hoeft niet altijd direct te worden

Nadere informatie

Lesbrief Uitvinders. Inleiding

Lesbrief Uitvinders. Inleiding Lesbrief Uitvinders Inleiding Ruben laat Sara zien dat hij een satéprikker door een ballon kan prikken zonder dat de ballon knapt! Ook kan hij een regenboog maken met een glas water. Sara vindt het erg

Nadere informatie

De bliksem. Doel. In deze hoek leer je hoe de bliksem ontstaat. Materiaal. Opdracht. Stap 2: Zet het vergiet boven op het glas.

De bliksem. Doel. In deze hoek leer je hoe de bliksem ontstaat. Materiaal. Opdracht. Stap 2: Zet het vergiet boven op het glas. De bliksem Doel In deze hoek leer je hoe de bliksem ontstaat. Een vergiet Een ballon Een droog glas Een wollen trui Materiaal Opdracht Stap 1: Ga met je begeleider en met de rest van je groep naar buiten.

Nadere informatie

Eerste yoga les voor de kinderen. Dinsdag 10 juli 2012. Tijdsduur: 2x 30 minuten. Locatie: Hoppas, Woudrichem. Aantal kinderen: max: 4

Eerste yoga les voor de kinderen. Dinsdag 10 juli 2012. Tijdsduur: 2x 30 minuten. Locatie: Hoppas, Woudrichem. Aantal kinderen: max: 4 Eerste yoga les voor de kinderen. Dinsdag 10 juli 2012. Tijdsduur: 2x 30 minuten. Locatie: Hoppas, Woudrichem Aantal kinderen: max: 4 Toestemming van de ouders? Aandachtspunt: Observeren niveau, behoefte

Nadere informatie

LESMODULE OVER WINDENERGIE

LESMODULE OVER WINDENERGIE YOUNG ENERGY PROJECT - STUDENTEN LESMODULE OVER WINDENERGIE Inhoudsopgave Instructiebladen Les 1 Module windenergie, Instructieblad 1.1 4 Les 1 Ontdek, Instructieblad 1.2 5 Les 2 Onderzoek, Instructieblad

Nadere informatie

Thema 4 Luisteren. 1.Drie mensen die samen een groep vormen en bijv. spelen op een muziekinstrument.

Thema 4 Luisteren. 1.Drie mensen die samen een groep vormen en bijv. spelen op een muziekinstrument. Les 4.1 Muziek! 1.Het trio 2.In een band spelen 3.Het samenspel 1.Drie mensen die samen een groep vormen en bijv. spelen op een muziekinstrument. 2.Muziek maken met een vast groepje muzikanten. 3.Samen

Nadere informatie

Proefjes. Leerkrachtenhandleiding. Lesmateriaal groep 7-8. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO

Proefjes. Leerkrachtenhandleiding. Lesmateriaal groep 7-8. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Proefjes Leerkrachtenhandleiding Lesmateriaal groep 7-8 Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Informatie bij dit lesmateriaal NEMO en onderwijs NEMO heeft een uitgebreid gratis educatief

Nadere informatie

S C I E N C E C E N T E R

S C I E N C E C E N T E R HIER EN DAAR EEN BUI Soms klopt de voorspelling van de weerman. Maar vaak ook helemaal niet. Donkere wolken in plaats van de hele dag zon. Kunnen jullie dat beter? Jullie gaan een eigen weerstation bouwen

Nadere informatie

maken de kinderen een waterorgel en laten elke lettergreep uit een lied horen op dit orgel. Groep 1 Groep 2 samengestelde woorden in

maken de kinderen een waterorgel en laten elke lettergreep uit een lied horen op dit orgel. Groep 1 Groep 2 samengestelde woorden in 7. Raar maar waar! Tijdens deze activiteit: maken de kinderen een waterorgel en laten elke lettergreep uit een lied horen op dit orgel. Taal Ontluikende en beginnende geletterdheid Fonemisch bewustzijn

Nadere informatie

TEST 1: Eerst denken of eerst doen? Kruis steeds het antwoord aan dat het best bij jou past. Probeer zo eerlijk mogelijk te antwoorden.

