Robin Fransman. SparEn. deugd. Meer sparen leidt tot meer schuld

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Robin Fransman. SparEn. deugd. Meer sparen leidt tot meer schuld"

Transcriptie

1 Robin Fransman SparEn is g n deugd Meer sparen leidt tot meer schuld

2 Sparen is geen deugd

3

4 Sparen is geen deugd Meer sparen leidt tot meer schuld Robin Fransman AUP

5 Ontwerp omslag: Studio Ron van Roon Lay-out binnenwerk: Crius Group, Hulshout isbn e-isbn (pdf) e-isbn (epub) nur 781 R. Fransman / Amsterdam University Press B.V., Amsterdam 2014 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

6 Inhoud Inleiding 7 Sparen is geen Deugd binnen de economische wetenschap 9 I Vermogen op micro- en macroniveau Wat is geld eigenlijk in de microbetekenis? Wat is rente eigenlijk in de microbetekenis? Het macrobelang van geld De rol van inflatie en deflatie Geld en schuld op macroniveau bekeken Waarom hoge (private) schulden schadelijk zijn Hoge private schulden en inflatie Schulden en de eurocrisis Zijn onze claims op het buitenland dan rijkdom? 88 II De dieperliggende oorzaken Energie en grondstoffen leiden naar liberalisering en globalisering Globalisering leidt ook tot verschuiving van investeringen Globalisering leidt tot loonmatiging Loonmatiging, liberalisering en demografie leidt tot lagere inflatie en lagere rentes Vergrijzing Een vicieuze cirkel Nuancering, er zijn ook winnaars 123 III Oplossingen Salderen Hogere lonen als oplossing Lagere lasten op arbeid, hoger op vermogen Gratis geldoplossingen Utopische oplossingen Wat kun je zelf doen? 155

7 Slotwoord. Meer baby s 157 Epiloog 163 Noten 165

8 Inleiding Stel, u wint de jackpot in de loterij, 20 miljoen euro, wat gaat u dan doen? Koopt u een groot huis, nog een groot buitenhuis, een boot, een sportwagen, gaat u verre reizen maken? Zou u nog blijven werken? Vroeg opstaan om op tijd aanwezig te zijn, collegiale gesprekjes te voeren en aanwijzingen van de baas op te volgen? Het antwoord zal per persoon sterk verschillen, maar we mogen er wel vanuit gaan dat veel mensen luxe gaan leven en veel mensen zouden stoppen met werken. Hoe zou dat gaan, als we allemaal 20 miljoen zouden winnen? Het is niet moeilijk om te voorspellen dat in dat geval prijzen van goederen en diensten waarschijnlijk sterk zouden stijgen, omdat er enerzijds nog steeds veel vraag naar is, maar er anderzijds veel minder mensen zijn om die goederen en diensten te maken en te leveren. Lonen zouden sterk stijgen. Een tuinman die miljonair is, rekent verder waarschijnlijk een ander tarief dan een doorsnee tuinman onder minder puissante omstandigheden. Door de enorme inflatie die zo ontstaat, is die 20 miljoen euro al snel geen fortuin meer en na korte tijd zou iedereen gewoon weer moeten gaan werken voor zijn geld. Als de prijs van een brood 600 euro is, dan ben je immers snel door je 20 miljoen euro heen. Een idioot voorbeeld natuurlijk, maar het laat wel een belangrijke eigenschap van vermogen, van rijkdom, zien. We kunnen, in de huidige samenleving en met de huidige technologie, niet allemaal rijk zijn. We kunnen niet allemaal rentenieren. Met andere woorden, er zit een natuurlijk maximum aan het niveau van rijkdom, aan het aantal mensen dat kan gaan rentenieren, aan het welvaartsniveau van degenen die rentenieren versus degenen die werken. Kom je in de buurt van die grens, dan gaat het economisch mis. Een bekende variant daarop is de spaarparadox. De spaarparadox stelt dat als we allemaal tegelijk meer gaan sparen, het

9 eindresultaat is dat we allemaal minder kunnen sparen. Die spaarparadox gaat alleen over het tempo van vermogensvorming, de spaarquote. Dat is het deel van het inkomen dat we niet uitgeven maar sparen. Als iedereen tegelijkertijd meer gaat sparen, dan is het eindresultaat dat iedereen minder spaart. Immers, geld dat we niet uitgeven, is dus ook geen inkomen voor anderen. Het resultaat daarvan zijn lagere omzetten, lagere winsten, minder werkgelegenheid en meer werkloosheid, lagere belastinginkomsten enzovoort. Geld dat de één spaart, is geld dat een ander niet als inkomen ontvangt, waardoor die dus minder kan sparen. Doen we dat allemaal, dan kan niemand meer sparen. Maar niet alleen het tempo van besparingen kent een maximum. Ook het niveau van besparingen kent een maximum. En daar zitten we nu met z n allen. Daar gaat dit boek over. Sparen is geen deugd meer. Hoe meer we sparen, hoe meer schade we aan onszelf toebrengen. En dat speelt niet alleen in Nederland, maar in toenemende mate wereldwijd. De meeste mensen en beleidsmakers vinden dat contraintuïtief. Ik heb dit boek daarom vooral voor hen geschreven: voor al diegenen die nog hogere pensioenpremies willen, voor al diegenen die vinden dat we de aardgasbaten in een fonds moeten stoppen, voor al diegenen die vinden dat we altijd al de aardgasbaten in een fonds hadden moeten stoppen en voor al diegenen die een kapitaal gedekt zorgstelsel willen. Meer financieel vermogen helpt ons namelijk niet, het werkt tegen ons. Het is zelfkastijding, automutilatie, destructief. Dit boek is opgebouwd in drie delen. Deel I gaat het over hoe geld eigenlijk werkt en wat het wezen van geld en andere vermogenstitels is. We laten ook zien dat micro-eigenschappen en microgedrag heel anders kunnen uitpakken op macroniveau. Net als bij de spaarparadox kan de optelsom van verstandige, rationele beslissingen van individuen leiden tot irrationele en onwenselijke uitkomsten voor ons allemaal. In deel II tonen we aan dat we door een samenloop van omstandigheden nu tegen het maximum aanlopen van wat 8

10 we aan nuttig en wenselijk financieel vermogen kunnen opbouwen. Meer sparen maakt ons niet rijker. Het is juist het overschot aan spaardrift dat de kredietcrisis mede heeft veroorzaakt. In deel III bespreken we tot slot wat je als individu, maar ook als overheid kunt doen om deze paradoxale tijden te boven te komen. Sparen is geen Deugd binnen de economische wetenschap Welkom in de Economocratie. Niet de politiek bepaalt nog wat het beleid moet zijn en hoe de begroting eruit moet zien. De hervormingen, bezuinigingen en de begroting die het kabinet presenteert, worden namelijk vooral voorgeschreven, doorgerekend en bepaald door de economen van de Europese Commissie (EC), het Centraal Planbureau (CPB) en De Nederlandsche Bank (DNB). En voor de landen in Zuid-Europa ook nog door de Europese Centrale Bank (ECB) en het Internationaal Monetair Fonds (IMF). In Nederland laten we zelfs de verkiezingsprogramma s doorrekenen om te weten hoeveel banen een politieke partij precies creëert. Denken we. In werkelijkheid is de macht namelijk meer en meer geconcentreerd bij één beroepsgroep: economen. Diezelfde economen, die de crisis niet zagen aankomen en van wie de voorspellingen er de laatste jaren vaak naast blijken te zitten. Natuurlijk hebben de politici nog steeds het laatste woord. Maar wat is dat laatste woord waard? De macht die de economen en hun instituten met hun voorspellingen uitoefenen, is slechts beperkt onderworpen aan democratische controle. Niet alleen Nederland, maar heel Europa is in rap tempo veranderd in een technocratie. We hebben het economisch beleid en het begrotingsbeleid van de afzonderlijke EU-landen voor een belangrijk deel overgeheveld naar de Europese Commissie. De economen in Brussel bepalen nu voor een belangrijk deel de hervormingen en bezuinigingen in alle 9

