Een kwalitatieve studie. De therapietrouw van patiënten is over het algemeen laag, vooral bij chronische ziekten en bij voorgeschreven

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Een kwalitatieve studie. De therapietrouw van patiënten is over het algemeen laag, vooral bij chronische ziekten en bij voorgeschreven"

Transcriptie

1 H U I S A R T S & O N D E R Z O E K T H E R A P I E T R O U W B I J D I A B E T E S T Y P E 2- PAT I Ë N T E N V A N U I T H E T S T A N D P U N T V A N D E P A T I Ë N T Een kwalitatieve studie E. VERMEIRE, P. VAN ROYEN, S. COENEN, J. WENS, J. DENEKENS Patiënten leven al te vaak hun therapievoorschriften niet na. Dit probleem wordt erkend als één van de belangrijkste knelpunten in de huidige medische zorgverlening. Om efficiënte therapietrouwbevorderende strategieën te ontwikkelen, is het nodig om de factoren die de therapietrouw van patiënten beïnvloeden, te identificeren. Deze studie onderzocht aan de hand van focusgroepenonderzoek de meningen van diabetespatiënten over hun ziekte en behandeling en de problemen die ze ondervinden bij het naleven van de voorgeschreven therapie. Opvallende vaststelling is dat patiënten hun behandeling vaak op eigen houtje aanpassen om het contact met hun lichaam te behouden en/of om te testen hoe het zou reageren zonder behandeling. De therapietrouw van patiënten is over het algemeen laag, vooral bij chronische ziekten en bij voorgeschreven medicatie. Dit groeiende probleem ondermijnt de voordelen van de huidige medische zorgverlening. Inspanningen om patiënten te helpen om hun behandelingen na te leven, kunnen dit nochtans tegengaan. Medische therapieontrouw wordt erkend als een gigantisch knelpunt in de gezondheidszorg. Het huidige gezondheidszorgsysteem wordt er bovendien financieel aanzienlijk door belast. Het percentage patiënten dat de therapievoorschriften niet naleeft wordt op 40 De therapietrouw van patiënten is over het algemeen laag, vooral bij chronische ziekten en bij voorgeschreven medicatie à 0 % geschat. In de Verenigde Staten kost therapieontrouw ongeveer honderd miljard dollar per jaar, met inbegrip van de 0 % ziekenhuisopnames en 2 % opnames in verpleeghuizen 2. Deze schatting houdt echter geen rekening met ziekte, prognose of setting. De medische en economische gevolgen van therapie(on)- trouw gaan ogenschijnlijk hand in hand, maar zijn afhankelijk van het therapeutische domein en de daaraan gekoppelde medicatie. Therapieontrouw aan medicatie die essentieel is voor het behoud van de vitale fysiologische functies, heeft uiteraard ernstigere gevolgen dan therapieontrouw aan medicatie die enkel symptomen verlicht. T h e r a p i e t r o u w, c o m p l i a n t i e o f c o n c o r d a n t i e? De term compliantie heeft een licht negatieve connotatie. Daarom hebben we het liever over therapietrouw dat concordantie, medewerking en partnerschap veronderstelt (zie kader). Nochtans hanteren de meeste medischwetenschappelijke artikels de term compliantie. We gebruiken deze term hier dus als we verwijzen naar gepubliceerd materiaal. Compliantie, therapietrouw en concordantie mogen evenwel niet zomaar door elkaar worden gebruikt, hoe klein het betekenisverschil tussen de termen ook is. Therapietrouw Het Engels maakt een onderscheid tussen drie termen: compliance, adherence en concordance. In het Nederlands werd vaak slechts één term gebruikt, namelijk therapietrouw. Maar sinds kort duikt almaar vaker de term compliantie op. Het is van groot belang te beseffen dat deze drie begrippen in het Engels een andere betekenis hebben en niet zonder meer door elkaar mogen worden gebruikt. Compliance wijst op de passieve volgzaamheid van de patiënt en op de (wetenschappelijke) autoriteit van de arts die de behandeling aan de patiënt oplegt, te vertalen door compliantie. Adherence wijst op de actieve keuze die de patiënt maakt in het al of niet volgen van de therapeutische aanbevelingen van de arts: therapietrouw. Concordance legt de nadruk op de behandeling die het resultaat is van overleg tussen de arts die de behandelingsdoelen formuleert, en de opvattingen van de patiënt over ziekte, gezondheid en geneeskunde: concordantie. In het Engels wint de term adherence steeds meer veld, terwijl de term concordance vooral wordt gebruikt om het proces van het therapeutische overleg in het arts-patiëntcontact te omschrijven. In het Nederlands gaat daarom de voorkeur naar de term therapietrouw. 8 Huisarts Nu april 200; 4()

2 Drie decennia geleden vond de eerste workshop over compliantieonderzoek plaats. Sindsdien werd in dit kader veel onderzoek verricht, maar van wisselende methodologische kwaliteit. Nog steeds bestaat geen gouden standaarddefinitie van compliantie. Sinds 97 zijn meer dan tweehonderd verschillende arts-, patiënt- en consultatiegerelateerde variabelen onder de loep genomen. Maar toch kunnen sociaal-eco- zijn ziekte nomische of pathologische factoren compliantie niet consequent voorspellen 2-8. Patiëntopvattingen en beperkingen van het dagelijkse leven beïnvloeden de compliantie daarentegen wel in belangrijke mate. Het is nog maar vrij recent dat het compliantieonderzoek rekening houdt met het standpunt van de patiënt over gezondheid en ziekte. Welk belang hechten mensen aan het advies dat hen wordt gegeven? Als zij op consultatie komen, hebben patiënten duidelijke opvattingen en theorieën over gezondheid en ziekte. Wanneer ze met een bepaalde ziekte worden geconfronteerd, zullen ze eerst proberen hiervoor zelf een oplossing te vinden. Ze staan de controle over hun lichaam niet onmiddellijk af aan medicatie. De tendens lijkt overigens dat almaar meer patiënten, net als consumenten, zelf beslissingen willen nemen. N o o d a a n e f f i c i ë n t e i n t e r v e n t i e s Therapietrouw wordt voornamelijk beïnvloed door de arts-patiëntcommunicatie en de opvattingen van de patiënt over geneeskunde en over Therapietrouw wordt vooral beïnvloed door de arts-patiëntcommunicatie en de opvattingen van de patiënt over geneeskunde en over zijn ziekte. Maar doorgaans weegt het standpunt van de voorschrijver het zwaarst. Dat verklaart waarom slechts een beperkt aantal verkennende kwalitatieve studies werden uitgevoerd en de aandacht vooral ging naar kwantitatieve onderzoeken 2,,8. Diabetes is een wijdverspreide chronische ziekte. In de volgende tien jaar wordt aangenomen dat het aantal mensen met diabetes wereldwijd zal verdubbelen (schatting: 22 miljoen mensen in 2008) 9. Diabetes wordt beschouwd als de nieuwe epidemie van de 2ste eeuw. De gevolgen en het verloop van deze aandoening worden in grote mate bepaald door het al dan niet naleven van de medicatievoorschriften en door de levensstijlaanpassingen van de patiënt 0,.Voor een succesvolle diabetesbehandeling moeten zorgverleners op de hoogte zijn van levensstijl, opvattingen en attitudes van patiënten 2. Een diabetesbehandeling impliceert voor de patiënt immers drastische wijzigingen in zijn basishouding en naleving van ingewikkelde voorschriften. Inzicht in de factoren die de trouw van patiënten aan de diabetesbehandeling bevorderen, is de eerste stap om efficiënte interventies te ontwikkelen. Om specifieke gedragsinterventies uit te werken, is het belangrijk de gedragingen van arts en patiënt die bijdragen tot het proces van patiëntdeelname, te kennen. Deze studie onderzoekt de gezondheidsopvattingen van patiënten met diabetes type 2, hoe ze over hun ziekte praten en welke problemen zij ondervinden bij het naleven van de behandeling(en). M e t h o d e Het onderzoeksprotocol werd goedgekeurd door de ethische onderzoekscommissie van de Universiteit Antwerpen. Achttien apothekers rekruteerden in de omgeving van Antwerpen zeventig patiënten met diabetes type 2, voor focusgroepengesprekken. Bij aanvang van de studie werd verondersteld dat mannen en vrouwen een verschillende mening hadden over leven met diabetes. Om die reden werd beslist om per geslacht drie focusgroepen samen te stellen. De deelnemers werden verdeeld over zeven focusgroepen. Hierbij werd rekening gehouden met hun woonplaats. De patiënten kregen een schriftelijke uitnodiging, gevolgd door een telefonische herinnering. De focusgroepengesprekken vonden plaats op een externe ontmoetingsplaats, meestal in een gemeentelijk centrum. De deelnemers kregen een aantal stellingen, items en open vragen aangeboden (zie tabel ). Hierop mochten ze vrij hun mening geven en hun ervaringen uiten. Hun meningen over ziekte, gezondheidsopvattingen, communicatie en hindernissen voor de therapietrouw werden verder verkend.. Hoe ging u om met de diagnose van diabetes? In welke zin heeft diabetes uw leven veranderd? 2. Diabetes is een chronische ziekte die behandeld wordt door dieet, orale medicatie of insuline. Welke behandeling volgt u?. Uw arts heeft waarschijnlijk beslist welke behandeling u krijgt. Hoe staat u tegenover zijn beslissing? 4. Wijzigt u uw behandeling soms? Waarom doet u dat en brengt u iemand op de hoogte van uw besluit? Tabel : Vragen die aan de deelnemers van de focusgroepen werden gesteld. Huisarts Nu april 200; 4() 9