TEST 1: Eerst denken of eerst doen? Kruis steeds het antwoord aan dat het best bij jou past. Probeer zo eerlijk mogelijk te antwoorden. TEST 1: Eerst denken of eerst doen? Kruis steeds het antwoord aan dat het best bij jou past. Probeer zo eerlijk mogelijk te antwoorden. 5. Onderweg naar een feestje doe je nog even snel een boodschap.

Nadere informatie

Opname Het Oerwoud met zang en karaoke-versie Digibord of kopie tekst Eventueel een CD-speler Pen Papier Attributen voor de geluidenquiz

Opname Het Oerwoud met zang en karaoke-versie Digibord of kopie tekst Eventueel een CD-speler Pen Papier Attributen voor de geluidenquiz LESBRIEF pagina 1 van 7 Tekst en muziek Groep Thema Lesduur Extra opdracht Te combineren met L. Aussems Bovenbouw Biologie, Oerwoud, Slapen, Nachtmerrie, Dromen, Dieren, Geluiden, Uitvindingen 40 minuten

Nadere informatie

Opdrachtkaarten Herfst

Opdrachtkaarten Herfst Zandspoor Opdrachtkaarten Herfst Zandspoor Opdrachtkaarten Herfst Je gaat in het duingebied onderzoek doen naar allerlei dingen die met zand te maken hebben. De materialen die daarvoor nodig zijn, zitten

Nadere informatie

Zintuigen. Expertgroep 2 : Ruiken doe je met je neus! Naam leerling:... Leden expertgroep:...

Zintuigen. Expertgroep 2 : Ruiken doe je met je neus! Naam leerling:... Leden expertgroep:... Expertgroep 2 : Ruiken doe je met je neus! Naam leerling:.... Leden expertgroep:... De voorbereiding De neus is er niet alleen om te ademen want door je neus kun je lekkere en vieze geuren ruiken. Jullie

Nadere informatie

Ener-gie ge-bruiken of ge-ven?

Ener-gie ge-bruiken of ge-ven? Naut Groep 6 thema 1, les 1 Natuurlijke verschijnselen Werkblad 1 Ener-gie ge-bruiken of ge-ven? Zet een kruis voor het goede antwoord. ijs me-ten sla-pen wor-tel voet-bal-len snoep brood le-zen Vul in.

Nadere informatie

Opdrachtkaarten Lente

Opdrachtkaarten Lente Zandspoor Opdrachtkaarten Lente Zandspoor Opdrachtkaarten Lente Je onderzoekt straks in het duingebied allerlei dingen die met zand te maken hebben. De materialen die daarvoor nodig zijn, zitten in de

Nadere informatie

Wriemelbeestjes. Als je een holletje gaat graven kom je kleine beestjes tegen. Kun jij kleine beestjes vinden als je in de bladhoop graaft?

Wriemelbeestjes. Als je een holletje gaat graven kom je kleine beestjes tegen. Kun jij kleine beestjes vinden als je in de bladhoop graaft? Spits je lepeloren Ga zitten en doe je ogen dicht. Draai je lepeloren naar alle kanten. Wat kun je allemaal horen? Hoor je andere konijnen? Sluipt daar een vos door de struiken? Of is het de wind? Laat

Nadere informatie

Oren om te horen. 1. Leesopdracht

Oren om te horen. 1. Leesopdracht 1. Leesopdracht Lees de onderstaande tekst goed door. De tekst gaat over de werking van het gehoor en is erg handig voor maken van de overige opdrachten in dit boekje. Oren om te horen Je oren zijn er

Nadere informatie

Inleiding Doelgroep Opzet van de lescyclus Algemeen doel Doelstellingen... 4

Inleiding Doelgroep Opzet van de lescyclus Algemeen doel Doelstellingen... 4 1 Inhoudsopgave Inleiding... 3 1. Doelgroep... 4 2. Opzet van de lescyclus... 4 2.1. Algemeen doel... 4 2.2. Doelstellingen... 4 3. Relatie met de kerndoelen & natuurmethoden... 5 4. Voorbereidende activiteit

Nadere informatie

Thema 1 Natuurlijke verschijnselen

Thema 1 Natuurlijke verschijnselen Naut samenvatting groep 6 Mijn Malmberg Thema 1 Natuurlijke verschijnselen Samenvatting Energie is overal Je lichaam krijgt energie uit eten. Je gebruikt die energie om te bewegen, te groeien, na te denken

