Belang maar ook bedreiging van de diversiteit aan rassen en gewassen. De noodzaak van Agrobiodiversiteit. Michel Haring Hoogleraar Plantenfysiologie

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Belang maar ook bedreiging van de diversiteit aan rassen en gewassen. De noodzaak van Agrobiodiversiteit. Michel Haring Hoogleraar Plantenfysiologie"

Transcriptie

1 Een deel van de biodiversiteit van de Aardappel Belang maar ook bedreiging van de diversiteit aan rassen en gewassen De noodzaak van Agrobiodiversiteit Michel Haring Hoogleraar Plantenfysiologie

2 Agro-biodiversiteit: welk begrip gebruiken we? Verschillende soorten gewassen die geteelt worden Verschillende varieteiten van van 1 gewas 1 gewas Diversiteit van begeleidende plantensoorten (onkruid) Diversiteit van nuttige / plaag insecten in cultuurgewassen Diversiteit van bodemflora en fauna

3 Hoe onstond onze Agro-biodiversiteit? Geschiedenis van cultuurplanten ± jaar geleden: grotere groepen jagers / verzamelaars ontstaan Stammen krijgen winter / zomer nederzettingen Ophoping van vruchtdragende gewassen rondom nederzettigen gericht afbranden vegetatie: grassen

4 Geschiedenis van cultuurplanten ± jaar geleden fossielen van granen (mais /tarwe) en bonen

5 Geschiedenis van cultuurplanten ± 5000 jaar geleden fossielen van granen (mais /tarwe) zonnebloem Millet Mais Tomaat Katoen Aardappel Quinoa Aardappel Sorghum Peper Maniok Tarwe Gerst Banaan rijst

6 Hoe verschilt een cultuur gewas van zijn voorouder? Grotere zaden of vruchten Hogere opbrengst Makkelijker te oogsten Minder bittere smaak Voor de voortplanting afhankelijk van de mens

7 Hoe verschilt een cultuur gewas van zijn voorouder? Zaad laat los RIJST Zaad blijft vast zitten

8 Hoe verschilt een cultuur gewas van zijn voorouder? wild cultuur TOMAAT

9 Hoe verschilt een cultuur gewas van zijn voorouder? Hoe komt een cultuur plant aan haar specifieke eigenschappen? - gebruikmakend van natuurlijke variatie (bijv. vruchtgrootte in tomaat) - onbekende wijze: dit soort variatie komt in de natuur niet voor (bijv. Maiskolf, Bloemkool) Mens-afhankelijke veredeling

10 Hoeveel biodiversiteit hebben wij in cultuur gebracht? gebruikt als voedsel 10,000-50,000 zijn eetbaar 250, ,000 plantensoorten

11 Traditionele plantenveredeling Agrobiodiversiteit in de middeleeuwen: Monnikenwerk Pieter Aertsen, 1567.

12 Traditionele plantenveredeling Gregor Mendel Zaadproductie voor instandhouding: Zeer veel locale soorten Commerciele plantenveredeling: Combinatie van eigenschappen door gerichte kruisingen. Producten bestemd voor groter afzetgebied. Minder soorten, maar nog veel lokale veredelingsbedrijven; belangrijke rol van de overheid Globalisering van de zaadindustrie Grotere monocultures Combinatie chemische industrie GM gewassen

13 Commercialisering van de plantenveredeling ±1880 tot ± 1940 Commerciele plantenveredeling komt op. Veel kruisingen, gecombineerd met veldselectie. Ontstaan kwekersrecht. Ontwikkeling F 1 -hybride methode (Mais, USA).

14 kruising X inteelt inteelt Produkt: F 1 hybride - Homogeen product - Bescherming eigendom (geen nateelt) Nakomelingen van F 1 - Hybride

15 De groene revolutie Dwerg-rassen van tarwe Hogere opbrengst door minder oogstverlies en door inzet - kunstmest en - gewasbeschermings middelen

16 Laboratoriumtechnieken in de plantenveredeling ± heden - Cel- en weefselkweek - Chemische mutagenese - Kruisingen wilde soorten - laboratorium technieken - DNA Markers als selectiemiddel - Genetische modificatie

17 Gestage groei van het areaal GMgewassen gedurende de laatste 15 jaar

18 Bt-mais normale mais Wild type Round-up Ready GM + glyphosaat Wild type + glyphosaat Twee GM producten

19 Globalisering plantenveredeling

20 Resultaten technologische aanpak plantenveredeling Verhogen ontwikkelingskosten nieuwe rassen Globalisering zaadverkoop Patentering genen /rassen Meer monocultures, verhoging opbrengst Verhoging input: kunstmest en herbiciden

21 Resultaten technologische aanpak plantenveredeling Verlies agrobiodiversiteit gedurende de laatste 100 jaar

22 Verlies aan diversiteit in zaadgoed, is dat erg? Meer monocultures Minder keuze voor teler Minder keuze consument Meer herbicide tolerante onkruiden Meer kans op ziekten en plagen

23 Verlies aan diversiteit in zaadgoed, is dat goed? Hogere opbrengst Meer winst zaadbedrijven Betrouwbare productie Meer gebruik milieu-vriendelijke herbiciden Minder oppervlakte voor landbouw, meer voor natuur

24 Verlies aan diversiteit in zaadgoed, is dat erg? Meer monocultures Minder keuze voor teler Minder keuze consument Meer herbicide tolerante onkruiden Meer kans op ziekten en plagen

25 Monocultures verhogen kans op ontstaan ziekten en plagen Voorbeeld: Aardappelziekte wordt veroorzaakt door Phytophthora infestans, een schimmelachtig organisme, en veroorzaakte de grote Ierse hongersnood de negentiende eeuw

26 Monocultures met GM verhogen kans op ontstaan herbicide tolerante onkruiden Glyphosaat resistente onkruiden

27 Waar kies je voor: diversiteit of monocultuur? Hogere opbrengst Meer monocultures Meer winst zaadbedrijven Minder keuze voor teler Betrouwbare productie Minder keuze consument Meer gebruik milieu-vriendelijke herbiciden Meer herbicide tolerante onkruiden Minder oppervlakte voor landbouw, meer voor natuur Meer kans op ziekten en plagen, verlies biodiversiteit flora en fauna in landbouwgebieden

28 Moderne plantenveredeling Land- en Tuinbouw Planten Produkt Zaad Laboratorium Doelen Plantenveredelaars * Snelheid * Maakbaarheid * Productbescherming

29 BIOLOGISCHE plantenveredeling??? Plant Zaad Doel: * Passende rassen * Smaak, robuust * Duurzaam * Vanuit de keten

30 BIOLOGISCHE plantenveredeling Plant Boer / Consument / Handel: Zaad Wat is uw plek in de keten? U bepaalt welk zaad gebruikt gaat worden!!!

