Erfgoed op de BSO Een handleiding voor het ontwikkelen van activiteiten

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Erfgoed op de BSO Een handleiding voor het ontwikkelen van activiteiten"

Transcriptie

1 Erfgoed op de BSO Een handleiding voor het ontwikkelen van activiteiten Margriet van Niejenhuis/De Meerpaal, januari-april 2011

2 Erfgoed op de BSO: inleiding Wat is erfgoed? Erfgoed is een verzamelnaam voor archeologische monumenten, vondsten en opgravingen, archieven, beschermde stads- en dorpsgezichten etc. Het gaat om voorwerpen, verzamelingen en gebouwen die een grote cultuurhistorische betekenis hebben. Het bekijken en bestuderen van erfgoed maakt ons bewust van onze cultuur en geschiedenis. Daarom is het belangrijk dat er zo veel mogelijk van behouden blijft én dat kinderen over deze voorwerpen, gebouwen en verhalen uit hun eigen omgeving leren. Op de BSO Steeds meer kinderen bezoeken na schooltijd een buitenschoolse opvang (BSO). Een BSO is een plek om je te ontwikkelen, om uitgedaagd te worden, en om te leren. Dat kan op talloze manieren. Het is belangrijk om te bedenken dat kinderen hun vrije tijd op de BSO doorbrengen, dus dat kennisoverdracht niet op dezelfde manier moet en kan plaatsvinden als op school. Dit biedt ruimte voor het ontwikkelen van activiteiten waardoor kinderen spelenderwijs door vooral veel te doen meer te weten komen over de eigen omgeving en geschiedenis. Opzet handleiding In deze handleiding (en de presentatie) worden onder andere de volgende zaken besproken: Hoofdstuk 1 Opbouw erfgoedles: ervaringsleren Wat is ervaringsleren? Uit welke elementen bestaat een erfgoedles? Hoofdstuk 2 Activiteiten ontwikkelen Hoe houd ik rekening met verschillende doelgroepen? Hoe kom ik van een onderwerp tot een activiteit? Hoofdstuk 3 Activiteiten aanbieden Waarmee moet ik rekening houden bij het aanbieden van activiteiten? Hoofdstuk 4 Activiteiten evalueren Hoe evalueer ik een activiteit met kinderen? Hoe onderzoek ik of de kinderen iets geleerd hebben? Hoofdstuk 5 Voorbeeldactiviteiten Hoe maak ik dezelfde activiteit geschikt voor een andere doelgroep? Hoe maak ik één activiteit geschikt voor verschillende leeftijdsgroepen? 2

3 Hoofdstuk 1 Opbouw erfgoedles: ervaringsleren Om historische onderwerpen tot leven te brengen en informatie over te dragen aan kinderen zijn de uitgangspunten van het ervaringsleren interessant. Ervaringsleren betekent zoals het woord al zegt leren door ervaren, door zelf actief te experimenteren en daardoor te leren over datgene waar je mee bezig bent. Leerpsycholoog en pedagoog David Kolb 1 hield zich ook bezig met ervaringsleren. Hij ontwikkelde een model waarin ervaren en experimenteren centraal staat. Kolb stelt dat, wanneer we leren, we 4 stappen doorlopen: - concreet ervaren - reflecteren op deze ervaring - de ervaring en de reflectie conceptualiseren - actief experimenteren / het herhalen van de concrete ervaring Kolb stelt dat het belangrijk is dat in een les of activiteit alle vier stappen of elementen aan de orde komen. Dan kan iedereen op zijn of haar manier de informatie verwerken. Stappen De vier stappen zijn hieronder vertaald naar concrete onderdelen voor iedere erfgoedles. Historische informatie kan het beste op de volgende manier aangeboden worden: Meemaken bespreken en nadenken doen afsluiten Meemaken ( concreet ervaren ) Historische informatie komt tot leven wanneer kinderen een en ander zelf kunnen ervaren of uitproberen. Een bezoek aan een historische locatie of een activiteit is ook een goede manier om het thema te introduceren. Deze activiteit kan worden aangeboden door jou en je medeleerlingen, of door een medewerker van de historische locatie. Voorbeelden: - een middeleeuwse kerk bezoeken - een molen bezoeken - een riddergevecht bekijken 1 Kolb, D.A. (1984). Experiential Learning: Experience as the Source of Learning and Development. Englewood Cliffs, N.J.: Prentice-Hall, Inc. 3

4 Bespreken ( Reflecteren op de ervaring ) Na het doen of meemaken is het bespreken van datgene wat de kinderen gezien en/of beleefd hebben de volgende stap. Voorbeeldvragen: - Wat hebben ze gedaan? - Wat vonden ze leuk of spannend? - Wat weten de kinderen over het onderwerp te vertellen? Nadenken ( De ervaring en de reflectie conceptualiseren ) Deze stap gaat meestal samen met het bespreken. Je bedenkt nu met de kinderen wat ze met de opgedane kennis kunnen. Voorbeelden: - Wat wisten de kinderen nog niet? - Waarover zouden ze meer willen weten? - Wat lijkt de kinderen leuk om zelf te doen? Waarom? Met oudere kinderen kun je zoeken naar verbanden met hedendaagse gebeurtenissen. Voorbeelden: - Vind jij het belangrijk dat deze kerk ook in de toekomst blijft bestaan? Waarom? - Wat hebben we nu, in het tijdperk van de machines, nog aan deze molen? Deze vragen hoeven niet per sé meteen beantwoord te worden. Ze roepen misschien juist nog wel meer vragen op. Dat is niet erg; kinderen ontdekken vaak gaandeweg hun eigen antwoorden. Doen ( Actief experimenteren ) De kinderen hebben heel veel gezien, gehoord en besproken. Nu gaan ze deze informatie verwerken door middel van een activiteit, op de locatie van het thema of op de BSO. Kinderen moeten de leerstof zo veel mogelijk zelf gaan ervaren. Voorbeelden: - Molen: brood bakken met (zelf)gemalen meel - Middeleeuwen: een wapenschild maken Deze activiteit wordt aangeboden door jou en je medeleerlingen. 4

5 Afsluiten ( reflecteren ) Na het uitvoeren van de activiteit is de cirkel rond. Het is goed om na de activiteit nog een keer met de kinderen bij elkaar te gaan zitten en de activiteit te bespreken. Dus, stapsgewijs: Meemaken bespreken en nadenken doen afsluiten 5

6 Hoofdstuk 2 Activiteiten ontwikkelen Je weet nu dat een erfgoedles uit verschillende onderdelen moet bestaan, om de ervaring voor kinderen compleet te maken, en dus te zorgen dat ze iets leren. We gaan nu kijken naar het inhoudelijk ontwikkelen van erfgoedactiviteiten voor kinderen van de BSO. Deze activiteiten ga jij met je medeleerlingen bedenken en uitvoeren. In dit hoofdstuk wordt het ontwikkelen van activiteiten voor verschillende doelgroepen uitgelegd. Ook wordt besproken hoe je van een onderwerp tot een activiteit kunt komen. Verschillende doelgroepen Op BSO s zijn de groepen bij activiteiten vaak gesplitst in 4- tot 7-jarigen, en 8- tot 12-jarigen. Houd hier rekening mee bij het bedenken en ontwikkelen van een activiteit. Beide doelgroepen hebben andere behoeften en wensen bij spelen en leren: 4 tot 7 jaar - Zorg voor een duidelijk thema en een duidelijke structuur van activiteiten; - Sluit aan bij en maak gebruik van de fantasiewereld van de kinderen; - Bied kinderen de mogelijkheid om zelf te verkennen en te ontdekken; - Maak gebruik van een korte uitleg en een speelse aanpak; - Leg de nadruk niet op informatieoverdracht of feitenkennis - Werk met eenvoudige taal en veel beeldmateriaal; - Zorg dat activiteiten kort zijn met afwisseling tussen inspanning en ontspanning. 8 tot 12 jaar - Zorg voor een duidelijk thema en een duidelijke structuur van activiteiten; - Sluit aan op de eigen beleving en ontdekkingsdrang van kinderen; - Bied kinderen de mogelijkheid om zelf te verkennen en te ontdekken; - Leg de nadruk niet op informatieoverdracht of feitenkennis; - Bied kinderen de mogelijkheid om in groepjes zelfstandig te werken; - Laat ruimte voor onderling informeel contact. - Werk met de kinderen naar een resultaat. 6

