Eindrapportage project rouwondersteuning aan allochtonen. Als je verdriet hebt, Kom dan even zeggen Hoe pijn dat doet

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Eindrapportage project rouwondersteuning aan allochtonen. Als je verdriet hebt, Kom dan even zeggen Hoe pijn dat doet"

Transcriptie

1 Eindrapportage project rouwondersteuning aan allochtonen Als je verdriet hebt, Kom dan even zeggen Hoe pijn dat doet

2

3 Eindrapportage project rouwondersteuning aan allochtonen Als je verdriet hebt, Kom dan even zeggen Hoe pijn dat doet Ineke Bastemeijer Project coördinator Stichting Leendert Vriel Enschede Met medewerking van: Havva Likoğlu en Kaoutar Kanjaâ Mei 2013

4

5 Inhoudsopgave Voorwoord... 1 Samenvatting... 3 Hoofdstuk 1. Inleiding Stichting Leendert Vriel Enschede (LVE) Voorgeschiedenis en aanleiding... 5 Eerste pilotproject... 5 Vervolg pilotproject... 5 Project rouwondersteuning aan allochtonen na het verlies van een dierbare... 5 Hoofdstuk 2. Project rouwondersteuning aan allochtonen Doel project Organisatie Doelgroep Werkwijze project Voorlichtingen De enquête... 8 Hoofdstuk 3. Resultaten voorlichtingen De voorlichtingen Effecten voorlichtingen... 9 Hoofdstuk 4. Resultaten enquêtes Algemene indrukken Algemene kenmerken respondenten Turkse respondenten Syrisch- orthodoxe respondenten Marokkaanse respondenten THEMA 1 Kort na het overlijden Wat gebeurt er in uw gemeenschap als iemand overlijdt? Wat gebeurt er in uw land van herkomst als iemand overlijdt? Heeft u afscheid kunnen nemen van de overledene, kunt u daar iets over vertellen? Hoe was de uitvaart? THEMA 2 Het ervaren van de gevoelens van en reacties die volgden op het verlies Sprak u na de begrafenis en enige tijd erna met anderen over uw verdriet? Hoe reageerden mensen uit uw omgeving, wat zeiden ze tegen u? Heeft u last gehad van lichamelijke of psychische klachten? Heeft u daarmee iets gedaan, hulp gezocht? THEMA 3 Het aanvaarden van het verlies Hoe bent u verder gegaan? Wat zou u helpen/heeft u geholpen om uw leven weer op te pakken? Waar moeten de vrijwilligers van de Leendert Vriel aan voldoen? Wat moet de LV weten over wat binnen uw gemeenschap nodig is aan rouwondersteuning? Denkt u dat de LVE iets had kunnen betekenen in uw verdriet? Zou u zelf iets voor anderen willen doen?... 32

6 Hoofdstuk 5. Conclusies en aanbevelingen Conclusies Aanbevelingen Dankwoord Bijlage1. Samenstelling werkgroep Diversiteit Bijlage 2. Interview met een werkgroep lid in NRC- Handelsblad Bijlage 3. Vraagstelling enquête Bijlage 4. Overzicht voorlichtingsbijeenkomsten Bijlage 5. Een selectie van uitspraken uit de voorlichtingen Bijlage 6. Rouwfolder Leendert Vriel vertaald in het Turks Bijlage 7. Financieel overzicht... 50

7 Voorwoord Het project de zorg voor allochtone stervenden en hun familie van de stichting Leendert Vriel Enschede (LVE) over de jaren heeft veel in beweging gezet bij allochtonen van Turkse en Syrisch- orthodoxe afkomst. Dit project was vooral gericht op stervenden en hun familie. Het streven van LVE is contacten met allochtonen voort te zetten en uit te breiden. Vandaar dat het project over de jaren is voorgezet, dit keer met als onderwerp de rouwondersteuning aan allochtonen na het verlies van een dierbare. Het verslag van dit project ligt nu voor u. Naast genoemde doelgroepen zijn ook leden van de Marokkaanse gemeenschap bij het project betrokken. Buiten de algemene voorlichtingsbijeenkomsten werden allochtonen geënquêteerd door middel van een gestructureerd persoonlijk gesprek. Op deze manier is veel informatie over de wensen uit deze doelgroepen verkregen. En weer blijkt dat allochtonen open staan voor contacten met de LVE omdat ondanks de steun van de religie, gemeenschap en rituelen er juist na afloop van de officiële rouwperiode veel behoefte is aan steun bij de rouwverwerking. De project groep heeft op accurate wijze zeer veel werk verricht en het bestuur is hen daarvoor zeer dankbaar! Dit rapport was niet mogelijk zonder de financiële steun van de Ten Cate Human Help Foundation, Monuta Charity Fund, stichting Prof. Dr. Muntendam prijs 1991 en de Hartstra stichting alsmede de gemeente Enschede. Wij danken allen voor hun ondersteuning! Stichting Leendert Vriel Enschede Erik Kummer, voorzitter 1

8 2

9 Samenvatting Het doel van LVE (Stichting Leendert Vriel Enschede) is het bieden van aandacht en ondersteuning aan direct betrokkenen, tijdens de laatste levensfase en na het verlies van een dierbare. Er kwamen hier voor echter nauwelijks aanvragen van allochtonen. Vanuit het landelijk steunpunt VPTZ (Vrijwilligers Palliatieve Terminale Zorg) werd in 2006 in Enschede gestart met het pilotproject het gesprek aangaan met de Turkse en Syrisch- orthodoxe gemeenschap. De vraag was: welke behoeften heeft men ten aanzien van de zorg in de laatste levensfase. LVE heeft dit project in 2008 voortgezet. Een Turkse projectcoördinator heeft in samenwerking met de leden van de werkgroep diversiteit de contacten met de allochtone gemeenschap verder uitgebreid. Met voorlichtings- en discussiebijeenkomsten zijn veel mensen bereikt. In de contacten met allochtonen kwam naar voren dat zij ook behoefte hebben om te praten over het verlies van een dierbare. Omdat LVE graag op passende wijze ondersteuning wil bieden na het verlies van een dierbare is in 2011 gestart met een nieuw project rouwondersteuning aan allochtonen na het verlies van een dierbare. Een werkgroep lid werd voor dit project aangesteld als projectcoördinator. Het project richtte zich aanvankelijk op de Turkse en Syrisch- orthodoxe gemeenschappen. Later kwam daar de Marokkaanse gemeenschap bij. De werkwijze van het project bestond uit twee delen: het geven van voorlichting en het afnemen van enquêtes. In de voorlichtingsbijeenkomsten kwam LVE in contact met veel mensen van de doelgroep. Er werden ervaringen uitgewisseld en er werd verteld over de ondersteuningsmogelijkheden van LVE. De gesprekken aan de hand van de enquête gaven een goed inzicht in de wijze waarop mensen uit de doelgroep omgaan met het verlies van hun dierbare, welke behoeften ze daarbij hebben en hoe LVE daar op passende wijze ondersteuning bij kan bieden. Er zijn van tot voorlichtingen gegeven en er zijn 29 enquêtes afgenomen. Uit de voorlichtingen en de enquêtes blijkt dat de mensen uit de drie genoemde gemeenschappen open staan voor het contact met LVE. De vragen uit de enquête bleken een goede leidraad te zijn om in gesprek te komen en op een gestructureerde wijze de behoeften te inventariseren. In de gesprekken kwam naar voren dat men niet goed weet wat men van een dergelijke ondersteuning kan verwachten. Er blijkt ook weinig kennis te zijn over de rouwtaken. Andere resultaten en conclusies uit de enquêtes zijn: Indien de overledene in het land van herkomst begraven wordt, is het voor de familie vaak moeilijk om in Nederland de draad weer op te pakken. De afstand tussen Nederland en het land van herkomst veroorzaakt vaak psychische druk en het rouwen kan hierdoor bemoeilijkt worden. Rouw rituelen hebben een belangrijke plaats in deze gemeenschappen en men ervaart veel steun van het geloof. Echter na de officiële rouwperiode blijft men achter met het verdriet en het gemis. Lichamelijke en/of psychische klachten komen bij meer dan de helft van de respondenten voor. Hierbij zouden de diensten van LVE van betekenis kunnen zijn. Binnen de gemeenschappen zijn veel individuele verschillen; eenieder rouwt op zijn of haar eigen manier. Maar de gemeenschappen zijn ook vaak klein en er is een grote mate van sociale controle. Het vrijwilligersbestand zou meer een afspiegeling van de samenleving dienen te zijn om deze groepen goed te kunnen bedienen. Het opleiden van vrijwilligers die de taal van de doelgroep 3