Rapport enquête en workshop (Bio Vak Zwolle 2012) Locale rassen; het juiste ras locatie teler concept Bertus Buizer & Kitty de Jager, december 2012

Rapport enquête en workshop (Bio Vak Zwolle 2012) Locale rassen; het juiste ras locatie teler concept Bertus Buizer & Kitty de Jager, december 2012 Rapport enquête en workshop (Bio Vak Zwolle 2012) Locale rassen; het juiste ras locatie teler concept Bertus Buizer & Kitty de Jager, december 2012 Inleiding: De veredeling van gewassen heeft onder andere

Nadere informatie

Debat, ethische aspecten, onderwijs

Debat, ethische aspecten, onderwijs Workshop DNA labdag 2013 Genetische genomica tegen aardappelziekte Debat, ethische aspecten, onderwijs Bert Lotz, Jan-Peter Nap Wageningen UR Opbouw verhaal Scholierenfilm www.youtube.com/watch?v=pxbcgj6qsis

Nadere informatie

1. Wanneer kan je een octrooi (=patent) nemen op een planteigenschap die voordien nog niet gekend was in de landbouw?

1. Wanneer kan je een octrooi (=patent) nemen op een planteigenschap die voordien nog niet gekend was in de landbouw? Q&A Octrooien op planteigenschappen 1. Wanneer kan je een octrooi (=patent) nemen op een planteigenschap die voordien nog niet gekend was in de landbouw? Als het Europees Octrooi Bureau een patent verleent,

Nadere informatie

Genetisch gewijzigde aardappelen ter bestrijding van de aardappelziekte. met de medewerking van

Genetisch gewijzigde aardappelen ter bestrijding van de aardappelziekte. met de medewerking van Genetisch gewijzigde aardappelen ter bestrijding van de aardappelziekte met de medewerking van De aardappelziekte De aardappelziekte wordt veroorzaakt door Phytophthora infestans, een schimmelachtig organisme.

Nadere informatie

Moderne biotechnologie, kans of bedreiging voor een duurzame landbouw? Peter Besseling Frank Tillie Jan van Vliet

Moderne biotechnologie, kans of bedreiging voor een duurzame landbouw? Peter Besseling Frank Tillie Jan van Vliet Moderne biotechnologie, kans of bedreiging voor een duurzame landbouw? Peter Besseling Frank Tillie Jan van Vliet Informatie- en KennisCentrum Landbouw 1 Informatie- en KennisCentrum Landbouw/Ede, oktober

Nadere informatie

Kennismiddag Ruimte voor de aardappel

Kennismiddag Ruimte voor de aardappel Kennismiddag Ruimte voor de aardappel 23.11.2017 Ir. Jeroen Bakker Sector Veredelaar Retail Fresh HZPC Veredelen voor de Toekomst Mét of zonder nieuwe veredelingsmethoden? Curriculum vitae Jeroen Bakker

Nadere informatie

Groen Links Conferentie: Duurzaam voedsel voor iedereen

Groen Links Conferentie: Duurzaam voedsel voor iedereen Groen Links Conferentie: Duurzaam voedsel voor iedereen Eerste Kamer, 4 november 2016 13.30 17.30 uur Bijdrage van prof. dr. ir. Edith Lammerts van Bueren, werkzaam bij het Louis Bolk Instituut en Wageningen

Nadere informatie

De strijd tegen de aardappelziekte -Vragen en opdrachten bij de lesposter-

De strijd tegen de aardappelziekte -Vragen en opdrachten bij de lesposter- Inleiding Niet eens zo gek lang geleden kende ook Noordwest Europa nog hongersnood. Rond 1845 zorgde de aardappelziekte Phytophthora infestans jaren achtereen voor slechte aardappeloogsten. Vooral Ierland

Nadere informatie

Kan stimuleren van agrobiodiversiteit zonder externe gelden?

Kan stimuleren van agrobiodiversiteit zonder externe gelden? Resultaten met functionele agrobiodiversiteitsmaatregelen vanuit project Boeren en Agrobiodiversiteit.. Kan stimuleren van agrobiodiversiteit zonder externe gelden? Jan de Wit Louis Bolk Instituut 1 Biodiversiteit?

Nadere informatie

Diversiteit in peulvruchten

Diversiteit in peulvruchten Diversiteit in peulvruchten vanuit genenbank perspectief Noor Bas, Amerongen, 25 juni 2016 Diversiteit in peulvruchten Ontstaan van de gewassen Bewaren van diversiteit door genenbanken Belang diversiteit

Nadere informatie

Bijeenkomst Alumni Wageningen. Datum 15 april 2014. Bijdrage van de veredeling aan de wereldvoedselvoorziening

Bijeenkomst Alumni Wageningen. Datum 15 april 2014. Bijdrage van de veredeling aan de wereldvoedselvoorziening Bijeenkomst Alumni Wageningen Datum 15 april 2014 Bijdrage van de veredeling aan de wereldvoedselvoorziening Wageningen NM 10 1971 1979 Jan Omvlee 100% zelfstandig 100% mensen 100% groenten Onze aanpak

Nadere informatie

Genetische modificatie in de landbouw: Nederland, Europa en de rest van de wereld. Frank van der Wilk

Genetische modificatie in de landbouw: Nederland, Europa en de rest van de wereld. Frank van der Wilk Genetische modificatie in de landbouw: Nederland, Europa en de rest van de wereld Frank van der Wilk COGEM De Commissie Genetische Modificatie (COGEM) is het wetenschappelijke adviesorgaan voor de overheid

Nadere informatie

Moet de biologisch-dynamische plantenveredeling zich richten op de ontwikkeling van F1 hybriden?

