Meer duurzaamheid in een vrije markt

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Meer duurzaamheid in een vrije markt"

Transcriptie

1 CE CE Oplossingen voor Oplossingen voor milieu, economie milieu, economie en technologie en technologie Oude Delft 180 Oude Delft HH HH Delft Delft tel: fax: website: Besloten website: Vennootschap Besloten KvK Vennootschap KvK Meer duurzaamheid in een vrije markt Notitie Delft, maart 2003 Opgesteld door: F.J. (Frans) Rooijers

2 1 Inleiding Met de invoering van marktwerking in de energiesector is een forse verandering aangebracht in de wijze van werken van de energie(productie)bedrijven. In de analyse van de nieuwe situatie door diverse onderzoekers [1, 2, 4] blijkt dat er inmiddels wel marktwerking is gegenereerd, maar dat dit nog niet leidt tot lagere prijzen en/of nieuwe producten. De huidige marktwerking wordt door de Strategy Academy of Rotterdam [1] gekenschetst als statische concurrentie. Dynamiek in de markt is nodig om lagere prijzen en nieuwe producten te krijgen, het oorspronkelijke doel van de Europees ingezette liberalisering. Slechts minimale aandacht wordt in deze analyses besteed aan de milieueffecten van de nieuwe marktsituatie. Dit komt overeen met de situatie bij de energiebedrijven, waar alle aandacht, met uitzondering van de divisies duurzame energie, gericht is op de markt en nauwelijks op de milieu-effecten. Ik leg in deze notitie het accent op de milieu-effecten en kom tot de conclusie dat de voorsprong die Nederland had op dit terrein door de eenzijdige benadering van marktwerking verkwanseld is, maar dat met een stringent milieubeleid dat nu Europees is ingezet dynamiek in de markt zal worden gebracht. 2 Tijdens liberalisering weinig aandacht voor milieu Het beperken van de milieu-emissies van de elektriciteitsvoorziening heeft de afgelopen jaren relevante resultaten opgeleverd, zeker als het vergeleken wordt in de internationale context. Nederland [8] heeft - kolencentrales met uitgebreide voorzieningen om stof, SO 2 (de afgelopen 20 jaar met een factor 10 afgenomen), NO X te beperken (een factor 3 kleiner in 20 jaar); - weinig kernenergie (dus weinig radio-actief afval); - het grootste percentage aardgas (de schoonste fossiele brandstof) in de EU; - samen met Denemarken het grootste aandeel warmtekrachtinstallaties in de EU. Bij het ontwerp van de huidige elektriciteitswet is echter nagenoeg geen aandacht besteed aan de milieu-effecten van de elektriciteitsvoorziening. In de discussie die ik in 1998 heb gevoerd met Jacques de Jong, toen nog werkzaam bij het Ministerie van Economische Zaken, bleek dat het daar niet om ging in de ogen van EZ. Ook al waren toen reeds energiebesparing en duurzame energie bij dit ministerie belegd, marktwerking was het doel waar alle aandacht op gericht was. De huidige markt, zoals die vanaf 1998 vorm is gegeven, laat zich weinig gelegen liggen aan de milieu-effecten van de elektriciteitsproductie en het gebruik. De markt zoekt de goedkoopste oplossingen en in de huidige marktomstandigheden leiden lagere milieu-effecten tot hogere kosten. De liberalisering heeft daarmee de milieukosten van het Nederlandse productiepark expliciet gemaakt zonder dat deze kosten in de elektriciteitsprijzen kunnen worden doorberekend. De consequenties hiervan zijn onder andere dat een technisch hoogwaardige installatie als de kolenvergassingsinstallatie in Buggenum als een baksteen werd beschouwd. Maar ook dat efficiëntie in de huidige marktsituatie geen extra 1

3 waarde oplevert en warmtekrachtinstallaties het dus moeten afleggen tegen importelektriciteit en tegen centrales met een laag rendement die reeds zijn afgeschreven. De milieu-effecten hiervan zijn voor Nederland boekhoudkundig gunstig omdat importelektriciteit een milieu-impact van nul heeft, maar dat is natuurlijk zeer kortzichtig omdat veel milieu-effecten grensoverschrijdend zijn. Belangrijker is echter dat de technologische ontwikkeling die in Nederland de afgelopen decennia gestalte heeft gekregen hierdoor stil is komen te vallen. Door het verzuim de milieu-effecten een plek te geven in de liberalisering is de voorsprong die Nederland had op dit terrein weggegooid. De markt kiest niet vanzelf voor publieke belangen. Er is slechts een kleine niche voor bedrijven die (duurdere) milieuvriendelijke producten zoals biologische groenten verkopen. Alleen als de overheid deze producten financieel ondersteunt of afdwingt kan een milieuvriendelijk product massale afzet krijgen. Groene elektriciteit heeft zo n vlucht kunnen nemen doordat het door fiscale maatregelen even duur is als gewone elektriciteit en het voor de energiebedrijven een mooi experimenteerveld voor concurrentie is. Dit betekent niet dat elektriciteit vanzelf schoner zal worden. Met de groeiende elektriciteitsvraag betekent dit dat de milieubelasting van het elektriciteitsgebruik, ondanks de meer dan een miljoen klanten die groene elektriciteit afnemen, op korte termijn verder zal toenemen. Warmtekrachtinstallaties hebben het namelijk moeilijk om zich staande te houden [4]. Voor de eerstkomende jaren is dit zowel vanuit het perspectief van Nederland, als vanuit het perspectief van Europa een negatieve ontwikkeling. Maar voor de iets langere termijn ziet het er geheel anders uit. 3 Emissiehandel komend decennium Verzurende emissies (SO 2, NO X ) geven belangrijke problemen maar zijn reeds fors aangepakt (nationale regulering, convenanten, NO X -emissiehandel) en zullen niet leiden tot hoge extra kosten per kwh. Over radio-actief afval verschillen de meningen sterk of dit een groot milieuprobleem is. De CO 2 -emissie van de elektriciteitssector is momenteel het belangrijkste milieuprobleem. Op dit moment wordt op basis van een EU-richtlijn, een ingrijpend CO 2 -beleid voorbereid met handel in emissierechten. De EU-lidstaten moeten voor de elektriciteitssector en de grote industrie een systeem van emissiehandel opzetten. De wijze waarop de rechten voor emissie binnen de per land vastgestelde grenzen (Burden Sharing Agreement) worden verdeeld (allocatie-mechanisme), zal daarbij een heikel punt gaan worden. De effecten van CO 2 -emissiehandel, en dan met name de wijze waarop de emissierechten worden verdeeld, zullen een drastische impact hebben op de concurrentieverhoudingen tussen de verschillende elektriciteitsproducenten en tussen de verschillende productiewijzen [6]. De mogelijkheid om goedkope emissierechten in te kopen vanuit o.a. Oost-Europa zal er voor zorgen dat kolencentrales in de Kyoto-periode (tot 2012) nog concurrerend kunnen draaien, maar dat conventionele nieuwbouw onaantrekkelijk wordt. Kernenergie zal het in eerste instantie voor de wind gaan, maar de verwachting is dat het vanwege maatschappelijke weerstand erg moeilijk zal zijn om nieuwe kerncentrales te gaan bijbouwen. Duurzame energiebronnen zullen, vanwege de 2