11 EU-landen. Misschien is dat ook wel nodig in een muntunie, maar het stelt zeker eisen aan de manier waarop economen werken en hoe ze met economische voorspellingen omgaan. Eenzijdigheid Er zijn parallellen te trekken tussen de economie en de meteorologie (studie van het weer) en de klimatologie (studie van het klimaat). In de micro-economie zijn de voorspellingen van economen de laatste jaren sterk verbeterd, net zoals de weersvoorspellingen voor één à twee weken tegenwoordig behoorlijk betrouwbaar zijn. Weers- en klimaatvoorspellingen op langere termijn blijven moeilijker te doen. Datzelfde geldt ook voor macro-economische voorspellingen. We zijn gewoon nog niet zo ver gevorderd om daarover goede voorspellingen te kunnen doen. Als je de twee wetenschappen echter met elkaar vergelijkt, dan zie je dat de klimaatwetenschap wel veel opener is. Oceanografen, geofysici, klimatologen, natuurkundigen, scheikundigen, biologen; ze dragen allemaal bij aan de ontwikkeling van klimaatmodellen en voorspellingen, en ze werken allemaal bij instituten als het Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) en de Universiteit van Wageningen. In de economische wetenschap zie je die verscheidenheid veel minder. Of het nu gaat om DNB, CPB, IMF, ECB of de EC, of om invloedrijke afdelingen bij de rijksoverheid als de Algemene Economische Politiek (AEP) en de Algemene Financiële en Economische Politiek (AFEP) bij respectievelijk het ministerie van Economische Zaken en het ministerie van Financiën, je treft er bijna uitsluitend economen aan. Er zijn meer verschillen. Bij het KNMI gebruiken ze meerdere modellen naast elkaar. Als de uitkomsten van die modellen met elkaar botsen, dan wordt dat gemeld. Verder geven ze veel duidelijker onzekerheden, kansen en betrouwbaarheidspercentages aan. Die terughoudendheid zie je in de economie veel minder. Verkiezingsprogramma s en effecten van beleidsmaatregelen worden doorgerekend door één model. Dat is per definitie een beperkt en gemankeerd model, maar daar komen dan wel punt- 10

12 schattingen uit met een precisie tot één cijfer achter de komma. En die modellen worden vervolgens leidend in het publieke debat. Mijn partij schept de meeste banen. Wee de econoom of de politicus die tegen de modellen in gaat met kwalitatieve of logische argumenten. Argumenten tellen minder dan modellen. Op een conferentie in 2012 zei Coen Teulings dat hij sterk twijfelde aan het nut van loonmatiging, maar hij moest toegeven dat het model van zijn CPB inderdaad aangeeft dat loonstijging geen positieve effecten heeft. Voor de leek is er geen twijfel mogelijk: economen zitten er al meer dan vijf jaar naast. Eerst voorspelden ze de crisis niet, daarna voorspelden ze structureel het herstel, of liever, de alsmaar voortdurende recessie niet, of fout. Het is inmiddels een doorlopende grap in kranten, blogs en op twitter: de grafieken des doods, waarin voorspellingen van gerenommeerde instituten worden vergeleken met de realiteit. Er gaapt elke keer een groot gat tussen. Zijn dit de mensen die ons beleid bepalen? Hebben die voorspellingen wel zin? En wat is eigenlijk de waarde van de economische wetenschap? Vragen die de laatste jaren steeds vaker worden gesteld. Niet alleen door niet-economen, maar ook door economen zelf. Economen kunnen niet voorspellen, alleen aangeven waar de dilemma s liggen, wat je kunt uitruilen tegen elkaar, en daarna moet de politiek beslissen, zei Lex Hoogduin op een Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW)-bijeenkomst in Het is een veelgehoorde verdediging. Maar ook een te makkelijke. Economen moeten een keuze maken. Of ze kunnen redelijk tot goed voorspellen, en dat vormt dan een legitimatie van hun macht. Of ze kunnen het niet, en dan moet het primaat weer helemaal terug worden gelegd bij de politiek en uiteindelijk bij de samenleving. Openheid Een middenweg is ook nog mogelijk. Als economen redelijk goed kunnen voorspellen, maar er ook wel eens naast zitten, dan 11

13 moeten ze daar open over zijn. Het is de macht die voortvloeit uit de soms juiste, soms foute voorspellingen, die een bijzondere verantwoordelijkheid geeft. En die de vraag opwerpt of de economische wetenschap en de praktische uitoefening daarvan wel voldoende open, divers en benaderbaar zijn. Die openheid hoeven economen niet te vrezen. Ondanks de missers in de laatste jaren zijn de voorspellingen door de bank genomen vaak heel bruikbaar. En dat economen de crisis niet zagen aankomen mag een feit zijn voor leken, in werkelijkheid blijkt dit toch niet helemaal waar. De hoofdstroom in de economie zag de crisis inderdaad niet aankomen. Maar al in 2008 schreef Dirk Bezemer, econoom aan de Universiteit van Groningen, het artikel No one saw this coming 1, waarin hij alle economen noemt die de crisis wél tijdig hebben voorspeld. Sommigen werkten bij hedgefondsen en banken, en verdienden daar miljoenen met hun voorspellingen. Bezemer verklaart ook waarom zij dat konden: ze gebruikten modellen van de economie die rekening hielden met de rol van de financiële sector in de economie. Dat was op zich niet nieuw. Ook DNB gebruikte vroeger zo n model. Maar het model was ingewikkeld en duur, en de invloed van de financiële sector was toen relatief klein. Dus in de jaren 90 van de vorige eeuw is het model versimpeld en is de financiële sector er in zijn geheel uit verwijderd. Op dit moment is DNB bezig het opnieuw te integreren. Dit toont mooi de mogelijkheden en de beperkingen van een economiemodel: het kan goede voorspellingen doen, zolang de omstandigheden niet sterk wijzigen en de economie relatief stabiel is. Maar de crisis en de hoge private schulden veranderden het gedrag van consumenten en ondernemingen zodanig dat de oude modellen ineens slecht gingen voorspellen. En dus zitten het IMF, het CPB, DNB, de EC en de ECB al vijf jaar scheef ; de groei en het effect van hervormingen worden keer op keer te positief ingeschat. Waar blijft de econoom of de instelling die ruiterlijk zegt: Geachte politiek, even geen voorspellingen meer, want onze modellen werken nu niet? 12