3 De focusgroepen volgden een standaardprocedure 4,, met telkens dezelfde moderator. Zij trachtte zoveel mogelijk gegevens te verzamelen en haar betrokkenheid zo neutraal mogelijk te houden. Daarnaast bewaakte ze dat de hele reeks geplande onderwerpen aan bod kwam en moedigde ze iedereen aan om actief deel te nemen. Ondertussen noteerde een observator de interacties en niet-verbale communicatie. De focusgroepengesprekken werden beperkt tot twee uur. De groepsgesprekken werden nadien op geluidsband opgenomen en uitgetypt. Twee onderzoekers lazen de transcripten onafhankelijk van mekaar na en inventariseerden de sleutelwoorden (key words) en opvallende thema s 6. De stellingen werden gecodeerd als tekstblokken in brede categorieën. Verdere analyse gebeurde met behulp van QSR Nudist, via kruisverwijzing binnen de verschillende coderingscategorieën en via de selectie van tekstwoorden in de transcriptie of delen ervan. De softwareanalyse liet ons toe ideeën te verduidelijken, thema s te vinden, naar patronen te zoeken en de verklaringsmodellen van de deelnemers te onderzoeken. De focus lag voornamelijk op diabetes, de impact ervan op het dagelijkse leven, de problemen van patiënten bij het naleven van de behandeling en de manier waarop zij hierover praten met professionele zorgverleners, familie en vrienden. De resultaten van de focusgroepen werden vergeleken met de resultaten van literatuuronderzoek van 97 tot 2000 in Medline, Eric, PsycInfo, Sociological Abstracts, Dissertation Abstracts en de Cochrane Library. Hierbij werden de MeSH-termen Patient Compliance (patiëntcompliantie), Adherence (therapietrouw) en Non-insulin dependent diabetes (niet-insulineafhankelijke diabetes) gebruikt. R e s u l t a t e n Uiteindelijk namen 46 patiënten aan zeven focusgroepen deel. De kenmerken van de deelnemers worden in tabel 2 weergegeven. Uit onze gegevens kwamen een aantal belangrijke thema s en verklaringsmodellen naar boven: inzicht in de ziekte, informatie door de arts, lichaams- bewustzijn, arts-patiëntrelatie en therapietrouw (zie tabel ). Tabel 4 groepeert fragmenten uit de focusgroepengesprekken die kenmerkend zijn voor de verschillende opvattingen. Alle focusgroepen getuigden van een opmerkelijke bereidwilligheid en medewerking. De meeste deelnemers waren verheugd dat hen werd gevraagd om over hun gevoelens en problemen te praten in verband met leven met diabetes. Ziekte-inzicht De diabetespatiënten gaven toe dat ze maar weinig over de ziekte wisten, maar dat ze heel graag meer wilden weten (tabel 4, verklaring ). Informatie door de arts De deelnemers kregen van hun arts onvolledige informatie. Hierdoor hadden ze te weinig inzicht in de metabole veranderingen die bij diabetes optreden en in de metabole controlemechanismen in het lichaam, en hun verband met de verschillende behandelingen en complicaties. Dit leidt tot een gebrekkige implementatie van dieetmaatregelen en andere maatregelen inzake levensstijl, onvoldoende lichaamsbeweging en onvoldoende preventieve medische handelingen (tabel 4, verklaring 2). Artsen bleken ook tegenstrijdige informatie te verstrekken (tabel 4, verklaring ). Patiënten kregen bijgevolg de indruk dat artsen de richtlijnen over diabetesbehandeling niet volgden. De meeste patiënten wisten zelfs niet dat er richtlijnen bestonden. Het gebrek aan consequente, duidelijke en exacte instructies werd ervaren als een hindernis voor therapietrouw en een bron van verwarring. Arts-patiëntrelatie Patiënten verklaarden dat artsen in het algemeen te weinig aandacht hebben voor hun opvattingen over gezondheid en hun ideeën en opvattingen over geneeskunde, hun ziekte en het nemen van medicatie. Als ze hier dan toch aandacht aan schonken, dan onthielden ze de informatie niet (tabel 4, verklaring 4). Enkele patiënten gebruikten de term paternalistisch om de houding van artsen te omschrijven en de manier waarop zij met hen praten. Patiënten vertelden ook dat veel artsen blijkbaar niet goed wisten hoe ze een chronische ziekte moesten aanpakken (tabel 4, verklaring ). Artsen toonden een wisselende tolerantie: soms waren ze heel tolerant, op andere momenten heel streng en werden ze tijdens de follow-up zelfs boos op hun patiënten. Dit geeft aanleiding tot verwarring, onbegrip en laksheid (tabel 4, verklaring 6). De patiënten dachten dat er geen algemeen aanvaard follow-up systeem bestond voor diabetes (tabel 4, verklaring 7). Artsen gebruikten verschillende communicatiestrategieën en hadden andere meningen over de verantwoordelijkheid van de patiënt inzake ziektegebonden complicaties. Daarom verzwegen patiënten vaak hun non-compliantie; velen vreesden dat hun arts boos zou worden (tabel 4, verklaring 8). Bovendien dachten ze dat hun arts de ervaren moeilijkheden niet zou begrijpen, maar wilden tegelijkertijd niet als een kind worden behandeld. De pa- 20 Huisarts Nu april 200; 4()

4 Mannen Vrouwen Kennis over de ziekte Geslacht 2 2 Geringe kennis Leeftijd (in jaren) Informatie door de arts Onvolledige en tegenstrijdige informatie Onzekerheid of de arts de richtlijnen voor diabetesbehandeling naleeft >80 0 Arts-patiëntrelatie Tewerkstelling werkt pensioengerechtigd Weinig aandacht voor de opvattingen van de patiënt over gezondheid Weinig aandacht voor de opvattingen van de patiënt over genees- Burgerlijke staat gehuwd weduwe/weduwnaar samenwonend alleenstaand 6 20 kunde Paternalisme Wisselende tolerantie van de arts Inconsistentie bij follow-up Angst van patiënt om te praten over therapietrouw Duur diabetes (in jaren) < > Lichaamsbewustzijn Zelfregeling Voeling blijven hebben met het eigen lichaam Observatie van het functioneren van het lichaam Diabetesbehandeling alleen dieet dieet en tabletten dieet en insuline dieet en tabletten en insuline Therapietrouw Onzichtbare evolutie van de ziekte Onzichtbare effecten van de behandeling Weinig aanmoediging Complexiteit Enkel huisarts Gedeelde zorg (huisarts en endocrinoloog) Insuline: een belangrijk keerpunt Therapietrouw van peers die controle over hun eigen lichaam verliezen of winnen Tabel 2: Kenmerken van de deelnemers aan de focusgroepengesprekken. Tabel : Thema s en subthema s die uit de focusgroepen naar voor kwamen.. "Ze zeggen dat het met suiker te maken heeft, maar verdorie, ik eet zelfs geen suiker..." 2. "We weten eigenlijk niet zo goed waarover het allemaal gaat. De arts zegt dat je diabetes hebt, hij zegt dat je dat en dat voedsel niet mag eten en schrijft medicatie voor. En... tot binnen drie maanden...". "Verschillende artsen en verpleegsters hebben me bij verschillende gelegenheden uitgelegd wat ik wel of niet mocht doen. Ik heb de indruk dat iedereen zo zijn eigen theorie heeft over diabetes." 4. "Ik zeg mijn arts niets meer over de moeilijkheden die ik ondervind, hij vergeet toch altijd wat ik hem vertel.". "Artsen begrijpen niet wat het is om gedurende 6 dagen per jaar diabeticus te zijn!" 6. "Mijn arts kent me, hij is een goede kerel... Als ik hem opbel om naar mijn suiker (glykemie) te vragen, zegt hij meestal je bent goed bezig, zelfs wanneer de suiker te hoog is, maar soms klinkt hij boos als hij dat zegt..." 7. "Als ik met andere diabetici praat, krijg ik de indruk dat er veel verschillende behandelingen bestaan... Ik moet me bij de mijne houden!" 8. "De dagen vóór ik naar mijn arts ga voor een follow-up onderzoek, mag je er zeker van zijn dat ik mijn dieet voor meer dan 00 % volg... Als ik mijn arts zou vertellen dat ik soms vals speel, zou hij boos zijn op mij, denk ik." 9. "Ik voel me verantwoordelijk voor mijn lichaam, maar ik ben geen kind meer, ik kan zelf best weten wat goed is voor mijn lichaam." 0."Als ik elke dag mijn pillen neem, weet ik niet waar ik aan toe ben, daarom speel ik vals."."mijn grootvader was diabeticus, hij rookte als een turk, was alcoholicus, maar hij was al 8 jaar toen hij stierf!" 2."Ik heb al bijna twintig jaar diabetes. Ik neem een pil s ochtends en een pil s avonds. Eten, tja... minder suiker. Dat hebben ze me gezegd, en ik heb geen problemen. Ik voel geen verschil, met of zonder behandeling!" Tabel 4: Representatieve fragmenten van de verschillende focusgroepen. Huisarts Nu april 200; 4() 2