Nadere informatie

Werkbeschrijvingen. Vakantiebijbelweek 2011. Dag 1: Kleuters: Deurhanger Middengroep: Dakpan

Werkbeschrijvingen. Vakantiebijbelweek 2011. Dag 1: Kleuters: Deurhanger Middengroep: Dakpan Werkbeschrijvingen Vakantiebijbelweek 2011 Dag 1: Kleuters: Deurhanger Middengroep: Dakpan Dag 2: Kleuters: gezichtspel boterbakje Middengroep: gezichtspel melkfles Dag 3: Kleuters: Zacheus spaarpot Middengroep:

Nadere informatie

Leerjaar PO groep 1 t/m 8 Een groepen doorbrekende les ter voorbereiding op de projectdag Het lab, in aansluiting op kunst en techniek kerndoel 42.

Leerjaar PO groep 1 t/m 8 Een groepen doorbrekende les ter voorbereiding op de projectdag Het lab, in aansluiting op kunst en techniek kerndoel 42. TITEL Het lab dagproject (kick off) lesformat Leerjaar PO groep 1 t/m 8 Type les Lesduur Een groepen doorbrekende les ter voorbereiding op de projectdag Het lab, in aansluiting op kunst en techniek kerndoel

Nadere informatie

MAAK ZELF JE EIGEN MUZIEKINSTRUMENT VOOR 10 MAART

MAAK ZELF JE EIGEN MUZIEKINSTRUMENT VOOR 10 MAART MAAK ZELF JE EIGEN MUZIEKINSTRUMENT VOOR 10 MAART De kinderen met een handicap die door het Liliane Fonds geholpen worden komen uit arme landen. Zij hebben meestal geen geld om een muziekinstrument te

Nadere informatie

S C I E N C E C E N T E R

S C I E N C E C E N T E R WELKOM! Een bezoeker die een science center binnenkomt, moet gelijk in de stemming komen om van alles te ontdekken. Dat kan doordat er iets verrassends gebeurt. Daar gaan jullie op een heel speciale manier

Nadere informatie

Snoezelen in het kinderdagverblijf vorming 2008. snoezelen in het kinderdagverblijf 1

Snoezelen in het kinderdagverblijf vorming 2008. snoezelen in het kinderdagverblijf 1 Snoezelen in het kinderdagverblijf vorming 2008 snoezelen in het kinderdagverblijf 1 Snoezelen snuffelen doezelen ontdekken genieten snoezelen in het kinderdagverblijf 2 Snoezelen is: Het selectief aanbieden

Nadere informatie

Zintuigen. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/58369

Zintuigen. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/58369 Auteur Iris Kikkert Laatst gewijzigd 11 March 2015 Licentie CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/58369 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

China. Traditionele muziek in China. Vakgebied: Muziek. Lesduur: 2 x 30 minuten per les

China. Traditionele muziek in China. Vakgebied: Muziek. Lesduur: 2 x 30 minuten per les China Traditionele muziek in China Vakgebied: Muziek Lesduur: 2 x 30 minuten per les 3 Pagina 1 Colofon Traditionele muziek in China Les voor groep 7/8 2 x 30 minuten Muziek China - Traditionele muziek

Nadere informatie

Deze les bestaat uit twee delen. Het eerste deel kunnen de leerlingen zelfstandig in groepjes uitvoeren en het tweede gedeelte doe je klassikaal.

Deze les bestaat uit twee delen. Het eerste deel kunnen de leerlingen zelfstandig in groepjes uitvoeren en het tweede gedeelte doe je klassikaal. LESBRIEF 1 KM HOOP Handleiding leerkracht In de Week van de Hoop staat Team Hoop centraal, een groep superhelden die samen bijzondere avonturen beleven. De leerlingen ontdekken dat ze allemaal superhelden

Nadere informatie

onderwerp: Ik ruik mensenvlees ( drama- beweging)

onderwerp: Ik ruik mensenvlees ( drama- beweging) onderwerp: Ik ruik mensenvlees ( drama- beweging) -lln. kn. zich soepel bewegen op de muziek; -lln. kn. sprookjesfiguren uitbeelden met de nadruk op één zintuig; -plezierbeleving; -lln. durven expressief

Nadere informatie

De lente in met foam!