Moet de biologisch-dynamische plantenveredeling zich richten op de ontwikkeling van F1 hybriden? Moet de biologisch-dynamische plantenveredeling zich richten op de ontwikkeling van F1 hybriden? In oktober 2007 heeft Stichting Demeter een motie opgesteld bij Demeter Internationaal om voortaan bij de

Nadere informatie

Vragen & Antwoorden (FAQ) over zaadveredeling en biologische landbouw

Vragen & Antwoorden (FAQ) over zaadveredeling en biologische landbouw Vragen & Antwoorden (FAQ) over zaadveredeling en biologische landbouw Een biologische boer werkt samen met de natuur; hij teelt gewassen op een manier die de natuur respecteert. Vanuit die waarden zijn

Nadere informatie

Sprookjes en Zinnigheden over Zaden

Sprookjes en Zinnigheden over Zaden Sprookjes en Zinnigheden over Zaden» De Eerste... De afgelopen 20-30 jaar heb ik lezingen gegeven door het hele land. Je kon me dan jaarrond boeken, de laatste 10-15 jaar alleen in oktober en november.

Nadere informatie

Biologische voeding is natuurlijk gentechvrij

Biologische voeding is natuurlijk gentechvrij Biologische voeding is natuurlijk gentechvrij Voor wie is deze brochure? Tekst: Biologica, Ontwerp: Osage / communicatie en ontwerp, Utrecht, Fotografie: Pieter Ouddeken, Annelijn Steenbruggen, Afdeling

Nadere informatie

Hoe veredel je voor duurzame resistentie in aardappel en de rol van moleculaire merkers?

Hoe veredel je voor duurzame resistentie in aardappel en de rol van moleculaire merkers? Hoe veredel je voor duurzame resistentie in aardappel en de rol van moleculaire merkers? Edith Lammerts van Bueren Louis Bolk Instituut, Wageningen University DNA labs, 8 maart 2013 De schrik van elke

Nadere informatie

Vergroening van de landbouw: hoe maken we stappen/ hoe maken we sprongen? Jolanda Wijsmuller, BCS

Vergroening van de landbouw: hoe maken we stappen/ hoe maken we sprongen? Jolanda Wijsmuller, BCS Vergroening van de landbouw: hoe maken we stappen/ hoe maken we sprongen? Jolanda Wijsmuller, BCS Markt trends Vraag naar veilig en duurzaam geteeld voedsel Sterkere focus op voedselkwaliteit en gezonde

Nadere informatie

Herziening van de Europese zaadwetgeving

Herziening van de Europese zaadwetgeving Herziening van de Europese zaadwetgeving standpunt BioForum Vlaanderen, Voedselteams, VELT, Wervel, Greenpeace België, Oxfam België, Netwerk Zelf Zaden Telen, Landwijzer, Bond Beter Leefmilieu De Europese

Nadere informatie

De toekomst van agrobiodiversiteit in landbouwproductiesystemen en cultuurgewassen. Wannes Keulemans 30 november 2015

De toekomst van agrobiodiversiteit in landbouwproductiesystemen en cultuurgewassen. Wannes Keulemans 30 november 2015 De toekomst van agrobiodiversiteit in landbouwproductiesystemen en cultuurgewassen Wannes Keulemans 30 november 2015 structuur Voedselproductie en voedselzekerheid Wat verstaan we onder agrobiodiversiteit

Nadere informatie

Zaadgoed. Wat is het? Hoe kun je het zelf telen?

Zaadgoed. Wat is het? Hoe kun je het zelf telen? Zaadgoed Wat is het? Hoe kun je het zelf telen? Lezing door Ir. Janneke Tops, 24 november 2012 janneketops@gmx.com op verzoek van Stichting Zaadgoed tijdens de moestuinbeurs Groene Passie 1. De kip-of-het-ei

Nadere informatie

Investeren in zaad voor een duurzame landbouw. Congres BioForum dinsdag 13 december 2011

Investeren in zaad voor een duurzame landbouw. Congres BioForum dinsdag 13 december 2011 Investeren in zaad voor een duurzame landbouw 1/ Congres BioForum dinsdag 13 december 2011 Belang maar ook bedreiging van de diversiteit aan rassen en gewassen - Michel Haring Michel Haring leidde ons

Nadere informatie

Duurzaam middelengebruik: een gezamenlijke opgave. Ernst van den Ende Algemeen Directeur Plant Sciences Group Wageningen UR

Duurzaam middelengebruik: een gezamenlijke opgave. Ernst van den Ende Algemeen Directeur Plant Sciences Group Wageningen UR Duurzaam middelengebruik: een gezamenlijke opgave Ernst van den Ende Algemeen Directeur Plant Sciences Group Wageningen UR Toenemende vraag naar voedsel Beschikbaarheid ongelijk verdeeld Malnutrition

Nadere informatie

Thema 5 Evolutie Basisstof 2 Evolutie van de mens

Thema 5 Evolutie Basisstof 2 Evolutie van de mens Een populatie met een grote genetische diversiteit heeft een grote overlevingskans. De kans is groot dat enkele individuen de genen bezitten om een onbekende ziekteverwekker af te weren of om zich goed

Nadere informatie

De opbrengst van moderne veredelingstechnieken

De opbrengst van moderne veredelingstechnieken De opbrengst van moderne veredelingstechnieken Inleiding Wereldwijd neemt het areaal gewassen toe dat met behulp van moderne veredelingstechnieken zoals genetische modificatie (GM) tot stand is gekomen.

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof AA DEN HAAG

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof AA DEN HAAG > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG Directoraat-generaal Agro en Directie Europees Landbouwen Bezoekadres Bezuidenhoutseweg

Nadere informatie

Datum 26 juli 2010 Betreft Antwoorden Kamervragen inzake de isolatieafstanden bij experimentele gentechaardappels.

