Net echt. Over mimesis en nabootsingstheorieën. 1. Nabootsing: het wezen van de kunst? 2. Archeologie van een opvatting. 3. Aristoteles en Plato

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Net echt. Over mimesis en nabootsingstheorieën. 1. Nabootsing: het wezen van de kunst? 2. Archeologie van een opvatting. 3. Aristoteles en Plato"

Transcriptie

1 Net echt Over mimesis en nabootsingstheorieën 1. Nabootsing: het wezen van de kunst? Ouderwets ambachtelijk Mimesis 2. Archeologie van een opvatting Een gelaagde geschiedenis 1 e laag: Academisme 2 e laag: Renaissance 3 e laag: Hellenisme 3. Aristoteles en Plato 4 e laag: Aristoteles Catharsis 5 e laag: Plato De Ideeënleer en de Grot Het Ware, het Goede en het Schone Kunst als imitatie van imitatie 4. Een golfbeweging in de kunstgeschiedenis Archaïsch versus Hellenisme Romaans versus Gotiek Idealisme versus Realisme Modernisme versus Postmodernisme 4. Besluit: kun je de werkelijkheid wel nabootsen? Ernst Gombrich: Art & Illusion Conclusie 5. Samenvatting 6. Verder lezen 1

2 1. Nabootsing: het wezen van de kunst? Ouderwets ambachtelijk De Koninklijke Academie in Den Haag genoot tot niet zo lang geleden de reputatie van een instituut, waar men nog op 'ouderwets ambachtelijke wijze' tekenen en schilderen kon leren. Of die reputatie ook recht deed aan de werkelijke inhoud van het onderwijs is iets anders, maar feit was dat vanouds veel studenten aangetrokken werden door juist die 'ambachtelijke' reputatie. Sprekend over onderwijs in 'ouderwets ambachtelijk tekenen en schilderen' doemen visioenen op van studenten, achter schildersezels bezig met het zorgvuldig natekenen van een stilleven met schedel, lampetkan en theedoek, dan wel het vakkundig registreren van de lichtval op de spierpartijen van een naaktmodel in contrapost-houding. Ouderwets ambachtelijke kunst betekent in de volksmond zoveel als: tekeningen en schilderijen 'naar de natuur', of 'naar de waarneming'. Niet toevallig luidt één van de meest wijdverbreide opvattingen over kunst, dat alle kunst een vorm van nabootsing is, nabootsing van 'de natuur', van 'de zichtbare werkelijkheid', of desnoods gewoon 'de werkelijkheid'. Bewondering voor kunstwerken uit zich dan ook niet zelden via de uitroep: het is net echt! Klassieke life class op de academie van New York Mimesis Het Griekse woord voor nabootsing is mimesis, en het werd voor het eerst in filosofische zin in verband gebracht met wat wij tegenwoordig kunst noemen door de aarstvader aller filosofen, Plato. Vanwege zijn gebruik van het begrip mimesis in verband met kunst wordt de nabootsingstheorie vaak aangeduid als de 'mimesistheorie'. Op de komende bladzijden zullen we allereerst de opvatting, dat het wezen van kunst nabootsing is tegen het licht houden. Eerst graven we in de kunstgeschiedenis naar de oorsprong deze populaire opvatting om uit te komen bij de nabootsingstheorieën van Plato en Aristoteles. Gewapend met die kennis doorlopen we dan nogmaals de kunstgeschiedenis, om te eindigen bij de kritiek op de mimesistheorie van Ernst Gombrich. 2

3 2. Archeologie van een opvatting Een gelaagde geschiedenis De gedachte dat het in de kunst altijd om een of andere vorm van nabootsing gaat, of zou moeten gaan, kent een lange voorgeschiedenis. Wanneer je de herkomst ervan probeert te traceren is het alsof je een oude stad aan het opgraven bent. De mimesis-theorie is als een groeve, waarin aardlaag na aardlaag blootgelegd kan worden, totdat je uiteindelijk bij de oudste fundamenten van de theorie terecht komt. Laten we daarom maar eens afdalen in de bouwput en enig archeologisch grondwerk verrichten. 1 e laag: Academisme De eerste laag waarop we stuiten is het 19 e eeuwse academisme. Het hierboven geschetste stereotype van de gang van zaken op een kunstacademie is afkomstig van het klassieke tekenonderwijs, zoals dat in heel Europa en de Verenigde Staten gangbaar was tot ver in de 20 ste eeuw, totdat nieuwe methoden, zoals van het Duitse Bauhaus, het oude model gingen vervangen. Waar tegenwoordig de Koninklijke Academie staat was tot 1920 de Haagse Tekenacademie gevestigd 2 e laag: Renaissance Tegenwoordig heeft het woord academisme een uitgesproken negatieve lading: het staat voor oubollig, schools en muf. Toch was de academische methodiek van kunstonderwijs eeuwenlang nagenoeg onbestwist. De bronnen ervan liggen in de Italiaanse Renaissance, toen voor het eerst sinds de Oudheid weer werd geprobeerd om in tractaten regels voor de kunsten te formuleren. Een belangrijk aspect van die renaissancistische kunsttheorie was het Latijnse begrip imitatio - nabootsing. Een kunstenaar diende allereerst voorbeelden na te volgen, daarop diende hij vervolgens te variëren, met als ultiem doel het overtreffen van de voorbeelden. Deze opvatting werd samengevat in de trits imitatio, variatio, aemulatio (imitatie, variatie, overtreffing). Wat of wie moest er geïmiteerd worden? Volgens sommigen ging het erom de natuur te imiteren, en dan, in kunstwerken, te overtreffen. Deze opvatting vinden we terug in de Latijnse motto s Ars Aemula Naturae (kunst overtreffe de natuur) en Artis natura magistra (de natuur is de leermeesteres van de kunst). Latijnse motto s kom je vandaag de dag nog altijd tegen in de naam van tal van oude kunstacademies en kunstenaarsverenigingen. Zo heb je in Leiden Ars Aemula Naturae, in 3

4 Amsterdam heb je kunstenaarssociëteit Arti et Amicitiae, en in Den Haag Pulchri. In hedendaagse avantgardekringen worden die terecht of onterecht, dat is de vraag - steevast gezien als conservatief en ouderwets. Volgens anderen ging het er meer om je te richten op grote kunstenaars: je kon alleen een groot kunstenaar worden door op de schouders van je voorgangers te gaan staan en ze dan te overtreffen. De kunst van Rembrandt is hiervan een voorbeeld: Rembrandt baseerde veel van zijn schilderijen rechtstreeks op Italiaanse voorbeelden. Hij imiteerde hen in compositie, het gebruik van clair-obscur effecten enzovoort, maar vertaalde de onderwerpen ook naar zijn eigen, Hollandse omgeving en poogde zo de klassieken te overtreffen. Details uit de School van Athene (ca. 1510) door Rafael en De Nachtwacht ( ) van Remrandt In beide gevallen is het voor een aankomend kunstenaar essentieel dat hij goed naar de waarneming kan tekenen: vandaar dat modeltekenen, stilleven en perspectief een belangrijk deel van de opleiding in beslag namen. In klassieke kunstacademies werden verzamelingen aangelegd van gipsen kopieën van meesterwerken uit de kunst, waarop studenten zich konden oefenen in imitatie. Ook de Koninklijke Academie had een omvangrijke verzameling gipskopieën. Daarvan is nu nog een deel als curiositeit te zien in de academiebibliotheek en in de Gipsenzaal. In de jaren zestig is er liefdeloos met de gipscollectie omgesprongen; de collectie is in die tijd grotendeels verloren gegaan volgens sommige bronnen zelfs moedwillig vernield. 4

5 Haagse academici temidden van resten van de gipscollectie, ca (bron: 3 e laag: Hellenisme Het idee dat men grote voorbeelden moet imiteren zelf stamt op haar beurt uit de Romeinse tijd. De Romeinse kunst was in hoge mate een voortzetting van de Hellenistische kunst, zoals die zich had ontwikkeld in uit de tijd van Alexander de Grote. Deze Hellenistische kunst was even mimetisch als dramatisch van aard. Beroemd zijn sculpturen zoals de Laocoön-groep, die voorstelt hoe een vader met zijn twee zoons door zeeslang wordt verslonden. 3. Aristoteles en Plato 4 e laag: Aristoteles De dramatische inslag van de Hellenistische kunst hangt samen met kunstopvattingen die zich in de 4 e eeuw voor Christus ontwikkelden in het verlengde van de klassieke periode in de Griekse kunst. Het meest duidelijk zijn deze opvattingen een kunsttheorie gevat door toedoen van die andere aartsvader van de filosofie, Aristoteles. Aristoteles ( v.c.), een leerling van Plato, was onder andere de leermeester van Alexander de Grote ( ). Hij bracht een duizelingwekkend filosofisch oeuvre tot stand, en dat eigenlijk één grote poging is om de hele werkelijkheid zoals wij die om ons heen en in onszelf kunnen waarnemen in kaart te brengen en te ordenen volgens logische principes. Hij bestudeerde alle gebieden die zich maar laten bestuderen, van natuurwetenschap en wiskunde tot ethiek en psychologie-avant-la-lettre. Zijn indeling en benaderingswijze van wetenschappelijk onderzoek vormen tot op heden nog steeds de basis van veel wetenschapsbeoefening. Catharsis Aristoteles was een groot bewonderaar van de tragische dichtkunst, zoals die in zijn dagen beoefend werd. Zijn opvatting over kunst, en over het belang van nabootsing in de kunst, hangt samen met zijn analyse van wat er in een goede tragediedicht gebeurt: het tonen hoe de mens zijn noodlot ondergaat. Mensen, zo leren ons de oude treurspelen, zijn hoogmoedig. Zij denken dat zij hun noodlot kunnen ontlopen, maar dat kan niemand. Daarom is de gedachte dat wij eraan zouden kunnen ontsnappen een verkeerde gedachte. Van zulke 5