7 Van onderwerp tot activiteit Het bedenken van een onderwerp is nog maar het begin van het ontwikkelen van een geschikte activiteit. Hieronder staat beschreven hoe je stapsgewijs van een onderwerp tot een activiteit kunt komen. Het is belangrijk dat je een leerdoel stelt en een leermiddel bedenkt. 1. Voor welke doelgroep wil je een activiteit maken? Houd hier rekening mee bij het uitwerken van een idee. 2. Wat is je leerdoel? Wat wil je de kinderen leren? Denk breed : wat hoort of past er allemaal bij het onderwerp? Voorbeeld: je hebt de Broerenkerk bezocht, die in de middeleeuwen is gebouwd. Het thema de middeleeuwse stad biedt veel mogelijkheden. Het leerdoel is: kennis krijgen over het leven in de middeleeuwse stad. 3. Verzamel zo veel mogelijk informatie over het onderwerp. Herkenbaarheid is voor kinderen erg belangrijk, dus blijf in eerste instantie dicht bij huis: wat valt er bijvoorbeeld te vertellen over de middeleeuwse stad Zwolle? 4. Ga nu weer versmallen: kies één deelaspect of stukje uit van het onderwerp. Dit kan ook weer afhankelijk zijn van de doelgroep waar je voor kiest. Voorbeeld: het eten in middeleeuws Zwolle 5. Pas eventueel je leerdoel aan. Voorbeeld: Het leerdoel is: kennis krijgen over de beschikbare ingrediënten en het eten in middeleeuws Zwolle. 6. Bedenk één of meerdere activiteiten bij het deelonderwerp. Dit is het leermiddel. Voorbeeld: een brood bakken volgens middeleeuws recept 7. Denk aan de eerdergenoemde stappen: meemaken bespreken en nadenken doen afsluiten. Hoe past jouw activiteit in dit rijtje? Is de activiteit bedoeld om het thema te introduceren (meemaken), of om te verwerken (doen)? Wat moet je nog toevoegen? 8. Beschrijf het leerdoel en de activiteit (het leermiddel) in een duidelijke opdracht voor leid(st)ers of kinderen. Let goed op of de historische feiten kloppen! 7

8 Hoofdstuk 3 Activiteiten aanbieden Er zijn verschillende mogelijkheden om activiteiten aan te bieden: in kleine groepjes, individueel, met of zonder leid(st)er, etc. De manier waarop je een activiteit aanbiedt is, zoals je eerder al kon lezen, ook afhankelijk van de doelgroep waar je mee werkt. Een aantal tips: - Zorg voor een duidelijke omschrijving en structuur van de activiteit. - Kinderen leren veel door samenwerken, maar in te grote groepen worden sommige kinderen niet gehoord. Werk dus in kleine groepjes, waar voldoende aandacht is voor iedereen. - Maak gebruik van de individuele kwaliteiten van ieder kind. Kan een kind bijvoorbeeld al goed lezen? Laat hem of haar de opdracht voorlezen. - Let goed op de wensen van de doelgroep (zie hoofdstuk 2). - Oudere kinderen werken graag zelfstandig. Dit kan ook in groepjes. Bedenk of je hier bij het ontwikkelen van een activiteit rekening mee kunt houden. - Oudere kinderen krijgen graag een bepaalde verantwoordelijkheid. Laat ze bijvoorbeeld een keuze maken uit twee varianten van een activiteit. Ook kun je een stapel opdrachtkaarten maken, waaruit ze zelf een aantal moeten selecteren en uitvoeren. - Denk bij het aanbieden van de activiteit aan de eerdergenoemde stappen. De focus zal liggen op de uit te voeren activiteit, maar besteed ook voldoende aandacht aan het bespreken van de activiteit en informatie, en de afsluiting aan het eind. Dit is minstens zo belangrijk. 8

9 Hoofdstuk 4 Activiteiten evalueren In een eerder stadium is het concept van ervaringsleren besproken. Ervaringsleren betekent zoals het woord al zegt leren door ervaren, door zelf actief te experimenteren en daardoor te leren over datgene waar je mee bezig bent. Het afsluiten van een activiteit is een belangrijk onderdeel in de cyclus van ervaringsleren. Het is goed om na de activiteit nog een keer met de kinderen bij elkaar te gaan zitten en de activiteit te bespreken, te evalueren of te verwerken. In dit hoofdstuk komen een aantal evaluatievormen aan bod. Doelgroep: kinderen 4-7 jaar Evalueren middels kringgesprek Een kringgesprek is bij alle leeftijdsgroepen een goede manier om een activiteit te evalueren. Bij jonge kinderen zal je dit gesprek meer moeten leiden met behulp van gerichte vragen. Jonge kinderen willen vaak heel veel vertellen, maar er zit niet altijd een duidelijke lijn in hun verhaal. Het structureren van het gesprek aan de hand van een aantal aandachtspunten is dan erg belangrijk. Kringgesprek Benodigdheden - kring van stoelen - eventueel materialen die bij de activiteit gebruikt zijn Activiteit Begin met algemene, inleidende vragen over de activiteit van vandaag. Voorbeeldvragen zijn: - Wie kan vertellen waar we vandaag geweest zijn? - Wat hebben we daar gedaan? Probeer kinderen individueel aan de beurt te laten komen. 9

10 Inhoud Ga vervolgens over op meer specifieke vragen over de inhoud van de activiteit. Voorbeeldvragen zijn: - Wat vond je leuk? Wat vond je minder leuk? - Als we morgen weer heen zouden gaan, wat zou je dan (nog eens) willen zien of doen? Je kunt ook onderzoeken of kinderen bepaalde zaken onthouden hebben. Bijvoorbeeld: - Wie weet nog hoeveel wieken de molen had? Evalueren middels activiteit Het nabespreken van een activiteit middels een kringgesprek valt aan te raden. Soms kan het echter ook zo zijn, dat kinderen hun ervaringen liever op een andere manier willen verwerken. Het evalueren middels een activiteit kan ook een goede aanvulling zijn op een kringgesprek. Het bespreken van een fotoverslag is een voorbeeld van een evaluatieactiviteit die je met jonge kinderen kunt uitvoeren. Fotoverslag Probeer bij activiteiten met jonge kinderen een camera bij de hand te hebben. Beeldmateriaal is voor jonge kinderen erg waardevol. Benodigdheden - foto s van de activiteit (zorg dat dit duidelijke foto s van de activiteit, de locatie of de kinderen zijn) ongeveer 10 stuks. - grote tafel - stoelen rond de tafel Activiteit Begin met algemene, inleidende vragen over de activiteit van vandaag. Voorbeeldvragen zijn: - Wie kan vertellen waar we vandaag geweest zijn? - Wat hebben we daar gedaan? Probeer kinderen individueel aan de beurt te laten komen. 10

11 Inhoud - Laat de foto s stuk voor stuk aan de kinderen zien - Stel vragen: o wie of wat staat er op de foto? o wat kun je over de persoon op de foto vertellen? Wat is hij/zij aan het doen? o heb jij dit ook gedaan? Vond je dit leuk? o etc. - Leg de foto s door elkaar op de tafel neer. - Vraag de kinderen de foto s op volgorde te leggen: o van als eerste gedaan tot als laatste gedaan o van minst leuk om te doen tot meest leuk om te doen o van meest makkelijk om te doen tot meest moeilijk om te doen o etc. Vraag aan kinderen waarom ze de foto s in een bepaalde volgorde neerleggen. Waarom was iets makkelijk, of juist moeilijk, leuk, of juist niet leuk? Ook met foto s kun je testen of kinderen bepaalde zaken onthouden hebben. Bijvoorbeeld: - Wie weet nog hoeveel wieken de molen had? Laat voor het antwoord de bijbehorende foto zien. 11

12 Doelgroep: kinderen 8-12 jaar Evalueren middels kringgesprek Een kringgesprek is bij alle leeftijdsgroepen een goede manier om een activiteit te evalueren. Bij oudere kinderen zul je wel merken dat het bespreken niet altijd even makkelijk gaat. Het is daarom belangrijk om de vragen open te houden, en niet teveel een vaststaand antwoord te verwachten. Leg de nadruk dus niet op feitenkennis. Laat de kinderen zelf het verloop van het gesprek bepalen. Geef in principe één of twee kinderen het woord, maar laat andere kinderen ook invallen/suggesties doen. Grijp in zodra het te rumoerig wordt door specifiek één kind aan te spreken en deze te laten vertellen. Kringgesprek Benodigdheden - kring van stoelen - eventueel materialen die bij de activiteit gebruikt zijn Activiteit - Laat de kinderen kort vertellen over de activiteit of de dag (waar zijn we geweest; wat hebben we gedaan?). Inhoud Ga vervolgens over op meer specifieke vragen over de inhoud van de activiteit. Voorbeeldvragen zijn: - Wat vond je leuk? Wat vond je minder leuk? - Wat was nieuw, wat wist of kende je nog niet? - Als we morgen weer heen zouden gaan, wat zou je dan (nog eens) willen zien of doen? Door het stellen van een indirecte kennisvraag kun je te weten komen wat de kinderen geleerd hebben. Bijvoorbeeld: - Als je je vader of moeder iets nieuws zou moeten leren over een molen (of een kasteel, stadsmuur etc.), wat zou je hem of haar dan vertellen? 12