De lente in met foam! De lente in met foam! VOORJAARSONTWERPEN FOAM 2012 Thea van Mierlo - Uil - Sneeuwklokjes - Narcis - Knutsel-zwaan - Haai-schilderij Handig om te weten over het werken met Foam Paint Verven met de foam

Nadere informatie

Op zoek naar mooie geluiden. Lerarenhandleiding Basisonderwijs groep 1, 2, 3 en 4

Op zoek naar mooie geluiden. Lerarenhandleiding Basisonderwijs groep 1, 2, 3 en 4 Op zoek naar mooie geluiden Lerarenhandleiding Basisonderwijs groep 1, 2, 3 en 4 Geachte leerkracht, Binnenkort gaan uw leerlingen met onze slagwerker Joep Everts Op zoek naar mooie geluiden tijdens een

Nadere informatie

S C I E N C E C E N T E R

S C I E N C E C E N T E R HET DUIZELT VOOR JE OGEN Maar je hersenen maken er een mooie film van. Met een speciale ronddraaiende trommel met spleetjes: een zoötroop, kunnen jullie je eigen bioscoop maken. Maak allebei een aantal

Nadere informatie

inhoud blz. Lucht 1. Lucht is leven 2. Adem 3. Vieze lucht 4. Warme lucht 5. Wind: lucht beweegt 6. Lucht is sterk 7. Boeren en winden 8.

inhoud blz. Lucht 1. Lucht is leven 2. Adem 3. Vieze lucht 4. Warme lucht 5. Wind: lucht beweegt 6. Lucht is sterk 7. Boeren en winden 8. Lucht inhoud blz. Lucht 3 1. Lucht is leven 4 2. Adem 5 3. Vieze lucht 6 4. Warme lucht 7 5. Wind: lucht beweegt 8 6. Lucht is sterk 9 7. Boeren en winden 10 8. Vliegen 11 9. Lucht en muziek 12 10. Bellen

Nadere informatie

BOUW JE EIGEN WEERSTATION

BOUW JE EIGEN WEERSTATION BOUW JE EIGEN WEERSTATION Als je wilt weten wat voor weer het is, dan moet je de verschillende weerselementen kunnen meten. Met enkele heel gewone dingen kan je jouw eigen weerstation bouwen. De thermometer

Nadere informatie

Wheels at work Katrol Stel je eens voor dat je een zware piano een verdieping omhoog moet tillen. Hoe zou het zijn om deze piano de trap op de tillen? Als je de piano met een paar katrollen omhoog hijst,

Nadere informatie

lesbrieven De ontdekking avonturenpakket de uitvinders en het zonnewiel leerlingenbestand Lesbrief 3: Verhaal deel 1: De laatste ansichtkaart

lesbrieven De ontdekking avonturenpakket de uitvinders en het zonnewiel leerlingenbestand Lesbrief 3: Verhaal deel 1: De laatste ansichtkaart lesbrieven leerlingenbestand Lesbrief 3: De ontdekking Verhaal deel 1: De laatste ansichtkaart Opdracht 1: Horizonverfraaiing Verhaal deel 2: De ontdekking Opdracht 2: Laat maar draaien Opdracht 3: Steentjes

Nadere informatie

Natuurtentoonstelling

Natuurtentoonstelling Natuurtentoonstelling We gaan schilderijlijstjes maken. Knip elk een rechthoekige lijst uit een vel A4-papier. Daarna mag je jouw lijst versieren met kleurpotloden, verf, wascokrijt of ander materiaal.