6 gedachten moeten we onze ziel als het ware schoon zien te houden. Neem Oedipus, zoals tragediedichter Sophokles hem vereeuwigde: ondanks zijn intelligentie, moed en goede inborst, was het zijn noodlot dat hij zijn vader zou vermoorden en met zijn moeder trouwen. Oedipus probeert dit noodlot te ontlopen, maar dat lukt niet. Wanneer hij dat beseft, gaat hij ten onder aan wroeging en steekt zichzelf de ogen uit. Aristoteles stelt, dat wij door mee te leven, door sympathie op te vatten voor tragische helden zoals Oedipus, doordrongen kunnen raken van onze eigen hoogmoedigheid; het nauwgezet navolgen van een dramatisch noodlotsverhaal brengt in ons een hevige emotie teweeg die ons in het beste geval tot tranen roert. En zo reinigen wij onze ziel van het idee dat we ons noodlot zouden kunnen ontlopen. Het Griekse woord voor reiniging luidt catharsis. Mimesis is essentieel voor de morele catharsis, aldus Aristoteles. Met de catharsis-theorie van Aristoteles zijn we gestuit op één van de diepste lagen in de geschiedenis van de populariteit van nabootsende kunstvormen. Wanneer je kijkt naar de vitaliteit van kunstvormen die gebruik maken van verhalen, dan lijkt Aristoteles opvatting anno 2007 bepaald niet achterhaald. Romans, speelfilms, opera s ze lenen zich nog altijd uitstekend (en worden ook daadwerkelijk gebruikt) om de emotie van lezer, luisteraar of kijker los te maken en hem moreel in beweging te krijgen. 5 e laag: Plato Van het Huilende Zigeunerinnetje tot Wagners Ring des Niebelungen, het principe van de emotionele beroering door middel van mimetische kunstwerken kent een schier oneindige populariteit. Maar juist dat tranentrekkende vermogen van nabootsingen staat al sinds de Oudheid bloot aan kritiek. Plato, de allereerste filosoof die uitgebreid heeft nadacht over het nabootsende karakter van de kunst, was zo n criticus. Waarmee we op de bodem van onze archeologische vindplaats zijn aangeland. Plato ( v.c.) is zonder twijfel de meest invloedrijke denker uit de geschiedenis van de filosofie. In 387 v.c. stichtte Plato in Athene een soort hogeschool voor filosofie, die hij de 'Akademia' noemde. Deze academie leek bepaald niet op onze (kunst)academie, maar was een filosofieschool voor staatslieden in opleiding. Want volgens Plato konden alleen filosofen mensen die wijsheid nastreefden - goede leiders zijn. Niet toevallig beschouwt Plato kunst allereerst vanuit de vraag wat een staatsman eraan heeft. De Ideeënleer en de Grot Voor Plato was wijsheid het inzicht in wat waar is en wat niet. Waarheid zag hij als datgene wat overal en altijd onveranderlijk geldt. De wereld die wij zintuiglijk waarnemen is veranderlijk en voortdurend in beweging en moet daarom ernstig gewantrouwd worden. Voor Plato is het een valse werkelijkheid, een slappe nabootsing van de wereld die wij met ons denken kunnen bevatten. Alleen in ons denken treffen we onveranderlijke dingen aan - onze ideeën. Als we bijvoorbeeld een paard zien, moeten we ons realiseren dat dit paard maar een schim is van de Zuivere Vorm, de Idee, van Het Paard - datgene wat voor alle individuele paarden gemeenschappelijk geldt. Wij moeten die Idee van Het Paard zien te achterhalen. Dat is voor Plato wat filosofie inhoudt. Plato legt dat uit via een symbolisch beeld, beroemd geworden als de allegorie van de grot'. Die gaat ongeveer als volgt: 6

7 In een grot zitten vastgebonden gevangenen, met hun gezichten naar de achterwand van de grot. Ze zitten daar al hun hele leven en kunnen niets van zichzelf of van de anderen zien. Ze zien alleen schaduwen op de achterwand van de grot. Deze schaduwen worden veroorzaakt door een vuur dat op een richel boven en achter hen brandt. Tussen het vuur en de gevangenen is een pad dat evenwijdig loopt aan de achterwand. Daarover lopen mensen die vazen, beelden en andere voorwerpen op hun hoofden dragen. De gevangenen horen de echo's van de stemmen en zien de schaduwen van de voorwerpen en zij denken dat deze echo's en schaduwen de werkelijkheid zijn. Achter en boven het vuur is de ingang van de grot. Buiten, in het heldere zonlicht (waarvan een klein beetje in de grot schijnt), zijn bomen, rivieren, bergen en het hemelgewelf. Een van de gevangenen wordt losgemaakt, omgedraaid en gedwongen naar de werkelijke bron van de schaduwen te kijken. Het vuur verblindt zijn ogen. Hij ziet liever het aangename bedrog der schaduwen. Vervolgens wordt de voormalige gevangene gedwongen de steile en zware beklimming naar buiten te maken en komt in de zonovergoten buitenwereld. Maar dit licht verblindt hem al helemaal. Hij moet eerst naar de schaduwen van de bomen kijken (hij is gewend aan schaduwen), daarna naar de bomen en de bergen. Uiteindelijk is hij in staat om de zon te zien. Maar zou deze verlichte man nu terug keren in de grot, dan zou hij belachelijk overkomen. Hij zou overal zonnen zien en niet in staat zijn om in het donker iets te onderscheiden. En als hij dan zijn medegevangenen zou willen bevrijden, dan zouden ze kwaad op hem worden, omdat hij hun illusies verstoorde, en zouden hem uit woede aanvallen en doden. De gelijkenis van de grot (illustratie uit: Donald Palmer, Filosofie voor Beginners) 7

8 Het Ware, het Goede en het Schone De schaduwen in de grot staan voor onze zintuiglijke indrukken. Deze zijn volgens Plato ver verwijderd van het licht - symbool voor wijsheid - dat ze veroorzaakt. Wij moeten ons afkeren van die onzuivere afspiegelingen en op zoek gaan naar het Licht, naar de Ideeën. De zware klim naar de uitgang van de grot symboliseert het onderwijs, dat tenslotte tot een juist inzicht in de werkelijkheid leidt. Het licht schijnt innerlijk. Opmerkelijk: volgens Plato zijn er hogere en lagere Ideeën. De Idee van een individueel ding is lager dan de Idee van een groep dingen; de idee van een enkele tafel is lager dan de Idee van De Tafel-In-Het-Algemeen. De hoogste Ideeën zijn die van Het Ware, Het Goede en Het Schone. Deze zijn nagenoeg identiek. Want wanneer iets Waar is, dan is het automatisch Goed én Schoon. Iets wat onwaar is, is een illusie en kan daarom ook niet mooi of goed zijn. Juist deze idee van Schoonheid met een kapitale S brengt ons bij Plato's opvattingen over kunst - opvattingen die je ook vandaag de dag nog in diverse gedaanten en toonsoorten kunt beluisteren. Kunst als imitatie van imitatie Plato leefde in de 4e eeuw voor Christus, gelijktijdig met de grootste artistieke bloeiperiode die Athene ooit heeft gekend, en waarin de beeldhouwkunst, de schilderkunst en de tragediekunst althans in onze ogen - ongekende hoogten bereikten. Maar voor Plato betekende kunst iets maken (technè), en iets maken is altijd iets namaken. Een ambachtsman die een tafel wil maken, maakt zich een voorstelling van zijn tafel. Die voorstelling is ontleend aan de Idee van de Tafel. Die Idee bootst hij vervolgens na in zijn timmerwerk. Een schilder, beeldhouwer of een treurspeldichter daarentegen, kopieert volgens Plato alleen maar de natuur, of een ambachtelijk product, zonder dat hij datgene wat hij kopieert tot in zijn finesses heeft bestudeerd. Hij weet eigenlijk helemaal niet hoe die natuur of dat product in elkaar steekt. Hij maakt dus eigenlijk alleen maar een kopie (het schilderij) van een kopie (de natuur) van de werkelijkheid (de Idee). Imiterende kunstenaars produceren derhalve alleen maar simulacra vervalsende nabootsingen, dingen die nepper dan nep zijn, niets nuttigs kortom. Hoewel zijn filosofie anders doet vermoeden, schijnt Plato al met al geen kunsthater geweest te zijn. Hij schijnt bijvoorbeeld wél gehouden te hebben van de meer abstraherende kunst uit de Archaïsche periode, kort voor zijn geboorte. Maar hij zag niets in kunst die hem emotioneel uit balans bracht. Emoties zijn subjectief en van voorbijgaande aard. Ze kunnen ons dus niets waars vertellen. Het gaat er juist om onbewogen te zijn en te zoeken naar harmonie en balans. 8