4 hoge kosten en de beperkte doelstellingen in de EU-richtlijn, slechts een beperkte rol spelen. Centrales met een hoge efficiency (waaronder warmtekracht) en brandstoffen met een lage CO 2 -inhoud (aardgas) zullen de belangrijkste bijdrage gaan leveren. De milieu-effecten van de elektriciteitsvoorziening zullen dus vanaf 2005 een belangrijke rol gaan spelen doordat naast de liberalisering een serieus milieubeleid wordt gevoerd met betrekking tot de belangrijkste emissie, CO 2. 4 Emissiehandel post-kyoto (na 2012) De Kyoto-periode is slechts de eerste stap naar een reductie van de mondiale CO 2 -emissies. Deze stap zal gevolgd gaan worden door vergroting van de groep landen die z n emissies zal moeten verlagen en door verdere verlaging van de emissies in de westerse wereld, dus ook in Europa. Wel moet hierbij worden opgemerkt dat de ontwikkeling van de verhouding tussen de verschillende mondiale beschavingen doorslaggevend zullen zijn. De huidige crisis in het Midden- Oosten, de fricties tussen de verschillende beschavingen en de wijze waarop deze zullen worden opgelost, bepalen daarmee ook of de mondiale milieuproblemen ook mondiaal kunnen worden aangepakt. Vooralsnog ben ik optimistisch dat Europa een drijvende kracht blijft achter dit aspect van het civilisatieproces. Maar ook als er nog geen harde afspraken zijn te maken over aanscherping van de CO 2 -plafonds, dan nog zullen energiebedrijven niet gauw investeringen doen in centrales die een hoge CO 2 -emissie per kwh zullen hebben. De afschrijvingstermijn van centrales is te lang om daarmee te grote risico s te nemen. Eenvoudige opties zullen in de post-kyoto periode niet meer beschikbaar zijn en daarmee zal de prijs van CO 2 -emissie omhoog gaan. Het gevolg zal zeker niet zijn dat de elektriciteitsvoorziening de fossiele brandstoffen de rug zal toekeren. Eerder is te verwachten dat aardgas een dominantere plek krijgt en dat kolen in combinatie met CO 2 -opslagtechnieken (kolenvergassing!) de plek van conventionele kolencentrales zullen overnemen. De rol van biomassa zal belangrijker, maar niet dominant worden. Door de verdergaande groei van de elektriciteitsvraag, de sluiting van diverse kerncentrales na 2010 en door de aanscherping van CO 2 -reductiedoelen zal een ingrijpende verandering van de elektriciteitssector gaan plaatsvinden; er zal dan een forse dynamiek in de markt komen. 5 Versnelling van het milieubeleid geeft innovaties Om goed voorbereid te zijn op die nieuwe situatie zal nu al de opmaat gegeven moeten worden naar ingrijpende veranderingen in de elektriciteitsvoorziening waarin de centrales een veel lagere CO 2 -emissie per kwh hebben. Eigenlijk zou het pro-actieve beleid van de jaren negentig moeten worden voortgezet, maar dan met de instrumenten die passen in een liberale energiemarkt. Het vergt namelijk enige tijd om technologie te ontwikkelen en denkprocessen zodanig te veranderen dat het realiseren van milieudoelen een integraal deel van het handelen wordt. Hiervoor zijn aanpassing van de marktomstandigheden door de overheid én innovaties door de industrie nodig. Er zijn 4 factoren die belangrijk zijn 3