13 Evalueren middels activiteit Het nabespreken van een activiteit middels een kringgesprek valt aan te raden. Soms kan het echter ook zo zijn, dat kinderen hun ervaringen liever op een andere manier willen verwerken. Het evalueren middels een activiteit kan ook een goede aanvulling zijn op een kringgesprek. Het maken van een interview met antwoorden is een voorbeeld van een evaluatieactiviteit die je met oudere kinderen kunt uitvoeren. Interview Benodigdheden - tafels en stoelen - pen en papier Activiteit - Laat de kinderen kort vertellen over de activiteit of de dag (waar zijn we geweest; wat hebben we gedaan? Wat vond leuk? Wat vond je minder leuk? Wat was nieuw, wat wist of kende je nog niet? Etc.) Inhoud - de kinderen worden verdeeld in groepjes van 2 of 3 personen - ieder groepje kiest een personage uit, dat past bij de activiteit van die dag (dus bijvoorbeeld: een molenaar, een inwoner uit een middeleeuwse stad, een boer etc.) - ieder groepje bedenkt minimaal 5 vragen, die ze als interviewer aan het bedachte personage zouden stellen. - de vragen moeten gaan over het onderwerp van de activiteit, dus bijvoorbeeld: de molen, het leven in een middeleeuwse stad, het leven op de boerderij etc. Voorbeeldvragen zouden kunnen zijn: o o o Hoeveel kilo graan kan deze molen in één dag malen? Waar kan ik het klooster in deze stad vinden? Hoe oud is uw boerderij? - ieder groepje bedenkt ook de antwoorden op de vragen. Wat weten ze nog, wat hebben ze geleerd? - de verschillende groepjes kunnen de vragen ook aan elkaar stellen: wie weet de juiste antwoorden? 13

14 Hoofdstuk 5 Voorbeelden van activiteiten Broerenkerk en omgeving Voorbeeldactiviteit 8-12 jaar / ook in te zetten voor 4-7 jaar Glas-in-lood ramen maken In Gotische middeleeuwse kerken vind je vaak glas-in-loodramen met allerlei kleuren glas. Ontwerp en maak zelf een gotisch glas-in-loodraam voor de Broerenkerk in Zwolle. Dit heb je nodig: Wit papier grijs potlood dikke zwarte stift kleurpotloden sla-olie kwastje lijm schaar stevig zwart papier Zo ga je te werk: 1. Maak een ontwerp voor je raam. Welke kenmerken heeft een gotisch raam? Denk hieraan bij het maken van je ontwerp. o Teken de lijnen met grijs potlood. o Denk aan de verschillende vlakken welke kleuren krijgen deze? 2. Pak een nieuw vel papier als het niet lukt of anders moet. 3. Als je tevreden bent over je ontwerp, trek je de potloodlijnen over met de zwarte stift. 4. Kleur de verschillende vlakken met kleurpotloden in. 5. Wanneer je tekening klaar is, smeer je hem met een kwastje in met slaolie. 6. Laat de tekening drogen. 7. Knip uit het zwarte papier een lijst of kozijn voor de glas-in-loodtekening. 8. Plak de tekening in de lijst. 9. Je glas in loodraam is klaar! Hang het in het licht voor een ruit of lamp. 14

15 Voorbeeldactiviteit 4-12 jaar / samenwerken verschillende leeftijden Kloostermoppen bakken (4-12 jaar) Kloostermoppen zijn middeleeuwse bakstenen. Ze waren veel groter dan de bakstenen van nu en werden vooral gebruikt in kloosters, kerken en kastelen. Dit heb je nodig: Boeken over de middeleeuwen internet mix voor witbrood 20 gram boter 275 ml water mixer oven met bakplaat boter om in te vetten liniaal theedoek twee andere kinderen en hulp van een leid(st)er Zo ga je te werk: 1. Zoek op hoe groot een kloostermop vroeger was. Schrijf dit op of onthoud het voor later. 2. Doe de mix en de boter in een beslagkom en voeg het water toe. 3. Kneed het geheel in circa 4 minuten met een mixer met deeghaken tot een soepel deeg. 4. Laat het deeg in de kom, afgedekt met een theedoek, 10 minuten rijzen. 5. Kneed het deeg na het rijzen tot een plat stuk. 6. Snijd en kneed uit het deeg een aantal kloostermoppen. 7. Meet met de liniaal of iedere kloostermop ongeveer de juiste afmeting heeft. Let op: de kloostermop gaat nog groter worden tijdens het rijzen! 8. Leg de kloostermoppen op een ingevette bakplaat. 9. Leg een theedoek over de kloostermoppen en laat het deeg 45 minuten narijzen. 10. Verwarm de oven voor op 220 C. 11. Bak de kloostermoppen onder in de oven in ongeveer 25 minuten gaar en bruin. 12. Meet met de liniaal of iedere kloostermop ongeveer de juiste afmeting heeft. Snijd er eventueel een stukje vanaf. 13. Vergelijk de kloostermop met een baksteen van nu. Wat valt je op? Wat betekent dit voor het bouwen van bijvoorbeeld een muur? 14. Laat de baksteen liggen en eet je kloostermop lekker op! 15

16 Molen De Passiebloem Voorbeeldactiviteit 4-7 jaar Maak je eigen windmolen Dit heb je nodig: vierkant stuk stevig papier schaar pen liniaal speld met een dikke kop potlood met gum aan de achterkant schaar hulp van een leid(st)er Zo maak je de molen: 1. teken schuine lijnen op het vierkante stuk papier; van de ene hoek naar de andere; 2. prik met de speld gaatjes in de hoeken, net naast de lijn; 3. knip elke schuine lijn in tot de helft van het midden van het vierkant; 4. vouw de 4 hoeken met gaatjes naar het midden; 5. duw de speld door de gaatjes en het midden van het vierkant; 6. duw de speld in de het gummetje van het potlood. 7. Je molen is klaar! Probeer samen met de andere kinderen en leid(st)ers of hij werkt! Voorbeeldactiviteit 8-12 jaar: Wiekstanden bedenken Dit heb je nodig: boeken over molens internet papier stiften of kleurpotloden twee andere kinderen Zo ga je te werk: - Zoek informatie over verschillende wiekstanden. - Welke wiekstanden zijn er en wat betekenen de verschillende wiekstanden? - Bedenk samen drie nieuwe wiekstanden en daarbij behorende betekenissen. - Denk voor het bedenken van nieuwe standen aan het gebruik van materialen om aan de wieken te hangen, bijvoorbeeld een schoen of een speciale vlag. - Maak een tekening van iedere nieuwe wiekstand en schrijf de betekenis erbij. 16

17 Voorbeeldactiviteit jaar / erfgoed in maatschappelijke context: Symbolen van Nederland Voor veel toeristen zijn molens een symbool van Nederland, net als klompen, kaas en koeien. Wat vind jij van dit symbool? Past de molen bij Nederland? We gaan een collage (poster met plaatjes, tekst en foto s) maken van dingen die jij typisch Nederlands vindt. Wat worden de nieuwe symbolen van Nederland? Dit heb je nodig: Allerlei tijdschriften groot vel wit papier schaar en lijm twee andere kinderen Zo maak je de collage: 1. Knip uit de tijdschriften allerlei plaatjes, stukjes tekst en foto s die jij bij Nederland vindt passen. 2. Leg de uitgeknipte dingen op het witte vel papier. Leg aan je groepsgenoten uit wat je hebt uitgeknipt, en waarom. 3. Overleg met je groepsgenoten welke dingen jullie gaan opplakken, en waar. 4. Zijn jullie er uit? Plak de plaatjes, foto s en teksten op het witte vel papier. 5. Klaar? Presenteer nu kort jullie collage aan de andere groepjes, en leg uit wat jullie hebben uitgeknipt, en waarom. 17

1. Van je juf of meester krijg je een plaatje. Bekijk je plaatje goed. 3. Zoek samen nog vier klasgenoten met een ander plaatje.