9 3. Een golfbeweging in de kunstgeschiedenis Laten we de archeologie even voor wat die is, en concentreren we ons op de doorwerking van de beide grondhoudingen ten aanzien van nabootsing in de kunst: de positieve (Aristotelische) en de negatieve (Platonische) opvatting van mimesis. We doorlopen de kunstgeschiedenis nogmaals, nu in omgekeerde richting, en zien dat er een permanente golfbeweging is tussen mimesis en, om zo te zeggen, anti-mimesis. Archaïsch versus Hellenistisch De tegenstelling tussen de opvattingen van Plato en Aristoteles komt al tot uitdrukking in de kunst van hun eigen tijd: de Archaïsche kunst, die Plato nog wel kon waarderen, is een Griekse adaptatie van strenge Egyptische voorbeelden. De stijl is abstraherend en geometrisch van karakter. In de beroemde kouros-beelden worden individuele kenmerken geminimaliseerd, waar die in de Hellenistische periode juist zwaar worden aangezet. Twee Kouroi en de Laocoon-groep Romaans versus Gotiek De Romaanse periode in de kunstgeschiedenis zou je als Platonisch kunnen aanmerken: de nadruk ligt op een meditatief soort kunst. Kerken zijn naar binnen gericht, en de aankleding ervan is sober en geometrisch. Men zocht in deze tijd naar vergeestelijking en onthechting van het aardse. In de Gotische periode verandert die houding radicaal: de kunst keert zich naar de buitenwereld, die tot in het kleinste detail verbeeld wordt. Tegelijkertijd ligt er, vooral in de late Gotiek, een grote nadruk op emotionaliteit in de kunstuitingen. Een Romaans en een Gotisch kerkportaal 9

10 Idealisme versus Realisme Tijdens de Renaissance herleeft Plato s filosofie, nu echter in een geheel nieuw jasje men spreekt daarom van neoplatonisme. Mimetische kunst is in deze neoplatoonse periode niet langer verdacht terrein, zoals voor Plato zelf, maar wordt juist ingezet als het middel bij uitstek om de zintuiglijke wereld te verbeteren middels geïdealiseerde voorstellingen van natuur en mensen. In handen van schilders als Rafael en Bellini transformeren de emotionele taferelen uit de gotiek tot volmaakt verstilde werelden. De geestelijke Idee van het Ware, Goede en Schone veruiterlijkt zich in kunstwerken, in lijn met de gedachte ars aemula naturae. In de 19 e eeuw komt na drie eeuwen Renaissancistische kunst een scherpe tegenbeweging op gang. Schilders als Courbet en Millet zetten zich, deels politiek gemotiveerd, af tegen de idealiserende voorstellingen, die van de vroege Renaissance tot de Barok de kunst hebben gedomineerd. Daartegenover propageerden zij een realistische kunst die zich richtte op de zichtbare werkelijkheid. De gedachte van een Platoonse wereld van Zuivere Vormen ging op de schroothoop, en de wereld zoals wij hem kunnen zien werd onderwerp van de kunst. Madonna met heiligen door Bellini en De oorsprong van de wereld door Courbet Modernisme versus postmodernisme De abstracte kunst van de twintigste eeuw is in veel opzichten een nieuwe incarnatie van de Platonische omgang met kunst. De verwerping van kunst die de werkelijkheid uitbeeldt door schilders zoals Piet Mondriaan komt dichtbij de verwerping van de mimesis door Plato zelf. Bij deze schilders gaat het, ook al net als bij Plato, om een zoeken naar harmonie, innerlijke onbewogenheid en een vergeestelijking. Zij zoeken een werkelijkheid die verscholen ligt achter wat wij zintuiglijk kunnen waarnemen. 10

11 Het kunst van het postmodernisme keert zich daar juist weer vanaf. De werkelijkheid wordt verondersteld als iets dat hier en nu is en als het niet hier en nu is, dan is het nergens; er is een wellust aan de ontdekking van de ons omringende wereld via afbeeldingen van die wereld, die leidt tot een beeldenvloed waarin beelden eindeloos opnieuw kunnen worden gereproduceerd en doorlopend van betekenis veranderen. Reproductie en transformatie vormen op hun beurt een nieuwe werkelijkheid in het ongrijpbare hier en nu. Modern en postmodern: Compositie door Mondriaan en Mondriaan Revisited door Rob Scholte 5. Besluit: kun je de werkelijkheid wel nabootsen? Hierboven hebben we een reeks voorbeelden besproken van kunstvormen die zich op de een of andere manier bezighouden met een verbeelding, representatie of nabootsing van de werkelijkheid. Het neoplatonische Idealisme veronderstelt dat het mogelijk is om een adequaat beeld te geven van wat men zich innerlijk voorstelt, terwijl het 19 e eeuwse Realisme er vanuit gaat dat je de werkelijkheid die ons omringt, exact zoals hij zich aan ons voordoet, kunt registreren. Zelfs de stromingen die de nabootsing van de werkelijkheid verwerpen of zelfs zouden willen verbieden, gaan er vanuit dat natuurgetrouwe nabootsing van de werkelijkheid in elk geval mogelijk is. Maar is dat nou eigenlijk wel zo? Ernst Gombrich: Art & Illusion De Engelse kunsthistoricus Ernst Gombrich heeft zich uitvoerig beziggehouden met de vraag of het überhaupt wel mogelijk is om de zintuiglijke wereld of de geestelijke wereld na te bootsen, en zo ja, hoe dat dan in zijn werk gaat. In zijn boek Art and Illusion (1959) komt hij tot de conclusie dat het in elk geval onmogelijk is om de wereld objectief na te bootsen. Ernst Gombrich werd wereldberoemd met zijn prachtige inleiding in de kunstgeschiedenis, The Story of Art uit In dit boek beschrijft hij de kunstgeschiedenis ondermeer aan de hand van wat hij noemt the conquest of reality, de verovering van de werkelijkheid door kunstenaars. Traditioneel wordt de Italiaanse Renaissance gezien als het moment waarop de westerse 11

12 kunst zich, door de ontdekking van de perspectief, de mogelijkheid verschafte om op een volstrekt natuurgetrouwe wijze de werkelijkheid weer te geven. Al het voorafgaande wordt in zulke verhalen opgevat als een voorspel, als een reeks onvolmaakte pogingen om de werkelijkheid te verbeelden. Die traditionele visie op de kunstgeschiedenis is echter dubieus en Gombrich begon dat naarmate hij ouder werd steeds sterker te beseffen. Sinds de uitvinding van de fotografie hebben we tenslotte kunnen vaststellen dat de werkelijkheid er door de lens van een fotocamera toch wel weer heel anders uit kan zien dan op het meest realistische schilderij uit de 19 e eeuw. Wanneer men aan tien geschoolde kunstenaars de opdracht geeft om een tafereel exact naar de waarneming te registreren, dan zul je zien dat er tien verschillende uitbeeldingen van de werkelijkheid ontstaan. Ernst Gombrich is zich na de publicatie van The Story of Art gaan bezighouden met de vraag hoe het toch komt, dat mensen in verschillende tijden en verschillende culturen de werkelijkheid zo totaal verschillend hebben weergegeven. Is dat een kwestie van onkunde, of is er iets anders aan de hand? In Art & Illusion onderzoekt hij deze kwestie met behulp van wetenschappelijke theorieën, psychologie en filosofie. Zijn conclusie luidt, dat elke weergave van de werkelijkheid begint met wat hij noemt een conceptueel schema. Hij stelt dat een kunstenaar nooit blanco is in zijn waarnemingen, maar in zich een geschematiseerd beeld van de werkelijkheid draagt. Hoe hij aan dat geschematiseerde beeld komt is een andere vraag misschien is het aangeboren, misschien wordt het verworven in de loop van het leven maar het schema kleurt hoe dan ook voortdurend de waarneming. De kunstenaar probeert vervolgens datgene wat hij waarneemt in te passen binnen, of samen te laten vallen met zijn conceptuele schema. Dit impliceert selectiviteit: hoe fotografisch men ook te werk denkt te gaan, er is altijd sprake van een (al dan niet bewuste) ingreep in wat wordt waargenomen, totdat een vereenvoudigde, schematische weergave ontstaat. Elke werkelijkheid in een kunstwerk is daarom een constructie. De gelijkenis met de werkelijkheid wordt alleen ervaren door degenen die vertrouwd zijn met het conceptuele schema. Of, zoals Ernst Gombrich het formuleert: Een schilder schildert niet wat hij ziet, maar ziet wat hij schildert. Egyptische tekenles, Illustratie uit Art & Illusion, blz 2 12