5 om dit proces te versnellen en de kansen voor de Europese industrie te vergroten: - één Europese CO 2 -markt - goede verdeling emissierechten - geen makkelijke oplossingen - betrouwbaar systeem Europese CO 2 -markt Aanpassing van de marktomstandigheden betekent dat elke lidstaat het komende jaar de EU-richtlijn moet omzetten in een nationaal systeem waarbij de emissierechten verdeeld moeten gaan worden. De ervaring leert dat de lidstaten bij dergelijke verdelingsvraagstukken de eigen industrie de hand boven het hoofd proberen te houden. Dit kan betekenen dat de inspanningen voor elektriciteitsproducenten in Duitsland en Nederland sterk zullen gaan (blijven!) verschillen. Dit is niet bevorderlijk voor innovaties, het bestendigt de huidige krachten en machten. Eén Europees CO 2 -systeem voor de Europese elektriciteitsvoorziening waarbij alle elektriciteitsproducenten onder dezelfde condities moeten concurreren, is daarom te prefereren boven 15 afzonderlijke systemen. Goede verdeling emissierechten Bij de verdeling van de emissierechten wordt nu vooral gesproken over systemen van grandfathering, hetgeen betekent dat de rechten worden toebedeeld op basis van historische verbruiken (al dan niet gecorrigeerd). Een belangrijk bezwaar van dergelijke systemen is dat daarmee voor nieuwe partijen de toegang tot de markt ernstig wordt bemoeilijkt omdat zij volledig zelf voor emissierechten moeten zorgen en dus veel duurder uit zijn dan partijen die door hun historisch verbruik gratis rechten hebben. Om dynamiek in de markt te krijgen zijn juist nieuwe toetreders nodig. Een systeem waarbij aan alle partijen rechten worden verstrekt ter grootte van een gemiddelde CO 2 -emissie per kwh kan dit voorkomen. Bedrijven met te weinig rechten zullen deze dan moeten bijkopen, of hun productiepark moeten aanpassen. Bedrijven met teveel rechten (bijvoorbeeld met veel duurzame energie) kunnen hun rechten te gelden maken om daarmee de concurrentiekracht van (de duurdere) duurzame energie te vergroten. Het genoemde gemiddelde kan jaarlijks dalen op basis van de groei van de elektriciteitvraag en de CO 2 -doelen. In een overbruggingsperiode is het zelfs mogelijk om dit gemiddelde te differentiëren naar de EU-landen, maar wel met het doel om binnen een afzienbare periode de verschillen te laten verdwijnen. Geen makkelijke oplossingen Slechts als er voldoende spanning in de milieudoelen zit, zullen er innovaties plaatsvinden. Als er teveel gebruik gemaakt kan worden van goedkope, gemakkelijke oplossingen om de doelen te bereiken, dan zullen deze eerst worden toegepast alvorens dure innovaties in gang worden gezet. Hot-air kan zo n gevaar zijn. De achterliggende gedachte hierbij is, dat op termijn mondiaal niet kan worden volstaan met die goedkope opties en dat technologische ontwikkeling nodig is om de CO 2 -emissie per kwh te verlagen. Het nu stoppen van die technologische ontwikkeling is maatschappelijke kapitaalvernietiging. Betrouwbaar systeem Belangrijk is tot slot dat er geen uitvluchten uit het CO 2 -systeem mogelijk zijn omdat er anders niet wordt geïnvesteerd in duurdere technieken. Het systeem, inclusief de controle, moet degelijk en betrouwbaar zijn en samen met de betrokken partijen opgezet gaan worden. De deelnemende partijen in het project Markt 4

6 & Milieu [7] hebben aangegeven dat dit noodzakelijk is om én de milieu-effecten te bereiken én innovaties tot stand te laten komen. 6 Nederland heeft belang bij strengere milieudoelen Sommige economen [5] stellen dat de economie belang heeft bij zo laag mogelijke energiekosten. Ik durf dat te betwijfelen. De gevestigde bedrijven hebben over het algemeen belang bij lage energieprijzen, maar dat hoeft niet te gelden voor de Nederlandse samenleving in z n geheel. De samenleving heeft belang bij zo laag mogelijke kosten van de energievoorziening waarin alle maatschappelijke kosten zijn verdisconteerd, dus ook de milieukosten. Japan heeft (in z n hoogtijdagen) laten zien dat hoge energiekosten kunnen leiden tot vernieuwing en innovaties waarbij een voorsprong kan worden opgebouwd. Hoge arbeidskosten leiden tot innovaties die de arbeidsproductiviteit verhogen. Zo zullen hogere energiekosten tengevolge van milieubeleid de energieproductiviteit verhogen. Dit betekent niet dat elke industrie hier blij mee zal zijn, met name niet de energieintensieve die in Nederland relatief sterk vertegenwoordigd is. Europa is niet een regio die beschikt over grote eigen energiebronnen zodat het ook in een mondiale economie niet voor de hand ligt dat dergelijke energie-intensieve sectoren zich blijvend in Europa zullen blijven vestigen. Doorvoeren van stringent milieubeleid zal dergelijke structuureffecten teweeg brengen. Op termijn zullen de milieu-emissies die gepaard gaan met het energiegebruik in de westerse wereld fors omlaag moeten om de milieudruk binnen ecologische grenzen te houden. Het onder spanning zetten van de Europese industrie op zodanige wijze dat er een creatieve context ontstaat, draagt bij aan structurele veranderingen die mondiaal nodig zijn en kan de Europese industrie en zijn toeleveranciers een voorsprong geven. De Nederlandse elektriciteitsproducenten hebben er belang bij dat de Nederlandse overheid probeert zo snel mogelijk één Europese elektriciteitsmarkt te creëren waar stringente CO 2 -randvoorwaarden gelden omdat zij dan hun nu nog bestaande voorsprong te gelden kunnen maken. 7 Conclusies De conclusie die hieruit getrokken kan worden is dat de milieu-effecten van de liberalisering van de energiemarkt op korte termijn niet positief zijn. De voorsprong die Nederland het afgelopen decennium heeft opgebouwd wordt door het liberaliseren zonder milieucomponent verkwanseld. Door het CO 2 - emissiehandelssysteem waartoe de EU recent heeft besloten zal in de Kyotoperiode een begin worden gemaakt om de belangrijkste milieu-effecten werkelijk aan te pakken. De innovatie zal echter stil komen te liggen als er niet snel stringente milieucondities voor de Europese elektriciteitsvoorziening worden ingevoerd, waarbij het systeem voldoende knellend én betrouwbaar moet zijn. Door een stringent milieubeleid kan de huidige statische concurrentie worden veranderd in dynamische concurrentie. Dit is noodzakelijk vanuit de ecologische randvoorwaarden en wenselijk vanuit het oogpunt om meer marktwerking te creëren. 5

7 8 Literatuur [1] European Energy Companies, An Industry in search of its future, Strategy Academy of Rotterdam, october 2002 [2] Position of large power producers in electricity markets of NorthWestern Europe, ECN, december 2002 [3] The case for gas is not self-fulfilling!, Clingendael International Energy Programme, January 2003 [4] Stijgende elektriciteitsprijzen Energietechniek, TU-Delft, oktober 2002 [5] Het publieke belang en de Europese elektriciteitsmarkt, SEO UvA, Jules Theeuwes, februari 2003 [6] European Carbon Market Outlook, ICF Consulting, 2003 [7] Markt & Milieu, CE, maart 2003 [8] Elektriciteitsprodcutie en Milieu, EnergieNed, maart