1. Van je juf of meester krijg je een plaatje. Bekijk je plaatje goed. 3. Zoek samen nog vier klasgenoten met een ander plaatje. Opdracht 1 Ongeveer 150 jaar geleden stonden er veel steenfabrieken langs de IJssel. De stenen werden van klei gemaakt. Dat kon je langs de IJssel vinden. Als de rivier overstroomde, bleef er een laagje

Nadere informatie

Bontje, de poes van de molen groep 3/4

Bontje, de poes van de molen groep 3/4 Verhalend ontwerp over Olie- en Korenmolen Woldzigt in Roderwolde Bontje, de poes van de molen groep 3/4 Episode 1: Bontje, de poes van de molen Bontje is een lieve poes. Ze woont in een molen en is van

Nadere informatie

lesbrieven water verzamelen avonturenpakket de uitvinders en de verdronken rivier leerlingen werkblad Lesbrief 1:

lesbrieven water verzamelen avonturenpakket de uitvinders en de verdronken rivier leerlingen werkblad Lesbrief 1: lesbrieven leerlingen werkblad Lesbrief 1: water verzamelen Verhaal: De Uitvinders en De Verdronken Rivier Opdracht 1: Opdracht 2: Opdracht 3: Opdracht 4: Brainstorm over water Bouw een water-takel-kraan

Nadere informatie

Opdracht bij een bedrijfsbezoek door leerlingen Een aantrekkelijk bedrijfsbezoek speurtocht door het bedrijf

Opdracht bij een bedrijfsbezoek door leerlingen Een aantrekkelijk bedrijfsbezoek speurtocht door het bedrijf Opdracht bij een bedrijfsbezoek door leerlingen Een aantrekkelijk bedrijfsbezoek speurtocht door het bedrijf Introductie Er gebeuren allerlei activiteiten binnen een technisch bedrijf. Meer dan we ons

Nadere informatie

AVONTURENPAKKET DE UITVINDERS

AVONTURENPAKKET DE UITVINDERS LESBRIEVEN LEERLINGENBESTAND LESBRIEF 1: WATER VERZAMELEN Verhaal: De Uitvinders en De Verdronken Rivier Opdracht 1: Opdracht 2: Opdracht 3: Opdracht 4: Brainstorm over water Bouw een water-takel-kraan

Nadere informatie

Wie ben jij? HANDLEIDING

Wie ben jij? HANDLEIDING HANDLEIDING Wie ben jij? Korte omschrijving lesactiviteit Iedereen legt vijf vingers op tafel. Om de beurt vertel je iets over jezelf, waarvan je denkt dat het uniek is. Als het inderdaad uniek is, dan

Nadere informatie

lezen veilig leren Kinderboekenweektip Voorbereiding Les 1 - kookboeken en recepten Benodigde materialen Werkwijze

lezen veilig leren Kinderboekenweektip Voorbereiding Les 1 - kookboeken en recepten Benodigde materialen Werkwijze veilig leren lezen Kinderboekenweektip 2009 Auteur: Josée Warnaar Het thema van de kinderboekenweek is Aan tafel! - Eten en snoepen in kinderboeken. In deze tip bakt u met de kinderen letterkoekjes. Het

Nadere informatie

Zelf papier maken!? Hoe doe je dat?

Zelf papier maken!? Hoe doe je dat? Zelf papier maken!? Hoe doe je dat? Hoe belangrijk is papier? Wat voor heb je papier nodig? Met papier kan je bijvoorbeeld: schrijven, tekenen of boeken maken. Van oud papier zoals kranten, kun je zelf

Nadere informatie

AVONTURENPAKKET DE UITVINDERS

AVONTURENPAKKET DE UITVINDERS LESBRIEVEN LEERLINGENBESTAND LESBRIEF 2: RAVIJN OVERSTEKEN Verhaal: De Uitvinders en De Verdronken Rivier (deel 2) Het ravijn Opdracht 1: Opdracht 2: Opdracht 3: Brainstorm ravijn oversteken Bruggen bouwen

Nadere informatie

Vollenhove Wonen op een havezate

Vollenhove Wonen op een havezate D S T R K C N T Opdracht 1 Nodig: foto van jezelf als klein kind, fotoblad opdracht 1 In Vollenhove staat de havezate Oldruitenborgh. De havezate is al heel oud. Bijna 250 jaar geleden, rond 1770, woonden

Nadere informatie

Kastelen Steden en staten Groep 7 Handleiding voor de leerkracht Informatie voor de geschiedenislessen

Kastelen Steden en staten Groep 7 Handleiding voor de leerkracht Informatie voor de geschiedenislessen Kastelen Steden en staten Groep 7 Handleiding voor de leerkracht Deze handleiding en de opdrachten zijn bedoeld als aanvulling op de geschiedenislessen over de steden en staten. De lesonderdelen beschreven

Nadere informatie

Handleiding voor: * spreekbeurt * nieuwskring * leeskring * werkstuk

Handleiding voor: * spreekbeurt * nieuwskring * leeskring * werkstuk Handleiding voor: * spreekbeurt * nieuwskring * leeskring * werkstuk Antoniusschool Groep 5/6 Let op: deze heb je het hele schooljaar nodig! Hoe maak je een spreekbeurt? Mijn voorbereiding: 1. Je kiest

Nadere informatie

Drents Museum. Wat als de stoel van meneer Rietveld kon praten? Groep 3 Les 4 De opdracht...

Drents Museum. Wat als de stoel van meneer Rietveld kon praten? Groep 3 Les 4 De opdracht... Drents Museum Wat als de stoel van meneer Rietveld kon praten? Groep 3 Les 4 De opdracht... Les 4 De opdracht... Drents Museum Groep 3 Duur: naar eigen inzicht (evt. te verdelen over meerdere lessen) Lesvoorbereiding

Nadere informatie

Grenzeloze vrijheid? Discussiebijeenkomst tienerclub

Grenzeloze vrijheid? Discussiebijeenkomst tienerclub Grenzeloze vrijheid? Discussiebijeenkomst tienerclub Leeftijd: 12-16 jaar Tijdsduur: 1 uur Doelen - De jongeren denken na over de betekenis van de muur tussen Israël en de Palestijnse gebieden in het dagelijks

Nadere informatie

Groep 7/8 Rechten van het kind

Groep 7/8 Rechten van het kind Groep 7/8 Rechten van het kind Rechten van het kind GROEP 7/8 Instructie lesmateriaal Het gedicht vormt een goede introductie voor het thema Kinderrechten. Gebruik de achtergrondinformatie om meer te vertellen

Nadere informatie

AVONTURENPAKKET DE UITVINDERS

AVONTURENPAKKET DE UITVINDERS LESBRIEVEN LEERLINGEN WERKBLAD LESBRIEF 3: VLIEGEN Verhaal: De Uitvinders en De Verdronken Rivier (deel 3) Vliegen Opdracht 1: Opdracht 2: Opdracht 3: Ontwerp een vliegmachine Proefvliegen: drijven op

Nadere informatie

Opdracht 1 Nodig: kleurpotloden of stiften, poster Maak je huis mooi.

Opdracht 1 Nodig: kleurpotloden of stiften, poster Maak je huis mooi. Opdracht 1 Nodig: kleurpotloden of stiften, poster Maak je huis mooi. Hoe ziet de woonkamer in jouw huis eruit? Hebben jullie behang met bloemen, zijn de muren in een mooie kleur geverfd of hebben jullie

Nadere informatie

lesbrieven avonturenpakket de uitvinders en het zonnewiel leerlingenbestand Lesbrief 1: Opdracht 1: Maak een energieweb

lesbrieven avonturenpakket de uitvinders en het zonnewiel leerlingenbestand Lesbrief 1: Opdracht 1: Maak een energieweb lesbrieven leerlingenbestand Lesbrief 1: Sunny Opdracht 1: Maak een energieweb Opdracht 2: Teken Sunny de elektrische auto Opdracht 3: De zonnetoren avonturenpakket de uitvinders en het zonnewiel Opdracht

Nadere informatie

AVONTURENPAKKET DE UITVINDERS EN HET ZONNEWIEL

AVONTURENPAKKET DE UITVINDERS EN HET ZONNEWIEL LESBRIEVEN LEERLINGENBESTAND LESBRIEF 1: SUNNY Opdracht 1: Maak een energieweb Opdracht 2: Teken Sunny de elektrische auto Opdracht 3: De zonnetoren AVONTURENPAKKET DE UITVINDERS EN HET ZONNEWIEL Copyright

Nadere informatie

Waar groeit mijn eten? handleiding afsluitende les

Waar groeit mijn eten? handleiding afsluitende les Waar groeit mijn eten? handleiding afsluitende les Uitgave: Amsterdams NME Centrum Waar groeit mijn eten? handleiding - afsluitende les Ontwikkeld in opdracht van Vereniging Boerenstadswens www.boerenstadswens.nl