Datum 26 juli 2010 Betreft Antwoorden Kamervragen inzake de isolatieafstanden bij experimentele gentechaardappels. > Retouradres Postbus 30945 2500 GX Den Haag de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag Rijnstraat 8 Postbus 30945 2500 GX Den Haag www.vrom.nl Betreft en Kamervragen

Nadere informatie

Kan onze land- en tuinbouw zonder gewasbeschermingsmiddelen? Monica Höfte - Universiteit Gent

Kan onze land- en tuinbouw zonder gewasbeschermingsmiddelen? Monica Höfte - Universiteit Gent Kan onze land- en tuinbouw zonder gewasbeschermingsmiddelen? Monica Höfte - Universiteit Gent Primaire productie: wat zijn de uitdagingen? Stijgende wereldbevolking Toename in welvaart leidt tot meer vleesconsumptie

Nadere informatie

oork omen v an ziekten en pl agen

oork omen v an ziekten en pl agen Inhoud 3 1. Over deze brochure 4 2. Eerst wat geschiedenis 4 - Vroeger 4 - Het eerste bestrijdingsmiddel 4 - Meer middelen 4 - Bestrijdingsmiddelenwet 5 - Gevolgen voor het milieu 5 - Andere soorten bestrijdingsmiddelen

Nadere informatie

Herintroductie en exploitatie van oude Zeeuwse landbouwrassen. ArndJan van Wijk

Herintroductie en exploitatie van oude Zeeuwse landbouwrassen. ArndJan van Wijk Herintroductie en exploitatie van oude Zeeuwse landbouwrassen ArndJan van Wijk Stichting Op Goede Gronden Doelstelling In standhouden traditionele Zeeuwse landbouw Oude landbouwrassen Paarden tractie Oude

Nadere informatie

Bloeigedrag in courgette. Wat kunnen we doen om zoveel mogelijk vruchten te oogsten?

Bloeigedrag in courgette. Wat kunnen we doen om zoveel mogelijk vruchten te oogsten? Bloeigedrag in courgette Wat kunnen we doen om zoveel mogelijk vruchten te oogsten? Bloeigedrag courgette Hoe kunnen we zoveel mogelijk vrouwelijke bloemen laten uitgroeien tot een oogstbare vrucht? Wat

Nadere informatie

Genetisch gemodificeerde (GG) gewassen: maatschappelijke betekenis en regelgeving

Genetisch gemodificeerde (GG) gewassen: maatschappelijke betekenis en regelgeving Genetisch gemodificeerde (GG) gewassen: maatschappelijke betekenis en regelgeving Presentatie voor Commissie Fysiek Domein gemeente Stichtse Vecht Dirk Stemerding 16 juni 2015 www.rathenau.nl info@rathenau.nl

Nadere informatie

Ecologisch moestuinieren

Ecologisch moestuinieren Ecologisch moestuinieren Handleiding 2008 Deze handleiding beschrijft kort de basisprincipes van ecologisch moestuinieren en illustreert deze met voorbeelden uit het moestuincomplex op het CNME-terrein.

Nadere informatie

VOORKOMEN EN BEHEERSEN VAN PLAGEN: EEN KUNST APART

VOORKOMEN EN BEHEERSEN VAN PLAGEN: EEN KUNST APART VOORKOMEN EN BEHEERSEN VAN PLAGEN: EEN KUNST APART J.C. van Lenteren en M. Dicke Laboratorium voor Entomologie, Wageningen Universiteit Vanaf het ontstaan van de landbouw - zo n 10.000 jaar geleden - tot

Nadere informatie

Natuurakkers in Nederland - achtergrond en dilemma s in beheer. Henk Kloen. Natuurakkers in Nederland - achtergrond en dilemma s in beheer

Natuurakkers in Nederland - achtergrond en dilemma s in beheer. Henk Kloen. Natuurakkers in Nederland - achtergrond en dilemma s in beheer Werken aan duurzame landbouw en een aantrekkelijk platteland Natuurakkers in Nederland - achtergrond en dilemma s in beheer Henk Kloen Natuurakkers in Nederland - achtergrond en dilemma s in beheer Wat

Nadere informatie

Genetische modificatie en biologische landbouw; een valse tegenstelling?

Genetische modificatie en biologische landbouw; een valse tegenstelling? Genetische modificatie en biologische landbouw; een valse tegenstelling? 7 juli 2016 Landelijk Bureau GroenLinks Hellingproef-debat met Edith Lammerts van Bueren, Bert Lotz en Marjan Bovers Genetische

Nadere informatie

JanWillem Breukink Voorzitter Seed Valley en ex. CEO INCOTEC 04 Juni 2015

JanWillem Breukink Voorzitter Seed Valley en ex. CEO INCOTEC 04 Juni 2015 Goede zadenvoorziening; De basis voor een duurzame en gezonde land- en tuinbouw JanWillem Breukink Voorzitter Seed Valley en ex. CEO INCOTEC 04 Juni 2015 Goede zadenvoorziening de basis voor een duurzame

Nadere informatie

Waarom een ZadenBib?

Waarom een ZadenBib? Waarom een ZadenBib? Wat is een ZadenBib? Bibliotheek Zelf geoogste zaden binnenbrengen en/of meenemen. eetbare planten, medicinale planten, sierplanten, bloemen, vergeten groenten, kruiden, Toegankelijk

Nadere informatie

Duurzaam en helder naar de toekomst

Duurzaam en helder naar de toekomst Duurzaam en helder naar de toekomst De visie en ambitie van Nefyto Visie Voor een productieve en duurzame landen tuinbouw is geïntegreerde gewasbescherming een belangrijke voorwaarde. Deze land- en tuinbouw

Nadere informatie

Nederland importland. Landgebruik en emissies van grondstofstromen

Nederland importland. Landgebruik en emissies van grondstofstromen Nederland importland Landgebruik en emissies van grondstofstromen Vraagstelling en invulling Welke materiaalstromen naar en via Nederland veroorzaken wereldwijd de grootste milieudruk? Klimaat, toxische

Nadere informatie

Van chemie naar ecologie: niet straks maar nu! Louise

Van chemie naar ecologie: niet straks maar nu! Louise Van chemie naar ecologie: niet straks maar nu! Louise E.M. Vet @LEMVet @niooknaw tot 1945 1980 2000: grote resultaten geboekt met geïntegreerde en biologische gewasbescherming! Gifgebruik met 50 tot 95%

Nadere informatie

WAT IS GENETISCHE MODIFICATIE?