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Derde Energienota Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergade~aar1995-1996 24525 Derde Energienota Nr. 2 INHOUDSOPGAVE DERDE ENERGIENOTA 1995 Samenvatting en conclusies Inleiding Hoofdstuk 1 De uitdaging

Nadere informatie

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening:

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Betaalbaar & betrouwbaar? Robert Harmsen ECN Beleidsstudies COGEN Symposium Zeist 22 oktober 2004 Een blik naar de toekomst (1) Four Futures

Nadere informatie

Energieprijzen in vergelijk

Energieprijzen in vergelijk CE CE Oplossingen voor Oplossingen milieu, economie voor milieu, en technologie economie en technologie Oude Delft 180 Oude Delft 180 611 HH Delft 611 HH Delft tel: tel: 015 015 150 150 150 150 fax: fax:

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

Energievoorziening Rotterdam 2025

Energievoorziening Rotterdam 2025 Energievoorziening Rotterdam 2025 Trends Issues Uitdagingen 9/14/2011 www.bollwerk.nl 1 Trends (1) Wereld energiemarkt: onzeker Toenemende druk op steeds schaarsere fossiele bronnen Energieprijzen onvoorspelbaar,

Nadere informatie

visie op een duurzame energievoorziening

visie op een duurzame energievoorziening &( CE 2SORVVLQJHQÃYRRU Oplossingen voor PLOLHXÃHFRQRPLH milieu, economie HQÃWHFKQRORJLH en technologie Oude Delft 180 Oude Delft 180 2611 HH Delft 2611 HH Delft tel: tel: 015 015 2 2 150 150 150 150 fax:

Nadere informatie

Emissiekentallen elektriciteit. Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies

Emissiekentallen elektriciteit. Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies Emissiekentallen elektriciteit Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies Notitie: Delft, januari 2015 Opgesteld door: M.B.J. (Matthijs) Otten M.R. (Maarten) Afman 2 Januari

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

Factsheet: Dong Energy

Factsheet: Dong Energy Factsheet: Dong Energy Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel Dong Energy Producent/leverancier elektriciteit (en aardgas) Europa Consumenten/zakelijk - Omzet 900 miljoen (NL)/9

Nadere informatie

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in geleverde elektriciteit Feiten en conclusies uit de notitie van ECN Beleidsstudies Sinds 1999 is de se elektriciteitsmarkt gedeeltelijk geliberaliseerd. In

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

WKK: de energiebesparingtechnologie bij uitstek!

WKK: de energiebesparingtechnologie bij uitstek! WKK: de energiebesparingtechnologie bij uitstek! Deze notitie belicht puntsgewijs de grote rol van WKK bij energiebesparing/emissiereductie. Achtereenvolgens worden de volgende punten besproken en onderbouwd:

Nadere informatie

Verslag debat "Welke nieuwe elektriciteitscentrale(s) in Nederland?"

Verslag debat Welke nieuwe elektriciteitscentrale(s) in Nederland? CE Oplossingen voor milieu, economie en technologie Oude Delft 180 2611 HH Delft 2611 HH Delft tel: 015 2 150 150 tel: 015 150 150 fax: 015 2 150 151 fax: e-mail: 015 2 ce@ce.nl 150 151 website: e-mail:

Nadere informatie

Net voor de toekomst. Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl

Net voor de toekomst. Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl Net voor de toekomst Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl CE Delft Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 Energie, Transport en Grondstoffen Economische, technische en beleidsmatige expertise

Nadere informatie

Een Duurzaam Nederlands Energiebeleid?

Een Duurzaam Nederlands Energiebeleid? Een Duurzaam Nederlands Energiebeleid? "Dutch energy policy; Part 1: Which priorities for renewable energy? 6e Energy Economics Policy Seminar CPB, Tilec, EZ en NMa 7 december 2010 Aad Correljé TU Delft

Nadere informatie

: Nederlandse elektriciteitscentrales en onconventioneel gas

: Nederlandse elektriciteitscentrales en onconventioneel gas 30109151-Consulting 10-2303, rev.2 8-Feb-11 HKo/JMW Notitie aan van Betreft : AER/Den Haag : KEMA Nederland : Nederlandse elektriciteitscentrales en onconventioneel gas 1 INLEIDING De AER gaat een advies

Nadere informatie

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015 Technisch-economische scenario s voor Nederland Ton van Dril 20 mei 2015 Overzicht Energieplaatje in historisch perspectief Hoeveel en hoe gebruiken we energie? Wat gebeurt er met verbruik en uitstoot

Nadere informatie

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Referentiescenario De WETO-studie (World Energy, Technology and climate policy Outlook 2030) bevat een referentiescenario

Nadere informatie

De toekomst van WKK en andere energieopties in de energievoorziening: Schoon & duurzaam?

De toekomst van WKK en andere energieopties in de energievoorziening: Schoon & duurzaam? Ruud van den Wijngaart, De toekomst van WKK en andere energieopties in de energievoorziening: Schoon & duurzaam? Presentatie Symposium COGEN Nederland, 22 oktober 2004, Zeist Milieu en Natuur Energie in

Nadere informatie

Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie

Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag Voorzitter van de SER T.a.v. de heer dr. A.H,G, Rinnooy Kan Bezuidenhoutseweg 60 Postbus 90405 2509

Nadere informatie

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken;

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken; INTENTIEVERKLARING CO 2 AFVANG, TRANSPORT en OPSLAG Partijen 1. De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, vertegenwoordigd door de heer ir. J. van der Vlist, Secretaris-Generaal

Nadere informatie

Rendementen en CO -emissie van elektriciteitsproductie in Nederland, update 2012

Rendementen en CO -emissie van elektriciteitsproductie in Nederland, update 2012 Webartikel 2014 Rendementen en CO -emissie van 2 elektriciteitsproductie in Nederland, update 2012 Reinoud Segers 31-03-2014 gepubliceerd op cbs.nl CBS Rendementen en CO2-emissie elektriciteitsproductie

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen.