5 tiënten hadden overigens niet het gevoel dat ze iets verkeerd deden door de therapie niet na te leven; ze probeerden op die manier gewoon het hoofd te bieden aan een reeks moeilijkheden in het dagelijkse leven. Wel wensten ze dat de artsen hen hierover meer zou bevragen en dat zij de verstrekte informatie nadien zouden onthouden. Lichaamsbewustzijn De diagnose van diabetes werd vooral ervaren als ernstig en erg verstorend, met een grote impact op het dagelijkse leven. De meeste diabetespatiënten bevestigden geen verschil te merken bij het al dan niet naleven van hun behandeling. Ze beschouwden de kennis over de mogelijke complicaties eerder als vervelend dan iets waaraan ze zelf iets konden of moesten doen. De deelnemers gaven aan dat ze hun behandeling doorgaans zelf regelden, gedeeltelijk uit angst voor hypoglykemie en omdat ze hun arts wilden behagen (tabel 4, verklaring 9). Een nefast aspect voor de compliantie was dat de diabetespatiënten hun behandeling blijkbaar aanpasten om het contact met het eigen lichaam niet te verliezen en om uit te testten hoe hun lichaam zou reageren zonder behandeling (tabel 4, verklaring 0). Vals spelen kan dus worden gebruikt om meer te weten te komen over het eigen lichaam. Therapietrouw Wanneer ze niet veel hinder ondervonden van de ziekte, geen idee hadden van de vermelde complicaties of als de complicaties waarvoor ze werden gewaarschuwd nog veraf lagen, hadden patiënten moeite om te beslissen of ze de therapie al dan niet zouden naleven (tabel 4, verklaringen en 2). Ze verwachtten niet alleen informatie over hun ziekte, ze hadden ook aanmoediging nodig en begrip voor de moeilijkheden die ze ondervonden om hun diabetes onder controle te houden. Door de complexiteit van de behandelingen en het gebrek aan inzicht hebben patiënten het erg moeilijk om elke dag opnieuw trouw te blijven aan de therapie en om zich aan te passen aan de voortdurende wijzigingen in activiteiten, dieet en emotionele toestand. Het naleven van diëten en andere levensstijlveranderingen viel hen zwaarder dan het nemen van medicatie. Patiënten verwachten dat hun arts hen meer zou bevragen over de moeilijkheden die zij ondervinden bij de behandeling. Als artsen dat al doen, blijken ze de gegeven informatie meestal niet te onthouden Patiënten hebben niet alleen nood aan informatie over hun ziekte, maar ook aan aanmoediging en begrip voor de moeilijkheden die ze ondervinden om hun diabetes onder controle te houden De toevoeging van insuline werd door veel patiënten ervaren als een belangrijk keerpunt, niet zozeer omwille van de injecties en de implicaties van deze behandeling, maar vooral omdat ze zo de controle over hun lichaam verloren. Anderen waren verheugd met het toevoegen van de insuline, die hun lichaam beter onder controle hield. B e s p r e k i n g Deze studie nam de meningen van diabetespatiënten onder de loep: hoe ervaren ze hun ziekte en behandeling, welke problemen ondervinden ze bij het naleven van de voorgeschreven behandelingen en hoe praten ze erover? De focus lag op een essentieel aspect van de gezondheidszorg, namelijk non-compliantie als aanzienlijk probleem voor de volksgezondheid. De medische literatuur vermeldt weinig informatie over wat patiënten en diabetespatiënten in het bijzonder voelen en vinden over deze thema s. Nochtans schenkt de gezondheidspsychologische literatuur er de laatste jaren steeds meer aandacht aan Goede onderzoeksmethode Omdat tot dusver nog geen voorspellende variabelen voor therapietrouw werden gevonden en geen enkele strategie heeft bewezen dat ze de compliantie kon bevorderen, lijkt de methode van het focusgroepenonderzoek het meest geschikt om onze onderzoeksvragen te benaderen. Dankzij de focusgroepengesprekken hebben we inzicht gekregen in de meningen, opvattingen en houdingen van patiënten, en vooral in hoe hun opvattingen en inzichten over het onderwerp evolueren door interactie met peers 2. Dit onderzoek legt vooral de nadruk op de onderliggende houdingen en meningen die het gedrag van patiënten sturen. De groepsinteractie helpt om gegevens te verkrijgen en inzichten te verwerven, hetgeen met een individueel interview of via observatie minder voor de hand zou liggen 4,. De deelnemers aan ons onderzoek zijn wellicht niet representatief voor alle patiënten, omdat ze speciaal voor de focusgroepen werden gekozen. Dit is belangrijk als we de bevindingen van onze studie willen extrapoleren naar an- 22 Huisarts Nu april 200; 4()

6 Mensen met diabetes hebben duidelijke redenen om behandelingsadviezen niet na te leven. Zorgverleners moeten deze redenen kennen willen ze samen met hun patiënt een overeenstemming bereiken over de doelstellingen van de be- dere contexten. Met een steekproef van slechts 46 patiënten moeten we daarenboven voorzichtig zijn bij de interpretatie van de resultaten. Het is mogelijk dat de apothekers enkel die mensen hebben uitgenodigd die ze geschikt achtten voor de focusgroepengesprekken. We kunnen dus niet uitsluiten dat onze studie alleen diabetespatiënten includeerde met minder complicaties en die mobieler en assertiever waren. Het zou overigens onrealistisch zijn te denken dat iedere diabetespatiënt aan focusgroepen kan deelnemen. Dit neemt niet weg dat het aantal bestudeerde focusgroepen volstond om een goede interne validiteit te bereiken, met inhou- dehandelinlijke verzadiging en nauwkeurige kwalitatieve inhoudsanalyse van de transcripten. Inzicht verwerven We wilden niet zozeer conclusies trekken om veralgemeningen te kunnen doen, maar eerder om een dieper inzicht te verwerven in de visie van patiënten. De ideeën en gezondheidsopvattingen over het naleven van behandelingsadvies kunnen weliswaar verschillen naargelang van de setting. Vergelijking met andere kwalitatieve onderzoeksmethoden of kwantitatieve analyses van de bevindingen hebben de externe validiteit van onze resultaten niet vergroot. Wel vergeleken we onze resultaten met die van een uitgebreid literatuuronderzoek vanaf 97, tevens de start van het compliantieonderzoek. Hoewel bij aanvang van de studie werd verondersteld dat er tussen mannen en vrouwen verschillen zouden zijn, bleek dit na de analyses niet het geval. Gegevens over opleiding of sociale klasse werden niet verzameld, al hadden ze van enig nut kunnen zijn voor sommige resultaten. Het selecteren van patiënten uit elk van deze populaties was misschien een betere strategie geweest. Deze kwalitatieve studie besteedde geen aandacht aan de metabole controle van diabetes. Het was enkel de bedoeling om gezondheidsopvattingen van patiënten te exploreren en hypothesen te formuleren die aanleiding kunnen geven tot nieuwe onderzoeksvragen voor verder kwantitatief onderzoek. Gedeelde verantwoordelijkheid Eerder onderzoek kon geen variabelen identificeren die compliantie op een consistente manier voorspellen. De meeste studies werden immers uitgevoerd vanuit het standpunt van de voorschrijver. Non-compliantie werd dus beschouwd als een nalatigheid, eerder dan een beredeneerde besluitvorming van de patiënt zelf. De analyse van de gegevens uit de focusgroepen resulteerde in vijf grote thema s: ziekte, lichaam, arts, therapietrouw en communicatie. Het meest opvallende resultaat is dat vals spelen of vrijwillige non-compliantie niet noodzakelijk gebeurt vanuit een gebrekkige kennis, maar vooral vanuit de drang om de controle over het eigen lichaam te behouden en om na te gaan hoe het eigen lichaam functioneert zonder behandeling. Mensen met diabetes hebben duidelijke redenen die overigens nauw aansluiten bij hun opvattingen over gezondheid voor het al dan niet naleven van behandelingsadviezen. Professionele gezondheidszorgverleners moeten deze redenen kennen willen ze samen met hun patiënt een overeenstemming bereiken over de doelstellingen van de behandeling. Therapietrouw is bijgevolg een gedeelde verantwoordelijkheid van arts en patiënt. De vergelijking van deze kwalitatieve resultaten met de beoordeling van de metabole controle is een belangrijk thema voor toekomstig onderzoek. B e s l u i t Diabetespatiënten krijgen van hun arts, andere zorgverleners en derden vaak onvolledige en soms tegenstrijdige informatie. Daarom lijken ze onvoldoende inzicht te hebben in hun ziekte. Artsen beslissen zelf welke medische handelingen ze verrichten, meestal zonder de mening van de patiënt over gezondheid, geneeskunde en medicatie te kennen. Literatuuronderzoek bevestigt ons vermoeden dat compliantie sterk wordt beïnvloed door de gezondheidsopvattingen van de patiënt, de kwaliteit van de arts-patiëntrelatie en de informatie die de arts verstrekt. Gezondheidszorgverleners moeten inspanningen leveren om meer te weten te komen over de therapietrouw van hun patiënten en die ingewonnen informatie nadien ook regelmatig actualiseren. Hiervoor wordt het best een ander consultatiemodel gehanteerd, met gedeelde besluit- Huisarts Nu april 200; 4() 2