WAT IS GENETISCHE MODIFICATIE? SPREEKBEURT OF WERKSTUK WAT IS GENETISCHE MODIFICATIE? Hier vind je informatie voor een spreekbeurt of werkstuk over genetische modificatie. De informatie is ingedeeld in stappen. Dit zijn de verschillende

Nadere informatie

Klik op de link hieronder voor embrace life video h"p://www.youtube.com/watch?v=h- 8PBx7isoM .maar ik ben toch geen grafisch ontwerper! (data)visualisame in onderzoek Joshua de Haseth Provincie Flevoland

Nadere informatie

Wilde plannen voor wilde planten

Wilde plannen voor wilde planten Wilde plannen voor wilde planten Rob van Treuren FLORON dag, 10 december 2016 CGN: geschiedenis en mandaat Geschiedenis 1985: PGR programma ingevoerd - Garantie toegang tot genetische bronnen - Ondersteuning

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL 2004

Bijlage VMBO-GL en TL 2004 Bijlage VMBO-GL en TL 2004 tijdvak 1 BIOLOGIE CSE GL EN TL BIOLOGIE VBO-MAVO-D Deze bijlage bevat informatie. 400009-1-586-543b BIOTECHNOLOGIE INFORMATIE 1 OUDE TECHNIEKEN Al eeuwen gebruiken mensen organismen

Nadere informatie

GENETISCHE MODIFICATIE

GENETISCHE MODIFICATIE GENETISCHE MODIFICATIE KORTE BESCHRIJVING: GENETISCHE MODIFICATIE Bedoeld voor VO onderbouw Doelgroep Vmbo/Havo/VWO Thema Biotechnologie, genetisch gemodificeerd voedsel Soort lesmateriaal Praktische opdracht,

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. biologie CSE KB. tijdvak 2. Deze bijlage bevat informatie. 945-0191-a-KB-2-b

Bijlage VMBO-KB. biologie CSE KB. tijdvak 2. Deze bijlage bevat informatie. 945-0191-a-KB-2-b Bijlage VMBO-KB 2009 tijdvak 2 biologie CSE KB Deze bijlage bevat informatie. 945-0191-a-KB-2-b Informatie - Aardappels Lees eerst informatie 1 tot en met 8 en beantwoord dan vraag 39 tot en met 48. Bij

Nadere informatie

Kansen voor een duurzame landbouw in Flevoland. Jan Willem Erisman Louis Bolk Instituut

Kansen voor een duurzame landbouw in Flevoland. Jan Willem Erisman Louis Bolk Instituut Kansen voor een duurzame landbouw in Flevoland Jan Willem Erisman Louis Bolk Instituut Inhoud presentatie Het Louis Bolk Instituut Wat gaat er allemaal wel/niet goed Herontwerp van het systeem Conceptueel

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2013 2014 33 643 EU-voorstellen: Plant- en diergezondheidspakket COM (2013) 264, 260, 262, 265, 267 en 327 Nr. 5 LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN Vastgesteld

Nadere informatie

Workshop duurzame stadslandbouw

Workshop duurzame stadslandbouw Workshop duurzame stadslandbouw Changemaker Festival te Heino 14 september 2013 Datum: 14 september 2013 Locatie: Van: Voor: Summmercamp Heino Cees Moerman Workshop Changemaker Kenmerk: 1309 Programma

Nadere informatie

Aanvraag voor de introductie in het leefmilieu van aardappelstammen met verbeterde weerstand tegen

Aanvraag voor de introductie in het leefmilieu van aardappelstammen met verbeterde weerstand tegen BASF Plant Science Aanvraag voor de introductie in het leefmilieu van aardappelstammen met verbeterde weerstand tegen Phytophthora infestans in 2011 en 2012 Publiek dossier A Algemene informatie Naam en

Nadere informatie

Biologische landbouw Dirk Reheul - Guido Van Huylenbroeck

Biologische landbouw Dirk Reheul - Guido Van Huylenbroeck Biologische landbouw Dirk Reheul / Guido Van Huylenbroeck 1 Biologische landbouw Dirk Reheul - Guido Van Huylenbroeck 2004-2005 eerste zit Deel economie 1. Hoe ziet het VMS van de "beef chain" (vb. cursus)

Nadere informatie

Karakterisatie van stammen van de aardappelziekte in Wallonië (2014)

Karakterisatie van stammen van de aardappelziekte in Wallonië (2014) Karakterisatie van stammen van de aardappelziekte in Wallonië (2014) V. César (CRA-W) Samenvatting Het Waals onderzoekscentrum voor de landbouw onderzoekt sinds 1999 de populaties van de aardappelplaag.

Nadere informatie

De waarden van de biologische landbouw in het wetenschappelijke onderzoek ten dienste van een pluriforme maatschappij

De waarden van de biologische landbouw in het wetenschappelijke onderzoek ten dienste van een pluriforme maatschappij De waarden van de biologische landbouw in het wetenschappelijke onderzoek ten dienste van een pluriforme maatschappij Edith Lammerts van Bueren Louis Bolk Instituut, Driebergen Wageningen University, Wageningen

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2009 tijdvak 2 biologie CSE GL en TL Deze bijlage bevat informatie. 945-0191-a-GT-2-b Informatie - Aardappels Lees eerst informatie 1 tot en met 8 en beantwoord dan vraag 37 tot en

Nadere informatie

Bijen en zo. Villa Augustus 6 mei 2014. Adriaan Guldemond, CLM Eva Cossee

Bijen en zo. Villa Augustus 6 mei 2014. Adriaan Guldemond, CLM Eva Cossee Bijen en zo Villa Augustus 6 mei 2014 Adriaan Guldemond, CLM Eva Cossee Maar eerst een BIJENQUIZ Alle antwoorden staan in Het lied van de honing Vraag 1: Hoe lang leeft een bijenkoningin? 1 jaar of 5 jaar

Nadere informatie

Paleontologie, de studie van fossielen die gebruikt wordt om een beeld te krijgen over de geschiedenis van het leven op aarde.