Nadere informatie

VAN DRAPENIERLAAN TOT HANDJESGRAS. Thema: verhalen

VAN DRAPENIERLAAN TOT HANDJESGRAS. Thema: verhalen DOCENT Binnen het thema verhalen houden zich bezig met de straatnamen in. Waar komen deze straatnamen vandaan? En wat betekenen ze? En waar komt de naam zelf vandaan? Bij een bezoek aan het Historisch

Nadere informatie

Speel-ontdekboek bij De Molenmuis

Speel-ontdekboek bij De Molenmuis Speel-ontdekboek bij De Molenmuis Inhoud 1. En toen en toen... 2. Achter elkaar aanjgen 3. Kat begint met een K... 4. Wat zegt de molen? 5. Pas op gevaar! 6. En toen stak de muis zijn tong uit... 7. Mmm

Nadere informatie

S C I E N C E C E N T E R

S C I E N C E C E N T E R HET DUIZELT VOOR JE OGEN Maar je hersenen maken er een mooie film van. Met een speciale ronddraaiende trommel met spleetjes: een zoötroop, kunnen jullie je eigen bioscoop maken. Maak allebei een aantal

Nadere informatie

1. Het feest van de koning. Slingers maken. Nodig gekleurde strookjes papier touw gekleurde A4 tjes witte A4 tjes kleurpotloden of stiften schaar

1. Het feest van de koning. Slingers maken. Nodig gekleurde strookjes papier touw gekleurde A4 tjes witte A4 tjes kleurpotloden of stiften schaar 1. Het feest van de koning Slingers maken gekleurde strookjes papier touw gekleurde A4 tjes witte A4 tjes kleurpotloden of stiften schaar Op onderstaande site staan verschillende mogelijkheden om een feestelijke

Nadere informatie

en zelfbeeld Lichamelijke ontwikkeling Lesdoelen: Werkvormen: Benodigdheden: Kinderboeken: Les 1: Wie ben ik Lesoverzicht

en zelfbeeld Lichamelijke ontwikkeling Lesdoelen: Werkvormen: Benodigdheden: Kinderboeken: Les 1: Wie ben ik Lesoverzicht I Lichamelijke ontwikkeling en zelfbeeld Les 1: Wie ben ik Lesoverzicht Lesdoelen: Kinderen worden zich meer bewust van eigen talenten en eigenschappen en ontwikkelen een positief zelfbeeld. Kinderen kunnen

Nadere informatie

Bevolkingsgroepen DOE KAART 1. Naam van het project. Als je voor deze opdracht kiest leer je meer over een bepaalde bevolkingsgroep.

Bevolkingsgroepen DOE KAART 1. Naam van het project. Als je voor deze opdracht kiest leer je meer over een bepaalde bevolkingsgroep. DOE KAART 1 Bevolkingsgroepen Als je voor deze opdracht kiest leer je meer over een bepaalde bevolkingsgroep. Zoek 6 verschillende bevolkingsgroepen op. Kies 1 bevolkingsgroep uit waar je meer over wilt

Nadere informatie

lesbrieven De ontdekking avonturenpakket de uitvinders en het zonnewiel leerlingenbestand Lesbrief 3: Verhaal deel 1: De laatste ansichtkaart

lesbrieven De ontdekking avonturenpakket de uitvinders en het zonnewiel leerlingenbestand Lesbrief 3: Verhaal deel 1: De laatste ansichtkaart lesbrieven leerlingenbestand Lesbrief 3: De ontdekking Verhaal deel 1: De laatste ansichtkaart Opdracht 1: Horizonverfraaiing Verhaal deel 2: De ontdekking Opdracht 2: Laat maar draaien Opdracht 3: Steentjes

Nadere informatie

Materialen: Vrij. Verf, potlood, collagetechnieken op computer of met lijm en tijdschriften, en fotografie.

Materialen: Vrij. Verf, potlood, collagetechnieken op computer of met lijm en tijdschriften, en fotografie. Lesbrief Ontwerpwedstrijd voor leerlingen Inzendingen moeten binnen zijn op uiterlijk 1 mei 2017. Tijdens de Dag van de Jonge Jury op 7 juni wordt de winnaar van de Jonge Jury Ontwerpwedstrijd bekendgemaakt

Nadere informatie

Museumles Tureluurtje. Docentenhandleiding

Museumles Tureluurtje. Docentenhandleiding Museumles Tureluurtje Docentenhandleiding September 2014 Inhoud De museumles in het kort... 3 Voorbereiding in de klas... 3 In het museum... 3 Afsluiting in de klas... 3 De museumles uitgewerkt... 4 Introductieles

Nadere informatie

eigen woonplaats Oorlog: geschiedenis in de geschiedenis monumenten hebben te maken met oorlogen? Welke oorlogen

eigen woonplaats Oorlog: geschiedenis in de geschiedenis monumenten hebben te maken met oorlogen? Welke oorlogen geschiedenis Oorlog: geschiedenis in de eigen woonplaats Omschrijving van de opdracht: Wat doe je als leerkracht? Introductie Thema: Oorlog: geschiedenis in de eigen woonplaats Introduceren thema Oorlog:

Nadere informatie

SOCIALE VAARDIGHEDEN MET AFLATOUN

SOCIALE VAARDIGHEDEN MET AFLATOUN SOCIALE VAARDIGHEDEN MET AFLATOUN Dit thema is opgesplitst in drie delen; gevoelens, ruilen en familie. De kinderen gaan eerst aan de slag met gevoelens. Ze leren omgaan met de gevoelens van anderen. Daarna

Nadere informatie

CONCEPT TOOL ONTWERPEN IN BEELD VOOR EIGEN GEBRUIK

CONCEPT TOOL ONTWERPEN IN BEELD VOOR EIGEN GEBRUIK 1 Leerdoelen verhelderen 1A Hoe ziet de vaardigheid eruit? Neem een vaardigheid die in komende project of les belangrijk gaat zijn. Schrijf de vaardigheid op een groot vel en verdeel de rest van het vel

Nadere informatie

Lesbrief: Beroepenmagazine Thema: Mens & Dienstverlenen aan het werk

Lesbrief: Beroepenmagazine Thema: Mens & Dienstverlenen aan het werk Lesbrief: Beroepenmagazine Thema: Mens & Dienstverlenen aan het werk Copyright Stichting Vakcollege Groep 2015. Alle rechten voorbehouden. Inleiding In de lesbrieven van het thema Aan het werk hebben jullie

Nadere informatie

Huiswerk Spreekbeurten Werkstukken

Huiswerk Spreekbeurten Werkstukken Huiswerk Spreekbeurten Werkstukken - 2 - Weer huiswerk? Nee, deze keer geen huiswerk, maar een boekje óver huiswerk! Wij (de meesters en juffrouws) horen jullie wel eens mopperen als je huiswerk opkrijgt.

Nadere informatie

Staphorst op de kaart

Staphorst op de kaart Opdracht 1 Je krijgt een oude kaart van de. Deze kaart is in 1866 gemaakt. Dat is ongeveer 150 jaar geleden. Nodig: kleurpotloden 1. Onderstreep Rouveen, Staphorst en IJhorst met een rood potlood. 2. Zet

Nadere informatie

Paddenstoelen kweken in de klas

Paddenstoelen kweken in de klas Paddenstoelen kweken in de klas Werkbladen 1. Woordweb 2. Hoe groeien onze paddenstoelen? Werkbladen groep 5 t/m 8 3. Hoe ziet mijn paddenstoel eruit? Versie: groep 5/6 en versie: groep 7/8 4. Recept:

Nadere informatie

WERKBLAD mijn landschap

WERKBLAD mijn landschap WERKBLAD mijn landschap Hoe zie jij het landschap? Wat vind je mooi of belangrijk? Ga alleen of in groepjes aan de slag en maak - een presentatie op papier of digitaal - een gedicht, een verhaal of een

Nadere informatie

Opdracht 1. Kweern Rosmolen Watermolen Windmolen Wrijfsteen. Lesmap Patattenmolen Opstal. Geboorte Christus Jaar 0. Vandaag

Opdracht 1. Kweern Rosmolen Watermolen Windmolen Wrijfsteen. Lesmap Patattenmolen Opstal. Geboorte Christus Jaar 0. Vandaag Opdracht 1 Zet de verschillende soorten molens in de juiste volgorde van oud naar jong op de tijdlijn in de rode kadertjes. Ken jij ook nog de juiste benamingen? Vul de letters van de foto in bij de juiste