13 Conclusie Dit hoofdstuk ging over de opvatting dat alle kunst nabootsing of mimesis is. We hebben de herkomst van deze opvatting getraceerd: via het 19 e eeuwse academisme terug naar de Renaissance, de Romeinse Oudheid en het Hellenisme. Zo kwamen we terecht bij de filosofie van Aristoteles en Plato. Hun tegengestelde visies op nabootsing waren het vertrekpunt voor een tweede wandeling door de kunstgeschiedenis, nu in omgekeerde richting, waaruit duidelijk werd hoe in verschillende perioden verschillend is omgegaan met nabootsing, conform de voorliefde voor nabootsing van de wereld, die je Aristotelisch zou kunnen noemen, en een hang naar abstractie en, in het uiterste geval, totale verwerping van nabootsende kunst, die je Platonisch kunt noemen. Tenslotte hebben we de houdbaarheid van de gedachte dat nabootsing überhaupt mogelijk is besproken, aan de hand van Ernst Gombrich Art & Illusion. Zo keerden we terug in de lokalen van de ouderwets ambachtelijke kunstacademie nu in Egyptische stijl. Concluderen we: het ouderwets ambachtelijke academische realisme is maar één van de vele, vele mogelijke manieren om de werkelijkheid weer te geven, waarbij zij aangetekend dat de werkelijkheid een filosofisch slagveld is, dat in handen van de meer Platonisch aangelegde kunstenaar niet zelden tot autoritaire, ja zelfs vernielzuchtige tendensen leidt, en in handen van de Aristotelisch Angehauchten tot een overmatige beeldenvloed. Evengoed zonde van die gipscollectie Samenvatting Nabootsingstheorieën stellen dat alle kunst in wezen nabootsing is. De kunstgeschiedenis kent vele voorbeelden van mimetische kunst en kunststromingen die claimen dat nabootsing de essentie is van kunst, of waarvoor nabootsing essentieel is. De oudste mimesistheorie is van Plato, de stichter van de oudste Academie. De mimesistheorie van Plato is onderdeel van zijn Ideeënleer, die de wereld verdeelt in een zintuiglijke en een geestelijke wereld. De geestelijke wereld is werkelijk, de zintuiglijke is een illusie, want veranderlijk. Men moet zich volgens Plato richten op het geestelijke en streven naar de hoogste wijsheid, namelijk die van het Goede, het Schone en het Ware. Deze is universeel en onveranderlijk. Ambacht is volgens Plato een zintuiglijke nabootsing van een Idee. Kunstenaars die deze imitiatie van een idee imiteren, scheppen valse illusies waar je niets aan hebt. Plato s leerling Aristoteles zag mimesis als meer dan het louter nabootsen van uiterlijkheden; mimesis kan ook het verbeelden van de wereld zijn, bijvoorbeeld van menselijk gedrag in een tragedie. Door ons te identificeren met de personages in een tragedie leren wij dat we ons noodlot niet moeten proberen te ontlopen en aldus reinigen wij onze ziel van verwerpelijke gedachten of neigingen. Dit noemt Aristoteles 'catharsis'. De kunstgeschiedenis kent afwisselend perioden met een meer Platonische en een Aristotelische houding ten aanzien van nabootsing. Ernst Gombrich relativeert de claim dat het mogelijk is om de werkelijkheid objectief na te bootsen. Elke nabootsing implieert een schematisering, die vooraf gaat aan het beeld. 13

14 6. Verder lezen A. A. van den Braembussche, Denken over Kunst, hoofdstuk 2 * Inleiding waarin Plato, Aristoteles en Gombrich aan de orde komen. Ernst Gombrich, Art and Illusion: A study in the Psychology of Pictorial Representation, Washington, * Helder en fascinerend. Samuel IJsseling, Mimesis: Over schijn en zijn, Baarn, 1990 * Diepgravende filosofische studie. M.F. Fresco, Filosofie en Kunst, (Van Gorcum) Assen hoofdstuk VIII * Interessante uitweiding over het mimesisbegrip bij Plato en Aristoteles Online bronnen: Plato, De Staat, * Volledige tekst van het 10e deel (met o.a. de Gelijkenis van de Grot) in PDF (Nederlands) Aristoteles, Poetica, * Volledige tekst van Aristoteles theorie over poëzie in html (Engels) Onno Schilstra

Roncalli mavo Tekenen/Kunstgeschiedenis klas 3.

Roncalli mavo Tekenen/Kunstgeschiedenis klas 3. Roncalli mavo Tekenen/Kunstgeschiedenis klas 3. Reader/begrippenlijst periode 3 toetsweek : Hoe moet je leren??? 1. In de tekst worden belangrijke begrippen aangegeven met een*. Deze begrippen moet je

Nadere informatie

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets 11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets Opdracht 1 Wat is de Sokratische methode? Opdracht 2 Waarom werd Sokrates gedwongen de gifbeker te drinken? Opdracht 3 Waarom zijn onze zintuigen

Nadere informatie

rijks museum Verwerkingsmateriaal Examentour VWO versie b Visuele analyse van schilderkunst in de 17de, 19de en 20ste eeuw 1/5

rijks museum Verwerkingsmateriaal Examentour VWO versie b Visuele analyse van schilderkunst in de 17de, 19de en 20ste eeuw 1/5 1/5 Eregalerij, Rijksmuseum Mondriaanjurk, Yves Saint Laurent, Abraham, Bianchini-Férier, 1965 Dit verwerkingsmateriaal wordt aangeboden na afloop van de examentour Burgerlijke cultuur in de zeventiende

Nadere informatie

Visuele analyse van schilderkunst in de 17de, 19de en 20ste eeuw

Visuele analyse van schilderkunst in de 17de, 19de en 20ste eeuw 1/5 Eregalerij, Rijksmuseum Brieflezende vrouw, Johannes Vermeer, ca. 1663 Dit verwerkingsmateriaal wordt aangeboden na afloop van zeventiende eeuw laat Johannes Vermeer zien in de examentour Burgerlijke

Nadere informatie

rijks museum Verwerkingsmateriaal Examentour VWO ANTWOORDMODEL VERSIE A + B Visuele analyse van schilderkunst in de 17DE, 19DE en 20STE eeuw 1/5

rijks museum Verwerkingsmateriaal Examentour VWO ANTWOORDMODEL VERSIE A + B Visuele analyse van schilderkunst in de 17DE, 19DE en 20STE eeuw 1/5 1/5 VERSIE A Vraag 1 A Gebruik van licht om de dramatiek te uiten. Het subtiele licht (vs. clair-obscur in de barok) geeft diepte aan het schilderij en accentueert het hoofdmotief. Het zorgt er dus voor

Nadere informatie

2 Vroege renaissance 2.1

2 Vroege renaissance 2.1 2 Vroege renaissance Giotto di Bondone, rond 1315 Veranderingen Het vorige werkboek eindigde met de 14e eeuwse kunstenaar Giotto di Bondone, die in Italië een nieuwe kunststijl introduceerde. Voor het

Nadere informatie

ZOEKEN NAAR DE VOLMAAKTE VORM NIVEAU ++

ZOEKEN NAAR DE VOLMAAKTE VORM NIVEAU ++ NIVEAU ++ /5 Deze leskaart gaat over het zoeken naar de volmaakte vorm. Dat klinkt misschien wat verheven, maar je zult ontdekken dat deze zoektocht in de kunstgeschiedenis erg belangrijk is geweest. Piet

Nadere informatie

Stromingen in vogelvlucht

Stromingen in vogelvlucht Stromingen in vogelvlucht Grieken en Romeinen (Klassiek Erfgoed) 500 v. Chr. tot 400 n. Chr. Middeleeuwen (Goddelijke Orde) 500 tot 1500 Renaissance (Homo Universalis) 1500 tot 1600 Barok en Rococo (Verleiding

Nadere informatie

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Kiezen voor Latijn en/of Grieks? Als leerling in het laatste jaar van de basisschool sta jij voor een belangrijke keuze. Welke studierichting moet je gaan volgen in het

Nadere informatie

WAARNEMEN SCHETS DE LIJN PERSPECTIEF EN RUIMTELIJKHEID COMPOSITIE KLEUR MUZIEK EN ABSTRACTIE

WAARNEMEN SCHETS DE LIJN PERSPECTIEF EN RUIMTELIJKHEID COMPOSITIE KLEUR MUZIEK EN ABSTRACTIE WAARNEMEN SCHETS DE LIJN PERSPECTIEF EN RUIMTELIJKHEID COMPOSITIE KLEUR MUZIEK EN ABSTRACTIE Concept: Annelinde de Jong Tekst: Annelinde de Jong en Kevin Aerts Annelinde de Jong, 2012 1 WAARNEMEN Check,

Nadere informatie

Waar de hemel de aarde raakt daar wordt de mens bewogen...