14 Controle van de macht We hebben dan nog steeds wel een probleem, want we hebben die voorspellingen toch nodig. We moeten iets hebben om ons beleid op te baseren, we moeten iets weten van het effect van maatregelen. De hervormingen en bezuinigingen in Nederland zijn vooral gebaseerd op voorspellingen van DNB en het CPB. En dat maakt de voorspellingen ook politiek interessant. Wie de voorspellingen beheerst, bepaalt mede het beleid. En beheerst daarmee een deel van de macht. Daarmee komen we direct bij de vraag hoe we die macht controleren. Binnen de economie bestaan verschillende scholen, maar binnen de invloedrijke instituten is van die veelvormigheid weinig terug te zien. Logisch, want mensen hebben nu eenmaal de neiging om gelijkgestemden aan te nemen als collega en ondergeschikte. Wie niet behoort tot de economische mainstream maakt weinig kans, en dus worden de toonaangevende instituten gedomineerd door de neoliberale school die in de jaren 80 en 90 van de vorige eeuw groot is geworden. Economen buiten de mainstream zijn eenzaam. Ze noemen zichzelf dissident-econoom of heterodox econoom en er wordt niet met ze gepraat, hooguit praten de economen van de verschillende scholen langs elkaar heen. De cultuur op de toonaangevende instituten heeft zodoende iets weg van groupthink, een gesloten houding en een geringe neiging tot zelfonderzoek. In het openbare debat worden niet-economen door economen regelmatig weggezet als niet deskundig. Dat is onacceptabel voor een wetenschap als de macro-economie in deze onrijpe fase van ontwikkeling. In mei 2013 publiceerde het IMF een review van zijn eigen handelen bij de steun aan Griekenland. Het is een heel eerlijke evaluatie van de fouten die het in de loop van de tijd maakte in het beleid en in de voorspellingen. De reactie van de EC? Het IMF mag niet meer meedoen. De intellectuele zuiverheid van het IMF was niet nieuw. Eerder had Olivier Blanchard, hoofdeconoom bij het IMF, al twijfels geuit over de bruikbaarheid van de modellen 13

15 voor de voorspellingen van begrotingstekorten. De reactie van Klaas Knot, de president-directeur van DNB toen: Het bewijs is wel heel mager. We hebben meer Blanchards nodig. En meer van dit type intellectuele eerlijkheid. Bij alle instituten. Meer transparantie over de onzekerheden en een meer multidisciplinaire benadering. Macro-economie is ook de studie van het gedrag van ons allemaal. Daar kunnen, nee, daar moeten andere disciplines aan bijdragen als de wetenschap zich verder wil ontwikkelen. Wiskundigen, statistici, politicologen, sociologen, psychologen, biologen, en ja, ook financieel geografen. Daarnaast zou meer concurrentie wenselijk zijn. Meerdere CPB s, die met elkaar concurreren, zoals ze dat in Duitsland doen. Of voortaan weigeren ze de verkiezingsprogramma s door te rekenen, omdat die berekeningen onvolledig zijn. Laten ze zien waar de grenzen liggen. Alleen met meer openheid, meer concurrentie en een meer multidisciplinaire aanpak kan een technocratie aanvaardbaar zijn. De economie in dit boek is voor een belangrijk deel gebaseerd op het werk van economen die de crisis wel zagen aankomen. Ze gebruikten daarbij modellen die wel rekeningen hielden met de invloed van schuld en vermogen, met de financiële sector, met de kracht en zwaktes van de balans van huishoudens, bedrijven en overheden. Die modellen worden ook wel accounting models of flow of funds-modellen genoemd. Het gaat om het werk van mensen als Wynne Godley, Dean Baker, Stephen Keen, Michael Hudson, Nouriel Roubini en Richard Koo. Hun werk bouwt voort op economen uit vroeger jaren, zoals Keynes, Minsky, Say en Fisher. In de modellen die zij hanteren, is een belangrijke rol weggelegd voor de financiële sector. In die modellen wordt gezien dat de financiële sector niet alleen de reële economie (de economie van investeren, produceren en consumeren) financiert, maar ook zichzelf, dus de economie van vermogens, huizenprijzen, schulden, aandelen en obligaties. 14

16 Fig. 1. Economisch model mét financiële sector. Krediet Banken Verzekeraars Vastgoed Producent/ Werkgever Belasting Inkomen & salaris Kopen van goederen & diensten Werknemer/ Consument Overheid Rentebetaling, aflossingen, huur Overheidsuitgaven Bron: Hudson, Saving, Asset Price Inflation and Debt induced Deflation, Uit die modellen valt ook op te maken dat de crisis pas voorbij is als de schulden sterk omlaag gaan en dat dat niet automatisch gebeurt of kan gebeuren. Dat je schulden niet kunt verlagen door zuinig te zijn en te bezuinigen. En dat rationeel microgedrag de kern van het neoklassieke evenwichtsdenken in veel gevallen niet leidt tot een evenwicht, maar juist tot een onwenselijk evenwicht. Dus als het CPB, DNB, de EC, de ECB en/of het kabinet een volgende keer met adviezen komt, met voorspellingen of met nieuw beleid, zou één vraag centraal moeten staan: welk effect heeft dit op het niveau van de private schulden? Als daarop een vaag antwoord komt, of als het antwoord uiteindelijk neerkomt op daar kunnen we niets aan doen, moeten we doorheen, dan weet u na het lezen van dit boek dat het advies, het beleid of de voorspelling nauwelijks waarde heeft. Het is tekenend dat de traditionele modellen van instituten als het CPB in de beleggerswereld niet of nauwelijks worden toegepast. Ze hebben daarvoor te weinig voorspellende waarde. Beleggers kijken namelijk niet alleen naar de geproduceerde goederen of de consumptie. Ze kijken ook naar hoe die worden gefinancierd. Een groeiende economie, een groeiend bruto bin- 15

17 nenlands product (bbp) is immers onhoudbaar, als dat wordt gefinancierd door burgers die zich in de schulden steken. Beleggers begrijpen dat waardecreatie en rijkdom niet zit in de prijs van een aandeel of in de prijs van een huis, maar in productie van goederen en diensten. Beleggers zijn zich bewust van de vermogensillusie. De waarde van je aandelenportefeuille, van je obligaties, van je huis, is ad ultimo niet afhankelijk van wat de laatste gek ervoor betaald heeft, maar van de onderliggende reële economie en hoe die gefinancierd is. Een samenleving wordt niet rijk van het stapelen en verzamelen van financiële vermogenstitels, maar van investeringen in productieve capaciteit. 16