Nadere informatie

lesbrieven avonturenpakket de uitvinders en de verdronken rivier leerlingen werkblad Lesbrief 2:

lesbrieven avonturenpakket de uitvinders en de verdronken rivier leerlingen werkblad Lesbrief 2: lesbrieven leerlingen werkblad Lesbrief 2: RAVIJN OVERSTEKEN Verhaal: De Uitvinders en De Verdronken Rivier (deel 2) Het ravijn Opdracht 1: Opdracht 2: Opdracht 3: Brainstorm ravijn oversteken Bruggen

Nadere informatie

Lesideeën groep 1 en 2

Lesideeën groep 1 en 2 2 Doelstellingen Na het project kunnen de kinderen vertellen hoe een tandarts en een tandheelkundige praktijk eruitzien. Ook kunnen de kinderen vertellen hoe, wanneer en hoe vaak ze tandenpoetsen. Werkwijze

Nadere informatie

Beste leerkracht, leerling,

Beste leerkracht, leerling, Voortraject Beste leerkracht, leerling, Binnenkort staat de Techno Trailer bij jullie voor de schoolpoort. Wij kijken er alvast naar uit om jullie te mogen ontmoeten. Graag willen we jullie die dag volledig

Nadere informatie

De oude molen groep 7/8

De oude molen groep 7/8 Verhalend ontwerp over Olie- en Korenmolen Woldzigt in Roderwolde De oude molen groep 7/8 Episode 1: Het uitzicht van Merlijn De leerkracht vertelt over Merlijn, een jongen van een jaar of 10. Merlijn

Nadere informatie

WIJ BESLISSEN MEE: KINDEREN EN INSPRAAK

WIJ BESLISSEN MEE: KINDEREN EN INSPRAAK WIJ BESLISSEN MEE: KINDEREN EN INSPRAAK VOORBESPREKING Een kinderreglement Kinderen laten nadenken over de rechten van het kind. Verzamel samen met de kinderen materiaal uit de media waarin kinderen betrokken

Nadere informatie

Les 1 Probleem verkennen, ideeën verzinnen en kiezen

Les 1 Probleem verkennen, ideeën verzinnen en kiezen en Casus Tafels leren in samenwerking met OBS Het Galjoen, Den Hoorn Wetenschapsknooppunt Zuid-Holland TU Delft en ontwerpbureau Meeple In deze casus ontwerpen leerlingen een leuke manier om tafels te

Nadere informatie

naam WERKBLAD in de buurt van de school Bekijk de buurt waar de school staat. Probeer de vragen te beantwoorden.

naam WERKBLAD in de buurt van de school Bekijk de buurt waar de school staat. Probeer de vragen te beantwoorden. WERKBLAD in de buurt van de school Bekijk de buurt waar de school staat. Probeer de vragen te beantwoorden. Ga het vragen. Zoek in boeken en op internet. Schrijf de antwoorden op. Zoek er plaatjes bij.

Nadere informatie

De lamp. Copyright Vakcollege Groep B.V. 2011. Alle rechten voorbehouden.

De lamp. Copyright Vakcollege Groep B.V. 2011. Alle rechten voorbehouden. De lamp Copyright Vakcollege Groep B.V. 2011. Alle rechten voorbehouden. De lamp Met lampen is het als met schoenen; ze zijn vanzelfsprekend en je ziet ze overal. Pas als de stroom een keer uitvalt, merk

Nadere informatie

LESBRIEF LES 1 DE VOEDSELKETENLES SAMENVATTING LES 1 VOORBEREIDING BENODIGDHEDEN DUUR LESDOELEN LINK ZAAKVAKKENINHOUD. Wat is voedselverspilling?

LESBRIEF LES 1 DE VOEDSELKETENLES SAMENVATTING LES 1 VOORBEREIDING BENODIGDHEDEN DUUR LESDOELEN LINK ZAAKVAKKENINHOUD. Wat is voedselverspilling? SAMENVATTING In deze les wordt het begrip voedselverspilling geïntroduceerd. De leerlingen maken kennis met een voedselketen en ontdekken welke partijen daarbij betrokken zijn (de schakels in de voedselketen:

Nadere informatie

Kerstkoekjes bakken. Voor elke leerling een exemplaar van de Kopieerbladen Kerstkoekjes bakken 1, 2 en 3.

Kerstkoekjes bakken. Voor elke leerling een exemplaar van de Kopieerbladen Kerstkoekjes bakken 1, 2 en 3. Kerstkoekjes bakken Leeftijdsgroep Kerndoel 8-12 jaar Deze les levert een bijdrage aan kerndoel: 3 De leerlingen leren vaste tijdstippen op analoge en/of digitale klokken aflezen en leren daarmee een dagindeling

Nadere informatie

ISBN 978-90-78688-03-7 Eerste druk, derde oplage

ISBN 978-90-78688-03-7 Eerste druk, derde oplage 2008 Leskist.nl, Noordhorn Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige

Nadere informatie

lesprogramma PO activerende lessen over respect voor het primair onderwijs

lesprogramma PO activerende lessen over respect voor het primair onderwijs lesprogramma PO activerende lessen over respect voor het primair onderwijs Wordle van respect Duur Materialen een computer met internetverbinding Introductie Op 8 november is het de Dag van Respect. Deze

Nadere informatie

Archeologen logboek Namen:....

Archeologen logboek Namen:.... Archeologen logboek Namen:... Bladzijde 1 De antwoorden op deze vragen kun je vinden bij de internetsites die bij opdracht 1 op de WebQuest staan. Vul de antwoorden in de piramide in. De letters in de

Nadere informatie

Presentatiekaart - folder

Presentatiekaart - folder Presentatiekaart - folder Je laat zien wat het antwoord is op de en hoe je eraan gekomen bent. Een folder geeft een korte uitleg van een probleem en wordt gebruikt om mensen in te lichten over bijvoorbeeld

Nadere informatie

Wereldgodsdiensten. Project Levensbeschouwing 2 e klas St. Nicolaaslyceum. Naam:

Wereldgodsdiensten. Project Levensbeschouwing 2 e klas St. Nicolaaslyceum. Naam: Wereldgodsdiensten Project Levensbeschouwing 2 e klas St. Nicolaaslyceum Naam: Inhoudsopgave Inleiding Schema Beoordeling Deel 1 Test jezelf! Deel 2 Kies je onderwerp en aan de slag! Deel 3 Het ervaren

Nadere informatie

De nieuwe zorgmedewerker

De nieuwe zorgmedewerker Werkblad De nieuwe zorgmedewerker De zorg verandert in snel tempo. Ook jouw rol als verzorgende of helpende verandert: meer aandacht voor individuele cliënten en hun netwerk. Werken met een zorg-leefplan

Nadere informatie

De pietenschool. speluitleg

De pietenschool. speluitleg De pietenschool speluitleg Speel de pietenspelletjes, doe de oefeningen en word een echte hulppiet! De Pietenschool is een leuk en gezellig spel voor de Sinterklaastijd. Het spel kan op verschillende manieren

Nadere informatie

project Escher Je werkt tijdens dit project individueel en samen. Welke opdracht je alleen doet en welke samen wordt per opdracht beschreven.

project Escher Je werkt tijdens dit project individueel en samen. Welke opdracht je alleen doet en welke samen wordt per opdracht beschreven. instructie De komende vijf weken gaan we drie uur per week aan dit project werken. Binnen dit project zijn er vijf opdrachten die je moet doen. Je mag zelf weten wanneer je welke opdracht maakt, maar denk

Nadere informatie

Lesvoorbereiding Tumult Kunst!? CKV 3-4 vmbo

Lesvoorbereiding Tumult Kunst!? CKV 3-4 vmbo Lesvoorbereiding Tumult Kunst!? CKV 3-4 vmbo Hoofdstuk Vaardigheid: Leerdoel: Inleiding Reflecteren op de eigen ervaringen met kunst en cultuur. De leerling kan: uitleggen wat cultuur is; uitleggen wat

Nadere informatie

Kern 3: doos-poes-koek-ijs

Kern 3: doos-poes-koek-ijs Kern 3: doos-poes-koek-ijs In deze kern leert uw kind: Letters: d - oe - k - ij z Woorden: doos, poes, koek, ijs, zeep Herhaling van de letters van kern 1 en 2 Deze nieuwe woorden en letters worden aangeboden

Nadere informatie

Hoe schrijf ik de geheimste brief?

Hoe schrijf ik de geheimste brief? Lesbrief Onderzoekend Leren Hoe schrijf ik de geheimste brief? Deze lesbrief gebruikt de methodiek onderzoekend leren uit de leerkrachtgids Onderzoekend leren met chemie. Deze lesbrief geeft verdieping

Nadere informatie

Onlangs heeft u met uw klas een bezoek gebracht aan het Kinderboekenmuseum. Wij hopen dat u dit heeft ervaren als een leuk en leerzaam bezoek.