Nadere informatie

Dieren deel 1 luisteren en noteren X Muziek noteren X Luisteren O Individueel X Duo 1. Inleiding: Oriëntatie: 3. Delen oefenen:

Dieren deel 1 luisteren en noteren X Muziek noteren X Luisteren O Individueel X Duo 1. Inleiding: Oriëntatie: 3. Delen oefenen: Dieren deel 1 luisteren en noteren Groep 3-6 Eindproduct Kinderen maken grafische notaties van muziek die over dieren gaat. Onderdeel O Zingen O Muziek maken X Muziek noteren X Luisteren O Bewegen Leerdoelen

Nadere informatie

KRUISWOORDRAADSEL 1: WILDE DIEREN

KRUISWOORDRAADSEL 1: WILDE DIEREN KRUISWOORDRAADSEL 1: WILDE DIEREN KRUISWOORDRAADSEL 1: WILDE DIEREN Vul de benamingen van onderstaande dieren in rooster 1 in. 10 3 6 18 16 12 8 23 21 22 19 5 9 17 4 15 14 20 27 1 7 2 13 26 24 25 11 KRUISWOORDRAADSEL

Nadere informatie

Wriemelbeestjes. Aanwijzingen begeleider: Laat gevangen diertjes naderhand weer los.

Wriemelbeestjes. Aanwijzingen begeleider: Laat gevangen diertjes naderhand weer los. Spits je lepeloren Ga zitten en doe je ogen dicht. Draai je lepeloren naar alle kanten. Wat kun je allemaal horen? Hoor je andere konijnen? Sluipt daar een vos door de struiken? Of is het de wind? Laat

Nadere informatie

WETENSCHAPPERS IN DE DOP

WETENSCHAPPERS IN DE DOP WETENSCHAPPERS IN DE DOP Met eenvoudige materialen kun je allerlei leuke en interessante proefjes doen en de kinderen zo zelf natuurkundige en scheikundige regels laten ontdekken. Vaak ontdek je dingen

Nadere informatie

Regen. ( 20 oktober 14 november)

Regen. ( 20 oktober 14 november) Regen ( 20 oktober 14 november) In Nederland regent het vaak. Kinderen komen dus van jongs af aan in aanraking met regen. In het thema leren de kinderen allerlei begrippen die met regen te maken hebben.

Nadere informatie

Ik heb een nieuw horloge, zegt papa. Kijk.

Ik heb een nieuw horloge, zegt papa. Kijk. Prent 1 Sst, ik hoor iets! Prent 1. Sst, ik hoor iets! Said en Jamal zitten aan tafel te eten. Samen met papa en mama. Ik heb een nieuw horloge, zegt papa. Kijk. Papa laat het horloge zien. Het is een

Nadere informatie

Het weer. Expertgroep 5 : Donder en bliksem. Naam leerling:... Leden expertgroep:..

Het weer. Expertgroep 5 : Donder en bliksem. Naam leerling:... Leden expertgroep:.. Naam leerling:...... Leden expertgroep:.. De voorbereiding Iedereen heeft het wel eens meegemaakt: onweer! Sommige kinderen vinden het eng en zien het liever niet, anderen vinden het juist spannend en

Nadere informatie

1. Waarover gaat de voorstelling?

1. Waarover gaat de voorstelling? 1. Waarover gaat de voorstelling? Neuzen in de muziekfabriek gaat over lawaai. Neuzen in de muziekfabriek gaat over muziek. Wat is het verschil en wat is de overeenkomst? De overeenkomst is dat zowel lawaai

Nadere informatie

Lespakket. Ssst de tijger slaapt. Door: Maike Douglas jufmaike.nl. De lessen met een * ervoor zijn alleen geschikt voor kleuters. ã jufmaike.

Lespakket. Ssst de tijger slaapt. Door: Maike Douglas jufmaike.nl. De lessen met een * ervoor zijn alleen geschikt voor kleuters. ã jufmaike. pakket Ssst de tijger slaapt De lessen met een * ervoor zijn alleen geschikt voor kleuters. Door: Maike Douglas jufmaike.nl 1. Dieren uit het boek Sorteren van de dieren die in het boek voorkomen Woordenschat

Nadere informatie

Toets Communicatie (eindtoets) 1

Toets Communicatie (eindtoets) 1 Toets Communicatie (eindtoets) 1 De toets bij het hoofdstuk communicatie. Maak in elk geval de toets passend bij de route die je hebt gedaan. Maak ook nog een toets voor een andere route. Probeer zo goed

Nadere informatie

luchtdruk opdrachtkaart Onderdeel A - Rond de aanwezigheid van de lucht les 6.6 Opdracht 1 - Slaan op de liniaal Opdracht 2 - Stromend water?