7 vorming als hoofddoel. Arts en patiënt moeten als gelijken overeenkomen welke behandelingsdoelen ze willen bereiken. Indien zorgverleners er voor zorgen dat patiënten geen tegenstrijdige informatie krijgen en de richtlijnen en behandelingsdoelen met hun patiënt bespreken, dan zouden patiënten de complexiteit van het leven met diabetes beter aankunnen en zich makkelijker aan de richtlijnen voor hun behandeling houden. Luisteren naar wat de patiënt belangrijk vindt en hem uitnodigen om zijn angsten en hindernissen voor therapietrouw te uiten, is een stap in de goede richting. Dan pas kunnen we spreken over concordantie, namelijk de gedeelde besluitvorming in de praktijk. Het is nog steeds niet duidelijk of non-compliantie nu nalatigheid of beredeneerde besluitvorming door de patiënt impliceert. De oplossing ligt misschien in de ontwikkeling van een meer open relatie tussen arts en patiënt, eerder dan in de patiëntcompliantie per se trachten te verbeteren. Omdat lage therapietrouw een immens gezondheidsprobleem blijft, zijn meer kwalitatief hoogstaande studies nodig om de verschillende aspecten van het probleem te bekijken. Er is ook nood aan systematische reviews en meta-analyses om de effecten van therapietrouwbevorderende interventies te onderzoeken. Kwalitatief onderzoek is nodig om meer inzicht te verwerven in de houding en gezondheidsopvattingen van patiënten,22. Samen met andere kwalitatieve of kwantitatieve gegevens vormen de resultaten van dit focusgroepenonderzoek een goede basis om gevalideerde theorieën over patiëntcompliantie te ontwikkelen. AUTEURS E. Vermeire is als huisarts verbonden aan het Centrum voor Huisartsgeneeskunde van de Universiteit Antwerpen; P. Van Royen is huisarts en professor aan het Centrum voor Huisartsgeneeskunde van de Universiteit Antwerpen; S. Coenen is huisarts en postdoctoraal onderzoeker van het Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek Vlaanderen aan het Centrum voor Huisartsgeneeskunde van de Universiteit Antwerpen en tevens adjuncthoofdredacteur van Huisarts Nu; J. Wens is als huisarts verbonden aan het Centrum voor Huisartsgeneeskunde van de Universiteit Antwerpen en tevens coördinator van het Diabetesproject Vlaanderen; J. Denekens is professor aan het Centrum voor Huisartsgeneeskunde en tevens vice-rector Onderwijs van de Universiteit Antwerpen. S u m m a r y The adherence of type 2 diabetes patients to their therapeutic regimens: a qualitative study from the patient s perspective VERMEIRE E, VAN ROYEN P, C OENEN S, WENS J, DENEKENS J In chronic diseases such as type 2 diabetes, adherence to treatment is a major public health problem, seriously undercutting the benefits of medical care. Many studies have assessed factors associated with compliance, but the patient perspective is remarkably absent. From these studies, it seems that the patient s role in the process of adhering was to be passive and since the prescriber s view was rational and based on scientific research, it may have been assumed to be superior to the patient s beliefs and wishes. This paper reports on type 2 diabetes patients health beliefs in relation to their illness, their communication with caregivers and the problems encountered in adhering to treatment regimens. Seven focus groups were held for type 2 diabetes patients recruited by pharmacists in primary care in Flanders, Belgium. These groups focussed on participants experience of their treatment. Possible explanatory models were generated by qualitative content analysis of the focus group discussions. Forty-six patients recruited from primary care participated in seven semi-structured group discussions. The data demonstrate that health beliefs, the quality of doctor/patient communication, and the quality of the information patients receive are important factors for patient adherence to treatment. Possible explanatory models for adherence emerged, relating to knowledge of the illness, body awareness and the doctor/patient relationship. This qualitative research identified explanatory models for adhering to medical treatment from the patient s perspective. Interventions designed to enhance adherence should address the patient perspective using these models in order to maximise effectiveness. MeSH Communication Decision making Diabetes Mellitus,Type 2 Focus groups Patient compliance Qualitative research 24 Huisarts Nu april 200; 4()

8 DIT ARTIKEL VERSCHEEN REEDS ONDER DE OORSPRONKELIJKE TITEL: VERMEIRE E, VAN ROYEN P, COENEN S, WENS J, DENEKENS J. THE AD- HERENCE OF TYPE 2 DIABETES PATIENTS TO THEIR THERAPEUTIC REGIMENS: A QUALITATIVE STUDY FROM THE PATIENT S PERSPECTIVE. PRACT DIAB INT 200;20(6): DIT ARTIKEL WERD VERTAALD EN KREEG TOESTEM- MING VOOR PUBLICATIE VAN DE AUTEURS EN VAN JOHN WILEY & SONS, LTD., UITGEVER VAN PRACTICAL DIABETES INT. L i t e r a t u u r Haynes RB, McKibbon KA, Kanai R, et al. Interventions to assist patients to follow prescriptions for medications. Oxford: The Cochrane Collaboration. Update Software, Donovan JL. Patient decision making. The missing ingredient in compliance research. Int J Technol Assess in Health Care 99;:44-. Vermeire E, Hearnshaw H, Van Royen P, Denekens J. Patient adherence to treatment: three decades of research. A comprehensive review. J Clin Pharm Ther 200;26(): Taylor DW, Sackett DL [eds]. Compliance in health care. Baltimore, London: The John Hopkins University Press, 979. Melnikow J, Kiefe C. Patient compliance and medical research: issues in methodology. J Gen Intern Med 994;9: Urquhart J. Patient non-compliance and medical research: measurement, clinical correlates, economic impact. Eur Heart J 996;7(suppl A):8-. 7 Morris LS, Schulz RM. Patient compliance: an overview. J Clin Pharm Ther 992;7: Marinker M [eds]. From compliance to concordance. Achieving shared goals in medicine taking. London: Royal Pharmaceutical Society of Great Britain, Kopelman PG, Hitman GA. Exploding type II. Lancet 998;2:(suppl IV):. 0 The Diabetes Control and Complications Trial Research Group. The effect of intensive treatment of diabetes on the development and progression of long term complications in insulin dependent diabetes. N Engl J Med 99;90:40-9. The UK Prospective Diabetes Study Group. Intensive blood glucose control with sulfonylureas or insulin compared with conventional treatment and risk of complications in patients with type II diabetes. Lancet 998;2: Bradley C, Gamsu DS, for the Psychological Well-being Group of the WHO/IDF St Vincent Declaration Action Programme for Diabetes. Measures of psychological well-being and treatment satisfaction developed from the responses of people with tablet-treated diabetes. Diabet Med 994;7:0-6. Golin CE, DiMatteo MR, Gelberg L. The role of patient participation in the doctor visit. Implications for adherence to diabetes care. Diabetes Care 996;9: Krueger RA. Focus groups: a practical guide for applied research. Newbury Park, California: Sage Publications, 988. Morgan DL. Designing focus group research. In: Stewart M, Tudiver F, Bass MJ, et al, eds. Tools for primary care research, Newbury Park, California: Sage Publications, Miles MB, Huberman AM. Qualitative data analysis: an expanded sourcebook. [2nd ed]. Thousand Oaks, California: Sage publications, McCord EC, Brandenburg C. Beliefs and attitudes of persons with diabetes. Fam Med 99;27: Nyhlin KT. A contribution of qualitative literature to a better understanding of diabetic patients. J Adv Nurs 990;: Paterson BL, Sloan J. A phenomenological study of the decision-making experience of individuals with longstanding diabetes. Can J Diab Care 994;8: Maillet NA, D Eramo Melkus G, Spollet G. Using focus groups to characterise the health beliefs and practices of black women with non insulindependent diabetes. Diab Educ 996;22: Pope C, Mays N. Qualitative research: reaching the parts other methods cannot reach: an introduction to qualitative methods in health and health services research. BMJ 99;: From compliance to concordance. Achieving goals in medicine taking. London: Royal Pharmaceutical Society of Great Britain, 997. Huisarts Nu april 200; 4() 2