Waar de hemel de aarde raakt daar wordt de mens bewogen... Waar de hemel de aarde raakt daar wordt de mens bewogen... Ton Schulten Woord vooraf Al van jongs af heeft Ton Schulten zich aangetrokken gevoeld tot schilderkunst en vormgeving. Op 53-jarige leeftijd

Nadere informatie

De werkelijkheid van Plato is een droom.

De werkelijkheid van Plato is een droom. De werkelijkheid van Plato is een droom. Inleiding Het werkstuk dat ik hier presenteer gaat over Plato (427-347 v.chr). Ik heb ervoor gekozen om Plato te bekritiseren en er kritiek van bekende filosofen

Nadere informatie

De Tuin. der Lusten. Het is een psychische werkelijkheid, wat je daar ziet gaat over jou

De Tuin. der Lusten. Het is een psychische werkelijkheid, wat je daar ziet gaat over jou 22 BOVENBOUW De Tuin der Lusten TEKST EVELIEN NIJEBOER BEELD JEROEN BOSCH Uren kan je kijken naar dit schilderij van Jeroen Bosch. Niet alleen omdat er zoveel op staat, maar ook omdat al die taferelen

Nadere informatie

Take Home Examen. Het stijlbegrip volgens Nelson Goodman. i Postvak 54 6 juni 2008 Blok BA CW 1 E Vraag II

Take Home Examen. Het stijlbegrip volgens Nelson Goodman. i Postvak 54 6 juni 2008 Blok BA CW 1 E Vraag II Take Home Examen Het stijlbegrip volgens Nelson Goodman i444049 Postvak 54 6 juni 2008 Blok BA CW 1 E Vraag II De Amerikaanse filosoof Nelson Goodman heeft een boek geschreven, genaamd Ways of Worldmaking.

Nadere informatie

2 Eeuw van het Verstand

2 Eeuw van het Verstand 2 Eeuw van het Verstand Caravaggio, 1600 Veranderingen Het vorige werkboek eindigde met de barok in Zuid-Europa en de Gouden Eeuw in Nederland. Zowel in de 16e als de 17e eeuw leefden een aantal van de

Nadere informatie

Ivo Manus maakt high art

Ivo Manus maakt high art Ivo Manus maakt high art Door Robbert Bloemendaal Kunsthistoricus Als kunsthistoricus en kunstverzamelaar heb ik er tientallen jaren van beeltenis- kijken op zitten. De verbeelding door mensen vanaf de

Nadere informatie

Stromingen in vogelvlucht

Stromingen in vogelvlucht Stromingen in vogelvlucht Grieken en Romeinen (Klassiek Erfgoed) 500 v. Chr. tot 400 n. Chr. Middeleeuwen (Goddelijke Orde) 500 tot 1500 Renaissance (Homo Universalis) 1500 tot 1600 Barok en Rococo (Verleiding

Nadere informatie

beeldende vormgeving Naam:...Klas... Deze periode gaan we ons bezig houden met het menselijk lichaam en met enkele details.

beeldende vormgeving Naam:...Klas... Deze periode gaan we ons bezig houden met het menselijk lichaam en met enkele details. beeldende vormgeving Naam:...Klas... thema 6: De mens Deze periode gaan we ons bezig houden met het menselijk lichaam en met enkele details. Zolang de mens zich bezig gehouden heeft met kunst, heeft hij

Nadere informatie

Inleiding op het thema

Inleiding op het thema Inleiding op het thema In de bijbel en in het geloof zijn beelden en symbolen belangrijk. God is zo anders dan wij kunnen bedenken, dat je niet zomaar over Hem kunt spreken. Over die onbekende wereld van

Nadere informatie

pagina 2 van 5 Laten we maar weer eens een willekeurige groep voorwerpen nemen. Er bestaan bijvoorbeeld -- om maar iets te noemen -- allerlei verschil

pagina 2 van 5 Laten we maar weer eens een willekeurige groep voorwerpen nemen. Er bestaan bijvoorbeeld -- om maar iets te noemen -- allerlei verschil pagina 1 van 5 Home > Bronteksten > Plato, Over kunst Vert. Gerard Koolschijn. Plato, Constitutie (Politeia), Amsterdam: 1995. 245-249. (Socrates) Nu we [...] de verschillende elementen van de menselijke

Nadere informatie

Giardino NL 4/1 14-06-2006 12:14 Pagina 1

Giardino NL 4/1 14-06-2006 12:14 Pagina 1 Giardino NL 4/1 14-06-2006 12:14 Pagina 1 1 Giardino NL 4/1 14-06-2006 12:14 Pagina 2 Panta rhei alles stroomt; Mijn schilderijen zijn in beweging, ze lijken te stromen, zoals ook het leven zich geen stilstand

Nadere informatie

Inhoud. Deel een: Een radicale heling 1 Het verhaal van Jill 17

Inhoud. Deel een: Een radicale heling 1 Het verhaal van Jill 17 Fragment uit Colin Tipping Radicaal Vergeven (opmaak is anders dan in het boek zelf) Inhoud Voorwoord bij de Nederlandse uitgave 7 Woord vooraf 9 Inleiding 11 Deel een: Een radicale heling 1 Het verhaal

Nadere informatie

Categorie: Kunst, wetenschap en techniek. Categorie: Kunst Intercultureel.

Categorie: Kunst, wetenschap en techniek. Categorie: Kunst Intercultureel. Er zijn overeenkomsten tussen de wereldtentoonstellingen van de 19 e eeuw en het world wide web van de 20 e eeuw. Wat maakt dat het positivisme in de loop van de 19 e eeuw steeds meer wordt gezien als

Nadere informatie

Dankwoord 11 Woord vooraf 13. Hoofdstuk 1 Artistieke creativiteit 19

Dankwoord 11 Woord vooraf 13. Hoofdstuk 1 Artistieke creativiteit 19 Dankwoord 11 Woord vooraf 13 Hoofdstuk 1 Artistieke creativiteit 19 Makers en doeners 21 De verschillen tussen wetenschap, vormgeving en kunst 22 Het scheppingsproces als eenheid 23 Materiële werkelijkheid

Nadere informatie

Over schilderijen van Debbie, een paar gedichten en muziek

Over schilderijen van Debbie, een paar gedichten en muziek 1 Over schilderijen van Debbie, een paar gedichten en muziek Wie Debbies schilderijen en tekeningen van de afgelopen jaren bekijkt, zal zich misschien verwonderen over de ogenschijnlijke stijlbreuk die

Nadere informatie

beeldende vakken CSE GL en TL

beeldende vakken CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2008 tijdvak 1 maandag 19 mei 13.30-15.30 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 32 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 67 punten

Nadere informatie

Ola Lanko en haar foto-genic installaties 14 oktober interview

Ola Lanko en haar foto-genic installaties 14 oktober interview Ola Lanko en haar foto-genic installaties 14 oktober interview Ola Lanko is altijd bezig met de werking van het medium fotografie. De kritische blik van de beschouwer is wat ze met haar werk wil overbrengen.

Nadere informatie

Levenskunst. Oosters denken

Levenskunst. Oosters denken 1 Oosters denken Misverstand op de vensterbank opende een recent artikel in NRC Handelsblad. De Boeddha maakt al jaren een opmars in Nederlandse huiskamers en voortuinen, maar veel mensen weten niet precies

Nadere informatie

SOEFISME IN HET DAGELIJKS LEVEN

SOEFISME IN HET DAGELIJKS LEVEN SOEFISME IN HET DAGELIJKS LEVEN Een leerling van Hazrat Inayat Khan (Een kopie van de uitgave van) The Sufi International Headquarters Publishing Society 1 Liefde ontwikkelt zich tot harmonie en uit harmonie

Nadere informatie

Biënnale van de Schilderkunst: De mens in beeld

Biënnale van de Schilderkunst: De mens in beeld Biënnale van de Schilderkunst: De mens in beeld De Biënnale van de Schilderkunst is dit jaar aan haar derde editie toe Dit tentoonstellingsproject ontstond uit de museale ambitie van zowel het Roger Raveelmuseum

Nadere informatie

Reader/begrippenlijst periode 4 toetsweek :

Reader/begrippenlijst periode 4 toetsweek : Roncalli mavo Tekenen/Kunstgeschiedenis. Klas 3 Reader/begrippenlijst periode 4 toetsweek : Hoe moet je leren??? De begrippen zijn bij deze toets gekoppeld aan de kunststromingen van de kunstpromotie.