18 Sparen is geen deugd en geld is geen vaste waarde. Dat is wel even anders dan we in ons calvinistische landje gewend zijn. Spaargeld is geen bezit, maar eigenlijk een schuld. En schulden hebben nu eenmaal geen vaste waarde, want je weet niet zeker of ze worden terugbetaald en wat het geld dan nog waard is. Spaargeld is dus geen goede manier om rijkdom mee zeker te stellen. Ook is sparen immoreel, want iedereen die spaart dwingt een ander in de schulden. Tevens zit er een natuurlijk maximum aan wat we zinvol kunnen sparen. Kom je daar boven, zoals nu in de Westerse wereld, dan valt de economische groei terug en gaat de rente richting nul. Sparen heeft dus geen zin meer. Hoe geldsystemen en besparingen echt werken, leest u in dit handzame boekje. Robin Fransman was beleggingsanalist, toezichthouder bij de afm en zat in de directie van Holland Financial Centre. Robin Fransman zet je op zijn minst aan het denken met zijn scherpe en prikkelende analyse van de schuldencrisis. En hij heeft oplossingen voor Nederland. Vlot geschreven ook. lex hoogduin, hoogleraar economie en voormalig bestuurslid van De Nederlandsche Bank Robin Fransman is een aanwinst voor het publieke debat en deinst er niet voor terug om zijn mening te geven over loonmatiging, de eurocrisis of andere grote vragen. In dit boek bindt hij de strijd aan met onze obsessie met sparen. robert went, econoom bij de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid. aup.nl

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1,2

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1,2 TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1,2 NIVEAU: EXAMEN: HAVO 2001-II De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen

Nadere informatie

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1 EXAMEN: 2002-I

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1 EXAMEN: 2002-I TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1 NIVEAU: HAVO EAMEN: 2002-I De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die

Nadere informatie

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN:

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN: UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN: VAK: NIVEAU: Economie Mavo D EXAMEN: 2001-I De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen

Nadere informatie

Omgaan met ziekelijke jaloezie

Omgaan met ziekelijke jaloezie Omgaan met ziekelijke jaloezie Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de vraag

Nadere informatie

Leven met ongewenste kinderloosheid

Leven met ongewenste kinderloosheid nadia garnefski vivian kraaij maya schroevers Leven met ongewenste kinderloosheid Boom Hulpboek amsterdam mmxiii 2013 N. Garnefski, V. Kraaij & M. J. Schroevers p / a Uitgeverij Boom, Amsterdam Behoudens

Nadere informatie

Michiel Verbeek, januari 2013

Michiel Verbeek, januari 2013 Michiel Verbeek, januari 2013 1 2 Eens of oneens? De bankiers zijn schuldig aan de kredietcrisis. De huidige economische crisis is het gevolg van de kredietcrisis van 2008. Als een beurshandelaar voor

Nadere informatie

Macro-economische uitdagingen ten gevolge van de vergrijzing

Macro-economische uitdagingen ten gevolge van de vergrijzing Macro-economische uitdagingen ten gevolge van de vergrijzing Gert Peersman Universiteit Gent Seminarie VGD Accountants 3 november 2014 Dé grootste uitdaging voor de regering Alsmaar stijgende Noordzeespiegel

Nadere informatie

Assistent en maatschappij

Assistent en maatschappij Assistent en maatschappij Assistent en maatschappij Burgerschap voor AG B. van Abshoven W. van Grootheest T. Verhoeven Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008 2008 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer

Nadere informatie

Sociale psychologie en praktijkproblemen

Sociale psychologie en praktijkproblemen Sociale psychologie en praktijkproblemen Sociale psychologie en praktijkproblemen van probleem naar oplossing prof. dr. A.P. Buunk dr. P. Veen tweede, herziene druk Bohn Stafleu Van Loghum Houten/Diegem

Nadere informatie

Leercoaching in het hbo. Student

Leercoaching in het hbo. Student Leercoaching in het hbo Student Leercoaching in het hbo Student Een kapstok om jezelf uit te dagen de regie over je leren te nemen Jette van der Hoeven 2e druk Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 Ó 2009

Nadere informatie

Nicolien van Halem Inge Müller. Handboek studievaardigheden voor het hbo

Nicolien van Halem Inge Müller. Handboek studievaardigheden voor het hbo Nicolien van Halem Inge Müller Handboek studievaardigheden voor het hbo Toegang tot de website Op deze website vindt u het ondersteunend materiaal behorende bij Handboek studievaardigheden voor het hbo.

Nadere informatie

Werken aan je zelfbeeld

Werken aan je zelfbeeld Werken aan je zelfbeeld Kind en Adolescent Praktijkreeks Dit werkboek Werken aan je zelfbeeld, COMET voor kinderen en jongeren (groepstraining) hoort bij de handleiding Zelfbeeldtraining voor kinderen

Nadere informatie

06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina I. Een Goed. Feedbackgesprek. Tussen kritiek en compliment. Wilma Menko

06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina I. Een Goed. Feedbackgesprek. Tussen kritiek en compliment. Wilma Menko 06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina I Een Goed Feedbackgesprek Tussen kritiek en compliment Wilma Menko 06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina II Een goede reeks ISBN Een goede vergadering 90 06 95017

Nadere informatie

School en echtscheiding

School en echtscheiding School en echtscheiding Alledaagse begeleiding binnen een schoolbreed beleid Angelique van der Pluijm en Margit Grevelt School en echtscheiding Alledaagse begeleiding binnen een schoolbreed beleid Angelique

Nadere informatie

Niet meer depressief

Niet meer depressief Niet meer depressief Dit boek, Niet meer depressief; Werkboek voor de cliënt, is onderdeel van de reeks Protocollen voor de GGZ. Serie Protocollen voor de GGZ De boeken in de reeks Protocollen voor de

Nadere informatie

Europa in crisis. George Gelauff. Rijksacademie voor Financiën, Economie en Bedrijfsvoering

Europa in crisis. George Gelauff. Rijksacademie voor Financiën, Economie en Bedrijfsvoering Europa in crisis George Gelauff Rijksacademie voor Financiën, Economie en Bedrijfsvoering Opzet Baten en kosten van Europa Banken en overheden Muntunie en schulden Conclusie 2 Europa in crisis Europa veruit

Nadere informatie

Werkboek voor kinderen en jongeren van ouders met psychiatrische en/of verslavingsproblemen

Werkboek voor kinderen en jongeren van ouders met psychiatrische en/of verslavingsproblemen Werkboek voor kinderen en jongeren van ouders met psychiatrische en/of verslavingsproblemen Kind en Adolescent Praktijkreeks Dit Werkboek voor kinderen en jongeren van ouders met psychiatrische en/of verslavingsproblemen

Nadere informatie

Van je nachtmerries af

Van je nachtmerries af Van je nachtmerries af 2 van je nachtmerries af Dit boek, Van je nachtmerries af, is onderdeel van de reeks Protocollen voor de GGZ. Serie Protocollen voor de GGZ De boeken in de reeks Protocollen voor

Nadere informatie

De sociale ontwikkeling van het schoolkind

De sociale ontwikkeling van het schoolkind De sociale ontwikkeling van het schoolkind De sociale ontwikkeling van het schoolkind J.D. van der Ploeg Houten 2011 2011 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Media Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

DE PERFECTE STORM Hoe de economische crisis de wereld overviel en vooral: hoe we eruit geraken Gert Peersman & Koen Schoors Universiteit Gent