Sturen op kosten in de zorg. Patiënt, professional, politiek? Shared Decision Making. NFU-RVZ Utrecht 06-09-2013

Sturen op kosten in de zorg. Patiënt, professional, politiek? Shared Decision Making. NFU-RVZ Utrecht 06-09-2013 Sturen op kosten in de zorg. Patiënt, professional, politiek? Shared Decision Making. NFU-RVZ Utrecht 06-09-2013 Trudy van der Weijden Huisartsgeneeskunde School CAPHRI MUMC+ Shared Decision Making Gezamenlijke

Nadere informatie

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking

Nadere informatie

Begeleiding van HIV-patiënten

Begeleiding van HIV-patiënten Symposium Up-to-Date in Infectieziekten Zaterdag 11 februari 2012 Begeleiding van HIV-patiënten Anneleen Lijnen Nurse physician assistant Dienst Infectieziekten 1) Voorstelling Verpleegkundige Ondersteuning

Nadere informatie

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility.

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility. RELATIE ANGST EN PSYCHOLOGISCHE INFLEXIBILITEIT 1 De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility Jos Kooy Eerste begeleider Tweede

Nadere informatie

Lieke van der Scheer, Department of Philosophy Lieke van der Scheer ISOQOL

Lieke van der Scheer, Department of Philosophy Lieke van der Scheer ISOQOL Lieke van der Scheer, Department of Philosophy Lieke.vanderScheer@utwente.nl Lieke van der Scheer ISOQOL 14-11-2014 1 De stem van patiënten Elisa Garcia Simone van der Burg (Nijmegen) Lieke van der Scheer

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

Verbeteren van gezondheidsvaardigheden van ouderen in Europa EU-FP7-IROHLA. NCVGZ April 2013 Andrea de Winter. Jaap Koot & Menno Reijneveld

Verbeteren van gezondheidsvaardigheden van ouderen in Europa EU-FP7-IROHLA. NCVGZ April 2013 Andrea de Winter. Jaap Koot & Menno Reijneveld Verbeteren van gezondheidsvaardigheden van ouderen in Europa NCVGZ April 2013 Andrea de Winter EU-FP7-IROHLA Jaap Koot & Menno Reijneveld Omvang en aard van problemen met gezondheidsvaardigheden Doelen

Nadere informatie

Onderzoek de spreekkamer!

Onderzoek de spreekkamer! Onderzoek de spreekkamer! Lennard Voogt Inleiding Het wetenschappelijk fundament van de manuele therapie wordt sterker. Manueel therapeuten krijgen steeds meer inzicht in de effectiviteit van hun inspanningen

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Welke behandeling voor obese type 2 patiënten? Gewoon insuline?

Welke behandeling voor obese type 2 patiënten? Gewoon insuline? Welke behandeling voor obese type 2 patiënten? Gewoon insuline? Joost Hoekstra, internist, AMC Potentiële belangenverstrengeling Klinische Diabetologie AMC ontvangt sponsoring van cq doet projecten met

Nadere informatie

De Effectiviteit van een Mindfulness-gebaseerde Lichaamsscan: een. Vergelijking met Rusten in Liggende Positie

De Effectiviteit van een Mindfulness-gebaseerde Lichaamsscan: een. Vergelijking met Rusten in Liggende Positie De Effectiviteit van een Mindfulness-gebaseerde Lichaamsscan: een Vergelijking met Rusten in Liggende Positie The Effectiveness of a Mindfulness-based Body Scan: a Comparison with Quiet Rest in the Supine

Nadere informatie

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten?

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten? De Modererende rol van Persoonlijkheid op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten 1 Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve

Nadere informatie

Bouwen aan vertrouwen: perspectief van de industrie

Bouwen aan vertrouwen: perspectief van de industrie Symposium ter gelegenheid afscheid Ad van Dooren Zelfredzaamheid van patiënten bij gebruik van veilige medicatie. Bouwen aan vertrouwen: perspectief van de industrie Rudolf van Olden, arts Medisch Directeur

Nadere informatie

Prediabetes : ontwikkelt iedereen diabetes? Wie screenen en hoe? C. De Block Endocrinologie-Diabetologie Voorzitter Diabetes Liga

Prediabetes : ontwikkelt iedereen diabetes? Wie screenen en hoe? C. De Block Endocrinologie-Diabetologie Voorzitter Diabetes Liga Prediabetes : ontwikkelt iedereen diabetes? Wie screenen en hoe? C. De Block Endocrinologie-Diabetologie Voorzitter Diabetes Liga Inhoudsweergave Wie is at risk & Diagnose Prevalentie Klinisch belang van

Nadere informatie

Sessie 5: Methodes voor dataverzameling

Sessie 5: Methodes voor dataverzameling Sessie 5: Methodes voor dataverzameling en -analyse Overzicht van de presentatie Deel I: Fien Depaepe Vragenlijsten Interviews Observaties Deel II: Kristof De Witte Methodologische heterogeniteit Voor-

Nadere informatie

Positieve psychologie in de praktijk

Positieve psychologie in de praktijk Welbevindentherapie Positieve psychologie in de praktijk Prof. dr. E.T. Bohlmeijer Dr. L. Christenhusz Dr. P. Meulenbeek VCGT 2015 Programma 1. Achtergrond & relevantie welbevindentherapie en positieve

Nadere informatie

Disclosure belangen spreker

Disclosure belangen spreker Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld Honorarium of andere (financiële) vergoeding Aandeelhouder

Nadere informatie

Bij gebrek aan bewijs

Bij gebrek aan bewijs Bij gebrek aan bewijs kennis is macht! internet in de spreekkamer P.A. Flach Bedrijfsarts Arbo- en milieudienst RuG 09-10-2006 1 3 onderdelen 1. Wat is EBM 2. Zoeken in PubMed 3. Beoordelen van de resultaten

Nadere informatie

Medicatietrouw aan orale antidiabetica. bij type-2 diabetes patiënten van Turkse afkomst. Doctoraatsdissertatie. Bart Peeters

Medicatietrouw aan orale antidiabetica. bij type-2 diabetes patiënten van Turkse afkomst. Doctoraatsdissertatie. Bart Peeters Medicatietrouw aan orale antidiabetica bij type-2 diabetes patiënten van Turkse afkomst. Doctoraatsdissertatie Bart Peeters Samenvatting De wetenschappelijke aandacht voor medicatietrouw bij mensen met

Nadere informatie

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M.

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. (Bert) Vrijhoef Take home messages: Voor toekomstbestendige chronische zorg zijn innovaties

Nadere informatie

Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014. Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1

Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014. Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1 Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014 Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1 Doelstelling Nurses on the Move Bijdragen aan verbetering kwaliteit van zorg in verpleeg- en

Nadere informatie

Zijn placebo s nodig voor goede zorg?

Zijn placebo s nodig voor goede zorg? Zijn placebo s nodig voor goede zorg? Prof. Dr Marian Verkerk (UMCG) Een aantal observaties.. } Geneeskunde is vooral evidence-based medicine en minder een art of medicine. } Van een relatie- naar een

Nadere informatie

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Difference in Perception about Parenting between Parents and Adolescents and Alcohol Use of Adolescents

Nadere informatie

Alcohol policy in Belgium: recent developments

Alcohol policy in Belgium: recent developments 1 Alcohol policy in Belgium: recent developments Kurt Doms, Head Drug Unit DG Health Care FPS Health, Food Chain Safety and Environment www.health.belgium.be/drugs Meeting Alcohol Policy Network 26th November

Nadere informatie

Huisarts of hometrainer?