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. Inhoud De warmtemarkt Warmtevraag woningen Warmtemarkt voor woningen Gasdistributie en CV ketel Elektriciteitsdistributie

Nadere informatie

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010 Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen Energiemonitor 2010 Index 1. Inleiding 2. Populariteit energievormen 3. Bouwen tweede kerncentrale 4. Uitbreiding

Nadere informatie

30196 Duurzame ontwikkeling en beleid. 32813 Kabinetsaanpak Klimaatbeleid op weg naar 2020. Brief van de minister van Economische Zaken

30196 Duurzame ontwikkeling en beleid. 32813 Kabinetsaanpak Klimaatbeleid op weg naar 2020. Brief van de minister van Economische Zaken 30196 Duurzame ontwikkeling en beleid 32813 Kabinetsaanpak Klimaatbeleid op weg naar 2020 Nr. 380 Brief van de minister van Economische Zaken Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Emissiehandel in Europa

Emissiehandel in Europa Emissiehandel in Europa Emissiehandel (EU ETS) is een marktinstrument waarmee de EU uitstoot van broeikasgassen wil verminderen en zo haar klimaatdoelstelling wil behalen. Er zijn twee emissiehandelssystemen:

Nadere informatie

Reguleren is balanceren

Reguleren is balanceren De energieketen Reguleren is balanceren afnemers netbeheerders producenten efficiëntie betaalbaarheid betrouwbaarheid milieuvriendelijkheid Te bespreken reguleringsmaatregelen Onderdeel energieketen Type

Nadere informatie

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland WKK en decentrale energie systemen, in Nederland Warmte Kracht Koppeling (WKK, in het engels CHP) is een verzamelnaam voor een aantal verschillende manieren om de restwarmte die bij elektriciteitsproductie

Nadere informatie

WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN

WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN In het kader van de WETO-H2-studie is een referentieprognose van het wereldenergiesysteem ontwikkeld samen met twee alternatieve scenario's, een

Nadere informatie

Stadswarmte en alternatieven Technische Sessie Stadswarmte Gemeenteraad Amsterdam. dr. C. (Cor) Leguijt, CE Delft, 2 juni 2015

Stadswarmte en alternatieven Technische Sessie Stadswarmte Gemeenteraad Amsterdam. dr. C. (Cor) Leguijt, CE Delft, 2 juni 2015 Stadswarmte en alternatieven Technische Sessie Stadswarmte Gemeenteraad Amsterdam dr. C. (Cor) Leguijt, CE Delft, 2 juni 2015 Inhoud 1. Doelen energie- en klimaatbeleid 2. Drie knoppen om aan te draaien

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

Invloed overheidsbeleid op de afzet van brandstoffen. Arno Schroten

Invloed overheidsbeleid op de afzet van brandstoffen. Arno Schroten Invloed overheidsbeleid op de afzet van brandstoffen Arno Schroten CE Delft Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 Energie, transport en grondstoffen Economische, technische en beleidsmatige expertise

Nadere informatie

De rol van biomassa in de energietransitie.

De rol van biomassa in de energietransitie. De rol van biomassa in de energietransitie. Bert de Vries Plaatsvervangend directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging, Ministerie van Economische Zaken Inhoud 1. Energieakkoord 2. Energietransitie

Nadere informatie

Een wereld van verschil: een vergelijking van de ontwikkelingen op de energiemarkt in 2000 en 2009.

Een wereld van verschil: een vergelijking van de ontwikkelingen op de energiemarkt in 2000 en 2009. Een wereld van verschil: een vergelijking van de ontwikkelingen op de energiemarkt in 2000 en 2009. PricewaterhouseCoopers voert al sinds 1998 elk jaar het utilities global survey uit. Senior executives

Nadere informatie

Kwaliteits- en Capaciteitsplan 2013

Kwaliteits- en Capaciteitsplan 2013 Kwaliteits- en Capaciteitsplan 2013 Bevindingen van de marktconsultatie Team Long term Grid Planning Arnhem, 11 september 2013 Inhoudsopgave Vraagontwikkeling Ontwikkelingen grootschalige productievermogen

Nadere informatie

Duurzame liberalisering in Nederland?

Duurzame liberalisering in Nederland? Duurzame liberalisering in Nederland? Inleiding De afgelopen jaren is de vraag naar groene stroom enorm gestegen. Maar er is in Nederland onvoldoende aanbod aan duurzaam elektriciteitsvermogen zoals windmolens,

Nadere informatie

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 Gas als zonnebrandstof Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 1 Inhoudsopgave 1 2 3 4 5 Introductie Meer hernieuwbare energie Extra hernieuwbare energie in Nederland? Verkennen

Nadere informatie

Energiewende vs Energietransitie

Energiewende vs Energietransitie Energiewende vs Energietransitie Jan Rotmans Amsterdam, 23-09-2013 www.twitter.com/janrotmans Cijfermatige Trends Energiemix Duitsland versus Nederland Duitsland Nederland kolen 25% 7% olie 34% 56% aardgas

Nadere informatie

Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol?

Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol? Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol? Dr. Jos Delbeke, DG Klimaat Actie, Europese Commissie, Universiteit Hasselt, 25/2/2014 Overzicht 1. Klimaat en energie: waar

Nadere informatie

Het nieuwe Europese Klimaatplan voor 2030 #EU2030 YVON SLINGENBERG DG CLIMATE ACTION

Het nieuwe Europese Klimaatplan voor 2030 #EU2030 YVON SLINGENBERG DG CLIMATE ACTION Het nieuwe Europese Klimaatplan voor 2030 #EU2030 YVON SLINGENBERG DG CLIMATE ACTION Overzicht 1. Klimaat en energie: waar zijn we? 2. Waarom een nieuw raamwerk voor 2030? 3. Belangrijkste elementen 2030

Nadere informatie

Hét groene energieplan voor Nederland

Hét groene energieplan voor Nederland Hét groene energieplan voor Nederland Doelen Green4sure Ontwikkeling pakket instrumenten en strategie voor reductie van 50% broeikasgassen in 2030. Verbeteren energievoorzieningzekerheid Tonen baten en

Nadere informatie

Vergroening van belastingen Concrete handvaten

Vergroening van belastingen Concrete handvaten Vergroening van belastingen Concrete handvaten Frans Rooijers & Martijn Blom 2 1 Vergroening belastingen Van arbeid naar milieubelastende factoren 1. Regulerend >> afname milieueffecten 2. Inkomsten voor

Nadere informatie

Energieverzorging Nederland

Energieverzorging Nederland Energieverzorging Nederland Naar een Duurzame Samenleving (VROM) Vanuit een internationaal geaccordeerde basis voor 2050 Standpunt Nederlandse overheid : 100% CO2 -reductie Standpunt van de G8: 80 % CO2

Nadere informatie

Datum 26 oktober 2012 Betreft Beantwoording vragen Kamerlid Mulder (CDA) over capaciteitsheffing energieleveranciers

Datum 26 oktober 2012 Betreft Beantwoording vragen Kamerlid Mulder (CDA) over capaciteitsheffing energieleveranciers > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage Directoraat-generaal Energie, Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594

Nadere informatie

Inbreng VEMW Open consultatie RLi Energieadvies 2050

Inbreng VEMW Open consultatie RLi Energieadvies 2050 Woerden, 29 mei 2015 Inbreng VEMW Open consultatie RLi Energieadvies 2050 Visie VEMW VEMW behartigt de belangen van de zakelijke energie- en watergebruikers in Nederland. Nederland kent al decennia een

Nadere informatie

CPB Notitie. Samenvatting. Ministerie van Economische Zaken. Datum: 5 november 2014 Betreft: Second Opinion Beleidsdoorlichting Artikel 14 Energie

CPB Notitie. Samenvatting. Ministerie van Economische Zaken. Datum: 5 november 2014 Betreft: Second Opinion Beleidsdoorlichting Artikel 14 Energie CPB Notitie Aan: Ministerie van Economische Zaken Centraal Planbureau Van Stolkweg 14 Postbus 80510 2508 GM Den Haag T (070)3383 380 I www.cpb.nl Contactpersoon Rob Aalbers Datum: 5 november 2014 Betreft:

Nadere informatie

21501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie

21501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie 21501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 465 Brief van de minister van Economische Zaken Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den Haag, 14 februari 2014 Hierbij

Nadere informatie

Den Haag 26 februari 2007

Den Haag 26 februari 2007 Zijne Excellentie Mr. dr. J.P. Balkenende Minister-President Ministerie van Algemene Zaken Binnenhof 20 2513 AA DEN HAAG Briefnummer 07/10.419/FG/NG Den Haag 26 februari 2007 Excellentie, Het voorstel

Nadere informatie

Eerste Kamer der Staten-Generaal

Eerste Kamer der Staten-Generaal Eerste Kamer der Staten-Generaal 1 Vergaderjaar 2013 2014 33 858 EU-voorstellen: Kader klimaat en energie 2030 COM (2014) 15, 20 en 21 1 B BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter

Nadere informatie

Windenergie op zee discussiebijeenkomst Kivi. Annemiek Verrips

Windenergie op zee discussiebijeenkomst Kivi. Annemiek Verrips Windenergie op zee discussiebijeenkomst Kivi Annemiek Verrips 2 Discussie windenergie op Zee Kivi Stelling in MKBA Windenergie op Zee Duurzame energiesubsidies windenergie hebben geen effect op CO2- uitstoot

Nadere informatie

HERNIEUWBARE ENERGIE IN ITALIË

HERNIEUWBARE ENERGIE IN ITALIË HERNIEUWBARE ENERGIE IN ITALIË Overzicht 1 Hernieuwbare energiebronnen (hierna ook: HE) spelen een belangrijke rol in het kader van het Italiaanse energiesysteem. Ze worden uitvoerig gebruikt om elektriciteit

Nadere informatie

Mevrouw Dutordoir, Meneer Kroll, Meneer Fouchier, Dames en heren,

Mevrouw Dutordoir, Meneer Kroll, Meneer Fouchier, Dames en heren, TOESPRAAK DOOR KRIS PEETERS VLAAMS MINISTER-PRESIDENT EN VLAAMS MINISTER VAN ECONOMIE, BUITENLANDS BELEID, LANDBOUW, ZEEVISSERIJ EN PLATTELANDSBELEID 24 februari 2011 WKK Electrabel EON - Degussa Mevrouw

Nadere informatie

WKK en de Handel. Cogen Nederland symposium Zeist, 11 november 2005

WKK en de Handel. Cogen Nederland symposium Zeist, 11 november 2005 WKK en de Handel Cogen Nederland symposium Zeist, 11 november 2005 Programma Opening, welkom en programma KdB CNl WKK nu en verder, hoe flexibel? KdB CNl Handel: Wat is het, wat kan wel/niet? RH EnGl Hoe

Nadere informatie

Strategische Rationale Bijlage bij DEEL A 1. De missie van DELTA 2. De bedrijfsactiviteiten van DELTA

Strategische Rationale Bijlage bij DEEL A 1. De missie van DELTA 2. De bedrijfsactiviteiten van DELTA Strategische Rationale Bijlage bij DEEL A Deze Strategische Rationale is een toelichting op de algehele bedrijfsstrategie en activiteiten van de DELTA- groep. In het kader van dit voorstel van KCBII wordt

Nadere informatie

Energietransitie geeft Nederland nieuwe energie

Energietransitie geeft Nederland nieuwe energie Energietransitie geeft Nederland nieuwe energie Energietransitie geeft Nederland nieuwe energie 2005-39 27 april 2005 Inhoudsopgave Samenvatting 3 1 Waarom op pad naar een duurzame energievoorziening?