Nadere informatie

ROMANTIEK. het tijdperk van de. De Verlichting ontspoord

ROMANTIEK. het tijdperk van de. De Verlichting ontspoord ROMANTIEK het tijdperk van de De Verlichting ontspoord Edmund Burke 1729-1797 De geschiedenis bestaat voor het grootste deel uit de ellende, over de wereld gebracht door trots, eerzucht, hebzucht, wraak,

Nadere informatie

ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW MASSACULTUUR. H5 CKV-profiel Cobra en Karel Appel Moderne Amerikanen in musea

ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW MASSACULTUUR. H5 CKV-profiel Cobra en Karel Appel Moderne Amerikanen in musea ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW MASSACULTUUR H5 CKV-profiel Cobra en Karel Appel Moderne Amerikanen in musea Tijdsbeeld tweede helft 20ste eeuw Vrijheid na WOII-Europa ligt in puin.. Koude oorlog: angst

Nadere informatie

DE STIJL OF TOCH JE EIGEN STIJL? NIVEAU ++

DE STIJL OF TOCH JE EIGEN STIJL? NIVEAU ++ NIVEAU ++ 1/5 Deze leskaart gaat over (misschien wel) Nederlands beroemdste kunststroming: De Stijl. Initiatiefnemer was kunstenaar Theo van Doesburg. Samen met o.a. Bart van der Leck en Piet Mondriaan

Nadere informatie

Woordenlijst Het oog in de storm. Hoofdstuk 4. aisthèsis Oudgrieks voor zintuiglijke gewaarwording. Van dit woord zijn o.a.

Woordenlijst Het oog in de storm. Hoofdstuk 4. aisthèsis Oudgrieks voor zintuiglijke gewaarwording. Van dit woord zijn o.a. Woordenlijst Het oog in de storm Hoofdstuk 4 aisthèsis Oudgrieks voor zintuiglijke gewaarwording. Van dit woord zijn o.a. de woorden esthetica en esthetisch afgeleid. amusementskunst kunst die is gericht

Nadere informatie

Boekrecensie: De geschiedenis van de schoonheid Auteur: Umberto Eco Uitgeverij: Bert Bakker Jaar van uitgave: 2005

Boekrecensie: De geschiedenis van de schoonheid Auteur: Umberto Eco Uitgeverij: Bert Bakker Jaar van uitgave: 2005 1 Boekrecensie: De geschiedenis van de schoonheid Auteur: Umberto Eco Uitgeverij: Bert Bakker Jaar van uitgave: 2005 Student: Jedidja van Wijngaarden Mobiele nummer: 06-14808686 Studentenummer: 412073

Nadere informatie

Samenvatting Kunst ABC

Samenvatting Kunst ABC Samenvatting Kunst ABC Week 1: Kunst algemeen + film, beeldhouwen en fotografie Info: Wat is kunst? Kunst kan verschillende soorten dans, muziek, schilderijen, toneel en beelden zijn. Beeldhouwkunst of

Nadere informatie

beeldende vakken CSE GL en TL

beeldende vakken CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2008 tijdvak 2 dinsdag 17 juni 9.00-11.00 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 34 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 64 punten

Nadere informatie

ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW. H4 algemeen deel Hoofdstuk 4 Expressionisme - Kunst en gevoel.

ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW. H4 algemeen deel Hoofdstuk 4 Expressionisme - Kunst en gevoel. ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW H4 algemeen deel Hoofdstuk 4 Expressionisme - Kunst en gevoel. Sigmund Freud (1856-1939) De ideeën van de psychoanalyticus Sigmund Freud hadden veel invloed op de kunstenaars

Nadere informatie

Nu Leven Wij Hier Zonder Zin of Zinloos? Overwegingen die wijzen naar het pad naar Verlichting

Nu Leven Wij Hier Zonder Zin of Zinloos? Overwegingen die wijzen naar het pad naar Verlichting Nu Leven Wij Hier Zonder Zin of Zinloos? Overwegingen die wijzen naar het pad naar Verlichting 1 2014 Johan de Jong/Onbestempeld.nl Illustraties: Kitty van Dijk 2 Inhoud Inleiding Leeswijzer 1. Nu 2. Leven

Nadere informatie

Henry Milner uitwerking in materialen van de verbeelding door El Lissitzky van de nieuwe mens

Henry Milner uitwerking in materialen van de verbeelding door El Lissitzky van de nieuwe mens Henry Milner uitwerking in materialen van de verbeelding door El Lissitzky van de nieuwe mens Het object staat in het van Abbemuseum op een sokkel aan een raam. Dit uitzicht achter het object versterkt

Nadere informatie

De socratische methode. Iets meer over Socrates

De socratische methode. Iets meer over Socrates De socratische methode De kunst van het vragen stellen Het is vaak beter om goede vragen te stellen dan zelf goede antwoorden te geven. Met vragen beweeg je anderen tot onderzoek van eigen ervaringen en

Nadere informatie

Wanneer je het programma van enkele culturele centra uit je buurt napluist, zal je merken dat dans hoe langer hoe meer vertegenwoordigd is.

Wanneer je het programma van enkele culturele centra uit je buurt napluist, zal je merken dat dans hoe langer hoe meer vertegenwoordigd is. KIJKEN NAAR DANS Artikel : Marleen Horemans Wanneer je het programma van enkele culturele centra uit je buurt napluist, zal je merken dat dans hoe langer hoe meer vertegenwoordigd is. Dans is echter een

Nadere informatie

DE STIJL OF TOCH JE EIGEN STIJL? NIVEAU ++

DE STIJL OF TOCH JE EIGEN STIJL? NIVEAU ++ NIVEAU ++ 1/5 Deze leskaart gaat over (misschien wel) Nederlands beroemdste kunststroming: De Stijl. Initiatiefnemer was kunstenaar Theo van Doesburg. Samen met o.a. Bart van der Leck en Piet Mondriaan

Nadere informatie

Mens- en wereldbeeld - HV 12. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/61301

Mens- en wereldbeeld - HV 12. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/61301 Auteur VO-content Laatst gewijzigd 25 June 2015 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/61301 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Kingdom Faith Cursus ------------------------------------------------------------------------------------------------ HEILIG, HEILIG, HEILIG

Kingdom Faith Cursus ------------------------------------------------------------------------------------------------ HEILIG, HEILIG, HEILIG Kingdom Faith Cursus KF09 ------------------------------------------------------------------------------------------------ HEILIG, HEILIG, HEILIG Colin Urquhart ------------------------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

Van Bethlehem tot Golgotha

Van Bethlehem tot Golgotha Van Bethlehem tot Golgotha Het Mysterie van Inwijding Esoterische Begrippen Elly Lichtenberg De Bijbel, een mystiek verhaal of..? Deel I De Bijbel: een mystiek verhaal of..? Is het evangelieverhaal juist?

Nadere informatie

VOORBEELD OEFENING LIFELONG EMOTIONELE. +31 (0) 638 279 772 lee@lifelong.eu. Wil je vaker het beste in jezelf en anderen naar boven halen?

VOORBEELD OEFENING LIFELONG EMOTIONELE. +31 (0) 638 279 772 lee@lifelong.eu. Wil je vaker het beste in jezelf en anderen naar boven halen? LIFELONG VOORBEELD Wil je vaker het beste in jezelf en anderen naar boven halen? Dan is het essentieel om te leren hoe je negatieve emoties kunt benutten om positief te groeien! EMOTIONELE Om je te ondersteunen

Nadere informatie

De Republiek van Plato

De Republiek van Plato slagveld Een soldaat genaamd Er vecht op het slagveld De Republiek van Plato BEGINSITUATIE Deze vijf kubussen vertellen het verhaal van Plato s beroemde dialoog De Republiek. Leg de kubussen op volgorde

Nadere informatie

Latijn: iets voor jou?

Latijn: iets voor jou? : n j i t a L r o o v s iet jou? De Romeinen en wij Waar komen onze letters vandaan? Hoe komen we aan de namen van de maanden? De antwoorden op vele van deze vragen vind je vaak in het verleden bij de

Nadere informatie

Begrippenlijst 5 Massamedia Klas 3

Begrippenlijst 5 Massamedia Klas 3 Begrippenlijst 5 Massamedia Klas 3 = herhaling van een begrip van begrippenlijst 1, 2, 3 of 4 Computeranimatie Massamedia Mixed-media Genre Geëmotioneerd Animatie op de computer gemaakt. Animatie is een

Nadere informatie

Formalisme. 1. Inleiding. 2. Algemene kenmerken van formalisme. 3. Het formalisme van Eduard Hanslick. 4. Het formalisme van Clive Bell en Roger Fry

Formalisme. 1. Inleiding. 2. Algemene kenmerken van formalisme. 3. Het formalisme van Eduard Hanslick. 4. Het formalisme van Clive Bell en Roger Fry Formalisme 1. Inleiding Van voorstelling......naar uitdrukking......naar loutere vormen 2. Algemene kenmerken van formalisme Intrinsieke criteria Autonomie Wortels Wat zijn 'loutere vormen'? 3. Het formalisme

Nadere informatie

De renaissance!! Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis.!