luchtdruk opdrachtkaart Onderdeel A - Rond de aanwezigheid van de lucht les 6.6 Opdracht 1 - Slaan op de liniaal Opdracht 2 - Stromend water? Onderdeel A - Rond de aanwezigheid van de lucht Opdracht 1 - Slaan op de liniaal -- liniaal/latje -- krant -- tafel Leg een liniaal of een lat op de tafel. Zorg dat de liniaal of de lat iets over de tafel

Nadere informatie

De planeten Reis door het zonnestelsel

De planeten Reis door het zonnestelsel De planeten Reis door het zonnestelsel Cgroep 1-2 01 tijdsduur 40 minuten kerndoelen 1, 46 en 54 lesdoelen De leerling: (her)kent de namen van de acht planeten weet dat de planeten om de zon draaien kan

Nadere informatie

Weer n liedje. Muzido ANNIE LANGELAAR FONDS

Weer n liedje. Muzido ANNIE LANGELAAR FONDS Weer n liedje Muzido ANNIE LANGELAAR FONDS Weer n liedje: het lied... 3 De muziekopname... 4 Activiteiten per leeftijd: Baby s... 4 Massage... 4 Dansen in de ruimte... 4 Dreumesen... 4 Massage... 4 Dansen...

Nadere informatie

De wakkere wekker. Benodigdheden: - Een luid tikkende wekker

De wakkere wekker. Benodigdheden: - Een luid tikkende wekker Activiteiten voor drie- tot vierjarigen De dag wordt wakker! De wakkere wekker - Een luid tikkende wekker We luisteren naar het getik en het gerinkel van een oude wekker. De kinderen spelen een levensgrote

Nadere informatie

Handleiding bij Monkie groep 0 t/m 2 (Peuters & kleuters)

Handleiding bij Monkie groep 0 t/m 2 (Peuters & kleuters) Handleiding bij Monkie groep 0 t/m 2 (Peuters & kleuters) Domeinen: Zingen, Luisteren & Bewegen Doel: De kinderen leren liedjes aan die ze met ondersteuning van gebaren kunnen zingen. De leerlingen kunnen

Nadere informatie

TEST JEZELF (WERKBLAD BIJ ANIMATIE 3)

TEST JEZELF (WERKBLAD BIJ ANIMATIE 3) TEST 1: Eerst denken of eerst doen? Kruis steeds het antwoord aan dat het best bij jou past. Probeer zo eerlijk mogelijk te antwoorden. 1. Balen, je bent bijna te laat op school. Snel doorfietsen dus.

Nadere informatie

1. Samen maken we muziek vandaag

1. Samen maken we muziek vandaag 1. Samen maken we muziek vandaag We verzamelen voor het gebouw van de Natuurtuin Na een korte inleiding zingen we samen het lied samen maken we muziek vandaag. Dit lied zullen we telkens zingen als we

Nadere informatie

Leskist 4.3 Materiaallijst deel 1

Leskist 4.3 Materiaallijst deel 1 Leskist 4.3 Materiaallijst deel 1 Schatgraven Materiaallijst leskist Bouwen en wonen. Hoofdstuk 1 Allerlei huizen Les 1.1 Les 1.2 Les 1.3 Foto s van verschillende huizen Allerlei doosjes Knutselpapier,

Nadere informatie

EASY STONE MALLEN. ALGEMENE BESCHRIJVING

EASY STONE MALLEN. ALGEMENE BESCHRIJVING EASY STONE MALLEN. ALGEMENE BESCHRIJVING Hoe te werken met onze ESM mallen op een transparante sheet. U kunt deze ESM mallen steeds opnieuw weer gebruiken. Zie ook onze video uitleg op de website. Benodigdheden:

Nadere informatie

Gastlessen Duurzaam Energie Gebruik

Gastlessen Duurzaam Energie Gebruik Gastlessen Duurzaam Energie Gebruik 17 en 19 november 2009 Strabrecht College, Geldrop HAVO/VWO-2 Het doel Het doel van deze gastlessen is om de leerlingen bewust te maken van energieverbruik. De gastles

Nadere informatie