Paleontologie, de studie van fossielen die gebruikt wordt om een beeld te krijgen over de geschiedenis van het leven op aarde. Paleontologie, de studie van fossielen die gebruikt wordt om een beeld te krijgen over de geschiedenis van het leven op aarde. Fig. 22-3 Verschillende aardlagen, Ontstaan in verschillende tijden Jongere

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord 5. Trefwoordenlijst 73. Inhoud

Inhoud. Voorwoord 5. Trefwoordenlijst 73. Inhoud Inhoud Voorwoord 5 1 Handel in duurzame producten 9 1.1 Duurzame of traditionele productie? 9 1.2 Logo s en keurmerken 11 1.3 Kosten van duurzame teelt 16 1.4 Relatie prijs - kwaliteit - afzet 17 1.5 Een

Nadere informatie

Van gewasbescherming naar integrale aanpak plantgezondheid

Van gewasbescherming naar integrale aanpak plantgezondheid Van gewasbescherming naar integrale aanpak plantgezondheid Helma Verberkt Beleidsspecialist Gewasbescherming / Plantgezondheid LTO Glaskracht Nederland 4 december 2013 Ontwikkelingen op nationaal en Europees

Nadere informatie

Presentatie Aart Osman Driebergen, 4 november 2010

Presentatie Aart Osman Driebergen, 4 november 2010 Presentatie Aart Osman Driebergen, 4 november 2010 Opzet presentatie Inleiding Farm Seed Opportunities Zaadinitiatieven: PAIS, Frankrijk Allkorn, Scandinavië Analyse en zorgpunten nieuwe richtlijnen Instandhoudingsrassen

Nadere informatie

Diversiteit in peulvruchten

Diversiteit in peulvruchten Diversiteit in peulvruchten Op je bord en in de vriezer Noor Bas, Arnhem, 25 september 2016 Soorten peulvruchten Droge bonen (bruine, witte, borlotti/ kievits, cannellini, flageolet, lima,...) Lupine

Nadere informatie

Verantwoord veredelen met genetische modificatie. "Ontwikkelingen in plantenveredelingstechnieken en de ggo-regelgeving"

Verantwoord veredelen met genetische modificatie. Ontwikkelingen in plantenveredelingstechnieken en de ggo-regelgeving Verantwoord veredelen met genetische modificatie "Ontwikkelingen in plantenveredelingstechnieken en de ggo-regelgeving" 1 Inleiding 3 2 Toetsingskader: regelgeving en definitie ggo 5 2.1 Wettelijk kader

Nadere informatie

Mensen, planten & mogelijkheden. De Nationale Plantentuin van België, Meise

Mensen, planten & mogelijkheden. De Nationale Plantentuin van België, Meise Mensen, planten & mogelijkheden De Nationale Plantentuin van België, Meise Wat lag er op uw bord? Planten uiteraard! Broccoli, bloemkool, tomaten, schorseneren,... Mensen kunnen niet zonder planten Maar

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. biologie CSE KB. tijdvak 2. Deze bijlage bevat informatie a-KB-2-b

Bijlage VMBO-KB. biologie CSE KB. tijdvak 2. Deze bijlage bevat informatie a-KB-2-b Bijlage VMBO-KB 2009 tijdvak 2 biologie CSE KB Deze bijlage bevat informatie. 945-0191-a-KB-2-b Informatie - Aardappels Lees eerst informatie 1 tot en met 8 en beantwoord dan vraag 39 tot en met 48. Bij

Nadere informatie

1.1 Akkerranden voor natuurlijke plaagbeheersing (en méér) Workshopspreker: Frans van Alebeek

1.1 Akkerranden voor natuurlijke plaagbeheersing (en méér) Workshopspreker: Frans van Alebeek 1.1 Akkerranden voor natuurlijke plaagbeheersing (en méér) Workshopspreker: Frans van Alebeek Heeft u ervaring met akkerranden? 1 Met intensivering zijn we RANDvoorwaarden uit het oog verloren Bloemen

Nadere informatie

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten Arm en Rijk Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten 2.1 Rijk en arm in de Verenigde Staten De rijke Verenigde Staten Je kunt op verschillende manieren aantonen dat de VS een rijk land is. Het BNP

Nadere informatie

2 Voortplanten met organen Bouw en werking van geslachtsorganen Werking van geslachtshormonen Afsluiting 31

2 Voortplanten met organen Bouw en werking van geslachtsorganen Werking van geslachtshormonen Afsluiting 31 Inhoud Voorwoord 5 Inleiding 6 1 Voortplanten van genen 9 1.1 Genetica 9 1.2 Kruisingen 13 1.3 Crossing-over en mutatie 16 1.4 Erfelijkheid en praktijk 17 1.5 Inteelt en inteeltdepressie 21 1.6 Afsluiting

Nadere informatie

Europese Unie Communautair Bureau voor Plantenrassen TECHNISCHE VRAGENLIJST

Europese Unie Communautair Bureau voor Plantenrassen TECHNISCHE VRAGENLIJST Europese Unie Communautair Bureau voor Plantenrassen TECHNISCHE VRAGENLIJST In te vullen in verband met een aanvraag voor een Communautair kwekersrecht. Wilt u alle vragen beatnwoorden. Een vraag die niet

Nadere informatie

Werkboekje. Natuur en milieu educatie. Groep 7. Naam: Fruit in de mix. Dit is een product van Stichting Vogelpark Avifauna

Werkboekje. Natuur en milieu educatie. Groep 7. Naam: Fruit in de mix. Dit is een product van Stichting Vogelpark Avifauna Werkboekje Natuur en milieu educatie Naam: Groep 7 Fruit in de mix Dit is een product van Stichting Vogelpark Avifauna Werkblad 1 Waar komt ons fruit vandaan? Vul 1. Teken het klassikale woordenweb die