De renaissance!! Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis.! De renaissance Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis. Deze term betekent letterlijk de wedergeboorte, en is een kunststroming uit

Nadere informatie

Verantwoord Bijbelgebruik

Verantwoord Bijbelgebruik Deze beknopte samenvatting heeft tot doel een indruk te geven van de cursus Verantwoord Bijbelgebruik. Het boek Verantwoord Bijbelgebruik van John Boekhout is prima geschikt om als basis in de cursus gebruikt

Nadere informatie

INFORMATIE LIFELONG OVER PERSPECTIEVEN +31 (0) 638 279 772. lee@lifelong.eu

INFORMATIE LIFELONG OVER PERSPECTIEVEN +31 (0) 638 279 772. lee@lifelong.eu LIFELONG INFORMATIE Wil je meer uit je werk- en privé-relaties halen? Wil je jezelf en anderen beter begrijpen en misverstanden voorkomen? Dan is het essentieel om je perspectief op de werkelijkheid te

Nadere informatie

WERKBOEK REFLECTIE Klassieke Oudheid Griekse kunst Powerpoint: KG01_1_GRIEKS_BOEK.ppt REFLECTIE_WB_KG01_1_GRIEKS_BOEK_ppt.doc; v1: 0207; v2: 0407; v3:

WERKBOEK REFLECTIE Klassieke Oudheid Griekse kunst Powerpoint: KG01_1_GRIEKS_BOEK.ppt REFLECTIE_WB_KG01_1_GRIEKS_BOEK_ppt.doc; v1: 0207; v2: 0407; v3: WERKBOEK REFLECTIE Klassieke Oudheid Griekse kunst Powerpoint: KG01_1_GRIEKS_BOEK.ppt REFLECTIE_WB_KG01_1_GRIEKS_BOEK_ppt.doc; v1: 0207; v2: 0407; v3: Naam Klas Inleveren DOEN Lees in je (stencil)boek

Nadere informatie

Rob van Gerwen Waarneming en Becketts symbolen In: De Filosoof 66, Utrecht 2015, pp. 25-26

Rob van Gerwen Waarneming en Becketts symbolen In: De Filosoof 66, Utrecht 2015, pp. 25-26 Rob van Gerwen Waarneming en Becketts symbolen In: De Filosoof 66, Utrecht 2015, pp. 25-26 Faculteit Geesteswetenschappen Departement F & R, Wijsbegeerte Universiteit Utrecht rob.vangerwen@uu.nl www.phil.uu.nl/~rob

Nadere informatie

Hersenen, emotie en gedrag beïnvloeden

Hersenen, emotie en gedrag beïnvloeden Breinvoeding voor beïnvloeding Hersenen, emotie en gedrag beïnvloeden Bekijk de onderstaande twee figuren. Bij welke figuur is de lange lijn precies doormidden gedeeld? Tekening: Patrick Maitimo Meet de

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Ik weet niet of het u is opgevallen, maar het trof mij dat de lezingen van vandaag vol tegenstellingen zitten: het begint al bij Jesaja 41: mensen zijn

Nadere informatie

geloof en wetenschap Prof.dr. Cees Dekker Kavli Institute of NanoScience Delft http://www.mb.tn.tudelft.nl

geloof en wetenschap Prof.dr. Cees Dekker Kavli Institute of NanoScience Delft http://www.mb.tn.tudelft.nl geloof en wetenschap Prof.dr. Cees Dekker Kavli Institute of NanoScience Delft http://www.mb.tn.tudelft.nl Utrecht, 16-6-2006 1. Is het waar, dat recente vondsten in de wetenschap Godsgeloof verzwakken?

Nadere informatie

Posterserie over Plato s meesterwerk De Republiek (Politeia)

Posterserie over Plato s meesterwerk De Republiek (Politeia) Posterserie over Plato s meesterwerk De Republiek (Politeia) Scroll omlaag voor de posters Frederik Boven, 0 (www.frederikboven.nl) De posters zijn te gebruiken onder creative commons licentie Naamsvermelding-NietCommercieel-GelijkDelen.

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2006

Examen VMBO-GL en TL 2006 Examen VMBO-GL en TL 2006 tijdvak 2 dinsdag 20 juni 9.00-11.00 uur BEELDENDE VAKKEN CSE GL EN TL Bij dit examen hoort een afbeeldingenboekje. Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 1

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 1 Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 1 Deel 1, Hoofdstuk 1 - Dat er iets buiten ons bestaat. Rikus Koops 8 juni 2012 Versie 1.1 In de inleidende toelichting nummer 0 heb ik gesproken

Nadere informatie

Het werk Monochrome (Grey) van Anish Kapoor hangt ruggetje, ruggetje met de Zonnebloemen van Van Gogh. pagina 84, 10-10-2015 Het Financieele Dagblad

Het werk Monochrome (Grey) van Anish Kapoor hangt ruggetje, ruggetje met de Zonnebloemen van Van Gogh. pagina 84, 10-10-2015 Het Financieele Dagblad Het werk Monochrome (Grey) van Anish Kapoor hangt ruggetje, ruggetje met de Zonnebloemen van Van Gogh. pagina 84, 10-10-2015 Het Financieele Dagblad Kijk en vergelijk Het is een trend: hedendaagse werken

Nadere informatie

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 2

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 2 Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 2 Deel 1, Hoofdstuk 2 - Wat God is. Rikus Koops 8 juni 2012 Versie 1.1 Inmiddels hebben we van Spinoza begrepen dat God bestaat, dat heeft hij ons

Nadere informatie

Heeft God het Kwaad geschapen?

Heeft God het Kwaad geschapen? Heeft God het Kwaad geschapen? Zondagavond 22 september 2013 (Genade & Waarheid Preek) Inleiding A. Genade & Waarheid Preken (Soms) Ingewikkelde of wettisch toegepaste onderwerpen bekeken vanuit Genade

Nadere informatie

Autonomie & Abstractie

Autonomie & Abstractie Kunstgeschiedenis Autonomie & Abstractie in de 20ste eeuw In de twintigste eeuw wordt het streven naar autonomie in de kunst steeds belangrijker: een kunstwerk moet helemaal op zichzelf staan, los van

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76

INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76 INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76 Vergeten... 7 Filosofie... 9 Een goed begin... 11 Hoofdbreker... 13 Zintuigen... 15 De hersenen... 17 Zien... 19 Geloof... 21 Empirie... 23 Ervaring...

Nadere informatie

UNIVERSELE VERKLARING VAN DE WARE NATUUR VAN DE MENS

UNIVERSELE VERKLARING VAN DE WARE NATUUR VAN DE MENS UNIVERSELE VERKLARING VAN DE WARE NATUUR VAN DE MENS PREAMBULE Overwegende dat de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens uit 1948 in feite een verklaring is van Verlichting, van het hoogste dat

Nadere informatie

Vwo+ en Gymnasium WINKLER PRINS

Vwo+ en Gymnasium WINKLER PRINS Met kop en schouder Vwo+ en Gymnasium OP WINKLER PRINS Grieks en Latijn geven je diploma een gouden randje! Is vwo+ of het gymnasium wat voor jou? Om deze vraag te kunnen beantwoorden, moet je jezelf de

Nadere informatie

De Griekse Bouwkunst

De Griekse Bouwkunst De Oude Grieken De Oude Grieken Het land Griekenland ligt in het zuidoosten van Europa. Het bestaat uit een groot stuk vastland en een heleboel kleine eilandjes. Griekenland bestond uit allerlei staatjes.

Nadere informatie

1907-1914. Bram Vrielink Jim Bloemen 2de

1907-1914. Bram Vrielink Jim Bloemen 2de Bram Vrielink Jim Bloemen 2de 1907-1914 INHOUDSOPGAVE INHOUDSOPGAVE... 2 INLEIDING... 3 HET KUBISME... 4 KUNSTENAARS KUBISME... 5 L AFICIONADO... 6 PORTRAIT OF PABLO PICASSO... 7 SIMULTANEOUS WINDOWS ON

Nadere informatie

Commentaar. Wetenschappelijke rechtsfilosofie?

Commentaar. Wetenschappelijke rechtsfilosofie? Commentaar Wetenschappelijke rechtsfilosofie? Jaap Hage* 1. Hoe het met andere lezers van dit tijdschrift staat weet ik niet, maar zelf heb ik het gevoel dat er aan veel bijdragen in R&R en aan rechtsfilosofische

Nadere informatie

Opening Bierkade - 2009 Joris Komen Fotografie

Opening Bierkade - 2009 Joris Komen Fotografie Workshop Fotografie Opening Bierkade - 2009 Joris Komen Fotografie Alles over perspectief, standpunt en compositie Belangrijk voor het maken van een goede foto is de keuze van je perspectief. Welk standpunt

Nadere informatie

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 4

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 4 Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 4 Deel 1, Hoofdstuk 3 Dat de Natuur de oorzaak is. Rikus Koops 15 juni 2012 Versie 1.0 In de vorige toelichting heb ik de organisatie van de Natuur

Nadere informatie

ART HISTORY. de negentiende eeuw. H5 Hoofdstuk 3 Het Realisme Tweede helft 19de eeuw

ART HISTORY. de negentiende eeuw. H5 Hoofdstuk 3 Het Realisme Tweede helft 19de eeuw ART HISTORY de negentiende eeuw H5 Hoofdstuk 3 Het Realisme Tweede helft 19de eeuw Thema s uit het Realisme Hardwerkende fabrieksarbeiders. Eenvoudige plattelandsmensen. Kleine en alledaagse gebeurtenissen.

Nadere informatie

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.3 Wetenschap en kunst. Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.3 Wetenschap en kunst

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.3 Wetenschap en kunst. Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.3 Wetenschap en kunst De bijzondere plaats in staatskundig opzicht en de bloei in economische en cultureel opzicht van de Nederlandse republiek. De wetenschappelijke revolutie Onderzoeksvraag: Welke ontwikkelingen in de Republiek

Nadere informatie

Lespakket Middenbouw Lesmodule M1 Horen, zien en zwijgen

Lespakket Middenbouw Lesmodule M1 Horen, zien en zwijgen Lespakket Middenbouw Lesmodule M1 Horen, zien en zwijgen Natuurproject SAMEN OP PAD Activiteit ALGEMEEN Versie 1 Horen, zien en zwijgen Doelstelling lesmodule Voorbereiding: Ontdekken van drie zintuigen

Nadere informatie

26 oktober 2014 Nationale Bijbelzondag. Echt geluk is voor.. Bij de zaligsprekingen uit de Bijbel in Gewone Taal Mattheüs 5 : 1-12

26 oktober 2014 Nationale Bijbelzondag. Echt geluk is voor.. Bij de zaligsprekingen uit de Bijbel in Gewone Taal Mattheüs 5 : 1-12 26 oktober 2014 Nationale Bijbelzondag. Echt geluk is voor.. Bij de zaligsprekingen uit de Bijbel in Gewone Taal Mattheüs 5 : 1-12 Een initiatief van het Nederlands Bijbelgenootschap om de Bijbel op een

Nadere informatie

De brieven van Van Gogh

De brieven van Van Gogh De brieven van Van Gogh Tijdens een rondwandeling door het dorp, vertelt ieder gids wel iets over de vele brieven die Vincent schreef in zijn leven. Hoe belangrijk waren de brieven voor Vincent, aan wie

Nadere informatie

De hier getoonde tekeningen zijn allemaal afkomstig uit schetsboeken van Rustin. Ze zijn gemaakt in de periode 2001 2008.

De hier getoonde tekeningen zijn allemaal afkomstig uit schetsboeken van Rustin. Ze zijn gemaakt in de periode 2001 2008. Voor Rustin is schilderen de hoofdzaak van zijn kunstenaarspraktijk, maar tekenen heeft hij daarnaast ook altijd gedaan. Hij deed dat op de momenten dat hij niet kon schilderen, zoals s avonds als het

Nadere informatie

WIJ zijn hier gekomen niet alleen om jullie en alle anderen hier te

WIJ zijn hier gekomen niet alleen om jullie en alle anderen hier te SAMENVATTING VAN DE REDEVOERINGEN GEHOUDEN VOOR DE JEUGD IN SURINAME EN DE NEDERLANDSE ANTILLEN Willemstad, 19 oktober 1955, Oranjestad, 22 oktober 1955. Paramaribo, 5 november t 955 WIJ zijn hier gekomen

Nadere informatie

4. Welk geloof wordt bedoeld? Het gaat om het zaligmakende geloof. Dus niet om een historiëel, tijd- of wondergeloof.

4. Welk geloof wordt bedoeld? Het gaat om het zaligmakende geloof. Dus niet om een historiëel, tijd- of wondergeloof. NGB artikel 1: DE ENIGE GOD Wij geloven allen met het hart en belijden met de mond, dat er een Enig en eenvoudig geestelijk Wezen is, dat wij God noemen: eeuwig, ondoorgrondelijk, onzienlijk, onveranderlijk,

Nadere informatie

Kennis, hoe te benaderen en hoe te funderen..? Violette van Zandbeek Social research Datum: 15 april 2011

Kennis, hoe te benaderen en hoe te funderen..? Violette van Zandbeek Social research Datum: 15 april 2011 Kennis, hoe te benaderen en hoe te funderen..? Naam: Violette van Zandbeek Vak: Social research Datum: 15 april 2011 1 Kennis, hoe te benaderen en hoe te funderen..? Als onderdeel van het vak social research

Nadere informatie

Ik hou van een uitdaging in mijn leven!

Ik hou van een uitdaging in mijn leven! Willy Cauwelier (1 e jaar ASO in 1966) en dochter Lie Cauwelier (afgestudeerd in 2008) Ik hou van een uitdaging in mijn leven! Interview door Tatjana Bondarenko (6 e economie wiskunde) en Julie Vandekerckhove

Nadere informatie

Is er nog plaats? Realisme in de hedendaagse kunst

Is er nog plaats? Realisme in de hedendaagse kunst Is er nog plaats? Realisme in de hedendaagse kunst Inleiding De opgegeven vraagstelling voor dit essay Is het realisme een relevant onderwerp voor de kunst? Bij het zien van deze vraagstelling bekruipt

Nadere informatie

Een werkboek met creatieve ideeën om met kinderen originele portretten en zelfportretten te maken. Voor kinderen van 6 12 jaar

Een werkboek met creatieve ideeën om met kinderen originele portretten en zelfportretten te maken. Voor kinderen van 6 12 jaar Ursula Gareis CREATIEF WERKEN MET PORTRET EN ZELFPORTRET Een werkboek met creatieve ideeën om met kinderen originele portretten en zelfportretten te maken Voor kinderen van 6 12 jaar Elke pagina van dit

Nadere informatie

Kapstok. Proces van Geestelijke Groei. Dick Slikker

Kapstok. Proces van Geestelijke Groei. Dick Slikker Kapstok Proces van Geestelijke Groei Dick Slikker 1 Inhoud 1 Komt het weer goed tussen mens en God? 5 2 In Sync met God 11 3 Uitdaging van de Leerschool 17 4 Onze waarom vragen als God het net anders doet

Nadere informatie

Pappus van Alexandrië, Verzamelwerk, Boek VII.

Pappus van Alexandrië, Verzamelwerk, Boek VII. Pappus van Alexandrië, Verzamelwerk, Boek VII. Pappus van Alexandrië leefde omstreeks 250 na Christus. Hij schreef een groot Wiskundig Verzamelwerk ( Mathematical Collection, Collectio ) in 8 boeken, waarvan

Nadere informatie

Tai Chi. Algemeen. Balans tussen lichaam en geest.

Tai Chi. Algemeen. Balans tussen lichaam en geest. Tai Chi Balans tussen lichaam en geest. Algemeen Geboren op de eeuwenoude bodem van de Chinese cultuur, absorbeert Wushu (pinyin voor gevechtsport) de smaak voor Chinese klassieke filosofie. Men gebruikt

Nadere informatie

Aikido. No Kokoro. Het wezen van Aikido 1. Yamaguchi Shihan

Aikido. No Kokoro. Het wezen van Aikido 1. Yamaguchi Shihan Aikido No Kokoro Het wezen van Aikido 1 Yamaguchi Shihan In de tekst Aikido no Kokoro (1976) zet Yamaguchi Shihan, één van de belangrijkste naoorlogse Aikido leraren van de Aikikai Hombu dojo in Tokyo,

Nadere informatie

Thema. 13 januari Jonathan Bikker Conservator Onderzoek Schilderijen en Anna Krekeler Restaurator Schilderijen

Thema. 13 januari Jonathan Bikker Conservator Onderzoek Schilderijen en Anna Krekeler Restaurator Schilderijen Programma Reeks 1 Rijkscollege Het Rijksmuseum College biedt inzicht en verdieping bij tentoonstellingen en de collectie van het Rijksmuseum wordt gegeven door conservatoren en restauratoren van het Rijksmuseum.

Nadere informatie

1 + 1 = Openingswoord Museum Nagele Datum 6 maart 2016. Goedemiddag,

1 + 1 = Openingswoord Museum Nagele Datum 6 maart 2016. Goedemiddag, 1 + 1 = 0 Openingswoord Museum Nagele Datum 6 maart 2016 I N L E I D I N G E X P O S I T I E Goedemiddag, Mijn naam is dus Jorrit van Bavel. Van alles wat ik doe, in en met kunst, en waar ik bij betrokken

Nadere informatie

Erwin Clauws "The Conscious Quintessence of the Abstract"

Erwin Clauws The Conscious Quintessence of the Abstract Het ROGERRAVEELMUSEUM tentoonstellingspartner bij het artistiek onderzoek The Conscious Quintessence of the Abstract van ERWIN CLAUWS Onderzoek geaccrediteerd door Onderzoeksraad Sint Lucas Beeldende Kunst

Nadere informatie

en schilderkunst Kubisme en paragone in Pierre Reverdy s teksten over kunst (1912-1926)

en schilderkunst Kubisme en paragone in Pierre Reverdy s teksten over kunst (1912-1926) Reverdy tussen poëzie en schilderkunst Kubisme en paragone in Pierre Reverdy s teksten over kunst (1912-1926) Samenvatting De poëzie van de Franse dichter Pierre Reverdy (1889-1960) wordt doorgaans in

Nadere informatie