Onlangs heeft u met uw klas een bezoek gebracht aan het Kinderboekenmuseum. Wij hopen dat u dit heeft ervaren als een leuk en leerzaam bezoek. Beste docent, Onlangs heeft u met uw klas een bezoek gebracht aan het Kinderboekenmuseum. Wij hopen dat u dit heeft ervaren als een leuk en leerzaam bezoek. De leerlingen hebben in het museum onder andere

Nadere informatie

Tuin van Heden 3 en 4 Werken met kunst in de paasperiode. Kernles 1: Kunstenaar, wat vertel je mij?

Tuin van Heden 3 en 4 Werken met kunst in de paasperiode. Kernles 1: Kunstenaar, wat vertel je mij? Tuin van Heden 3 en 4 Werken met kunst in de paasperiode Opmerking vooraf: Voor de uitwerking van deze lessen hebben we doelen gehaald uit verschillende thema s van de betreffende graad. Na elk doel verwijzen

Nadere informatie

MODULE #6 DREAMBOARD PROCES

MODULE #6 DREAMBOARD PROCES MODULE #6 DREAMBOARD PROCES Welkom bij het 90 dagen mindset coachings programma. Dit programma heeft de potentie om jouw leven compleet te veranderen de komende 90 dagen. Daarin is het belangrijk dat je

Nadere informatie

Hoe maak ik in groep 6 een werkstuk?

Hoe maak ik in groep 6 een werkstuk? Hoe maak ik in groep 6 een werkstuk? Je gaat de komende weken thuis een werkstuk maken. Een werkstuk is een lange weettekst. Het wordt geschreven om iemand iets te leren of te laten weten. Net als in een

Nadere informatie

Opdracht 1 Deze week ga je precies bijhouden wat je allemaal eet en drinkt. Dat kun je noteren in je weekmenu, dat je van je juf of meester krijgt.

Opdracht 1 Deze week ga je precies bijhouden wat je allemaal eet en drinkt. Dat kun je noteren in je weekmenu, dat je van je juf of meester krijgt. Opdracht 1 Deze week ga je precies bijhouden wat je allemaal eet en drinkt. Dat kun je noteren in je weekmenu, dat je van je juf of meester krijgt. Opdracht 2 Aten de mensen vroeger hetzelfde als wij nu?

Nadere informatie

Chique woorden Weet jij wat deze woorden betekenen? Vraag om de beurt de betekenis van een chique woord aan elkaar.

Chique woorden Weet jij wat deze woorden betekenen? Vraag om de beurt de betekenis van een chique woord aan elkaar. LES 8: Spijsvertering (2) Chique woorden Weet jij wat deze woorden betekenen? Vraag om de beurt de betekenis van een chique woord aan elkaar. Defecatie - Poepen Borborygmus - Knorrende maag Monosodiumglutamaat

Nadere informatie

Tip. In de herfst en winter is de maan vroeg in de ochtend goed te zien.

Tip. In de herfst en winter is de maan vroeg in de ochtend goed te zien. Reis naar de maan GROEP 3-4 22 20 & 50 minuten, verdeeld over twee lessen 1, 23, 46 en 54 De leerling: leert samenwerken leert bewegen op muziek leert luisteren naar ritme en muziek herkent vier fasen

Nadere informatie

Opdracht. Doelen waar je aan gaat werken:

Opdracht. Doelen waar je aan gaat werken: Groenten pimpen Opdracht Groenteboer Gert Stoofpeer maakt zich zorgen! Kinderen (vooral kleuters) eten te weinig groenten. Kinderen vinden groenten vaak niet lekker en niet leuk. Gert wil hier iets aan

Nadere informatie

Module 9 Kennis delen en coachen

Module 9 Kennis delen en coachen OPDRACHTEN Verzorgende IG Maatschappelijke Zorg Module 9 Kennis delen en coachen Inhoudsopgave Leeropdrachten 3 Leren 5 A Hoe leer ik? 5 B Bevorderende en belemmerende factoren 7 C Plan van aanpak bij

Nadere informatie

Leskist THEMA-handleiding Opgeruimd houdt netjes Groep 3 en 4

Leskist THEMA-handleiding Opgeruimd houdt netjes Groep 3 en 4 BuitenWijs samen sterk in NME BuitenWijs brengt mensen actief met het buiten in aanraking, zodat zij wijs omgaan met hun eigen leefomgeving Leskist THEMA-handleiding Opgeruimd houdt netjes Groep 3 en 4

Nadere informatie

REKENEN MET AFLATOUN HOEVEEL MUNTJES? (15 MINUTEN) MUNTJES!! (15 MINUTEN) MEL & JOL OP DE MARKT (30 MINUTEN) VAN GROOT NAAR KLEIN (15 MINUTEN)

REKENEN MET AFLATOUN HOEVEEL MUNTJES? (15 MINUTEN) MUNTJES!! (15 MINUTEN) MEL & JOL OP DE MARKT (30 MINUTEN) VAN GROOT NAAR KLEIN (15 MINUTEN) REKENEN MET AFLATOUN De leerlingen ontdekken dat er verschillende soorten munten zijn. Ze leren dat bepaalde voorwerpen verschillende waarden kunnen hebben. Ze leren sorteren op grootte, kleur en materiaal.

Nadere informatie

Drukte bij de molen groep 5/6

Drukte bij de molen groep 5/6 Verhalend ontwerp over Olie- en Koren Woldzigt in Roderwolde Drukte bij de groep 5/6 Episode 1: Mensen rond 1900 De leerkracht laat een oud kistje of blikje zien. Daarin zitten allemaal kaartjes. Op die

Nadere informatie

K 1 Symmetrische figuren

K 1 Symmetrische figuren K Symmetrische figuren * Spiegel Plaats de spiegel zó, dat je twee gelijke figuren ziet. Plaats de spiegel nu zó op het plaatje, dat je dezelfde figuur precies éénmaal ziet. Lukt dat bij alle plaatjes?

Nadere informatie

MUSEUMLES IN HET VAN ABBEMUSEUM Groep 7 en 8

MUSEUMLES IN HET VAN ABBEMUSEUM Groep 7 en 8 MUSEUMLES IN HET VAN ABBEMUSEUM Groep 7 en 8 Inleiding In groep 7 of 8 komen leerlingen vaak voor de tweede keer met hun klas naar het van Abbemuseum. Bij het eerste bezoek, in groep 5 of 6, hebben ze

Nadere informatie

HANDLEIDING BLOEMPOT ONDERBOUW

HANDLEIDING BLOEMPOT ONDERBOUW HANDLEIDING BLOEMPOT ONDERBOUW De opdracht In deze drie energizers gaan de leerlingen aan de slag met het bedenken van een nieuwe manier om een bloempot te gebruiken. Dit doen de leerlingen door te bespreken

Nadere informatie

Reflectiegesprekken met kinderen

Reflectiegesprekken met kinderen Reflectiegesprekken met kinderen Hierbij een samenvatting van allerlei soorten vragen die je kunt stellen bij het voeren van (reflectie)gesprekken met kinderen. 1. Van gesloten vragen naar open vragen

Nadere informatie

OPDRACHTEN BIJ THEMA 11 BELEID

OPDRACHTEN BIJ THEMA 11 BELEID OPDRACHTEN BIJ THEMA 11 BELEID Beleid is alleen nodig als je iets gaat veranderen. INLEIDING Het beleid van een organisatie bepaalt hoe je moet werken en wat de bestuurders belangrijk vinden. Dat beleid

Nadere informatie

Tuin van Heden 5 en 6 Werken met kunst in de paasperiode. Kernles 1: Kunstenaar, wat vertel je mij?

Tuin van Heden 5 en 6 Werken met kunst in de paasperiode. Kernles 1: Kunstenaar, wat vertel je mij? Tuin van Heden 5 en 6 Werken met kunst in de paasperiode Opmerking vooraf: Voor de uitwerking van deze lessen hebben we doelen gehaald uit verschillende thema s van de betreffende graad. Na elk doel verwijzen

Nadere informatie

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar DOELSTELLINGEN Ouders zijn zich ervan bewust dat je altijd en overal communiceert Ouders wisselen ervaringen met elkaar uit over hoe de communicatie met hun pubers verloopt Ouders verwerven meer inzicht

Nadere informatie

TAFEL 1: BROODDEEGFIGUREN

TAFEL 1: BROODDEEGFIGUREN TAFEL 1: BROODDEEGFIGUREN NODIG: meel, zout, water, teil voor deeg, bakpapier voor eindproduct, placemats, plastic vorken voor snijden en figuurtjes, kwastjes en water HANDIG: voorbeeldjes van vlechtbrood,

Nadere informatie

10. Rondleiding in het museum

10. Rondleiding in het museum 10. Rondleiding in het museum Tijdens deze activiteit: bedenken en maken de kinderen een spelscript voor een rondleiding door het museum en spelen deze uit. Daarbij is aandacht voor het begrip tijd en

Nadere informatie

Ontwikkel je eigen ijsje!