10 spreken verdient aanbeveling. Het voorlichtingsmateriaal zou ook in verschillende talen aanwezig moeten zijn. In de project periode zijn er veel goede contacten ontstaan en is er een flinke stap voorwaarts gezet ten aanzien van de naamsbekendheid van de LVE. En er zijn vragen naar ondersteuning vanuit deze doelgroepen ontstaan. Het is nu zaak om deze contacten te blijven onderhouden, nieuwe contacten aan te gaan en de opgedane ervaringen te delen en verder in de regio uit te rollen. LVE moet doorgaan met haar missie: het bieden van ondersteuning aan eenieder in de laatste levensfase en na het verlies van een dierbare, voor hen die daaraan behoefte hebben. Na de enquête gaven respondenten regelmatig aan het fijn te hebben gevonden alles te kunnen vertellen. Dit is ook precies het doel van de rouwondersteuning, een luisterend oor bieden aan mensen na het verlies van een dierbare. 4

11 Hoofdstuk 1. Inleiding 1.1 Stichting Leendert Vriel Enschede (LVE) Vanuit de kring rondom een man met terminale kanker die de wens uitsprak thuis te willen sterven, ontstond in 1980 de eerste vrijwilligersorganisatie voor palliatieve terminale zorg en rouwondersteuning: Stichting Leendert Vriel Enschede (LVE). LVE organiseert, waar nodig en gewenst, met hulp van vrijwilligers de palliatieve terminale zorg in de thuissituatie bij mensen in de laatste levensfase. Daarnaast organiseert LVE rouwbegeleiding voor hen die daaraan behoefte hebben. De missie van LVE is samen te vatten met de twee woorden Er Zijn met aandacht en ondersteuning. Het werkgebied van LVE is Enschede en Haaksbergen. LVE is lid van de landelijke vereniging Vrijwilligers Palliatieve Terminale Zorg ( VPTZ) en van het Landelijk Steunpunt Rouw. 1.2 Voorgeschiedenis en aanleiding Eerste pilotproject Uit onderzoek is bekend dat allochtone mantelzorgers vaak overbelast zijn. Uit de registratie van de landelijke vereniging VPTZ bleek echter dat er nauwelijks hulpvragen kwamen van allochtonen. Daarom werd in 2006 vanuit het landelijk steunpunt VPTZ in Enschede gestart met het pilotproject Het gesprek aangaan met de Turkse en Syrisch- orthodoxe gemeenschap over de laatste levensfase. Er werd een antwoord gezocht op vragen als: welke wensen en behoeften heeft u ten aanzien van de zorg in de laatste levensfase. Dit resulteerde in 2007 tot het gezamenlijk formuleren van activiteiten die kunnen bijdragen aan de oplossing van de problemen rond de zorg voor terminale allochtone mensen. De knelpunten bij de zorg voor een stervend familielid werden duidelijk. Belangrijke thema s waren: praten over ziekte, overlijden en verdriet. Wie zal voor ons zorgen? Verlies, hoe dan verder? Vervolg pilotproject In aansluiting op het landelijk pilot project heeft LVE in 2008 een Turks coördinator aangesteld voor 2 jaar om dit werk voort te zetten. Er werd onder andere gebrainstormd met een klankbordgroep. Uit de vrijwilligersgroep van LVE vormde zich een werkgroep diversiteit, die werd aangevuld met allochtone vrijwilligers. Ontstane contacten werden onderhouden en nieuwe contacten werden gelegd met de doelgroep. Dit ging vaak via sleutelfiguren. Het project richtte zich vooral op de zorg in de laatste levensfase. Na het afronden van het eerste project van de LVE is de werkgroep actief gebleven bij voorlichtings- en discussiebijeenkomsten aan allochtone groepen. Een vrijwilliger uit de werkgroep heeft zich bereid verklaard de coördinatie op zich te nemen om zo met elkaar het werk voort te zetten. Project rouwondersteuning aan allochtonen na het verlies van een dierbare In voorgaande projecten is gebleken dat allochtonen die een dierbare verloren, behoefte hebben aan het praten over het verlies van een dierbare. Toch kreeg LVE geen hulpvragen van hen. Daarom is er in 5

12 maart 2011 een project gestart om de behoefte aan rouwondersteuning bij allochtonen in kaart te brengen en te onderzoeken of en hoe de LVE allochtonen kan ondersteunen bij de rouw. We beogen met het project kennis en ervaring op te doen met betrekking tot de ondersteuning aan rouwenden van allochtone afkomst. 6

13 Hoofdstuk 2. Project rouwondersteuning aan allochtonen 2.1 Doel project De doelstelling van dit project is dat LVE op passende wijze allochtonen ondersteuning wil bieden na het verlies van een dierbare. Een subdoel is om kennis en ervaring op te doen met betrekking tot de ondersteuning aan rouwenden van allochtone afkomst. Aangezien er nog weinig kennis is over de mate waarin allochtonen behoefte hebben aan rouwondersteuning en hoe adequate rouwondersteuning bij allochtone nabestaanden eruit ziet, is de doelstelling niet SMART geformuleerd. 2.2 Organisatie Projectcoördinator Voor dit project is voor twee jaar een projectcoördinator aangesteld voor drie uur per week in de periode van tot Tijdens het project bleek dat de Marokkaanse gemeenschap ook belangstelling had voor het werk van LVE. Met een extra subsidie van gemeente Enschede kon deze doelgroep ook worden meegenomen. De taken van de projectcoördinator zijn: - onderzoek naar hoe de LVE ondersteuning kan bieden aan allochtonen na het verlies van een dierbare - voorlichting geven aan groepen allochtonen - onderhouden van het contact met het opgebouwde netwerk - initiatieven nemen naar nieuwe groepen. Werkgroep diversiteit De projectcoördinator heeft bij de uitvoering van het project samengewerkt met de vrijwilligers van de werkgroep diversiteit en met de algemeen coördinator LVE. De werkgroep is tijdens de voorgaande projecten gestart met enkele vrijwilligers van LVE en is later uitgebreid met enkele leden van de klankbordgroep, met ex mantelzorgers en ervaringsdeskundigen uit de doelgroep. Een Turkse en Marokkaanse vrijwilliger hebben zich aangesloten om mee te denken en te helpen bij het samenstellen van de enquête en de uitwerking ervan. De werkgroep leden geven samen met de projectcoördinator voorlichtings- en discussiebijeenkomsten aan allochtone groepen. Ze zijn een belangrijke schakel tussen LVE en allochtone groepen. Enkele werkgroep leden kunnen, waar nodig, worden ingezet als tolk. De huidige samenstelling van de werkgroep is weergegeven in bijlage 1. Een interview met een Turks werkgroep lid in NRC Handelsblad is te lezen in bijlage Doelgroep Als doelgroep werd in eerste instantie gekozen voor Turkse en Syrisch- orthodoxe groepen in Enschede en Haaksbergen. Deze keuze is gemaakt omdat deze twee allochtone groepen in Enschede en Haaksbergen een grote groep vormen en omdat er al goede contacten met deze doelgroepen waren. De Marokkanen zijn, dankzij de toegekende subsidie, vanaf oktober 2012 ook tot de doelgroep gaan behoren. 7

14 2.4 Werkwijze project Het project bestaat uit twee onderdelen: het geven van voorlichting en het afnemen van een enquête Voorlichtingen Het doel van de voorlichtingen is om met diverse allochtone groepen het gesprek aan te gaan over de laatste levensfase en het verlies van een dierbare en bekendheid te geven over het aanbod van de LVE. De projectcoördinator legt contact met diverse allochtone organisaties zoals verenigingen, welzijnsorganisaties, zorgbureaus en moskeeën. Sleutelfiguren worden benaderd evenals personen uit het eigen netwerk. Wanneer men belangstelling heeft om kennis te nemen van het werk van LVE wordt er een afspraak gemaakt voor een eerste gesprek. In veel gevallen is men bereid LVE uit te nodigen voor een voorlichting of een gastles. Soms wil men liever eerst een voorlichting over rouw en pas daarna over de laatste levensfase. Een verlies heeft bijna iedereen ervaren, men kan zich er dus iets bij voorstellen. Het uitgangspunt is aan te sluiten bij de wensen, behoeften en eventuele problemen van de doelgroep. Dit verhoogt de effectiviteit. Wil men praten over de laatste levensfase of over rouw? Wil men een voorlichting en/of een discussie of een gastles? Zijn er specifieke aandachtspunten? De enquête Om te onderzoeken op welke wijze LVE op passende wijze ondersteuning kan bieden aan allochtonen na het verlies van een dierbare is een enquête samengesteld. Deze enquête is als leidraad gebruikt bij het in gesprek gaan met allochtonen. Er is een middenweg gekozen tussen een gestructureerde en een open benadering om enerzijds mensen vrij te laten vertellen over hun ervaringen en anderzijds om toch aan het eind in staat te zijn getalsmatige uitspraken te kunnen doen. De enquête is samengesteld aan de hand van de verschillende rouwtaken (LSR, Landelijk Steunpunt Rouw). Dit betreft: 1. Langzaamaan gaan beseffen dat de ander echt nooit meer terugkomt. 2. De pijn en het verdriet voelen, er niet voor weglopen. 3. Je aanpassen aan een nieuw leven, dat vorm moet krijgen zonder die ander. 4. De overledene een andere plaats gaan geven, niet meer in leven maar als herinnering. Na het samenstellen van de enquête is deze doorgenomen met een Turks werkgroep lid om vast te stellen of de vragen geschikt zijn om aan de doelgroep te stellen. Een aantal vragen zijn vervolgens opnieuw geformuleerd, aangevuld of weggelaten. Na deze bijstelling is gestart met het vinden van respondenten. De enquête is als bijlage 3 toegevoegd aan dit verslag. 8

15 Hoofdstuk 3. Resultaten voorlichtingen 3.1 De voorlichtingen Van januari 2011 tot 1 april 2013 zijn er 24 voorlichtingen gegeven waarmee er 287 personen zijn bereikt. Er zijn twee gastlessen gegeven: aan verpleegkundigen van het MST (Medisch Spectrum Twente) en aan de opleiding van verpleegkundigen Palliatieve Zorg van CIVO (Centraal Instituut Palliatieve Zorg Hengelo). Met deze 2 gastlessen zijn 100 personen bereikt. Tijdens deelname aan een informatie markt voor uitstromers Traject Routeplan was er doorlopende belangstelling. In Traject Routeplan worden allochtone vrouwen voorbereid voor (vrijwilligers) werk. Er is hoofdzakelijk voorlichting gegeven aan vrouwen van verschillende leeftijd en aan gemengde groepen. Ook is een voorlichting gegeven aan een mannengroep. Een start is gemaakt met het opzetten van huiskamer gesprekken. In kleine kring met elkaar van gedachten wisselen over zorg in de laatste levensfase en de rouw. De werkgroep leden zijn ook hierin weer een belangrijke schakel. Zij kunnen hiervoor vriendinnen, kennissen en familie benaderen. Tijdens het landelijke pilot project (2006) is een DVD gemaakt met vijf dilemma s. Deze DVD wordt gebruikt bij het in gesprek gaan met allochtonen tijdens de voorlichtingen. De DVD blijkt nog steeds een goede manier te zijn om de zorg van een terminaal familielid bespreekbaar te maken. Er wordt in de meeste gevallen direct op gereageerd en er wordt van gedachten gewisseld. De DVD is in het Turks en Marokkaans met Nederlandse ondertiteling. In de praktijk blijkt dat een Nederlandse versie ook nodig is. Mensen spreken hun eigen taal niet meer (zo goed) en/of kunnen de Nederlandse ondertiteling niet altijd goed lezen. Een overzicht van de gegeven voorlichtingen is weergegeven in bijlage 4. Enkele kenmerkende uitspraken uit deze voorlichtingen zijn weergegeven in bijlage Effecten voorlichtingen De werkgroep diversiteit is enthousiast en merkt dat het werk daadwerkelijk vruchten begint af te werpen. Dat de voorlichtingen effect hebben is te merken aan de reacties die LVE krijgt over de bekendheid en de vraag naar voorlichtingen. We concluderen dat uit opmerkingen als Ik heb ergens anders ook over jullie gehoord. Jullie hebben gewaakt bij die en die familie, Ik ken je, jullie waren toch aanwezig bij. Bekendheid blijkt ook uit het feit dat instellingen de LVE soms persoonlijk benaderen. De reacties na een voorlichting zijn positief. Er wordt regelmatig gevraagd naar een vervolg. Dit kan eenmalig zijn of worden ingebed in het programma van de instelling. Een instelling heeft gevraagd of we om de twee jaar een voorlichting komen geven. Ook verwijzen sommige contactpersonen naar instellingen waarvan zij denken dat het van belang is een voorlichting te geven. Bij de voorlichtingen viel op dat er een verschil van opvatting kan zijn tussen de eerste, tweede en derde generatie. De tweede en derde generatie is zich ervan bewust dat het niet altijd meer vanzelfsprekend is om voor hun familie te zorgen zowel in de laatste levensfase als tijdens de rouwperiode. Zij voelen het als hun plicht waar zij niet altijd aan kunnen voldoen. Daardoor kunnen zij zich (over)belast gaan voelen. Door met elkaar van gedachten te wisselen kunnen gevoelens uitgesproken worden. Bij een groep jonge Syrisch- orthodoxe vrouwen en mannen werd meteen gezegd dat het hun taak is om te zorgen : het 9

16 hoort zo. Na de vraag van de gespreksleider hoe dit voelt naast een gezin of drukke baan werd hierover van gedachten gewisseld. Het is vooral belangrijk de waarde je hoort voor je ouders te zorgen heel serieus te nemen. Het is goed te zeggen dat men wel kan blijven zorgen, maar daarbij benoemen dat de last verlicht kan worden. De werkende generatie allochtonen laveert in het combineren van de zorg(plicht) en hun werk. Toch is hierin ook beweging en verandering te zien. Ouderen hebben vaak begrip voor de situatie van jonge mensen die werk en een huishouden combineren. De voorlichtingen dragen ertoe bij dit uit te spreken en begrip voor elkaars standpunt te vergroten. Vanuit de Turkse doelgroep werd de vraag gesteld om samen workshops te organiseren waar zowel jong als oud, vrouwen als mannen, allochtonen als autochtonen aan deelnemen. Een Turks sleutelfiguur heeft de LVE onder de aandacht gebracht bij haar Nederlandse buurvrouw die voor een terminaal ziek familielid zorgde. Deze Nederlandse familie gaf aan (voorlopig) zelf nog te willen verzorgen. De sleutelfiguur merkte op dat soms ook Nederlandse gezinnen de voorkeur kunnen geven aan het in eigen handen houden van de zorg. Toch vond ze het niet verstandig omdat de buurvrouw dit waarschijnlijk niet kon volhouden. Tijdens het project bleek dat ook de Marokkaanse gemeenschap belangstelling had voor de LVE. Er is een ingang gevonden om het gesprek met deze doelgroep aan te gaan. Bij deze groep is duidelijk merkbaar dat we moeten starten met het opbouwen van een vertrouwensband en het leggen van contacten met organisaties en sleutelfiguren. Dit in tegenstelling tot de Turkse en Syrisch- orthodoxe gemeenschap waar het vertrouwen er op veel plaatsen al is doordat we na de vorige projecten met elkaar in gesprek zijn gebleven en contacten hebben onderhouden en uitgebreid. De Marokkaanse gemeenschap is in Enschede minder verenigd dan bijvoorbeeld de Turkse gemeenschap. Hierdoor is het moeilijker om aan te sluiten bij Marokkaanse verenigingen/ organisaties om voorlichting te geven. De vier vrouwen bij wie de enquête is afgenomen gaven aan dat de moskee de plek is om contacten te leggen. Hiermee is een start gemaakt. Een van de vrouwen heeft de LVE aanbevolen bij het bestuur van de moskee. Een rondleiding in de moskee waarin we van beide kanten ons verhaal kunnen vertellen volgt. Dit is een eerste stap tot ontmoeting en gesprek met deze doelgroep. 10

17 Hoofdstuk 4. Resultaten enquêtes 4.1 Algemene indrukken Achteraf blijkt dat we met de benadering via een enquête een goede keuze hebben gemaakt: de vraag of men mee wil doen aan een enquête blijkt een uitstekende ingang te zijn om in gesprek te gaan over het verlies van een dierbare. De bereidheid tot het meedoen aan een enquête was aanwezig. Voorwaarde voor inclusie was dat de respondenten persoonlijk een verlies hadden ervaren. Een andere voorwaarde was dat zij tot de Turks of Syrisch- orthodoxe doelgroep behoorden. Later werd de Marokkaanse doelgroep er ook bij betrokken. De enquêtes duurden gemiddeld twee uur evenals de uitwerking ervan. De enquêtes zijn in de thuissituatie afgenomen door de projectcoördinator. Daarnaast werden ze ook afgenomen op het kantoor van de LVE, bij de projectcoördinator thuis of op bepaalde locaties als de moskee en wijkwelzijnsinstelling. Het is gebleken dat de opbouw en de vragen van de enquête uitnodigen tot vertellen over het stervensproces en de rouwperiode. De werkgroep diversiteit was in dit proces een belangrijke schakel. Zij gingen actief op zoek naar respondenten. Verder werden de mensen geworven uit het bestaande netwerk, uit nieuwe contacten en via de voorlichtingen. 4.2 Algemene kenmerken respondenten Er zijn in totaal 29 enquêtes gehouden. De meeste respondenten,18, zijn van Turkse afkomst, 7 van Syrisch- orthodoxe afkomst en 4 van Marokkaanse afkomst. Een overgrote meerderheid van de respondenten is vrouw. Respondenten Man Vrouw Turks 4 14 Suryoye 1 6 Marokkaans 0 4 Tabel Verdeling respondenten naar geslacht Gezien de culturele en religieuze verschillen tussen de bevolkingsgroepen worden de algemene kenmerken verder per groep geanalyseerd Turkse respondenten Leeftijd Van de Turkse respondenten zijn er 14 in Turkije geboren en 4 in Nederland. De leeftijd ligt verspreid tussen de 19 en 68 jaar. Een kleine meerderheid, namelijk 8 respondenten, heeft een leeftijd tussen de 19 en 39 jaar, 6 respondenten zijn tussen de 40 en 50 jaar en 4 zijn 60 jaar of ouder. De jongste respondent is 19 jaar. De 4 mannelijke respondenten zijn 24, 32, 61 en 68 jaar. Leeftijd en ouder Aantal Turkse respondenten Tabel Verdeling Turkse respondenten naar leeftijd 11

18 Geloof De Turkse respondenten hebben een islamitische achtergrond. Gezinssamenstelling De gezinssamenstelling van de respondenten is in tabel weergegeven. Een meerderheid van de respondenten is gehuwd en heeft kinderen. Van de alleenstaande ouders zijn 2 weduwnaar en 1 respondent is gescheiden. De alleenstaanden en de nog thuiswonenden zijn de jongste respondenten van dit onderzoek. Gezinssamenstelling Aantal Samenwonend met 10 partner en kind(eren) Alleenstaand met 3 kind(eren) Alleenstaand zonder 5 kinderen Tabel Gezinssamenstelling Turkse respondenten Onderwijs Een groot deel van de Turkse respondenten die in Turkije zijn geboren en op latere leeftijd naar Nederland zijn gekomen, heeft in het land van herkomst onderwijs genoten. Daarbij gaat het vooral om basis- en voortgezet onderwijs, slechts 1 respondent heeft een vervolgopleiding gevolgd, namelijk op HBO niveau. 1 respondent heeft zijn basisonderwijs niet afgerond, maar heeft wel in Nederland taallessen gevolgd. Van twee respondenten is onbekend wat hun hoogst genoten opleiding is. De Turkse respondenten die in Nederland zijn geboren of op jonge leeftijd naar Nederland zijn gekomen hebben alleen in Nederland onderwijs genoten. Van deze groep hebben 7 respondenten na het voortgezet onderwijs een vervolgopleiding op MBO-, HBO- of WO- niveau gevolgd en afgerond. Wie is de overledene Tabel laat zien dat bij een meerderheid, namelijk 9 respondenten, het ging om het verlies van de vader. Bij twee respondenten kwam tijdens het gesprek het overlijden van meerdere familieleden ter sprake. Zo ging het bij 1 respondent om het verlies van de partner, door ziekte en om het verlies van de dochter, schoonzoon en kleinzoon door de vuurwerkramp. Een andere respondent sprak over het overlijden van haar broer door een verkeersongeval, van een andere broer door ziekte, van haar ouders en haar eenjarig kindje. Overledene Vader Partner Broer/zus Opa Schoonmoeder Oom/tante Meerdere familieleden Tabel Wie is de overledene Aantal

19 De doodsoorzaken zijn: kort/lang ziekbed, ongeval en onverwachte dood. Alle overledenen zijn in Turkije begraven. Een aantal van hen heeft in Nederland geleefd en is in Nederland overleden maar in Turkije begraven Syrisch- orthodoxe respondenten Leeftijd Van de Suryoye respondenten zijn er 6 in Oost- Turkije geboren en 1 in Syrië. De leeftijd ligt tussen de 42 en 83 jaar, 4 respondenten hebben een leeftijd tussen de 40 en 50 jaar, 1 respondent is 63 jaar en 2 zijn in de 80 jaar. Leeftijd en ouder Aantal Suryoye 4 3 respondenten Tabel Verdeling Suryoye respondenten naar leeftijd Geloof De respondenten hangen allen het Syrisch- orthodoxe geloof aan. Gezinssamenstelling Zoals tabel laat zien woont 1 respondent met partner en kinderen. De overige respondenten zijn alleenstaand, 5 respondenten door overlijden van hun partner en 1 respondent is gescheiden. Gezinssamenstelling Aantal Samenwonend met 1 partner en kind(eren) Alleenstaand met 6 kind(eren) Tabel Gezinssamenstelling Suryoye respondenten Onderwijs Van de Syrisch- orthodoxe respondenten hebben 6 respondenten geen of laag onderwijs genoten, 1 respondent heeft in het land van herkomst voortgezet onderwijs gevolgd en afgerond. Wie is de overledene Zoals tabel laat zien ging het tijdens het gesprek bij een meerderheid om het verlies van de partner. Bij 1 respondent ging het om het verlies van de zoon door zelfdoding en bij een ander respondent ging het tijdens het gesprek om het verlies van meerdere familieleden. Bij deze respondent kwamen drie broers vlak achter elkaar te overlijden. Eén broer overleed na een ziekbed, de andere werd dood aangetroffen onder een brug en de derde broer overleed door zelfdoding. Overledene Partner Zoon Meerdere familieleden Tabel Wie is de overledene Aantal

20 De oorzaken van het overlijden zijn: kort/lang ziekbed, ongeval en zelfdoding. Alle overledenen zijn in Nederland overleden en begraven op de Syrisch- orthodoxe begraafplaats van het St. Ephrem klooster in Glane Marokkaanse respondenten Leeftijd De leeftijd van de respondenten ligt tussen de 26 en de 55 jaar. Leeftijd Aantal Marokkaanse 3 1 respondenten Tabel Verdeling Marokkaanse respondenten naar leeftijd Geloof De islam is het geloof van de Marokkanen. Gezinssamenstelling De gezinssamenstelling van de respondenten is in tabel weergegeven. Van de Marokkaanse respondenten zijn 2 respondenten getrouwd en hebben kinderen, en de andere 2 respondenten zijn alleenstaand en wonen in het ouderlijk huis. Gezinssamenstelling Aantal Samenwonend met 2 partner en kind(eren) Inwonend bij ouder(s) 2 Tabel Gezinssamenstelling Marokkaanse respondenten Onderwijs De Marokkaanse respondenten hebben alle vier onderwijs genoten. In het land van herkomst heeft 1 respondent de basisschool afgerond en in Nederland een Mbo- opleiding. De andere 3 respondenten hebben hoger onderwijs genoten. Wie is de overledene Tabel geeft weer wie de overledene is. Bij 1 respondent ging het om het plotseling overlijden van haar broer en het overlijden van de moeder na een ziekbed. De overledenen zijn in Marokko begraven. Overledene Aantal Vader 1 Opa 1 Vader van schoondochter 1 Meerdere familieleden 1 Tabel Wie is de overledene 14

wensenboek deel cliënten

wensenboek deel cliënten wensenboek deel cliënten Wensenboek Iedereen gaat een keer dood. Weet jij wat doodgaan is? Wat denk jij dat er gebeurt als je dood gaat? Dit boek helpt je hierover te praten en op te schrijven wat voor

Nadere informatie

Een Berbers dorp. Mijn zussen en ik mochten van mijn vader naar school. Meestal mochten alleen jongens naar school.

Een Berbers dorp. Mijn zussen en ik mochten van mijn vader naar school. Meestal mochten alleen jongens naar school. Een Berbers dorp Ik ben geboren en opgegroeid in het noorden van Marokko. In een buitenwijk van de stad Nador. Iedereen kent elkaar en altijd kun je bij de mensen binnenlopen. Als er feest is, viert het

Nadere informatie

wil ik het wensen rond overlijden

wil ik het wensen rond overlijden ZO wil ik het wensen rond overlijden Als jij mij vertelt wat je wilt, Zet ik de wereld even stil Om jouw leven gedag te zeggen En jou in ons hart neer te leggen. Wilma van Grieken, teamleider De Vaart(2012)

Nadere informatie

Alleen een plastic tasje

Alleen een plastic tasje Alleen een plastic tasje Gaat u zitten, fijn dat u er bent. Wilt u thee? Met suiker? Zal ik beginnen bij het begin? Ik woon hier sinds 1970. Toen ik hier aankwam, had ik alleen een klein plastic tasje

Nadere informatie

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Rouw en verlies Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van kinderen van 8-12 jaar

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Rouw en verlies Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van kinderen van 8-12 jaar DOELSTELLINGEN De deelnemers worden zich bewust van hun eigen omgang met rouw en verlies en de rol die hun geloof of levensoriëntatie hierbij heeft. De deelnemers weten dat ieder op een eigen manier rouwt

Nadere informatie

Veel mooie herinneringen verzachten onze smart. Voorgoed uit ons midden, voor altijd in ons hart. Iedere moeder is uniek: Zij was dat heel speciaal

Veel mooie herinneringen verzachten onze smart. Voorgoed uit ons midden, voor altijd in ons hart. Iedere moeder is uniek: Zij was dat heel speciaal Veel mooie herinneringen verzachten onze smart. Voorgoed uit ons midden, voor altijd in ons hart. Iedere moeder is uniek: Zij was dat heel speciaal De mensen van voorbij Zij worden niet vergeten De mensen

Nadere informatie

Boek en workshop over het verlies van een broer of zus. Een broertje dood. Door Corine van Zuthem

Boek en workshop over het verlies van een broer of zus. Een broertje dood. Door Corine van Zuthem Het overlijden van een broer of zus is een ingrijpende gebeurtenis. Toch wordt het onderwerp in de rouwliteratuur doodgezwegen. Tot verbazing van Minke Weggemans. De pastoraal therapeute schreef er daarom

Nadere informatie

Wensenboek. cliënten DIT WENSENBOEK IS VAN:

Wensenboek. cliënten DIT WENSENBOEK IS VAN: Wensenboek cliënten DIT WENSENBOEK IS VAN: Beste..., Iedereen gaat een keer dood. Weet jij wat doodgaan is? Wat denk jij dat er gebeurt als je dood gaat? Dit boek helpt je hierover te praten en op te schrijven

Nadere informatie

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen.

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen. De familieblues Tot mijn 15e noemde ik mijn ouders papa en mama. Daarna niet meer. Toen noemde ik mijn vader meester. Zo noemde hij zich ook als hij lesgaf. Hij was leraar Engels op een middelbare school.

Nadere informatie

Verlies & Rouw. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website:

Verlies & Rouw. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: Verlies & Rouw HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.org Verlies is wanneer je iemand of iets die veel voor

Nadere informatie

Workshop Sterven en Cultuur

Workshop Sterven en Cultuur Workshop Sterven en Cultuur Berbel Tanck (I) Ruth Ramaker (II) Workshop cultuur Pretoets Theorie Eigen ervaringen Stellingen Pretoets In het Boeddhisme moet de strevende vastgehouden worden door een naaste.

Nadere informatie

Protocol bij het overlijden van een leerling

Protocol bij het overlijden van een leerling Protocol bij het overlijden van een leerling Algemeen: Er worden geen mededelingen aan de pers gedaan. Het locatie aanspreekpunt of de directeur meldt alleen dat onze 1 ste zorg de nabestaanden en de medeleerlingen

Nadere informatie

EEN DIERBARE VERLIEZEN

EEN DIERBARE VERLIEZEN EEN DIERBARE VERLIEZEN 994 Inleiding Deze folder is bedoeld voor nabestaanden. U leest hierin over de gevoelens die u kunt ervaren en hoe u in deze moeilijke tijd goed voor uzelf kunt zorgen. U heeft kort

Nadere informatie

Rouwen. Praten en delen met lotgenoten

Rouwen. Praten en delen met lotgenoten Rouwen Als een dierbaar iemand pas gestorven is en je afscheid van hem of haar hebt moeten nemen, dan voel je je vaak heel wezenloos. Je vraagt je af waarom dit moest gebeuren maar je krijgt geen antwoord.

Nadere informatie

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Zorgen en vragen 1 Gezinsinterventie 2 Tien praktische

Nadere informatie

Rouwverwerking CBS Roemte Wirdumerweg 16 9919 HD Loppersum 0596 571390 mail@cbsroemte.nl www.cbsroemte.nl

Rouwverwerking CBS Roemte Wirdumerweg 16 9919 HD Loppersum 0596 571390 mail@cbsroemte.nl www.cbsroemte.nl Rouwverwerking CBS Roemte Wirdumerweg 16 9919 HD Loppersum 0596 571390 mail@cbsroemte.nl www.cbsroemte.nl rouwverwerking CBS Roemte 1 ROUWVERWERKING BIJ KINDEREN Voor achtergrondinformatie zijn er in deze

Nadere informatie

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te kijken...4 De mensenmenigte opende zich in het midden...5 Toen

Nadere informatie

Ervaringen van deelnemers Individuele begeleiding

Ervaringen van deelnemers Individuele begeleiding PRAKTIJK VOOR VERLIESVERWERKING Wilma Luyke Doetinchem Ervaringen van deelnemers Individuele begeleiding "Ik kan U vertellen dat ik in zak en as zat voordat ik bij Wilma aanklopte. Mijn vrouw is plotseling

Nadere informatie

Tijd voor de dood. Stilstaan bij en tijd nemen voor de dood Oprecht en stap voor stap afscheid nemen. Beleidsnotitie Palliatieve Zorg

Tijd voor de dood. Stilstaan bij en tijd nemen voor de dood Oprecht en stap voor stap afscheid nemen. Beleidsnotitie Palliatieve Zorg Beleidsnotitie Palliatieve Zorg Tijd voor de dood Stilstaan bij en tijd nemen voor de dood Oprecht en stap voor stap afscheid nemen Beleidsnotitie Tijd voor de dood Auteur(s) A.Trienekens Datum September

Nadere informatie

Dienst Geestelijke Verzorging

Dienst Geestelijke Verzorging Dienst Geestelijke Verzorging Patiënt en dan? U bent in het ziekenhuis opgenomen en er komt veel op u af. Deze situatie kan veel vragen oproepen en geestelijk behoorlijk zwaar zijn. Als u behoefte hebt

Nadere informatie

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De afgelopen weken was het niet zo leuk bij Pim thuis. Zijn moeder lag de hele dag in bed. Ze stond niet meer op, deed geen boodschappen

Nadere informatie

een dierbare verliezen

een dierbare verliezen een dierbare verliezen een dierbare verliezen U heeft kort geleden iemand verloren. Dat kan heel verwarrend zijn. Vaak is het moeilijk te accepteren dat iemand er niet meer is. Soms is het verdriet of

Nadere informatie

Het lastigste van leven met hiv is voor velen vreemd genoeg niet zozeer de aandoening zelf of de behandeling, maar vooral de reacties van anderen.

Het lastigste van leven met hiv is voor velen vreemd genoeg niet zozeer de aandoening zelf of de behandeling, maar vooral de reacties van anderen. Het lastigste van leven met hiv is voor velen vreemd genoeg niet zozeer de aandoening zelf of de behandeling, maar vooral de reacties van anderen. Het houdt je misschien je leven lang bezig: Wie vertel

Nadere informatie

Noot 12 Voorbeeldselectie van thema s en vragen voor zeven groepsgesprekken

Noot 12 Voorbeeldselectie van thema s en vragen voor zeven groepsgesprekken Noot 12 Voorbeeldselectie van thema s en vragen voor zeven groepsgesprekken Bijeenkomst 1: Kennismaking 1 Bijeenkomst 2: Familie en vrienden Gesprek over subthema 1: Ouders en Grootouders : Wie was uw

Nadere informatie

Senioren ontmoeten elkaar. Verslag van 2 oktober 2010

Senioren ontmoeten elkaar. Verslag van 2 oktober 2010 Senioren ontmoeten elkaar Verslag van 2 oktober 2010 Meer overeenkomsten dan verschillen Dit is, in het kort, de conclusie van de lunchbijeenkomst Senioren ontmoeten elkaar 1 op 2 oktober 2010. De lunchbijeenkomst

Nadere informatie

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie

Teksten van Wereldlichtjesdag 12 december 2015. Gedicht: Kaarsenlicht

Teksten van Wereldlichtjesdag 12 december 2015. Gedicht: Kaarsenlicht Teksten van Wereldlichtjesdag 12 december 2015 Gedicht: Kaarsenlicht Omdat ieder lichtje een verhaal is groter dan alle woorden van missen en dood van liefde levensgroot die we ooit spraken en hoorden

Nadere informatie

Jezus vertelt, dat God onze Vader is

Jezus vertelt, dat God onze Vader is Eerste Communieproject 26 Jezus vertelt, dat God onze Vader is Jezus als leraar In les 4 hebben we gezien dat Jezus wordt geboren. De engelen zeggen: Hij is de Redder van de wereld. Maar nu is Jezus groot.

Nadere informatie

Alvast bedankt voor het invullen!

Alvast bedankt voor het invullen! Deze vragenlijst gaat over jongeren die steun of hulp geven aan een familielid. Wij zijn erg benieuwd hoeveel jongeren er binnen onze school steun of hulp geven en hoe zij dit ervaren. De vragenlijst is

Nadere informatie

XT104_SexDec. IWER: Noteer geslacht van overledene (vraag indien onzeker) 1. Man 2. Vrouw

XT104_SexDec. IWER: Noteer geslacht van overledene (vraag indien onzeker) 1. Man 2. Vrouw XT104_SexDec IWER: Noteer geslacht van overledene (vraag indien onzeker) 1. Man 2. Vrouw XT001_Intro ['' + picv004_name] heeft meegedaan aan het "50+ in Europa" onderzoek vóór [zijn/haar] dood. [Zijn/Haar]

Nadere informatie

JAARVERSLAG 2014 STICHTING LEENDERT VRIEL HENGELO-BORNE E.O.

JAARVERSLAG 2014 STICHTING LEENDERT VRIEL HENGELO-BORNE E.O. JAARVERSLAG 2014 JAARVERSLAG 2014 STICHTING LEENDERT VRIEL HENGELO-BORNE E.O. Voorwoord Voor u ligt het jaarverslag 2014 van de stichting Leendert Vriel Hengelo, Borne e.o. Ook dit jaar zijn wij er geslaagd

Nadere informatie

Ter inleiding. Persoonlijke wensen

Ter inleiding. Persoonlijke wensen 06-534 321 44 Ter inleiding Wanneer er een familielid overlijdt, wordt u met diep verdriet geconfronteerd en moet er in een korte tijd veel geregeld worden. Wij willen u bij deze wilsbeschikking informatie

Nadere informatie

Ziekte en dood vanuit de Islam

Ziekte en dood vanuit de Islam Ziekte en dood vanuit de Islam Drs. Mehmet Resit Uygun Moslim Geestelijk Verzorger (imam) Utrecht, 24 April 2012 Ziekte (1) Is geen straf (vergelding) van God / Allah Is een verschijnsel (signaal, feedback)

Nadere informatie

Op weg met Jezus. eerste communieproject. Hoofdstuk 5 Bidden. H. Theobaldusparochie, Overloon

Op weg met Jezus. eerste communieproject. Hoofdstuk 5 Bidden. H. Theobaldusparochie, Overloon Op weg met Jezus eerste communieproject H. Theobaldusparochie, Overloon Hoofdstuk 5 Bidden Eerste communieproject "Op weg met Jezus" hoofdstuk 5 blz. 1 Joris is vader aan het helpen in de tuin. Ze zijn

Nadere informatie

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Ferenc Göndör IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Uitgeverij Eenvoudig Communiceren 3 Mijn vader Lang geleden kwam een jonge, joodse man naar het land Hongarije. Mohr Goldklang was zijn naam. Dat was mijn opa. Mohr

Nadere informatie

De man van gospelzangeres Annemieke Koelewijn is vorig jaar overleden aan kanker. Als jonge vrouw, zonder kinderen, blijft zij alleen achter.

De man van gospelzangeres Annemieke Koelewijn is vorig jaar overleden aan kanker. Als jonge vrouw, zonder kinderen, blijft zij alleen achter. De man van gospelzangeres Annemieke Koelewijn is vorig jaar overleden aan kanker. Als jonge vrouw, zonder kinderen, blijft zij alleen achter. 22 Tekst hilde tromp Beeld Eljee Styling en visagie Marianne

Nadere informatie

Prediker 7:3 - Wat moet ik met verdriet?

Prediker 7:3 - Wat moet ik met verdriet? Prediker 7:3 - Wat moet ik met verdriet? Iedereen wordt geconfronteerd met de dood. Moeilijk is dat. Maar volgens Prediker is het mooi om op een begrafenis te zijn. Want verdriet om de dood zet je stil,

Nadere informatie

Zorg en ondersteuning in de laatste levensfase

Zorg en ondersteuning in de laatste levensfase Carinova Zorg en ondersteuning in de laatste levensfase Vertrouwd dichtbij www.carinova.nl Wat is palliatieve zorg? Speciaal voor mensen die ongeneeslijk ziek zijn en de laatste fase van hun leven doormaken,

Nadere informatie

Wanneer en hoe raakt de huisarts betrokken bij een gezin waar jonge kinderen zijn en een van de ouders kanker heeft

Wanneer en hoe raakt de huisarts betrokken bij een gezin waar jonge kinderen zijn en een van de ouders kanker heeft Ervaringen in de huisartsenpraktijk. Cunera Jonker, huisarts in Delft Het was een mooie dag in de herfst. Varkentje plukte appels uit de boom.. toen Kikker aan kwam lopen. Hij keek bezorgd. Ik heb iets

Nadere informatie

DE RIJKE MAN, DE ARME MAN

DE RIJKE MAN, DE ARME MAN Bijbel voor Kinderen presenteert DE RIJKE MAN, DE ARME MAN Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: M. Maillot en Lazarus Aangepast door: M. Maillot en Sarah S. Vertaald door: Arnold Krul Geproduceerd

Nadere informatie

Protocol verdriet en rouw voor de basisschool

Protocol verdriet en rouw voor de basisschool Protocol verdriet en rouw voor de basisschool Inleiding Dit protocol brengt punten onder de aandacht die in het geval van overlijden of ernstig (ongeneeslijk) ziek worden van een kind, een medewerker of

Nadere informatie

Mijn mond zat vol aarde

Mijn mond zat vol aarde Mijn mond zat vol aarde Serie: Verhalen kind in oorlog Tekst: Meike Jongejan Onderzoek: Mariska de Boer en Hans Groeneweg Redactie: Jan van Zijverden Vormgeving: Richard Bos 2015, Fries Verzetsmuseum,

Nadere informatie

Christelijke Begrafenisverzorging J. Veenendaal-Meilink

Christelijke Begrafenisverzorging J. Veenendaal-Meilink Christelijke Begrafenisverzorging J. Veenendaal-Meilink Wilsbeschikking van: Herikhof 15 3831 AM Leusden Telefoon: 033-433 76 17 E-mail: info@veenendaalmeilink.nl www.begrafenisverzorgingleusden.nl In

Nadere informatie

Rotterdams Ambassadrices Netwerk

Rotterdams Ambassadrices Netwerk De ambassadrice als werver van inburgeraars 1. Inleiding; eigen ervaringen 2 A. Wat is werven 2 B. Het belang van werven 2 C. Verwachtingen 3 D. Rollenspel 4 E. Opdracht 4 2. Voortraject: 4 A. Doel 4 B.

Nadere informatie

Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus.

Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus. 1 Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus. 2 Het verhaal De Goede Week Trouw, Hoop en Spijt Ik wil jullie vandaag vertellen over de Goede Week. Dat

Nadere informatie

waardering Zwolle Jonge mantelzorgers (jonger dan 18 jaar) zijn in de onderzoeken van de gemeente niet meegenomen,

waardering Zwolle Jonge mantelzorgers (jonger dan 18 jaar) zijn in de onderzoeken van de gemeente niet meegenomen, Zwolle Rapportage Mantelzorg in beeld Resultaten uit onderzoeken onder mantelzorgers 2012 en 2014 De gemeente Zwolle wil de positie van de mantelzorger versterken en hun taak verlichten. Met de komst van

Nadere informatie

Islam, cultuur en kanker; Zorg aan een moslim patiënt. Fatma Katirci Moslim geestelijk verzorger Farida Ilahi Medisch maatschappelijk werker

Islam, cultuur en kanker; Zorg aan een moslim patiënt. Fatma Katirci Moslim geestelijk verzorger Farida Ilahi Medisch maatschappelijk werker Islam, cultuur en kanker; Zorg aan een moslim patiënt Fatma Katirci Moslim geestelijk verzorger Farida Ilahi Medisch maatschappelijk werker Programma Welkom Voorstellen Fatma: religieuze aspecten v/e moslim

Nadere informatie

Heilig Jaar van Barmhartigheid

Heilig Jaar van Barmhartigheid Heilig Jaar van Barmhartigheid van 8 december 2015 tot 20 november 2016 Paus Franciscus heeft alle mensen van de hele wereld uitgenodigd voor een heilig Jaar van Barmhartigheid. Dit hele jaar is er extra

Nadere informatie

We merken dat migrantencliënten anders aankijken tegen een beperking. Hoe kunnen we daarmee omgaan?

We merken dat migrantencliënten anders aankijken tegen een beperking. Hoe kunnen we daarmee omgaan? We merken dat migrantencliënten anders aankijken tegen een beperking. Hoe kunnen we daarmee omgaan? Migranten kunnen anders tegen een beperking aankijken. Zij zien de beperking vaak als ziekte en houden

Nadere informatie

Wilsbeschikkingsboekje

Wilsbeschikkingsboekje Wilsbeschikkingsboekje Inleiding Wanneer een familielid komt te overlijden, wordt u met diep verdriet geconfronteerd en moet er in aanzienlijk korte tijd veel geregeld worden. In dit wilsbeschikkingsboekje

Nadere informatie

Vragenlijst. Ervaringen met hulpverlening na een schokkende gebeurtenis

Vragenlijst. Ervaringen met hulpverlening na een schokkende gebeurtenis Vragenlijst Ervaringen met hulpverlening na een schokkende gebeurtenis Voor u ligt de vragenlijst Ervaringen met hulpverlening na een schokkende gebeurtenis. Deze vragenlijst wordt u aangeboden door [instantie].

Nadere informatie

Uitvaart voorbede Voorbeeld 1.

Uitvaart voorbede Voorbeeld 1. Uitvaart voorbede Voorganger: Genadige en barmhartige God. U ziet ons hier bijeen in ons verdriet rond het sterven van N. Hij / zij was één van ons, wij zullen hem / haar missen. Geef ons de kracht samen

Nadere informatie

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 LES 4 Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 De boodschap God hoort en verhoort onze gebeden voor elkaar. Leertekst: Terwijl Petrus onder zware bewaking zat

Nadere informatie

Afscheid op eigen houtje

Afscheid op eigen houtje Afscheid op eigen houtje Een uitvaart zonder uitvaartondernemer is niet simpel. Maar het kán. Het helpt de dood te verdragen. De stoelen een klein beetje naar voren, dan paste de kist precies in zijn Chevrolet

Nadere informatie

Kijk maar naar enkele reacties van leerlingen en ouders.

Kijk maar naar enkele reacties van leerlingen en ouders. Inleiding 7 Steeds vaker komen we op school leerlingen tegen van wie de ouders gescheiden zijn. Eén op de drie huwelijken wordt ontbonden en veelal zijn daarbij kinderen betrokken. Uit onderzoek blijkt

Nadere informatie

Noach bouwt een ark Genesis 6-8

Noach bouwt een ark Genesis 6-8 2 Noach bouwt een ark Genesis 6-8 Het is niet fijn meer op de aarde. De mensen maken ruzie, ze vechten en ze zijn God vergeten. Maar er is één man die anders is. Dat is Noach. Op een dag praat God met

Nadere informatie

VERSLAG om het verlies van een dierbare. Lezing door drs. Arthur Polspoel

VERSLAG om het verlies van een dierbare. Lezing door drs. Arthur Polspoel VERSLAG om het verlies van een dierbare Lezing door drs. Arthur Polspoel Organisatie: Activiteit: Stichting Rouwbegeleiding Helmond e.o. Lezing door drs. Arthur Polspoel over afscheid en verlies met als

Nadere informatie

R ond het afscheid. De rol van de ker k bij ernstige ziekt e, begrafenis of crematie. Protestantse wijkgemeente Emmaus/Immanuel Vlaardingen

R ond het afscheid. De rol van de ker k bij ernstige ziekt e, begrafenis of crematie. Protestantse wijkgemeente Emmaus/Immanuel Vlaardingen R ond het afscheid De rol van de ker k bij ernstige ziekt e, begrafenis of crematie Protestantse wijkgemeente Emmaus/Immanuel Vlaardingen Inleiding Met deze folder willen wij u de weg wijzen wanneer u

Nadere informatie

Stichting Lach voor een Dag. Beleidsplan

Stichting Lach voor een Dag. Beleidsplan Stichting Lach voor een Dag Beleidsplan Inleiding De Stichting Lach voor een Dag werd op 9 juli 2013 opgericht. De aanleiding hiervoor was de wens om structuur en uitbreiding te geven aan bestaande, incidentele

Nadere informatie

Multiculturele aspecten van palliatieve zorg

Multiculturele aspecten van palliatieve zorg Multiculturele aspecten van palliatieve zorg Casuïstiek bespreking palliatieve zorg Buitenveld 18-11-2014 Marina van Gaans Verpleegkundig specialist longziekten/ palliatieve zorg Immigratie Nederland Nederland

Nadere informatie

WELKOM. op de NVN Themadag (Pre) dialyse en je sociale leven. 14 september 2013

WELKOM. op de NVN Themadag (Pre) dialyse en je sociale leven. 14 september 2013 1 WELKOM op de NVN Themadag (Pre) dialyse en je sociale leven 14 september 2013 2 Mededelingen Gelieve uw mobiele telefoon uit te schakelen 3 Ochtendprogramma 10.30 10.45 Welkom 10.45 10.50 Ludiek filmpje

Nadere informatie

Wat als ik niet meer beter word...

Wat als ik niet meer beter word... Wat als ik niet meer beter word... 1 Deze folder is bedoeld voor mensen die ongeneeslijk ziek zijn en voor hen die betrokken zijn bij een ziek familielid of een andere zieke naaste waarvan het levenseinde

Nadere informatie

Trends. Het rijksbeleid en het gemeentelijk beleid op het terrein waarmee VPTZ-organisaties te maken hebben,

Trends. Het rijksbeleid en het gemeentelijk beleid op het terrein waarmee VPTZ-organisaties te maken hebben, Jaarverslag 2013 Trends De doelgroep waarvoor VPTZ-organisaties zich inzetten bestaat voor het grootste deel uit oude(re) mensen. Aan eenieder in zijn laatste levensfase en diens naasten, bieden opgeleide

Nadere informatie

vóór dóór Het begrip eeuwig begraven wat vaak gebruikt wordt, is enorm misleidend en niet correct!!

vóór dóór Het begrip eeuwig begraven wat vaak gebruikt wordt, is enorm misleidend en niet correct!! De uitvaartverzorger draagt zorg voor alle wettelijke handelingen die nodig zijn om de complete uitvaart in goede banen te leiden. Tevens coördineert hij met alle betrokken partijen zoals het rouwvervoer,

Nadere informatie

Mindful omgaan met verlies

Mindful omgaan met verlies Mindful omgaan met verlies Ik draag dit boek op aan mijn opa: Gerrardje ten Voorde (cafébaas annex kapper) 20 augustus 1881 29 maart 1967 Mindful omgaan met verlies Mieke Ankersmid met tekeningen van Nicole

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

Johannes 20, 1-18 20 april Pasen 2014 Wehl. (ds. A. Oude Kotte-de Boon) Thema: 'Het verhaal van Maria van Magdala ' Gemeente,

Johannes 20, 1-18 20 april Pasen 2014 Wehl. (ds. A. Oude Kotte-de Boon) Thema: 'Het verhaal van Maria van Magdala ' Gemeente, Johannes 20, 1-18 20 april Pasen 2014 Wehl (ds. A. Oude Kotte-de Boon) Thema: 'Het verhaal van Maria van Magdala ' Gemeente, We zijn er doorheen gegaan, Veertig dagen en nachten, Tijd van voorbereiding...

Nadere informatie

Suïcidepreventiebeleid binnen een organisatie 10/10/2014

Suïcidepreventiebeleid binnen een organisatie 10/10/2014 Wat is een suïcidepreventiebeleid? Suïcidepreventiebeleid binnen een organisatie 10/10/2014 Een stappenplan waarin uitgeschreven staat hoe er binnen een organisatie met suïcidaliteit wordt omgegaan en

Nadere informatie

Openingsgebeden INHOUD

Openingsgebeden INHOUD Openingsgebeden De schuldbelijdenis herzien Openingsgebeden algemeen Openingsgebeden voor kinderen Openingsgebeden voor jongeren INHOUD De schuldbelijdenis herzien De schuldbelijdenis heeft in de openingsritus

Nadere informatie

LEVEN MET LEF Bijbelstudie 6: Een vrouw voor Izak: Op zoek naar de ware Jacob(a)

LEVEN MET LEF Bijbelstudie 6: Een vrouw voor Izak: Op zoek naar de ware Jacob(a) LEVEN MET LEF Bijbelstudie 6: Een vrouw voor Izak: Op zoek naar de ware Jacob(a) Bijbelstudie 6 Leven met lef Een vrouw voor Izak: op zoek naar de ware Jacob(a) Hervormde Gemeente van Enter Contact: Ds.

Nadere informatie

Mijn moeder is dominee

Mijn moeder is dominee Mijn moeder is dominee 1 Opgedragen aan mijn dochter: Renske Aussems 2 Mijn moeder is dominee Annemike van der Meiden 3 Schrijver: Annemike F.R. van der Meiden Editors Marinus den Oudsten en Jeannette

Nadere informatie

DE KLEINE ONDERNEMER 50% KORTING HEEFT OOK KLEINGELD, ZEG MAAR.

DE KLEINE ONDERNEMER 50% KORTING HEEFT OOK KLEINGELD, ZEG MAAR. DE KLEINE ONDERNEMER 50% KORTING HEEFT OOK KLEINGELD, ZEG MAAR. Die oorspronkelijke bewoners gingen weg omdat, punt 1, geen huizen met een tuin. Drie kamers, vier kinderen, dat werkt allemaal niet. We

Nadere informatie

Van meedenken met naar beslissen voor

Van meedenken met naar beslissen voor Van meedenken met naar beslissen voor Morele problemen bij zorgbeslissingen van familieleden en mantelzorgers voor verminderd beslissingsvaardige ouderen in de thuissituatie Een onderzoek i.h.k.v. het

Nadere informatie

Voor u ligt het persoonlijk wensenboekje uitgegeven door Begrafenisvereniging Onstwedde

Voor u ligt het persoonlijk wensenboekje uitgegeven door Begrafenisvereniging Onstwedde -2- Wensen bij overlijden en uitvaart Voor u ligt het persoonlijk wensenboekje uitgegeven door Begrafenisvereniging Onstwedde Waarom dit boekje Nabestaanden weten soms niet wat de wensen van de overledene

Nadere informatie

INFORMATIE KINDEREN IN ROUW 0-3 JAAR STICHTING STERRENKRACHT

INFORMATIE KINDEREN IN ROUW 0-3 JAAR STICHTING STERRENKRACHT INFORMATIE KINDEREN IN ROUW 0-3 JAAR STICHTING STERRENKRACHT Voorwoord Beste ouders/verzorgers, Deze informatie is bedoeld om antwoord te geven op vragen als: Hoe ga ik om met het verdriet, angst of boosheid

Nadere informatie

Rapportage Enquête Mantelzorgondersteuning 2012

Rapportage Enquête Mantelzorgondersteuning 2012 Rapportage Enquête Mantelzorgondersteuning 2012 November 2012 Inhoudsopgave Samenvatting... 3 Inleiding... 4 Onderzoeksopzet... 4 Doel... 4 Aanpak... 4 Blok I: Algemene gegevens... 5 Figuur 1: Leeftijd...

Nadere informatie

Verlies, verdriet en rouw

Verlies, verdriet en rouw Verlies, verdriet en rouw Albert Schweitzer ziekenhuis november 2013 pavo 0233 Inleiding Iemand die u dierbaar was, waar uw zorg naar uitging, is overleden. Het wegvallen van de overledene brengt wellicht

Nadere informatie

PATIËNTEN INFORMATIE. Rouwverwerking

PATIËNTEN INFORMATIE. Rouwverwerking PATIËNTEN INFORMATIE Rouwverwerking 2 PATIËNTENINFORMATIE Een dierbare is overleden. Dit is een aangrijpende gebeurtenis. In de eerste plaats gaat onze deelneming uit naar u en de overige nabestaanden.

Nadere informatie

Uit huis gaan van jongeren

Uit huis gaan van jongeren Arie de Graaf en Suzanne Loozen Jaarlijks verlaten bijna een kwart miljoen jongeren het ouderlijk huis. Een klein deel van hen is al vóór de achttiende verjaardag uit huis gegaan. De meeste jongeren gaan

Nadere informatie

Jaarverslag. Voor zorg in de laatste levensfase. Voor steun en begrip bij het verwerken van het verlies

Jaarverslag. Voor zorg in de laatste levensfase. Voor steun en begrip bij het verwerken van het verlies Jaarverslag 2012 Voor zorg in de laatste levensfase Voor steun en begrip bij het verwerken van het verlies Inhoudsopgave Bestuursleden en coördinatoren... 3 Vrijwilligers... 4 Missie... 7 Hoofdstuk 1 Bestuursverslag...

Nadere informatie

Met vriendelijke groet, Miltenburg Uitvaartverzorging

Met vriendelijke groet, Miltenburg Uitvaartverzorging Vrijwel alles in dit leven is onzeker, slechts één ding staat vast: voor iedereen komt een moment waarop aan dit leven een einde komt. Of de dood nu plotseling komt of niet- u kunt er voor zorgen dat uw

Nadere informatie

Dounia praat en overwint

Dounia praat en overwint Dounia praat en overwint Deze informatiefolder is een uitgave van Pharos, Expertisecentrum gezondheidsverschillen, in samenwerking met: Stichting Hindustani, Samenwerkingsverband Marokkaanse Nederlanders,

Nadere informatie

Ramadan in de zomer. Ervaringsuitwisseling Levensbeschouwelijke uitingen op de werkvloer

Ramadan in de zomer. Ervaringsuitwisseling Levensbeschouwelijke uitingen op de werkvloer Ramadan in de zomer Ervaringsuitwisseling Levensbeschouwelijke uitingen op de werkvloer Nuttige achtergrondinfo over Ramadan, Offerfeest, Suikerfeest en het gebed. 26juni2009 Ramadan De negende maand van

Nadere informatie

Gedichten en korte spreuken voor rouwbrieven en dankkaartjes.

Gedichten en korte spreuken voor rouwbrieven en dankkaartjes. Gedichten en korte spreuken voor rouwbrieven en dankkaartjes. Rust nu maar uit, je hebt je strijd gestreden. Je hebt het als een moedig man gedaan. Wie kan begrijpen hoe je hebt geleden en wie kan voelen,

Nadere informatie

Met vriendelijke groet, Begrafenis en Crematie Onderneming Van Vuure

Met vriendelijke groet, Begrafenis en Crematie Onderneming Van Vuure Vrijwel alles in dit leven is onzeker, slechts één ding staat vast: voor iedereen komt een moment waarop aan dit leven een einde komt. Of de dood nu plotseling komt of niet- u kunt er voor zorgen dat uw

Nadere informatie

Ruth 1 - God gaat altijd met je mee!

Ruth 1 - God gaat altijd met je mee! Ruth 1 - God gaat altijd met je mee! Gezinsdienst en Doop Norah Maaike Kloeze Liturgie Welkom Eerste adventskaars aansteken plus gedichtje Zingen 1. Groot en machtig is Hij (Opwekking 387) 2. God kent

Nadere informatie

Palliatieve zorg aan allochtonen Informatie bestemd voor zorgverleners. In deze InZicht ...

Palliatieve zorg aan allochtonen Informatie bestemd voor zorgverleners. In deze InZicht ... Inleiding Waar autochtonen de weg naar de thuiszorg en palliatieve zorg weten te vinden als er meer zorg nodig is, blijven allochtonen langer op het niveau van de mantelzorg steken 1) Enerzijds heeft dit

Nadere informatie

Lieve ouder, De inhoud van wat je schrijft is persoonlijk. Probeer eerlijk te zijn in wat je schrijft en je gevoelens toe te laten.

Lieve ouder, De inhoud van wat je schrijft is persoonlijk. Probeer eerlijk te zijn in wat je schrijft en je gevoelens toe te laten. Lieve ouder, Langs de één of andere weg ben je in het bezit gekomen van dit boekje, omdat je je kindje verloor door abortus en je het daar moeilijk mee hebt. Dit boekje is een soort dagboek, een leidraad

Nadere informatie

Wensen bij overlijden 1

Wensen bij overlijden 1 Wensen bij overlijden 1 Voorwoord Doelstelling Het is niet gemakkelijk om te praten over verdrietige onderwerpen. Ziek zijn, doodgaan en op een goede manier afscheid nemen is zo n moeilijk onderwerp. De

Nadere informatie

Na een overlijden in het Amphia Ziekenhuis. Informatie voor nabestaanden

Na een overlijden in het Amphia Ziekenhuis. Informatie voor nabestaanden Na een overlijden in het Amphia Ziekenhuis Informatie voor nabestaanden Inleiding Omdat een naaste uit uw familie of vriendenkring is overleden en het moeilijk is uw aandacht te richten op de formaliteiten

Nadere informatie

Alleen is maar alleen

Alleen is maar alleen 177 177 HOOFDSTUK 11 Alleen is maar alleen WOORDEN 1 1 Heb jij het ook zo...? a los b druk 2 Aan welke... van de stad woon jij? a kant b plek 3 O, daar? Daar woont ook een... van me! a omgeving b kennis

Nadere informatie

Een huis waar mensen in alle rust en waardigheid. hun laatste levensfase kunnen afsluiten,

Een huis waar mensen in alle rust en waardigheid. hun laatste levensfase kunnen afsluiten, Een huis waar mensen in alle rust en waardigheid hun laatste levensfase kunnen afsluiten, in een sfeer die de thuissituatie zoveel mogelijk benadert. Sinds ongeveer 20 jaar worden er in Nederland regelmatig

Nadere informatie

Valance Vos Vos Uitvaart

Valance Vos Vos Uitvaart Wensen Boekje Sterven is na onze geboorte de belangrijkste gebeurtenis in ons leven. Of de dood nu plotseling komt of niet, u kunt er voor zorgen dat uw nabestaanden niet naast hun verdriet ook nog de

Nadere informatie

Handreiking bij 40 DAGEN GEBED voor groep 4-8 van de basisschool

Handreiking bij 40 DAGEN GEBED voor groep 4-8 van de basisschool Handreiking bij 40 DAGEN GEBED voor groep 4-8 van de basisschool NAAM September 2009 In september en oktober 2009 was de Levend evangelie Gemeente bezig met het onderwerp 40 DAGEN GEBED. Om gemeente breed

Nadere informatie

Ondersteuning en ondersteuningsplan.

Ondersteuning en ondersteuningsplan. Definitieve versie. Mei 2011. Emoties en hersenletsel horen bij elkaar. Het hebben van niet aangeboren hersenletsel roept emoties op. Emoties als woede, verdriet en angst. Cliënten van de Mantelmeeuw moeten

Nadere informatie

s t u d i e De markt van de dood De markt van de dood Oktober 2010

s t u d i e De markt van de dood De markt van de dood Oktober 2010 s t u d i e De markt van de dood De markt van de dood Oktober 2010 Inhoudstafel 1. Doelstellingen 2. Methodologie 3. De doden gedenken 4. Allerheiligen 5. Begrafenissen 6. Conclusies 2 Doelstellingen De

Nadere informatie

Het verlies van een dierbare

Het verlies van een dierbare Het verlies van een dierbare Het Zorgpad Stervensfase is gebaseerd op de Liverpool Care Pathway for the dying patient (LCP). De LCP is door het Erasmus MC Rotterdam en het IKNL locatie Rotterdam integraal

Nadere informatie

Het levensverhaal d.m.v. Stil Leven

Het levensverhaal d.m.v. Stil Leven Het levensverhaal d.m.v. Stil Leven Gegevens team: team: PZE setting: Ziekenhuis adres: OLV Ziekenhuis Campus Asse, Bloklaan 5, 1730 Asse tel.: 02 300 61 11 Projectomschrijving: Titel project: Het levensverhaal

Nadere informatie

Preek Psalm 78:1-8 20 september 2015 In het spoor van Opening winterwerk Spiegelbeeld I

Preek Psalm 78:1-8 20 september 2015 In het spoor van Opening winterwerk Spiegelbeeld I Preek Gemeente van Christus, De mooiste dingen in het leven kun je niet als erfernis wegschenken Let er maar eens op. De belangrijkste dingen zijn geen erfstuk. Zeker, je kunt mooie spulletjes erven. Of

Nadere informatie

Of je hart nu breekt of scheurt, kapot is kapot.

Of je hart nu breekt of scheurt, kapot is kapot. Of je hart nu breekt of scheurt, kapot is kapot. Rouw van naastbestaanden van personen met dementie Gerke VERTHRIEST Een pluim voor jou, mantelzorger! We staan stil bij: - Rouwen als iemand nog niet dood

Nadere informatie