DE PERFECTE STORM Hoe de economische crisis de wereld overviel en vooral: hoe we eruit geraken Gert Peersman & Koen Schoors Universiteit Gent DE PERFECTE STORM Hoe de economische crisis de wereld overviel en vooral: hoe we eruit geraken Gert Peersman & Koen Schoors Universiteit Gent 1 2 De Perfecte Storm Samenloop van drie crisissen die economische

Nadere informatie

pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD

pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD De macro-vraaglijn of geaggregeerde vraaglijn geeft het verband weer tussen het algemeen prijspeil en de gevraagde hoeveelheid binnenlands product. De macro-vraaglijn

Nadere informatie

Oefentekst voor het Staatsexamen

Oefentekst voor het Staatsexamen Oefentekst voor het Staatsexamen Staatsexamen NT2, programma I, onderdeel lezen bij Hoofdstuk 12 van Taaltalent NT2-leergang voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Katja Verbruggen Henny Taks Eefke

Nadere informatie

Ouderschap in Ontwikkeling

Ouderschap in Ontwikkeling Ouderschap in Ontwikkeling Ouderschap in Ontwikkeling. De kracht van alledaags ouderschap. Carolien Gravesteijn Ouderschap in Ontwikkeling. De kracht van alledaags ouderschap. Carolien Gravesteijn Ouderschap

Nadere informatie

Internationalisering als uitdaging

Internationalisering als uitdaging Internationalisering als uitdaging internationalisering als uitdaging Een handreiking voor opleidingen in het hbo Klaas Schermer Bohn Stafleu van Loghum Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel

Nadere informatie

De tandarts aan de leiding

De tandarts aan de leiding De tandarts aan de leiding Erik Ranzijn Bohn Stafleu van Loghum Houten 2007 BSL ID 0000 ALG_BK_1KZM Pre Press Zeist 23/08/2007 Pg. 003 Ó 2007 Bohn Stafleu van Loghum, Houten Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Ted Knoester. Contractmanagement in de praktijk

Ted Knoester. Contractmanagement in de praktijk Ted Knoester Contractmanagement in de praktijk Ted Knoester Contractmanagement in de praktijk Derde druk ISBN 978-90-368-0384-7 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Media 2013 Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1,2 EXAMEN: 2002-I

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1,2 EXAMEN: 2002-I TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1,2 NIVEAU: VWO EXAMEN: 2002-I De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen

Nadere informatie

Basiskennis schei- en natuurkunde

Basiskennis schei- en natuurkunde Basiskennis schei- en natuurkunde Basiskennis schei- en natuurkunde M. Zwamborn Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008 Ó 2008 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Uitgeverij Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Zelfstandig werken. Ajodakt. Dit antwoordenboekje hoort bij het gelijknamige werkboek van de serie

Zelfstandig werken. Ajodakt. Dit antwoordenboekje hoort bij het gelijknamige werkboek van de serie Zelfstandig werken Ajodakt Dit antwoordenboekje hoort bij het gelijknamige werkboek van de serie 9 789074 080705 Informatieverwerking Groep 7 Antwoorden Auteur P. Nagtegaal ajodakt COLOFON Illustraties

Nadere informatie

Spelend begeleiden van kinderen in het ziekenhuis

Spelend begeleiden van kinderen in het ziekenhuis Spelend begeleiden van kinderen in het ziekenhuis Werken in sph Redactie: Dineke Behrend Maria van Deutekom Britt Fontaine Godelieve van Hees Marja Magnée Alfons Ravelli Spelend begeleiden van kinderen

Nadere informatie

Eindexamen vmbo gl/tl economie 2011 - II

Eindexamen vmbo gl/tl economie 2011 - II Beoordelingsmodel Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag wordt 1 scorepunt toegekend. MINpunten 1 maximumscore 1 2 / 6 x 100 % = 33,3% 2 maximumscore 1 Voorbeeld van een juiste reden: Klantenbinding:

Nadere informatie

Kwaliteitsstandaarden Jeugdzorg Q4C

Kwaliteitsstandaarden Jeugdzorg Q4C Kwaliteitsstandaarden Jeugdzorg Q4C Kwaliteitsstandaarden Jeugdzorg Q4C Wat kinderen en jongeren belangrijk vinden als ze niet thuis wonen Fiet van Beek en Leo Rutjes (red.) met medewerking van Mirjam

Nadere informatie

Informatorium voor voeding en diëtetiek

Informatorium voor voeding en diëtetiek Informatorium voor voeding en diëtetiek Majorie Former Gerdie van Asseldonk Jolanda van Duinen Jacqueline Drenth (Redactie) Informatorium voor voeding en diëtetiek Supplement 89 - april 2015 Houten 2015

Nadere informatie

De aansprakelijkheidsverzekering

De aansprakelijkheidsverzekering De aansprakelijkheidsverzekering Dit boek is het achtste deel van een boekenreeks van Uitgeverij Paris: de ACIS-serie. ACIS staat voor het UvA Amsterdam Centre for Insurance Studies. Dit multidisciplinaire

Nadere informatie

Gezond eten: Daar heb je een leven lang lol van!

Gezond eten: Daar heb je een leven lang lol van! Gezond eten: Daar heb je een leven lang lol van! Opgedragen aan Julia, Floris en Maurits. Gezond eten: Daar heb je een leven lang lol van! EEN VROLIJK BOEK VOOR KINDEREN WAARMEE ZIJ HUN OUDERS KUNNEN LEREN

Nadere informatie

Helder rapporteren. BRING ME NO MORE REPORTS (Macbeth, Act V)

Helder rapporteren. BRING ME NO MORE REPORTS (Macbeth, Act V) Helder rapporteren BRING ME NO MORE REPORTS (Macbeth, Act V) Helder rapporteren Een handleiding voor het opzetten en schrijven van rapporten, scripties, nota s en artikelen Peter Nederhoed Tiende, herziene

Nadere informatie

Spelend leren, leren spelen

Spelend leren, leren spelen Spelend leren, leren spelen een werkboek voor kinderen en ouders Rudy Reenders, Wil Spijker & Nathalie van der Vlugt Spelend leren, een werkboek voor kinderen en ouders leren spelen Rudy Reenders, Wil

Nadere informatie

Mediation als alternatief

Mediation als alternatief Mediation als alternatief Mediation als alternatief Bemiddeling door hulp- en dienstverleners Bert la Poutré Michael Boelrijk Bohn Stafleu van Loghum Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel

Nadere informatie

Interpersoonlijke psychotherapie in een ambulante groep

Interpersoonlijke psychotherapie in een ambulante groep Interpersoonlijke psychotherapie in een ambulante groep Interpersoonlijke psychotherapie in een ambulante groep Een behandelprotocol voor depressie Dina Snippe Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 Bohn

Nadere informatie

Competent talent in de praktijk

Competent talent in de praktijk Competent talent in de praktijk Competent talent in DE PRAKTIJK CURSISTENBOEK Talent ontdekken, ontwikkelen & inzetten Competent talent in de praktijk Cursistenboek Talent ontdekken, ontwikkelen & inzetten

Nadere informatie

Waarom Piketty lezen?