Nadere informatie

Functionele AgroBiodiversiteit (FAB) voor natuurlijke plaagbeheersing

Functionele AgroBiodiversiteit (FAB) voor natuurlijke plaagbeheersing Functionele AgroBiodiversiteit (FAB) voor natuurlijke plaagbeheersing Marian Vlaswinkel Praktijkonderzoek Plant & Omgeving, Sector Akkerbouw, Groene Ruimte en Vollegrondsgroenten (PPO-AGV) 22 oktober 2010

Nadere informatie

Leerlingenhandleiding

Leerlingenhandleiding Leerlingenhandleiding Afsluitende module Patatje oorlog Ontwikkeld door het Centre for BioSystems Genomics in samenwerking met Wageningen University Tekst Doriet Willemen en Jan-Kees Goud Illustraties

Nadere informatie

1. Discussie loopt vast: partijen wijzen naar elkaar, de argumenten naar zichzelf

1. Discussie loopt vast: partijen wijzen naar elkaar, de argumenten naar zichzelf Hoe trek je een discussie vlot? van zorgen naar veranderbare situaties in de Phytophthora case Wat doe je als partijen met elkaar in gesprek proberen te komen maar het lukt niet echt, of er komt niets

Nadere informatie

PLANTAGELANDBOUW IN LATIJNS-AMERIKA

PLANTAGELANDBOUW IN LATIJNS-AMERIKA PLANTAGELANDBOUW IN LATIJNS-AMERIKA 0 Lesschema 1 WAT IS PLANTAGELANDBOUW? 1.1 Bestudeer de afbeeldingen en satellietbeelden van plantages 1.2 Input, proces en output 2 WAAR DOET MEN AAN PLANTAGELANDBOUW?

Nadere informatie

Bodemmonster Bodemmonster

Bodemmonster Bodemmonster Evenwicht in de volkstuin? Evenwichtige bemesting Bodemmonster Bodemmonster Belangrijk om te weten: Fosfaat laag: voldoende bemesten Kali laag: voldoende bemesten of bijsturen Magnesium laag: bijsturen

Nadere informatie

Het Bintje-PLUS project

Het Bintje-PLUS project De plaag De meeste aardappelplanten zijn zeer gevoelig voor infec5e door Phytophthora infestans, een schimmelach5g organisme dat de aardappelplaag veroorzaakt. 1 Gent 7 maart 2015 Het Bintje-PLUS project

Nadere informatie

Groentezaden in Argentinië

Groentezaden in Argentinië Groentezaden in Argentinië Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit Februari 2005, Buenos Aires Argentinië Door: Hiske Keller 1 Inhoudsopgave INLEIDING...3 COMMERCIE...4 IMPORT...4 EXPORT...5

Nadere informatie

Vragen en antwoorden over genetisch gewijzigde gewassen

Vragen en antwoorden over genetisch gewijzigde gewassen Vragen en antwoorden over genetisch gewijzigde gewassen 1. Wat zijn GGO s? De term GGO staat voor Genetisch Gewijzigde Organismen. Niettegenstaande de term kan gebruikt worden voor ieder organisme (plant,

Nadere informatie

Reken af met duist in stappen

Reken af met duist in stappen Reken af met duist in stappen Zo blijft resistente duist beheersbaar Duist is een lastig onkruid in wintertarwe. Dat komt met name doordat het een directe concurrent is voor het gewas. Het ontneemt voedsel

Nadere informatie

Wilde gewasverwanten in Nederland: inventarisatie en conservering

Wilde gewasverwanten in Nederland: inventarisatie en conservering Wilde gewasverwanten in Nederland: inventarisatie en conservering Rob van Treuren CGN bijeenkomst Wageningen, 14 maart 2016 CGN: geschiedenis en mandaat Geschiedenis 1985: PGR programma ingevoerd - Garantie

Nadere informatie

De evolutietuin. onderdeel van de Polderkringloop. www.degroenling.net

De evolutietuin. onderdeel van de Polderkringloop. www.degroenling.net De evolutietuin onderdeel van de Polderkringloop www.polderkringloop.nl Traject Polderkringloop Zoetermeer-Zoeterwoude Dubbele spiraal in de evolutietuin Biologische ontwikkeling Uitleg biologische ontwikkeling

Nadere informatie

BIO: ETEN & WETEN INTROLES VOOR DE

BIO: ETEN & WETEN INTROLES VOOR DE BIO: ETEN & WETEN INTROLES VOOR DE 1 e GRAAD 1 LESUUR FICHES VOOR DE LEERLINGEN FICHE 1 - A WORTELEN Biowortelen van een bioboer die kiest voor natuur en milieu. Bio kiest voor natuur en milieu! De biowortelboer(in)

Nadere informatie

Dilemma s biodiversiteit en gewasbescherming landbouwbedrijf.

Dilemma s biodiversiteit en gewasbescherming landbouwbedrijf. Dilemma s biodiversiteit en gewasbescherming landbouwbedrijf. Gewasbescherming en FAB: Functionele Agro Biodiversiteit: Conflicterend of aanvullend? Gewasbescherming en FAB: De akkerrand als oplossing?

Nadere informatie

FERTILIZERS. www.bio-g-power.com

FERTILIZERS. www.bio-g-power.com FERTILIZERS www.bio-g-power.com DUTCH MIX 20-20-20 AANBRENGEN OP HET BLAD TOEPASSINGEN MET EEN DRUPPELIRRIGATIE Alle knolgewassen (Meloen, Watermeloen, Uien, Aardappel, Rapen, Wortel, Suikerbiet, Knofloof

Nadere informatie

Van RTK GPS naar Smart Breeding! Marco Rijstenbil RijkZwaan Breeding B.V.