Ontwikkel je eigen ijsje! v Ontwikkel je eigen ijsje! In dit stappenplan lees je precies wat je hiervoor moet doen! Het beste ijsje wint! Werkblad 2, 3 en 4 1 Werkblad 2 Eisen aan ijs Welke ijsjes ken je? Schrijf er zoveel mogelijk

Nadere informatie

Flevolandse Verhalen. Lesvorm: onderwijs-leergesprek en creatieve opdracht. Duur: gemiddeld zo n 2 uur per opdracht.

Flevolandse Verhalen. Lesvorm: onderwijs-leergesprek en creatieve opdracht. Duur: gemiddeld zo n 2 uur per opdracht. Flevolandse Verhalen Lesbrief met twee verwerkingslessen n.a.v. het bezoek aan de tentoonstelling SITUATIES / Laboratorium Flevoland in Museum De Paviljoens in Almere. Basisonderwijs bovenbouw groep 5-8

Nadere informatie

Leskist groene energie Pagina 11

Leskist groene energie Pagina 11 Leskist groene energie Pagina 11 Bouw een windmolen; en die moet zo hard mogelijk draaien. Omdat de ene plek op aarde warmer is dan de andere waait het altijd wel. Die wind kan een molen doen draaien.

Nadere informatie

BIJLAGE 2 LESBRIEF BEZOEK DE KERK!

BIJLAGE 2 LESBRIEF BEZOEK DE KERK! EDE VROEGER EN NU Erfgoedleerlijn Ede BIJLAGE 2 LESBRIEF BEZOEK DE KERK! voor groep 5 t/m 8 EDE VROEGER EN NU Erfgoedleerlijn Ede MONUMENTEN bezoek de kerk Lesbrief Tijdens je bezoek aan de kerk onderzoek

Nadere informatie

Wendy Smit, juli 2014

Wendy Smit, juli 2014 Ontdek jezelf inspiratiespel light Maak je eigen inspiratiekaarten op basis van het boek Ontdek jezelf door tekenen en reflectief schrijven Welkom! Al weer 5 jaar werk ik in mijn praktijk op verschillende

Nadere informatie

Over taaie taboes en lastige liefdes

Over taaie taboes en lastige liefdes Seksuele diversiteit graad 3 Lesvoorbereiding Over taaie taboes en lastige liefdes Bij lesmateriaal, bij deze les op de site, vind je het nodige lesmateriaal voor deze les: Print het artikel Huwelijken

Nadere informatie

lezen veilig leren Kinderboekenweek 2010 Tips voor regio zuid Zinnen maken met woorden én beeldtaal zijn Les 1

lezen veilig leren Kinderboekenweek 2010 Tips voor regio zuid Zinnen maken met woorden én beeldtaal zijn Les 1 veilig leren lezen Kinderboekenweek 2010 Tips voor regio zuid Auteur: Josée Warnaar Zinnen maken met woorden én beeldtaal Regio noord en midden hebben kern 2 behandeld als de Kinderboekenweek begint. Regio

Nadere informatie

Lesbrief: Lekker ontspannen? Thema: Wat is Mens & Dienstverlenen?

Lesbrief: Lekker ontspannen? Thema: Wat is Mens & Dienstverlenen? Lesbrief: Lekker ontspannen? Thema: Wat is Mens & Dienstverlenen? Copyright Stichting Vakcollege Groep 2015. Alle rechten voorbehouden. Inleiding Niks is fijner dan je prettig en ontspannen voelen. Dit

Nadere informatie

Feest in de Boeskoolstad

Feest in de Boeskoolstad Opdracht 1 Nodig: vragenlijst voor jezelf Hoe beleef jij carnaval? In deze opdracht ga je jezelf interviewen over het carnaval. Van je juf of meester krijg je een vragenlijst. Vul deze lijst in. Bewaar

Nadere informatie

ontwikkeling Sociale en emotionele III Werkvormen: Lesdoelen: Benodigdheden: Kinderboek: Les 8: Mannen en vrouwen (in de media) Lesoverzicht

ontwikkeling Sociale en emotionele III Werkvormen: Lesdoelen: Benodigdheden: Kinderboek: Les 8: Mannen en vrouwen (in de media) Lesoverzicht III Sociale en emotionele ontwikkeling Les 8: Mannen en vrouwen (in de media) Lesoverzicht Lesdoelen: Kinderen hebben inzicht in het ontstaan van seksetypisch gedrag en hoe dit wordt aangeleerd. Kinderen

Nadere informatie

Tweede wereldoorlog:

Tweede wereldoorlog: geschiedenis Tweede wereldoorlog: Kleding Omschrijving van de opdracht: Wat doe je als leerkracht? Introductie Thema: Tweede Wereldoorlog - Kleding Introduceren thema Tweede Wereldoorlog - Kleding In dit

Nadere informatie

Hoofddoel Bewustwording: Leraren en leerlingen worden zich bewust van het energieverbruik op school.

Hoofddoel Bewustwording: Leraren en leerlingen worden zich bewust van het energieverbruik op school. Startactiviteit groep 1/2 Hoofddoel Bewustwording: Leraren en leerlingen worden zich bewust van het energieverbruik op school. Subdoelen 1. Leerlingen en leraren worden zich bewust van welke apparaten

Nadere informatie

1. Je krijgt van je juf of meester een plaatje. Bekijk het plaatje goed.

1. Je krijgt van je juf of meester een plaatje. Bekijk het plaatje goed. D S T R K C N T LS 1 Opdracht 1 Nodig: papier en lijm 1. Je krijgt van je juf of meester een plaatje. Bekijk het plaatje goed. 2. Zoek nu een klasgenoot met een ander plaatje. 3. Zoek nu samen nog vier

Nadere informatie

Om de beurt halen deelnemers nu de briefjes uit de vuilniszak en lezen ze voor. Bespreek wat erop staat.

Om de beurt halen deelnemers nu de briefjes uit de vuilniszak en lezen ze voor. Bespreek wat erop staat. Ik geloof... iets Leeftijd: 12-16, 16+ Soort bijeenkomst: catechese Soort werkvorm: Thema: Geloven en spiritualiteit, Kerk Tijdsduur: 2 uur en 55 min. Kerk: wat mag weg, wat mag blijven; stellingen; Godsbeeld

Nadere informatie

200 JAAR STATEN-GENERAAL

200 JAAR STATEN-GENERAAL 200 JAAR STATEN-GENERAAL NOVEMBER 2015 - POLITIEK IN PRAKTIJK #7 WAT HEB JE NODIG Knipblad met jaartallen (gekleurd papier) Knipblad met foto s/uitleg (wit papier) Magneetjes + magneetbord Uitgeknipte

Nadere informatie

S C I E N C E C E N T E R

S C I E N C E C E N T E R HOE KUN JE JEZELF EEN NIEUW GEZICHT GEVEN? Jullie gaan een exhibit ontwerpen waarbij jullie de bezoekers kennis laten maken met de eigenschappen van spiegels. Met de exhibit kunnen de bezoekers een nieuw

Nadere informatie

LESMODULE OVER WINDENERGIE

LESMODULE OVER WINDENERGIE YOUNG ENERGY PROJECT - STUDENTEN LESMODULE OVER WINDENERGIE Inhoudsopgave Instructiebladen Les 1 Module windenergie, Instructieblad 1.1 4 Les 1 Ontdek, Instructieblad 1.2 5 Les 2 Onderzoek, Instructieblad

Nadere informatie

Competentie: Leergebied: Zuid Nederland. In bijna elke stad en elk dorp vind je wel een oud gebouw. Soms is dit het station, soms het stadhuis.

Competentie: Leergebied: Zuid Nederland. In bijna elke stad en elk dorp vind je wel een oud gebouw. Soms is dit het station, soms het stadhuis. Techniekkit: Domein: Competentie: Leergebied: Zuid Nederland Constructies Ontwerpen Geschiedenis In bijna elke stad en elk dorp vind je wel een oud gebouw. Soms is dit het station, soms het stadhuis. 1.

Nadere informatie