Waarom Piketty lezen? Robert Went redactie Waarom Piketty lezen? 49 reflecties op Kapitaal in de 21e eeuw r > g Waarom Piketty lezen? 49 reflecties op Kapitaal in de 21e eeuw Robert Went (red.) AUP Ontwerp omslag: Studio Ron

Nadere informatie

Pubers van Nu! Praktijkboek voor iedereen die met pubers werkt. Klaas Jan Terpstra en Herberd Prinsen

Pubers van Nu! Praktijkboek voor iedereen die met pubers werkt. Klaas Jan Terpstra en Herberd Prinsen Pubers van Nu! Pubers van Nu! Praktijkboek voor iedereen die met pubers werkt Klaas Jan Terpstra en Herberd Prinsen Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 2009 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer

Nadere informatie

Een patiënt met stress en burnout

Een patiënt met stress en burnout Een patiënt met stress en burnout Een patiënt met stress en burnout in de huisartspraktijk Bart Verkuil Arnold van Emmerik Roelf Holtrop Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer

Nadere informatie

Honderd jaar kinderbescherming

Honderd jaar kinderbescherming Honderd jaar kinderbescherming Uitgave ter gelegenheid van het jubileum van de Raad voor de Kinderbescherming en de Kinderwetten (1905-2005) Onderzoek en samenstelling Ingrid van der Bij Thom Willemse

Nadere informatie

Methodiek en systematiek voor de verpleegkundige beroepsuitoefening

Methodiek en systematiek voor de verpleegkundige beroepsuitoefening Methodiek en systematiek voor de verpleegkundige beroepsuitoefening Helen I. de Graaf-Waar Herma T. Speksnijder Methodiek en systematiek voor de verpleegkundige beroepsuitoefening Houten 2014 Helen I.

Nadere informatie

Effectiviteit = Kwaliteit x Acceptatie Silvia Blankestijn

Effectiviteit = Kwaliteit x Acceptatie Silvia Blankestijn Communiceren met ziel en zakelijkheid Effectiviteit = Kwaliteit x Acceptatie Silvia Blankestijn Copyright: Uitgeverij Boom Nelissen, Amsterdam & Silvia Blankestijn, 2012 Omslag: Bart van den Tooren, Bureau

Nadere informatie

Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid

Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid Verpleegkundig redeneren en CanMEDS-rollen in de eerste lijn Henk Rosendal Reed Business Education, Amsterdam Reed Business, Amsterdam 2015 Omslagontwerp

Nadere informatie

De Wet Werk en Zekerheid in economisch grillige tijden

De Wet Werk en Zekerheid in economisch grillige tijden WHITEPAPER SEPTEMBER 2014 De Wet Werk en Zekerheid in economisch grillige tijden Goed nieuws: de economische crisis lijkt voorbij te zijn. Het Centraal Planbureau 1 meldde in maart van dit jaar dat de

Nadere informatie

De hybride vraag van de opdrachtgever

De hybride vraag van de opdrachtgever De hybride vraag van de opdrachtgever Een onderzoek naar flexibele verdeling van ontwerptaken en -aansprakelijkheid in de relatie opdrachtgever-opdrachtnemer prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis ing. W.A.I.

Nadere informatie

Zorgen voor getraumatiseerde kinderen: een training voor opvoeders

Zorgen voor getraumatiseerde kinderen: een training voor opvoeders Zorgen voor getraumatiseerde kinderen: een training voor opvoeders Handboek voor trainers Redactie: Leony Coppens Carina van Kregten Houten 2012 2012 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Media

Nadere informatie

Zakboek Omgaan met agressie in de spoedeisende zorg

Zakboek Omgaan met agressie in de spoedeisende zorg Zakboek Omgaan met agressie in de spoedeisende zorg Zakboek Omgaan met agressie in de spoedeisende zorg Drs. Geuk Schuur Bohn Stafleu van Loghum Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van

Nadere informatie

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1,2

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1,2 TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1,2 NIVEAU: EXAMEN: VWO 2001-II De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen

Nadere informatie

0695019x_binnen 23-06-2004 12:40 Pagina I. Goed. Een. Tweegesprek. Mart Bakker

0695019x_binnen 23-06-2004 12:40 Pagina I. Goed. Een. Tweegesprek. Mart Bakker 0695019x_binnen 23-06-2004 12:40 Pagina I Een Goed Tweegesprek Mart Bakker I 0695019x_binnen 21-06-2004 11:51 Pagina II Een goede reeks ISBN Een goede vergadering 90 06 95017 3 Een goed feedbackgesprek

Nadere informatie

Zaken die niet meer zo zeker zijn

Zaken die niet meer zo zeker zijn Een goed gesprek over Zaken die niet meer zo zeker zijn Met u praten wij vaak over zekerheid. Dat is namelijk ons vak: het organiseren van uw zekerheid. Dat kan op vele manieren. Bijvoorbeeld door verstandig

Nadere informatie

Projecthandleiding marketingcommunicatieplan

Projecthandleiding marketingcommunicatieplan Basisboek marketingcommunicatie Projecthandleiding marketingcommunicatieplan Esther de Berg (red.) Elyn Doornenbal Werner Kleiss Gabriëlle Kuiper Rutger Mackenbach bussum 2011 1/8 Deze hoort bij Basisboek

Nadere informatie

Lesbrief Verdienen en uitgeven 2 e druk

Lesbrief Verdienen en uitgeven 2 e druk Hoofdstuk 1. Inkomen verdienen 1.22 1.23 1.24 1.25 1.26 1.27 1.28 1.29 1.30 1.31 1.32 1.33 1.34 D A C C A D B A D D B C D 1.35 a. 1.000.000 425.000 350.000 40.000 10.000 30.000 = 145.000. b. 1.000.000

Nadere informatie

De Kern van Veranderen

De Kern van Veranderen De Kern van Veranderen #DKVV De kern van veranderen marco de witte en jan jonker Alle rechten voorbehouden: niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand,

Nadere informatie

De kunst van cultuurmarketing. Discussievragen en stellingen

De kunst van cultuurmarketing. Discussievragen en stellingen De kunst van cultuurmarketing Discussievragen en stellingen Ruurd Mulder Tweede, herziene druk u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2013 Deze discussievragen en stellingen horen bij De kunst van cultuurmarketing

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 havo 2000-I

Eindexamen economie 1 havo 2000-I Opgave 1 Meer mensen aan de slag Het terugdringen van de werkloosheid is in veel landen een belangrijke doelstelling van de overheid. Om dat doel te bereiken, streeft de overheid meestal naar groei van

Nadere informatie

Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie.

Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie. Nederlands in beeld Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie. Vervolgmogelijkheid: Basiscursus 1 ISBN 9789461057228 www.nt2.nl

Nadere informatie

Vincie van Gils. Klantencommunicatie. Zo krijg je en houd je u tevreden klanten. Spectrum. Uitgeverij Unieboek Het Spectrum bv, Houten Antwerpen

Vincie van Gils. Klantencommunicatie. Zo krijg je en houd je u tevreden klanten. Spectrum. Uitgeverij Unieboek Het Spectrum bv, Houten Antwerpen Vincie van Gils Klantencommunicatie Zo krijg je en houd je u tevreden klanten Spectrum Uitgeverij Unieboek Het Spectrum bv, Houten Antwerpen Spectrum maakt deel uit van Uitgeverij Unieboek Het Spectrum

Nadere informatie

Leven met assertiviteitsproblemen

Leven met assertiviteitsproblemen Leven met assertiviteitsproblemen Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de vraag

Nadere informatie

Met sorry maak je dit niet ongedaan

Met sorry maak je dit niet ongedaan Met sorry maak je dit niet ongedaan Ervaringen en adviezen van als kind mishandelde vrouwen Fiet van Beek Met sorry maak je dit niet ongedaan werd geschreven in opdracht van Stichting Alexander en financieel

Nadere informatie

Leven met angst voor ernstige ziektes

Leven met angst voor ernstige ziektes Leven met angst voor ernstige ziektes Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op

Nadere informatie

Windows Live Mail downloaden en een e-mailadres instellen

Windows Live Mail downloaden en een e-mailadres instellen Wegwijs in Windows 7 Wegwijs in internet Windows Live Mail downloaden en een e-mailadres instellen Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2011 Deze handleiding Windows Live Mail downloaden

Nadere informatie

WIJZIGINGSBLAD A2. BORG 2005 versie 2 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 2.2. Publicatiedatum : 31 maart 2010. Ingangsdatum : 1 april 2010

WIJZIGINGSBLAD A2. BORG 2005 versie 2 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 2.2. Publicatiedatum : 31 maart 2010. Ingangsdatum : 1 april 2010 WIJZIGINGSBLAD A2 Nationale Beoordelingsrichtlijn BORG 2005 versie 2 Procescertificaat voor het ontwerp, de installatie en het onderhoud van inbraakbeveiliging BORG 2005 versie 2 / A2 Publicatiedatum :

Nadere informatie

Wat u moet weten over beleggen

Wat u moet weten over beleggen Rabo BedrijvenPensioen Wat u moet weten over beleggen Beleggen voor het Rabo BedrijvenPensioen Uw werkgever betaalt pensioenpremies voor het Rabo BedrijvenPensioen. In deze brochure leest u hoe we deze

Nadere informatie

Rendement = investeringsopbrengst/ investering *100% Reëel rendement = Nominaal rendement / CPI * 100-100 Als %

Rendement = investeringsopbrengst/ investering *100% Reëel rendement = Nominaal rendement / CPI * 100-100 Als % Inflatie Stijging algemene prijspeil Consumenten Prijs Indexcijfer Gewogen gemiddelde Voordeel: Mensen met schulden Nadeel: Mensen met loon, spaargeld Reële winst bedrijven daalt Rentekosten bedrijven

Nadere informatie

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2003-I EXAMEN: 2003-I

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2003-I EXAMEN: 2003-I TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2003-I VAK: NIVEAU: ECONOMIE VMBO k EXAMEN: 2003-I De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen

Nadere informatie

Microsoft Security Essentials downloaden

Microsoft Security Essentials downloaden Wegwijs in internet Thuis in Windows Vista Thuis in Windows 7 Microsoft Security Essentials downloaden Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2011 Deze handleiding Microsoft Security

Nadere informatie

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie

De meest gestelde vragen over: diabetes mellitus

De meest gestelde vragen over: diabetes mellitus De meest gestelde vragen over: diabetes mellitus De meest gestelde vragen over: diabetes mellitus Bohn Stafleu van Loghum Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, Houten Alle rechten voorbehouden. Niets

Nadere informatie

Werkwoordspelling 2 Toelichting en Antwoorden

Werkwoordspelling 2 Toelichting en Antwoorden Werkwoordspelling 2 Toelichting en Antwoorden COLOFON Auteurs Frank Pollet Illustraties Liza-Beth Valkema Basisvormgeving LS Ontwerpers bno, Groningen Omslag illustratie Metamorfose ontwerpen BNO, Deventer

Nadere informatie

Antwoorden op de vragen

Antwoorden op de vragen Thuis in Windows 7 Antwoorden op de vragen Hannie van Osnabrugge bussum 2010 Deze antwoorden horen bij de vragen in Thuis in Windows 7 van Hannie van Osnabrugge. 2010 Hannie van Osnabrugge Alle rechten

Nadere informatie

Toetsvragen bij domein 5 Begrijpend lezen

Toetsvragen bij domein 5 Begrijpend lezen bijvoorbeeld Exemplarische opleidingsdidactiek voor taalonderwijs op de basisschool Toetsvragen bij domein 5 Begrijpend lezen Bart van der Leeuw (red.) Jo van den Hauwe (red.) Els Moonen Ietje Pauw Anneli

Nadere informatie

Gezond omgaan met gewoontes

Gezond omgaan met gewoontes Gezond omgaan met gewoontes Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de vraag hoe

Nadere informatie

Als de lonen dalen, dalen de loonkosten voor de producent. Hetgeen kan betekenen dat de producent niet overgaat tot mechanisatie/automatisering.

Als de lonen dalen, dalen de loonkosten voor de producent. Hetgeen kan betekenen dat de producent niet overgaat tot mechanisatie/automatisering. Top 100 vragen. De antwoorden! 1 Als de lonen stijgen, stijgen de productiekosten. De producent rekent de hogere productiekosten door in de eindprijs. Daardoor daalt de vraag naar producten. De productie

Nadere informatie

Firewall Configuratie

Firewall Configuratie Firewall Configuratie Firewall Configuratie In deze handleiding gaan we een aantal voorbeelden geven hoe u een bepaalde situatie kunt oplossen door middel van een aantal Filter Rules. Situatie 1 U maakt

Nadere informatie

Het delict als maatstaf

Het delict als maatstaf Het delict als maatstaf Methodiek voor werken in gedwongen kader Anneke Menger Lous Krechtig Hoofdstuk 1 Wat is methodiek? Begeleidingscommissie: Mw. A. Andreas Beleidsmedewerker, Reclassering Nederland

Nadere informatie

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I WISKUNDE. MAVO-D / VMBO-gt

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I WISKUNDE. MAVO-D / VMBO-gt UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: NIVEAU: WISKUNDE MAVO-D / VMBO-gt EXAMEN: 2002-I De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke

Nadere informatie

Bedrijfsadministratie

Bedrijfsadministratie Bedrijfsadministratie Opgaven Niveau 5 MBA Peter Kuppen Frans van Luit Bedrijfsadministratie MBA Niveau 5 Opgaven Opgaven Bedrijfsadminstratie MBA Niveau 5 P. Kuppen F. van Luit Eerste druk Noordhoff

Nadere informatie

Beschouwingen naar aanleiding van het wetsvoorstel Aanbestedingswet

Beschouwingen naar aanleiding van het wetsvoorstel Aanbestedingswet Beschouwingen naar aanleiding van het wetsvoorstel Aanbestedingswet Preadviezen voor de Vereniging voor Bouwrecht Nr. 38 Beschouwingen naar aanleiding van het wetsvoorstel Aanbestedingswet prof. mr. J.M.