Huisarts of hometrainer? Huisarts of hometrainer? In het literatuuroverzicht werden zes studies opgenomen. Vier studies onderzochten het effect van training op ziekteverzuim, drie daarvan bestudeerden tevens de effecten op klachten

Nadere informatie

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Met opmaak: Links: 3 cm, Rechts: 2 cm, Boven: 3 cm, Onder: 3 cm, Breedte: 21 cm, Hoogte: 29,7 cm Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Stigmatisation of Persons

Nadere informatie

Cognitive self-therapy A contribution to long-term treatment of depression and anxiety

Cognitive self-therapy A contribution to long-term treatment of depression and anxiety Cognitive self-therapy A contribution to long-term treatment of depression and anxiety Uitgave in de RGOc-reeks, nummer 12 Copyright 2006 Peter C.A.M. den Boer, Groningen Cognitive self-therapy. A contribution

Nadere informatie

Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het. Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met. een Psychotische Stoornis.

Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het. Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met. een Psychotische Stoornis. Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met een Psychotische Stoornis. The Effect of Assertive Community Treatment (ACT) on

Nadere informatie

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren Sociale Steun The Effect of Chronic Pain and the Moderating Effect of Gender on Perceived Social Support Studentnummer:

Nadere informatie

Praktijkvoorbeeld. 30 januari 2014. Congres "Samen Kiezen: beslist!: - Workshop 5 Marcus Oei & Marleen Vleming

Praktijkvoorbeeld. 30 januari 2014. Congres Samen Kiezen: beslist!: - Workshop 5 Marcus Oei & Marleen Vleming Workshop gedeelde besluitvorming Congres gedeelde besluitvorming Nieuwegein Markus Oei Marleen Flevoziekenhuis Almere Praktijkvoorbeeld http://youtu.be/0pxrjtl4kqw www.inforium.nl Code: FZA-SDMMOD Shared

Nadere informatie

E-health applicaties en patiëntbetrokkenheid

E-health applicaties en patiëntbetrokkenheid E-health applicaties en patiëntbetrokkenheid Dominique Hamerlijnck, patiëntvertegenwoordiger Longfonds d.hamerlijnck@atini.nl Lieke van der Scheer, filosoof Universiteit Twente Lieke.vanderScheer@utwente.nl

Nadere informatie

Palliatieve zorg: Kwalitatief onderzoek

Palliatieve zorg: Kwalitatief onderzoek Palliatieve zorg: Kwalitatief onderzoek Hogeschool van Amsterdam Naam: Lauri Linn Konter Studentnr: 500642432 Klas: Lv12-2E2 Jaar: 2012-2013 Docent: M. Hoekstra Inhoudsopgave Inleiding Blz: 3 Verpleegprobleem

Nadere informatie

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Samenvatting Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Hoofdstuk 1 bevat de algemene inleiding van dit proefschrift. Dit hoofdstuk

Nadere informatie

Geriatrische screening / CGA binnen de zorg voor oudere kankerpatiënten: stand van zaken. Cindy Kenis. Geriatrisch Oncologisch Verpleegkundige

Geriatrische screening / CGA binnen de zorg voor oudere kankerpatiënten: stand van zaken. Cindy Kenis. Geriatrisch Oncologisch Verpleegkundige Cindy Kenis Geriatrisch Oncologisch Verpleegkundige UZ Leuven, België Geriatrische screening / CGA binnen de zorg voor oudere kankerpatiënten: stand van zaken Introductie (1) Definitie Comprehensive Geriatric

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Zowel beleidsmakers en zorgverleners als het algemene publiek zijn zich meer en meer bewust van de essentiële rol van kwaliteitsmeting en - verbetering in het verlenen van

Nadere informatie

1.1 ORGANIZATION INFORMATION 1.2 CONTACT INFORMATION 2.1 SCOPE OF CERTIFICATION 2.2 AUDITOR INFORMATION 3.1 AUDIT CONCLUSIONS 3.2 MANAGEMENT SYSTEM EFFECTIVENESS 3.3 OBSERVATIONS Organization Address Name

Nadere informatie

Introduction Henk Schwietert

Introduction Henk Schwietert Introduction Henk Schwietert Evalan develops, markets and sells services that use remote monitoring and telemetry solutions. Our Company Evalan develops hard- and software to support these services: mobile

Nadere informatie

Het meten van de kwaliteit van leven bij kinderen met JIA

Het meten van de kwaliteit van leven bij kinderen met JIA Het meten van de kwaliteit van leven bij kinderen met JIA Measuring quality of life in children with JIA Masterthese Klinische Psychologie Onderzoeksverslag Marlot Schuurman 1642138 mei 2011 Afdeling Psychologie

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97 Wanneer gebruiken we kwalitatieve interviews? Kwalitatief interview = mogelijke methode om gegevens te verzamelen voor een reeks soorten van kwalitatief onderzoek Kwalitatief interview versus natuurlijk

Nadere informatie

Recente ontwikkelingen in de ethische normen voor medisch-wetenschappelijk onderzoek

Recente ontwikkelingen in de ethische normen voor medisch-wetenschappelijk onderzoek Recente ontwikkelingen in de ethische normen voor medisch-wetenschappelijk onderzoek Prof dr JJM van Delden Julius Centrum, UMC Utrecht j.j.m.vandelden@umcutrecht.nl Inleiding Medisch-wetenschappelijk

Nadere informatie

The Effect of Gender, Sex Drive and Autonomy. on Sociosexuality. Invloed van Sekse, Seksdrive en Autonomie. op Sociosexualiteit

The Effect of Gender, Sex Drive and Autonomy. on Sociosexuality. Invloed van Sekse, Seksdrive en Autonomie. op Sociosexualiteit The Effect of Gender, Sex Drive and Autonomy on Sociosexuality Invloed van Sekse, Seksdrive en Autonomie op Sociosexualiteit Filiz Bozkurt First supervisor: Second supervisor drs. J. Eshuis dr. W. Waterink

Nadere informatie

Het Welbevinden van Mantelzorgers in Vlaanderen: Relaties tussen Sociale Steun, Sense of Coherence, Bevlogenheid en Welbevinden.

Het Welbevinden van Mantelzorgers in Vlaanderen: Relaties tussen Sociale Steun, Sense of Coherence, Bevlogenheid en Welbevinden. Het Welbevinden van Mantelzorgers in Vlaanderen: Relaties tussen Sociale Steun, Sense of Coherence, Bevlogenheid en Welbevinden. Well-being of Family Caregivers in Flanders: The Relationships between Social

Nadere informatie

Evidence based nursing: wat is dat?

Evidence based nursing: wat is dat? Evidence based nursing: wat is dat? Sandra Beurskens Lector kenniskring autonomie en participatie van mensen met een chronische ziekte Kenniskring autonomie en participatie EBN in de praktijk: veel vragen

Nadere informatie

Rob Heerdink Universitair Hoofddocent Klinische Farmacoepidemiologie Universiteit Utrecht

Rob Heerdink Universitair Hoofddocent Klinische Farmacoepidemiologie Universiteit Utrecht Hoe vertaal ik resultaten uit de medische literatuur en richtlijnen naar de dagelijkse praktijk? Interpretatie van resultaten van geneesmiddelenonderzoek Rob Heerdink Universitair Hoofddocent Klinische

Nadere informatie

Fidelity of a Strengths-based method for Homeless Youth

Fidelity of a Strengths-based method for Homeless Youth Fidelity of a Strengths-based method for Homeless Youth Manon krabbenborg, Sandra Boersma, Marielle Beijersbergen & Judith Wolf s.boersma@elg.umcn.nl Homeless youth in the Netherlands Latest estimate:

Nadere informatie

De Invloed van Familie op

De Invloed van Familie op De Invloed van Familie op Depressie- en Angstklachten van Verpleeghuisbewoners met Dementie The Influence of Family on Depression and Anxiety of Nursing Home Residents with Dementia Elina Hoogendoorn Eerste

Nadere informatie

1. Zonder goede communicatie geen goede zorg

1. Zonder goede communicatie geen goede zorg 1. Zonder goede communicatie geen goede zorg De communicatie tussen hulpverlener en patiënt is een essentieel onderdeel van goede zorg. Bij veel gezondheidsproblemen is een gesprek voldoende om de juiste

Nadere informatie

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care Annemiek T. Harder Studies presented in this thesis and the printing of this

Nadere informatie

STABLE LOVE, STABLE LIFE?

STABLE LOVE, STABLE LIFE? STABLE LOVE, STABLE LIFE? De rol van sociale steun en acceptatie in de relatie van paren die leven met de ziekte van Ménière Oktober 2011 Auteur: Drs. Marise Kaper Master Sociale Psychologie, Rijksuniversiteit

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Nurse versus physician-led care for the management of asthma

Nurse versus physician-led care for the management of asthma TRAM onderzoek Nurse versus physician-led care for the management of asthma Maarten C Kuethe1, Anja A P H Vaessen-Verberne1, Roy G Elbers2, Wim MC Van Aalderen3 1. Paediatrics, AMPHIA Hospital, Breda,

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen The Association between Daily Hassles, Negative Affect and the Influence of Physical Activity Petra van Straaten Eerste begeleider

Nadere informatie

Vragenlijsten kwaliteit van leven

Vragenlijsten kwaliteit van leven Click for the English version Vragenlijsten kwaliteit van leven TNO heeft een aantal vragenlijsten ontwikkeld om de gezondheidsrelateerde kwaliteit van leven te meten van kinderen, jongeren en jong-volwassenen.