Van RTK GPS naar Smart Breeding! Marco Rijstenbil RijkZwaan Breeding B.V. Van RTK GPS naar Smart Breeding! Marco Rijstenbil RijkZwaan Breeding B.V. RijkZwaan = Groente Een assortiment met meer dan 20 groenten en meer dan 800 rassen Voor de professionele tuinbouw; volle grond

Nadere informatie

Waarschuwings- en adviesmodellen

Waarschuwings- en adviesmodellen Waarschuwings- en adviesmodellen Michel Kockelkoren Verdict Systems BV Studiemiddag Zachtfruit Feb. 2014 i.s.m. de firma Vlamings Inhoud: Waarschuwings- en adviesmodellen Algemene inleiding Huidige mogelijkheden

Nadere informatie

Ons eten en het milieu

Ons eten en het milieu SPREEKBEURT OF WERKSTUK Ons eten en het milieu Hier vind je informatie voor een spreekbeurt of werkstuk over ons eten en het milieu. Het is handig om je spreekbeurt onder te verdelen in stappen. Dit zijn

Nadere informatie

Datum 30 augustus 2013 Betreft Beantwoording vraag Partij voor de Dieren over octrooi met betrekking tot een peperplant

Datum 30 augustus 2013 Betreft Beantwoording vraag Partij voor de Dieren over octrooi met betrekking tot een peperplant > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

Valse meeldauw in Zonnebloem laatste resultaten Auteur: Marjan de Boer, Suzanne Breeuwsma, Roselinde Duyvesteijn

Valse meeldauw in Zonnebloem laatste resultaten Auteur: Marjan de Boer, Suzanne Breeuwsma, Roselinde Duyvesteijn Valse meeldauw in Zonnebloem laatste resultaten 2009 Auteur: Marjan de Boer, Suzanne Breeuwsma, Roselinde Duyvesteijn Probleem in zonnebloemen Valse meeldauw (Plasmopara halstedii) > oömyceet In Nederland,

Nadere informatie

Duurzaam Eten: Gifkaart Soest

Duurzaam Eten: Gifkaart Soest DUURZAAMHEIDSMARKT SOEST 29 OKTOBER 2016 Duurzaam Eten: Gifkaart Soest EetbaarSoest een project van Stichting Trees for Peace en IVN Göran Christiansson goran@treesforpeace.nl Kaart: wikiepdia.org Doel

Nadere informatie

BIO BASED ECONOMY WERKT!

BIO BASED ECONOMY WERKT! HENNEP een lekkere voedingsbron?! Onverwachte voedingsbron BIO BASED ECONOMY WERKT! GROENE GRONDSTOFFEN Inhoudsstoffen GROENE GRONDSTOFFEN HENNEP een lekkere voedingsbron?! Inleiding Hoewel hennep algemeen

Nadere informatie

Symposium Zaad is ons cultureel erfgoed Verslag: Alexis van Erp

Symposium Zaad is ons cultureel erfgoed Verslag: Alexis van Erp Symposium Zaad is ons cultureel erfgoed Verslag: Alexis van Erp Op maandag 22 november 2010 is het uitverkochte symposium Zaad is ons cultureel erfgoed gehouden in Zeist. Ooit was zaadveredeling een bezigheid

Nadere informatie

Inteelt, verwantschappen en consequenties van inteelt

Inteelt, verwantschappen en consequenties van inteelt Inteelt, verwantschappen en consequenties van inteelt Jack J. Windig CGN Agrobiodiversiteit Oude rassen Waard om te bewaren Mooi Cultureel Erfgoed Herbergen unieke genetische eigenschappen Ook in: Conventie

Nadere informatie

Hybride aardappelveredeling: Pootaardappelen uit zaad?

Hybride aardappelveredeling: Pootaardappelen uit zaad? Hybride aardappelveredeling: Pootaardappelen uit zaad? Pim Lindhout www.solynta.com Tweede landelijke Pootaardappeldag Emmeloord 17 januari 2017 Waarom zijn we aan hybride aardappelveredeling begonnen?

Nadere informatie

Invuloefeningen (derde graad)

Invuloefeningen (derde graad) Invuloefeningen (derde graad) Spelregels Vul de oefeningen in tijdens of vlak na het bekijken van de tentoonstelling Sla je slag. De antwoorden op de vragen zijn terug te vinden op de tentoonstelling.

Nadere informatie

RASSENPROEF TOMAAT VOOR VERWERKING IN TUNNEL

RASSENPROEF TOMAAT VOOR VERWERKING IN TUNNEL RASSENPROEF TOMAAT VOOR VERWERKING IN TUNNEL Proefcode: gb12tors02 Uitgevoerd in opdracht van: Provinciaal Proefcentrum voor de Groenteteelt Oost-Vlaanderen vzw Technisch Comité Karreweg 6 9770 Kruishoutem

Nadere informatie

Onkruidbestrijding en Gewasbescherming

Onkruidbestrijding en Gewasbescherming CURSUSboek Onkruidbestrijding en Gewasbescherming voor de Hovenier & Groenvoorziener AUTEURS Wied Hendrix Jan van den Langenberg colofon Auteurs Wied Hendrix en Jan van den Langenberg Redactie Linda Kleverlaan,

Nadere informatie

Van Nico van Hove en Niek Spronsen. Begeleider: Dhr. Van Piekeren

Van Nico van Hove en Niek Spronsen. Begeleider: Dhr. Van Piekeren Van Nico van Hove en Niek Spronsen. Begeleider: Dhr. Van Piekeren Inhoudsopgave: Uitleg begrippen Inleiding Plan van aanpak Werkwijze Het onderzoek De resultaten Conclusie/discussie Uitleg begrippen, termen

Nadere informatie

Ongeslachtelijke voortplanting vmbo-b34

Ongeslachtelijke voortplanting vmbo-b34 Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres VO-content 12 juli 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie https://maken.wikiwijs.nl/73623 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs van Kennisnet. Wikiwijs

Nadere informatie

UNITING THE ORGANIC WORLD

UNITING THE ORGANIC WORLD International Federation of Organic Agriculture Movements Principles of Organic Agriculture 1 Beginselen van de Biologische Landbouw De Beginselen vormen de wortels, waaruit de biologische landbouw groeit

Nadere informatie