Nadere informatie

WIJZIGINGSBLAD A2. Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 1.0. Publicatiedatum : 1 april 2012

WIJZIGINGSBLAD A2. Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 1.0. Publicatiedatum : 1 april 2012 WIJZIGINGSBLAD A2 Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 Publicatiedatum : 1 april 2012 Ingangsdatum : 1 april 2012 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING VOORWOORD A2:2012/BMI 2002 Pagina 2/5 Dit wijzigingsblad

Nadere informatie

Over de transformatie van ex-partners in collega-ouders en de kindermomenten in bemiddeling. Cees van Leuven en Annelies Hendriks

Over de transformatie van ex-partners in collega-ouders en de kindermomenten in bemiddeling. Cees van Leuven en Annelies Hendriks Over de transformatie van ex-partners in collega-ouders en de kindermomenten in bemiddeling Cees van Leuven en Annelies Hendriks Kind in bemiddeling Eerste druk van deze titel werd uitgegeven door Jabalis

Nadere informatie

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2000 ECONOMIE MAVO-D NIVEAU: EXAMEN: 2000-I

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2000 ECONOMIE MAVO-D NIVEAU: EXAMEN: 2000-I UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2000 VAK: NIVEAU: ECONOMIE MAVO-D EXAMEN: 2000-I Deze uitwerking wordt ook opgenomen in de Examenbundel Onderwijspers 2001-2002 die in de zomer van

Nadere informatie

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN. Tweede druk

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN. Tweede druk Fiscale Jaarrekening Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN Tweede druk Fiscale jaarrekening Uitwerkingen opgaven Fiscale jaarrekening Uitwerkingen opgaven Henk Fuchs Yvonne van de Voort Tweede

Nadere informatie

Omgaan met rijexamenangst

Omgaan met rijexamenangst Omgaan met rijexamenangst Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de vraag hoe

Nadere informatie

Kies 2. Leerwerkboek burgerschap SANDER HEEBELS PETRI BENSCHOP MENNO BEEKHUIZEN MARK OOMEN HANNEKE SCHOTTERT

Kies 2. Leerwerkboek burgerschap SANDER HEEBELS PETRI BENSCHOP MENNO BEEKHUIZEN MARK OOMEN HANNEKE SCHOTTERT Kies 2 Leerwerkboek burgerschap SANDER HEEBELS PETRI BENSCHOP MENNO BEEKHUIZEN MARK OOMEN HANNEKE SCHOTTERT Heb je een leeshandicap en wil je dit boek in een toegankelijke leesvorm, bel dan Dedicon: 0486-486486,

Nadere informatie

Werken in sph. Maria van Deutekom Britt Fontaine Godelieve van Hees Marja Magnée Alfons Ravelli

Werken in sph. Maria van Deutekom Britt Fontaine Godelieve van Hees Marja Magnée Alfons Ravelli Verslaafden Werken in sph Redactie: Dineke Behrend Maria van Deutekom Britt Fontaine Godelieve van Hees Marja Magnée Alfons Ravelli 2 Verslaafden Auteur: Hans van Nes Bohn Stafleu Van Loghum Houten, 2004

Nadere informatie

Stenvert. Rekenmeesters 5. Zelfstandig werken Rekenen Groep 7 Antwoorden. Zelfstandig werken Stenvert Rekenen Rekenmeesters 5 Antwoorden Groep 7

Stenvert. Rekenmeesters 5. Zelfstandig werken Rekenen Groep 7 Antwoorden. Zelfstandig werken Stenvert Rekenen Rekenmeesters 5 Antwoorden Groep 7 Zelfstandig werken Rekenen Groep 7 Antwoorden Stenvert maakt deel uit van ThiemeMeulenhoff Zelfstandig werken (Z). Dit bestaat uit een groot assor ment leermiddelen voor alle leerjaren. Op onze Z-site vindt

Nadere informatie

De kaartenbank.indd Sander Pinkse Boekproductie 07-11-13 / 15:06 Pag. 3. Nicoline van der Sijs (red.) De Kaartenbank. Over taal en cultuur

De kaartenbank.indd Sander Pinkse Boekproductie 07-11-13 / 15:06 Pag. 3. Nicoline van der Sijs (red.) De Kaartenbank. Over taal en cultuur De kaartenbank.indd Sander Pinkse Boekproductie 07-11-13 / 15:06 Pag. 3 Nicoline van der Sijs (red.) De Kaartenbank Over taal en cultuur AUP De kaartenbank.indd Sander Pinkse Boekproductie 07-11-13 / 15:06

Nadere informatie

Rente de prijs van tijd. Als rente hoger is dan de opofferingskosten individuele prijs van tijd niet lenen maar sparen

Rente de prijs van tijd. Als rente hoger is dan de opofferingskosten individuele prijs van tijd niet lenen maar sparen Rente de prijs van tijd. Als rente hoger is dan de opofferingskosten individuele prijs van tijd niet lenen maar sparen Ruilen over de tijd Intertemporele substitutie Bedrijven lenen geld om te investeren

Nadere informatie

Techniek. in Nederland inde. Deel 3 Inhoudsopgave TWINTIGSTE EEUW DELFSTOFFEN ENERGIE CHEMIE STICHTING HISTORIE DER TECHNIEK WALBURG PERS

Techniek. in Nederland inde. Deel 3 Inhoudsopgave TWINTIGSTE EEUW DELFSTOFFEN ENERGIE CHEMIE STICHTING HISTORIE DER TECHNIEK WALBURG PERS Techniek in Nederland inde TWINTIGSTE EEUW DELFSTOFFEN ENERGIE CHEMIE Deel 3 Inhoudsopgave STICHTING HISTORIE DER TECHNIEK WALBURG PERS Stadsbibliotheek

Nadere informatie

Informatorium voor Voeding en Diëtetiek

Informatorium voor Voeding en Diëtetiek Informatorium voor Voeding en Diëtetiek Onder redactie van: Majorie Former Gerdie van Asseldonk Jacqueline Drenth Jolanda van Duinen Informatorium voor Voeding en Diëtetiek Supplement Voedings- en Dieetleer

Nadere informatie

Crisis in de EU docentenhandleiding

Crisis in de EU docentenhandleiding Crisis in de EU docentenhandleiding In deze les vergelijken leerlingen de economische situatie van verschillende EU-leden met elkaar. Daarbij maken zij gebruik van de interactieve kaart en grafiek Economische

Nadere informatie

Toetsvragen bij domein 6 Stellen

Toetsvragen bij domein 6 Stellen bijvoorbeeld Exemplarische opleidingsdidactiek voor taalonderwijs op de basisschool Toetsvragen bij domein 6 Stellen Bart van der Leeuw (red.) Jo van den Hauwe (red.) Els Moonen Ietje Pauw Anneli Schaufeli

Nadere informatie

Rekenen. D. Brouwer-van Hulst. A. Driessens

Rekenen. D. Brouwer-van Hulst. A. Driessens Rekenen Rekenen D. Brouwer-van Hulst A. Driessens Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008 Ó 2008 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Uitgeverij Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave

Nadere informatie

Naar een betere zorg voor zieke werknemers

Naar een betere zorg voor zieke werknemers Naar een betere zorg voor zieke werknemers Naar een betere zorg voor zieke werknemers Afstemmen van behandeling en werkhervatting In de reeks Trends in Bedrijfs- en Verzekeringsgeneeskunde is eerder verschenen:.

Nadere informatie