Nadere informatie

Case management of coördinatie van de zorg?

Case management of coördinatie van de zorg? Pistes voor integratie van de zorg voor kwetsbare ouderen die thuis wonen Case management of coördinatie van de zorg? THÉRÈSE VAN DURME JEAN MACQ INSTITUT DE RECHERCHE SANTÉ ET SOCIÉTÉ (IRSS - BRUSSEL)

Nadere informatie

Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting. aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen

Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting. aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen Determinants and Barriers of Providing Sexual Health Care to Cancer Patients by Oncology

Nadere informatie

Een gezondheidscheck via het werk: wat vinden werknemers ervan?

Een gezondheidscheck via het werk: wat vinden werknemers ervan? Een gezondheidscheck via het werk: wat vinden werknemers ervan? Olga Damman Allard van der Beek Danielle Timmermans -0- Department of Public and Occupational Health Quality of Care EMGO Institute for Health

Nadere informatie

Capita Selecta Recent Arbeidsmarktonderzoek in Vlaanderen

Capita Selecta Recent Arbeidsmarktonderzoek in Vlaanderen RESEARCH SUMMARY ONDERZOEK I.K.V. VIONA STEUNPUNT WSE Capita Selecta Recent Arbeidsmarktonderzoek in Vlaanderen Richtlijnen voor auteurs - De hoofdindeling ligt vast en bestaat uit volgende rubrieken:

Nadere informatie

Samenwerking en communicatie binnen de anderhalvelijnszorg

Samenwerking en communicatie binnen de anderhalvelijnszorg Samenwerking en communicatie binnen de anderhalvelijnszorg Een beschrijvend/ evaluatief onderzoek naar de samenwerking en communicatie tussen huisartsen en specialisten binnen de anderhalvelijnszorg ZIO,

Nadere informatie

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource.

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource. Open Universiteit Klinische psychologie Masterthesis Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: De Leidinggevende als hulpbron. Emotional Job Demands, Vitality and Opportunities

Nadere informatie

Thuiswerktoets Filosofie, Wetenschap en Ethiek Opdracht 1: DenkTank De betekenis van Evidence Based Practice voor de verpleegkunde

Thuiswerktoets Filosofie, Wetenschap en Ethiek Opdracht 1: DenkTank De betekenis van Evidence Based Practice voor de verpleegkunde Thuiswerktoets Filosofie, Wetenschap en Ethiek Opdracht 1: DenkTank De betekenis van Evidence Based Practice voor de verpleegkunde Universitair Medisch Centrum Utrecht Verplegingswetenschappen cursusjaar

Nadere informatie

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere vrouwen: Onderzoek naar de relatie tussen angst, depressieve

Nadere informatie

Kwalitatieve Studie naar Motivatie en Barrières van Etnische Minderheden uit Amsterdam

Kwalitatieve Studie naar Motivatie en Barrières van Etnische Minderheden uit Amsterdam Kwalitatieve Studie naar Motivatie en Barrières van Etnische Minderheden uit Amsterdam Zuidoost om zich bij de Soa-polikliniek van de GGD Amsterdam te laten Testen op Soa s en Hiv A Qualitative Research

Nadere informatie

icoach, een Web-based en Mobiele Applicatie voor Stoppen-met-roken: Verschillen tussen Gebruikersgroepen, Beïnvloedende Factoren voor Adherence,

icoach, een Web-based en Mobiele Applicatie voor Stoppen-met-roken: Verschillen tussen Gebruikersgroepen, Beïnvloedende Factoren voor Adherence, icoach, een Web-based en Mobiele Applicatie voor Stoppen-met-roken: Verschillen tussen Gebruikersgroepen, Beïnvloedende Factoren voor Adherence, en het Verband tussen Adherence en Effect icoach, a Web-based

Nadere informatie

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden Laatst bijgewerkt op 25 november 2008 Nederlandse samenvatting door TIER op 5 juli 2011 Onderwijsondersteunende

Nadere informatie

Systematic Reviews Dr. Hester Vermeulen

Systematic Reviews Dr. Hester Vermeulen Systematic Reviews Dr. Hester Vermeulen Amsterdam School of Health Professionals / HvA Amsterdam Kwaliteit en Proces Innovatie / AMC Amsterdam Goede zorg Effectief Doelmatig Veilig Tijdig Toegankelijk

Nadere informatie

Evidence-Based Nursing. Bart Geurden, RN, MScN

Evidence-Based Nursing. Bart Geurden, RN, MScN Evidence-Based Nursing Bart Geurden, RN, MScN Trends in Verpleegkunde Jaren 1980: Systematisch werken Focus op proces Jaren 1990: Verpleegkundige diagnostiek Focus op taal Aandacht verschuift van proces

Nadere informatie

Resultaten campagnes handhygiëne

Resultaten campagnes handhygiëne Resultaten campagnes handhygiëne Nut van campagnes Universitair ziekenhuis Geneve ziekenhuisbrede campagne met posters, feedback, promotie handalcohol - compliance van 48 naar 66% - nosocomiale infecties

Nadere informatie

Multidimensional Fatigue Inventory

Multidimensional Fatigue Inventory Multidimensional Fatigue Inventory (MFI) Smets E.M.A., Garssen B., Bonke B., Dehaes J.C.J.M. (1995) The Multidimensional Fatigue Inventory (MFI) Psychometric properties of an instrument to asses fatigue.

Nadere informatie

Verschillendedesigns beantwoorden verschillende vragen

Verschillendedesigns beantwoorden verschillende vragen Verschillendedesigns beantwoorden verschillende vragen Zelf echo s uitvoeren bij IVF Hoe betrouwbaar zijn de beelden? Hoe vaak worden vrouwen zwanger? Hoe voelende koppelszicherbij? Watkosthet? 1 Hoe betrouwbaar

Nadere informatie

Running head: BREAKFAST, CONSCIENTIOUSNESS AND MENTAL HEALTH 1. The Role of Breakfast Diversity and Conscientiousness in Depression and Anxiety

Running head: BREAKFAST, CONSCIENTIOUSNESS AND MENTAL HEALTH 1. The Role of Breakfast Diversity and Conscientiousness in Depression and Anxiety Running head: BREAKFAST, CONSCIENTIOUSNESS AND MENTAL HEALTH 1 The Role of Breakfast Diversity and Conscientiousness in Depression and Anxiety De Rol van Gevarieerd Ontbijten en Consciëntieusheid in Angst

Nadere informatie

11 e Post O.N.S. Meeting

11 e Post O.N.S. Meeting 11 e Post O.N.S. Meeting Carola Weerman Verpleegkundig specialist Intensieve zorg St. Antonius ziekenhuis Strategies to impact adherence, Wat weten we en hoe kunnen we het beïnvloeden? Doelstellingen Wat

Nadere informatie

Ontwikkeling, Strategieën en Veerkracht van Jongeren van Ouders met Psychische Problemen. Een Kwalitatief Onderzoek op Basis van Chats.

Ontwikkeling, Strategieën en Veerkracht van Jongeren van Ouders met Psychische Problemen. Een Kwalitatief Onderzoek op Basis van Chats. Ontwikkeling, Strategieën en Veerkracht van Jongeren van Ouders met Psychische Problemen. Een Kwalitatief Onderzoek op Basis van Chats. Development, Strategies and Resilience of Young People with a Mentally

Nadere informatie

Samenvatting R1 R2 R3 R4 R5 R6 R7 R8 R9

Samenvatting R1 R2 R3 R4 R5 R6 R7 R8 R9 SAMENVATTING 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 134 Type 2 diabetes is een veel voorkomende ziekte die een grote impact heeft op zowel degene waarbij

Nadere informatie

BEÏNVLOEDENDE FACTOREN VAN THERAPIETROUW EN ZELFMANAGEMENT BIJ ORALE TKIs: EEN KWALITATIEF ONDERZOEK. Mathieu Verbrugghe Prof. dr.

BEÏNVLOEDENDE FACTOREN VAN THERAPIETROUW EN ZELFMANAGEMENT BIJ ORALE TKIs: EEN KWALITATIEF ONDERZOEK. Mathieu Verbrugghe Prof. dr. BEÏNVLOEDENDE FACTOREN VAN THERAPIETROUW EN ZELFMANAGEMENT BIJ ORALE TKIs: EEN KWALITATIEF ONDERZOEK Mathieu Verbrugghe Prof. dr. Ann Van Hecke INLEIDING THERAPIEONTROUW Een patiënt wordt therapieontrouw

Nadere informatie

SAMENVATTING. Samenvatting

SAMENVATTING. Samenvatting SAMENVATTING. 167 Met de komst van verpleegkundigen gespecialiseerd in palliatieve zorg, die naast de huisarts en verpleegkundigen van de thuiszorg, thuiswonende patiënten bezoeken om te zorgen dat patiënten

Nadere informatie

Evidence zoeken @ WWW

Evidence zoeken @ WWW Evidence zoeken @ WWW Dirk Ubbink Evidence Based Surgery 2011 Informatie Jaarlijks: >20.000 tijdschriften en boeken MEDLINE: >6.700 tijdschriften Jaarlijks 2 miljoen artikelen gepubliceerd 5500 publicaties

Nadere informatie

Het Individueel Zorgplan

Het Individueel Zorgplan Het Individueel Zorgplan Bedreiging of Gezamenlijke Kans? Hans in t Veen, longarts STZ Expertise Centrum Astma & COPD h.intveen@sfg.nl Wat is een IZP? Het IZP is de dynamische set van afspraken van de

Nadere informatie

Sectie Infectieziekten

Sectie Infectieziekten Sectie Infectieziekten 1 December 2015 U kunt helpen de HIV / AIDS epidemie te beëindigen You can help to end the HIV / AIDS epidemic Sectie Infectieziekten Weet uw HIV status Know your HIV status by 2020

Nadere informatie

De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en. proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten

De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en. proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten The relationship between depression symptoms, anxiety symptoms,

Nadere informatie

Het BolusCal Educatieprogramma & Accu-Chek Aviva Expert:

Het BolusCal Educatieprogramma & Accu-Chek Aviva Expert: Het BolusCal Educatieprogramma & Accu-Chek Aviva Expert: Een innovatie voor mensen die meermaaldaags insuline gebruiken. Deze innovatie biedt patiënten ondersteuning bij het berekenen en toedienen van

Nadere informatie

Huizinga MM, Elasy TA, Wallston KA, Cavanaugh K, Davis D, Gregory RP, Fuchs L, Malone R, Cherrington A, DeWalt D, Buse J, Pignone M, Rothman RL (2008)

Huizinga MM, Elasy TA, Wallston KA, Cavanaugh K, Davis D, Gregory RP, Fuchs L, Malone R, Cherrington A, DeWalt D, Buse J, Pignone M, Rothman RL (2008) The Diabetes Numeracy Test (DNT) Huizinga MM, Elasy TA, Wallston KA, Cavanaugh K, Davis D, Gregory RP, Fuchs L, Malone R, Cherrington A, DeWalt D, Buse J, Pignone M, Rothman RL (2008) Development and validation

Nadere informatie

Komen tot een goede behandelbeslissing, hoe doe je dat?

Komen tot een goede behandelbeslissing, hoe doe je dat? Komen tot een goede behandelbeslissing, hoe doe je dat? Gedeelde besluitvorming vanuit VERPLEEGKUNDIG perspectief Monique Baas verpleegkundig expert Gedeelde besluitvorming (baas@lumc.nl) 1 Gedeelde besluitvorming:

Nadere informatie

De social impacts van de sluiting van de bauxietmijn te Coermotibo. Naam: van Cooten, Telina Paramaribo, 21 september 2009

De social impacts van de sluiting van de bauxietmijn te Coermotibo. Naam: van Cooten, Telina Paramaribo, 21 september 2009 De social impacts van de sluiting van de bauxietmijn te Coermotibo Naam: van Cooten, Telina Paramaribo, 21 september 2009 Environmental and Social Assessment Stakeholder Engagement EIA Fishing Biodiversity

Nadere informatie

Follow-up van volwassenen die als kind zijn behandeld voor kanker Web-based. based nazorgplan

Follow-up van volwassenen die als kind zijn behandeld voor kanker Web-based. based nazorgplan Follow-up van volwassenen die als kind zijn behandeld voor kanker Web-based based nazorgplan Annette Berendsen, Dr. AJ. Berendsen, huisarts Afdeling Huisartsgeneeskunde UMCG 1 Follow-up van volwassenen

Nadere informatie

Workshop Kwalitatief onderzoek: toepassingen bij sociale interventies. Hogeschool Domstad, 16 december 2014. 1. Kennismaking 10 minuten

Workshop Kwalitatief onderzoek: toepassingen bij sociale interventies. Hogeschool Domstad, 16 december 2014. 1. Kennismaking 10 minuten 1 Workshop Kwalitatief onderzoek: toepassingen bij sociale interventies Hogeschool Domstad, 16 december 2014 Hennie Boeije Vakgroep n & Technieken Faculteit Sociale Wetenschappen, Universiteit Utrecht

Nadere informatie

1. Toekomst van de mondzorg 2. Taakherschikking 3. Loopbaan mogelijkheden Veranderende zorgvraag zorgaanbod Tooth decay is the number one chronic illness for children, more prevalent than asthma. (Nash,

Nadere informatie

vrijdag 8 juni 12 DRIMPY BRENGT ZORG SAMEN

vrijdag 8 juni 12 DRIMPY BRENGT ZORG SAMEN DRIMPY BRENGT ZORG SAMEN DE CONSUMENT IN DE ZORG? Fragmentatie ehealth initiatieven zorgen weer voor eilandjes in de zorg: ICT leveranciers, Regio s, Ziekenhuizen, Klinieken, Patiënt Verenigingen, Verzekeraars,

Nadere informatie

Questionnaire for patients with HIV

Questionnaire for patients with HIV Questionnaire for patients with HIV Name QUOTE-HIV Language Dutch Number of items 27 Developed by Academic Medical Centre. University of Amsterdam, NIVEL Year 1998 Corresponding literature Hekkink CF,

Nadere informatie

Digital municipal services for entrepreneurs

Digital municipal services for entrepreneurs Digital municipal services for entrepreneurs Smart Cities Meeting Amsterdam October 20th 2009 Business Contact Centres Project frame Mystery Shopper Research 2006: Assessment services and information for

Nadere informatie

Hoe weet ik waarom mijn interventies werken en voor wie?

Hoe weet ik waarom mijn interventies werken en voor wie? Hoe weet ik waarom mijn interventies werken en voor wie? Maartje van Stralen: Mine Yildirim: Femke van Nassau: Mia Kösters: Hoe evalueer ik hoe mijn interventie werkt? Analyse van mediatoren Hoe evalueer

Nadere informatie

The quality of dying: autonomie en begeleiding

The quality of dying: autonomie en begeleiding 18 mei 2006 Jaarbeurs Utrecht The quality of dying: autonomie en begeleiding Marieke Schreuder Verpleegkundig specialist UMCUtrecht/IKMN haschreuder@ikmn.nl Inhoud Concept autonomie Onderzoeksresultaten

Nadere informatie

Inhoudsopgave Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.

Inhoudsopgave Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Validatie van het EHF meetinstrument tijdens de Jonge Volwassenheid en meer specifiek in relatie tot ADHD Validation of the EHF assessment instrument during Emerging Adulthood, and more specific in relation

Nadere informatie

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positive, Negative and Depressive Subclinical Psychotic

Nadere informatie

CLICK FOR SUPPORT DAVID FRATERS

CLICK FOR SUPPORT DAVID FRATERS CLICK FOR SUPPORT DAVID FRATERS Inhoud Europese noden Projectverloop De Click for Support richtlijnen: Overwegingen vooraf Technische aspecten Interactieve elementen en tools Jongeren bereiken Verhogen

Nadere informatie

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Date 7-12-2011 1 Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Prof. Dr. Inge Hutter Demographer, anthropologist Coordinator Healthy Ageing Alpha Gamma RUG Dean Faculty Spatial Sciences Date 7-12-2011

Nadere informatie

WELKE BARRIERRES ERVAREN PATIENTEN MET DIABETES MELLITUS TYPE II OM NAAR EEN DIETIST TE GAAN OM HUN SUIKERSPIEGEL TE CONTROLEREN?

WELKE BARRIERRES ERVAREN PATIENTEN MET DIABETES MELLITUS TYPE II OM NAAR EEN DIETIST TE GAAN OM HUN SUIKERSPIEGEL TE CONTROLEREN? PRAKTIJKPROJECT Lopez Ana Maria WELKE BARRIERRES ERVAREN PATIENTEN MET DIABETES MELLITUS TYPE II OM NAAR EEN DIETIST TE GAAN OM HUN SUIKERSPIEGEL TE CONTROLEREN? I. Inleiding Aangepaste voeding is een

Nadere informatie