Nadere informatie

Energiebesparing bestaande koopwoningen. Effecten stimuleringspakket

Energiebesparing bestaande koopwoningen. Effecten stimuleringspakket Energiebesparing bestaande koopwoningen Effecten stimuleringspakket Notitie Delft, juli 2013 Opgesteld door: Cor Leguijt Frans Rooijers 2 2 juli 2013 3.B17.1 Energiebesparing bestaande koopwoningen 1 Inleiding

Nadere informatie

Duurzame energie. Een wenked perspectief? 2003-2011 G.P.J. Dijkema, TU Delft, TBM, B.Sc Opleiding Technische Bestuurskunde

Duurzame energie. Een wenked perspectief? 2003-2011 G.P.J. Dijkema, TU Delft, TBM, B.Sc Opleiding Technische Bestuurskunde Duurzame energie Een wenked perspectief? Naar een nieuwe Delta Wet Energie Manifest van 6 politieke partijen 16 maart 2010 Ons land kan en moet voor 2050 helemaal overstappen op hernieuwbare energie, zoals

Nadere informatie

Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid. Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer

Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid. Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer Samenvatting Burgers verwachten dat de overheid het voortouw neemt bij het aanpakken van duurzaamheidsproblemen. In deze

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Milieubarometer 2009-2010

Milieubarometer 2009-2010 NOTITIE Nr. : A.2007.5221.01.N004 Versie : definitief Project : DGMR Duurzaam Betreft : Milieubarometer 2009-2010 Datum : 26 juli 2011 Milieubarometer 2009-2010 Inleiding De milieubarometer is een instrument,

Nadere informatie

Kinderopvang in transitie. Derk Loorbach, Zeist, 27-11-2014

Kinderopvang in transitie. Derk Loorbach, Zeist, 27-11-2014 Kinderopvang in transitie Derk Loorbach, Zeist, 27-11-2014 Conclusies Ingrijpende maatschappelijke verandering vraagt aanpassing Transities leiden tot onzekerheid, spanning en afbraak Omgaan met transities

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Betaalbaarheid van energie

Betaalbaarheid van energie Ministerie van Economische Zaken De Minister van Economische Zaken H.G.J. Kamp Postbus 20401 2500 EK DEN HAAG Woerden : onze ref. : /HG-tr doorkiesnr. : 0348 48 43 66 e-mail : hg@vemw.nl onderwerp : Onderzoek

Nadere informatie

Aggiornamento. Bedreigingen en uitdagingen voor de. industrie VWEC. Een perspectief voor Vlaanderen. Een perspectief voor Vlaanderen

Aggiornamento. Bedreigingen en uitdagingen voor de. industrie VWEC. Een perspectief voor Vlaanderen. Een perspectief voor Vlaanderen Een perspectief voor Vlaanderen Bedreigingen en uitdagingen voor de Aggiornamento industrie Een perspectief voor Vlaanderen VWEC auteur functie datum Marc Van den Bosch Sr. Adviseur energie en milieu VOKA

Nadere informatie

De praktijk van vergroenen van belastingen. Milieunetwerk GroenLinks, 16 september

De praktijk van vergroenen van belastingen. Milieunetwerk GroenLinks, 16 september De praktijk van vergroenen van belastingen Milieunetwerk GroenLinks, 16 september CE Delft Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 Energie, transport en grondstoffen Economische, technische en beleidsmatige

Nadere informatie

Energiemarkt moet op de schop

Energiemarkt moet op de schop jeroen de haas Energiemarkt moet op de schop De liberalisering van de Europese energiemarkt heeft niet goed uitgewerkt voor Nederland, zegt Jeroen de Haas, bestuursvoorzitter van Eneco. Zitten we straks

Nadere informatie

Achtergrondgegevens Stroometikettering 2007

Achtergrondgegevens Stroometikettering 2007 Op CE Delft CE lossingen Delft voor Oplossingen milieu, econom voor ie milieu, en technolog economie ie en technologie Oude Delft 180 Oude Delft 180 2611 HH Delft 2611 HH Delft tel: tel: 015 015 2 150

Nadere informatie

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso,

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 22 mei 2013 Nieuwe omstandigheden op de wereldwijde energiemarkt

Nadere informatie

Duurzaamheid vraagt meer Efficiëntie

Duurzaamheid vraagt meer Efficiëntie Duurzaamheid vraagt meer Efficiëntie WarmteKrachtKoppeling (WKK) levert al tientallen jaren een belangrijke bijdrage aan de verhoging van de energie-efficiëntie en daarmee aan de vermindering van de afhankelijkheid

Nadere informatie

Waar haalt u de energie vandaan?*

Waar haalt u de energie vandaan?* PwC energie-enquête 2009 Waar haalt u de energie vandaan?* Onderzoek naar het energiegedrag van Nederlandse huishoudens *connectedthinking PricewaterhouseCoopers verleent sectorspecifieke diensten op de

Nadere informatie

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013 16% Energie van eigen bodem 17 januari 2013 Inhoud Klimaatverandering Energie in Nederland Duurzame doelen Wind in ontwikkeling Northsea Nearshore Wind Klimaatverandering Conclusie van het IPCC (AR4, 2007)

Nadere informatie

Visie elektriciteitscentrale en biomassa in de toekomst

Visie elektriciteitscentrale en biomassa in de toekomst Visie elektriciteitscentrale en biomassa in de toekomst André Zeijseink (KEMA) Biomassa Meestook Symposium, Amsterdam, 27 mei 2010 Inleiding KEMA in t kort Belangrijke energie-drivers Rol van kolen in

Nadere informatie

Emissies, emissierechten, hernieuwbare bronnen en vermeden emissies

Emissies, emissierechten, hernieuwbare bronnen en vermeden emissies Emissies, emissierechten, hernieuwbare bronnen en vermeden emissies Door Harry Kloosterman en Joop Boesjes (Stichting E.I.C.) Deel 1 (Basis informatie) Emissies: Nederland heeft als lidstaat van de Europese

Nadere informatie

Opportuniteiten voor WKK in de energiemix van morgen

Opportuniteiten voor WKK in de energiemix van morgen Opportuniteiten voor WKK in de energiemix van morgen De Nederlandse situatie Martin Horstink www.energymatters.nl Over Energy Matters 1988 Projektbureau Warmte/Kracht Promotiebureau voor WKK in NL 1998

Nadere informatie

Nut en noodzaak van schaliegas vanuit energieperspectief

Nut en noodzaak van schaliegas vanuit energieperspectief Nut en noodzaak van schaliegas vanuit energieperspectief Jeroen de Joode Schaliegasbijeenkomst provincie Noord-Brabant s-hertogenbosch, 27 september 2013 www.ecn.nl Hoofdboodschap Rol gas in NL energiesysteem

Nadere informatie

FACTSHEET EMISSIEHANDEL

FACTSHEET EMISSIEHANDEL FACTSHEET EMISSIEHANDEL feiten en standpunten I. FACTS OMTRENT EMISSIEHANDEL Het EU emissiehandelssysteem bestaat uit 12000 installaties uit de volgende sectoren: elektriciteitssector, cement, papier,

Nadere informatie

Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010

Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010 Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010 Toelichting bij de doelstelling van 9% duurzame elektriciteit: - De definitie van de 9% doelstelling is conform de EU richtlijn duurzame elektriciteit

Nadere informatie

Effecten van een CO2 heffing in de elektriciteitssector

Effecten van een CO2 heffing in de elektriciteitssector Effecten van een CO2 heffing in de elektriciteitssector Voorstel voor een instrument dat het EU ETS en de prijsprikkel voor schone technologie versterkt Effecten van een CO2 heffing in de elektriciteitssector

Nadere informatie

Milieuprofiel van stroomaanbod in Nederland

Milieuprofiel van stroomaanbod in Nederland CE CE Oplossingen voor Oplossingen voor milieu, economie milieu, economie en technologie en technologie Oude Delft 180 Oude Delft 180 2611 HH Delft tel: 015 2 150 150 fax: fax: 015 015 2 150 150 151 151

Nadere informatie

E.ON S FOCUS OP NIEUWE ENERGIE VERDIENT NAVOLGING

E.ON S FOCUS OP NIEUWE ENERGIE VERDIENT NAVOLGING E.ON S FOCUS OP NIEUWE ENERGIE VERDIENT NAVOLGING MAARTEN VAN DER KLOOT MEIJBURG Er komt onherroepelijk een aardverschuiving in het energielandschap nu alternatieve energie steeds belangrijker wordt. Het

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

EEN NIEUWE AMBITIE IN ENERGIE

EEN NIEUWE AMBITIE IN ENERGIE EEN NIEUWE AMBITIE IN ENERGIE Een nieuwe ambitie in energie Verschuiving focus Noordwest-Europese markt naar regio Zuid-Holland Van elektriciteitsproductie naar energie Regionale binding MPP3 in nauwe

Nadere informatie

Investeringen in Conventioneel Vermogen

Investeringen in Conventioneel Vermogen Investeringen in Conventioneel Vermogen Situatieschets, Verwachtingen en Perspectieven op Aanpassingen Denktank Structurele veranderingen Energiemarkt, 21 Mei 2014 Frans Rooijers, Bettina Kampman, Sebastiaan

Nadere informatie

Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers

Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers Hoeveel CO 2 -reductie is nodig? doel nieuwe kabinet: in 2020 30% minder CO 2 -uitstoot dan in 1990 UN-IPCC: stabilisatie

Nadere informatie

Energie voor morgen, vandaag bij GTI

Energie voor morgen, vandaag bij GTI Energie voor morgen, vandaag bij GTI Jet-Net docentendag 5 juni 2008 GTI. SMART & INVOLVED GTI is in 2009 van naam veranderd: GTI heet nu Cofely SLIMME ENERGIENETWERKEN, NU EN MORGEN 2008 2010 Centrale

Nadere informatie

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen -

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen - De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn l - Uitdagingen & oplossingen - DG Energie 22 juni 2011 ENERGIEVOORZIENING NOG AFHANKELIJKER VAN IMPORT Te verwachten scenario gebaseerd op cijfers in 2009 in % OLIE

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien TenneT participeert in

Nadere informatie

trends en ervaringen

trends en ervaringen 5 "ntwi''elingen op de energiemar't in het 3uitenland trends en ervaringen 1 "ondiale trends van marktmacht naar staatsmacht "e sterk gestegen vraag en onvoldoende 0itbreiding van de prod04tie- 4apa4iteit

Nadere informatie

Lancering NVDE Question & Answers

Lancering NVDE Question & Answers Lancering NVDE Question & Answers Q: Waarom is NVDE opgericht? A: Met de oprichting van de NVDE is er nu een brede brancheorganisatie die de slagkracht van de sector zal vergroten. Negen verschillende

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien Uitgebreid onderzoek

Nadere informatie

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 Er is de komende jaren een fundamentele verandering van onze energievoorziening nodig om het hoofd te bieden aan de mondiale uitdagingen op energiegebied: de

Nadere informatie

CE Delft. Uitgebreide samenvatting. CE Delft Oplossingen voor. Uitgebreide samenvatting. Delft, september 2008

CE Delft. Uitgebreide samenvatting. CE Delft Oplossingen voor. Uitgebreide samenvatting. Delft, september 2008 CE Delft CE Delft Oplossingen voor Oplossingen milieu, economie voor milieu, en technologie economie en technologie Oude Delft 180 Oude 611 Delft HH 180 Delft 611 HH Delft tel: 015 150 150 tel: 015 150

Nadere informatie

Mondiale en Europese energie trends Uitdagingen, prioriteiten en kansen

Mondiale en Europese energie trends Uitdagingen, prioriteiten en kansen Mondiale en Europese energie trends Uitdagingen, prioriteiten en kansen 28/09/2015 Kees van der Leun Klimaat raakt al ontwricht bron: John Mason, skepticalscience.com bron: Guardian 2 100% duurzaam? Energie-efficiëntie

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie