Denkfouten herstellen helpt bij kinderen met psychische problemen

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Denkfouten herstellen helpt bij kinderen met psychische problemen"

Transcriptie

1 Foto: Marcel van den Berg Cognitieve gedragstherapeutische interventies Denkfouten herstellen helpt bij kinderen met psychische problemen Door Maarten Elling 8 Angsten, depressieve klachten, gedragsproblemen en eetstoornissen bij kinderen laten zich vaak goed behandelen met cognitieve gedragstherapie Negentien in Nederland beschikbare varianten zijn opgenomen in de Databank Effectieve Jeugdinterventies omdat ze bewezen effectief of veelbelovend zijn Een overzicht van de theoretische achtergronden, het onderzoek naar de werkzaamheid bij kinderen en de in Nederland beschikbare varianten Denkfouten kunnen de oorzaak zijn van gestoord of storend gedrag, stemmingstoornissen, angsten, agressieve gevoelens en agressief gedrag Veel onaangepast en moeilijk gedrag is terug te voeren op ondeugdelijke denkschema s en inadequate informatieverwerking Cognitieve gedragstherapie kan deze denkfouten herstellen, denkschema s op orde brengen en informatieverwerking adequaat laten verlopen en zo psychische problemen en het gedrag dat daaruit voorkomt aanpakken Cognitieve gedragstherapie is een verzamelnaam voor een groot aantal verwante interventies, die worden toegepast bij uiteenlopende problemen en stoornissen Cognitieve gedragstherapie is veelbelovend of effectief gebleken bij preventie en behandeling voor jeugdigen met onder meer angststoornissen, posttraumatische stressstoornis, depressie, gedragsstoornissen en eetstoornissen In de Databank Effectieve Jeugdinterventies (wwwjeugdinterventiesnl) zijn negentien varianten van cognitieve gedragstherapie opgenomen Cognitieve gedragstherapie is erop gericht mensen met psychische BSL - JEC _JEC 008

2 Denkfouten herstellen helpt bij kinderen met psychische problemen problemen te leren adequate, functionele en realistische denkbeelden en gevoelens over zichzelf en hun omgeving aan te leren Daardoor zijn ze dan naar verwachting beter in staat informatie uit hun omgeving goed op te pikken en te verwerken, hun stemming te beheersen, de meest geschikte beslissingen te nemen en zich adequaat te gedragen Cognitieve gedragstherapie wordt niet alleen individueel maar ook in groepsverband toegepast Bij jongeren worden vaak ook ouders, broers en zussen en soms mensen uit de wijdere sociale omgeving bij de therapie betrokken De gedragstherapeut laat de cliënt en zijn omgeving zien hoe gedachten het gedrag beïnvloeden, hoe de opvoeding hierop inspeelt en hoe de mechanismen bij het aanleren van nieuwe gedachten en gedragingen werken Deze psycho-educatie is vaak een belangrijk onderdeel van de therapie De therapeut legt uit hoe angsten bij kinderen ontstaan, in hoeverre problemen aangeboren of aangeleerd zijn, en hoe de opvoeding positief gedrag kan stimuleren of juist averechts kan werken Dit soort kennis is belangrijk voor het oplossen van problemen Kennis geeft een realistisch beeld van de probleemsituatie, voorkomt misvattingen over de problemen die aan de orde zijn, maakt de problematiek inzichtelijk en maakt duidelijk in welke mate er iets aan te doen is Motivatie Over het algemeen zijn er bij cognitieve gedragstherapie weinig contra-indicaties De cliënten moeten een zekere motivatie hebben om iets aan de klachten en stoornissen te doen Ze moeten openstaan voor kritische reflectie op gedachten die zij als normaal zijn gaan beschouwen Ze moeten te bewegen zijn tot de gedachte dat hun eigen gedachtewereld tot problemen leidt, niet een gebeurtenis buiten hen Overigens laten veel kinder- en jeugdtherapeuten zich niet afschrikken door een gebrek aan motivatie Door hun houding en de technieken die ze beheersen zijn ze in staat zijn tot alliance-building interventions: ze besteden veel aandacht aan de ervaringen van de jeugdigen, formuleren persoonlijke doelstellingen die aanspreken en weten zichzelf te presenteren als medestander Uit onderzoek blijkt dat deze methodiek zelfs bij notoire ongemotiveerden de nodige motivatie kan opwekken (Diamond ea, 1997) Een andere basisvoorwaarde is dat de cliënten in staat moeten zijn hun gedachten onder woorden te brengen en daarop te reflecteren 9 BSL - JEC _JEC 009

3 Maarten Elling De therapie is daarom minder geschikt voor cliënten met beperkte verstandelijke vermogens en een beperkte taalbeheersing Ontwikkelingsfasen 10 Bijzondere aandacht verdienen de ontwikkelingsfasen van de kinderen en jongeren Cognitieve gedragstherapie vereist cognitieve vaardigheden die jeugdigen in de eerste vijftien jaren van hun leven geleidelijk ontwikkelen (Braet en Scholing, 1999) Daarbij zijn de onderlinge variaties tussen kinderen van dezelfde leeftijd groot De therapeut moet van geval tot geval het cognitieve niveau van het kind beoordelen en inschatten hoe snel dat kind nieuwe informatie kan oppikken en benutten Onder ontwikkelingspsychologen is er een discussie gaande over de vraag vanaf welke leeftijd cognitieve gedragstherapie geschikt is (Grave en Blisset, 2004) Hun voorlopige conclusie is dat cognitieve gedragstherapie onder bepaalde voorwaarden geschikt kan zijn voor kinderen vanaf 4 jaar Vragen en opgaven moeten dan eenvoudig en helder geformuleerd zijn en zich afspelen in een voor de kinderen overzichtelijke wereld Een voorbeeld voor deze leeftijdsgroep is de interventie Samen sterker Terug Op Pad (STOP) 4-7, die is opgenomen in de Databank Effectieve Jeugdinterventies STOP 4-7 is een cognitieve gedragstherapeutische interventie voor kinderen van 4 tot 7 jaar met ernstige gedragsproblemen Op dit moment wordt onderzocht in hoeverre de interventie jonge kinderen helpt De theorie Het zogenaamde ABC-model van de Amerikaanse therapeut Albert Ellis verduidelijkt de werking van cognitieve gedragstherapie ABC staat voor Activatie, Betekenisgeving en Consequentie De Activatie is de schijnbare oorzaak, terwijl de Betekenisgeving de factor is die tot problemen leidt De C is wat de cliënt ervaart als probleem: emoties en problematisch gedrag Een kind heeft bijvoorbeeld een panische angst voor honden Iedere hond die in zijn blikveld verschijnt de activatie roept heftige angst en paniekreacties op de consequentie Het is echter niet de hond die met zijn uitstraling of speels gedrag de angst veroorzaakt, maar de betekenis die het kind door zijn gedachten en emoties aan de hond toekent BSL - JEC _JEC 010

4 Denkfouten herstellen helpt bij kinderen met psychische problemen Een cognitieve gedragstherapeut zal het kind ertoe brengen een minder bedreigende betekenis aan honden te geven: honden bijten alleen onder extreme omstandigheden Met die herziene betekenis krijgt het kind huiswerk Het moet bijvoorbeeld doen wat het nooit durfde: bij het zien van een hond diep ademhalen en niet omlopen maar doen alsof de hond er niet is Zo kan het kind zijn angst overwinnen Cognitieve gedragstherapie richt zich natuurlijk niet alleen op min of meer losstaande angsten zoals die voor honden of spinnen Denkfouten kunnen leiden tot psychische klachten die het hele leven beheersen Mensen hebben algemene schema s en opvattingen in hun hoofd die een rol spelen bij het interpreteren en verwerken van informatie uit hun omgeving Sommigen zijn geneigd om alle negatieve ervaringen te zien als het zoveelste bewijs dat het slecht met hen gaat; anderen interpreteren elke positieve ervaring overdreven optimistisch Als zulke denkschema s wemelen van de denkfouten, kunnen ze leiden tot psychopathologie: depressieve klachten bij mensen die neigen tot een overdreven negatieve interpretatie van hun ervaringen, of manische stoornissen bij mensen die hun kwaliteiten en kansen altijd hoog inschatten De Amerikaanse psycholoog Aaron Beck heeft een lijst met veelvoorkomende denkfouten opgesteld, die te vinden is op nlwikipediaorg/wiki/denkfout Informatieverwerking Het gedachtegoed van Ellis en Beck is door Kenneth Dodge uitgewerkt in zijn theorie van sociale-informatieverwerking In Nederland wordt deze theorie gebruikt bij het verklaren en behandelen van agressief en oppositioneel gedrag bij jeugdigen (Orobio de Castro, 2000; Van Manen, 2001) Volgens de sociale-informatieverwerkingstheorie verloopt het ontvangen en verwerken van informatie en het reageren daarop via verschillende fasen: Informatie wordt door de ontvanger gecodeerd Bijvoorbeeld: een jongen komt een leeftijdgenoot tegen Dit kan worden gecodeerd als een toevallige ontmoeting zonder doel, of als het zoeken naar contact De ontvanger hecht betekenis aan de gecodeerde informatie en waardeert die Contact zoeken krijgt bijvoorbeeld een bedreigende of juist een vriendschappelijke betekenis Afhankelijk van de interpretatie zijn verschillende reacties mogelijk Bij een verwachte dreiging overweegt de ontvanger zich 11 BSL - JEC _JEC 011

5 Maarten Elling schrap te zetten, te imponeren, aan te vallen of een confrontatie uit de weg te gaan Vervolgens overweegt de ontvanger de mogelijke reacties en schat ze op hun waarde Hij kiest de reactie die het best aansluit bij zijn emotionele toestand Ten slotte zet de ontvanger de reactie om in gedrag Wanneer de informatieverwerking leidt tot problematisch gedrag, liggen daar aanknopingspunten voor cognitieve gedragstherapie De therapie 12 Het grondmodel van iedere cognitieve gedragstherapie bestaat uit een aantal fasen In de eerste sessies brengen cliënt en therapeut de problematiek in kaart De therapeut legt uit wat cognitieve gedragstherapie is en hoe die de cliënt kan helpen zijn problemen de baas te worden De therapeut maakt duidelijk dat de inzet van de cliënt belangrijk is en dat hij ook huiswerk krijgt In de volgende sessies sporen de therapeut en de cliënt de lastige gedachten op die gekoppeld zijn aan concrete probleemsituaties en gebeurtenissen Als huiswerk moet de cliënt opschrijven welke problemen hij tegenkomt in het dagelijks leven en welk gevoel ze oproepen De opgespoorde lastige of negatieve gedachten worden vervolgens onderzocht: cliënt en therapeut gaan samen na of de gedachten passen bij de situaties Vaak zal blijken dat de gedachten niet of niet helemaal kloppen Dan formuleren cliënt en therapeut alternatieve en meer evenwichtige gedachten, die vaak al tot een positiever gevoel en gedrag leiden Uit het onderzoek naar het realiteitsgehalte van de gedachte kan natuurlijk ook blijken dat ze wél realistisch zijn Dan moeten therapeut en cliënt een actieplan ontwikkelen om met die gedachten te leren leven Een voorbeeld: bij het kind dat bang is voor honden, blijken thuis toevallig regelmatig twee familieleden met vechtlustige en bijtgrage pitbulls over de vloer te komen In dat geval moeten het kind en zijn ouders leren assertief te zijn en tegen hun familieleden te zeggen dat ze de pitbulls voortaan thuis moeten laten Vervolgens kan de therapie verder gaan met het omgaan met willekeurige honden op straat Cognitieve gedragstherapie vraagt veel oefening, zowel wanneer de cliënt alternatieve, evenwichtige gedachten moet aanleren als wanneer hij moet leren leven met de oorspronkelijke gedachten Dat BSL - JEC _JEC 012

6 Denkfouten herstellen helpt bij kinderen met psychische problemen gebeurt in de laatste fase van de therapie, met gedragsexperimenten in de praktijk In de loop van de therapie speelt de therapeut verschillende rollen In de eerste fasen is hij de psycholoog die naar de cliënt luistert en de problemen helpt verduidelijken en analyseren Daarna wordt hij de leraar die de achtergronden van de cognities uitlegt en duidelijk maakt hoe de cognities inwerken op het gevoel en het gedrag Tenslotte stapt de therapeut in de rol van coach: hij helpt de cliënt bij het blijvend toepassen van de geleerde vaardigheden De problemen Cognitieve gedragstherapie wordt ingezet bij uiteenlopende problemen: angststoornissen, depressieve klachten, psychotrauma, agressie- en gedragsstoornissen, ADHD en eetstoornissen Bij de meeste van deze problemen is de werkzaamheid van cognitieve gedragstherapie uitgebreid onderzocht Voor alle problemen zijn in Nederland beschikbare interventies opgenomen in de Databank Effectieve Jeugdinterventies Angst Angst is een algemeen voorkomende emotie, waar veel jeugdigen en volwassenen onder lijden Toch wordt hardnekkige angst nog niet zo lang als stoornis erkend, eerst bij volwassenen, later ook bij jeugdigen De eerste gepubliceerde rapportage over de behandeling van sociale angststoornis bij jeugdigen is van 1983 (Kashdan en Herbert, 2001) In de verschillende cognitieve gedragstherapieën bij angststoornissen komen de volgende componenten steeds terug: Psycho-educatie De behandelaar geeft informatie over de algemene componenten van angst: het somatische, het cognitieve en het gedragsmatige aspect Bij sociale angst besteedt de behandelaar aandacht aan de speciale aard daarvan en aan de rol van vermijdingsgedrag bij het instandhouden van de angststoornis Die kennis is voor de jeugdige belangrijk, omdat hij de verschillende elementen bij latere oefeningen kan herkennen en manipuleren Exposure Veel therapeuten beschouwen exposure als hoeksteen voor alle cognitieve gedragstherapeutische behandelingen voor angststoornissen Exposure is de systematische blootstelling van de cliënt aan de situatie die hij vreest, onder begeleiding van de therapeut Zo kan de angst stap voor stap verminderen en het gedrag zich normaliseren 13 BSL - JEC _JEC 013

7 Maarten Elling Vaardigheden ontwikkelen De te ontwikkelen vaardigheden variëren, afhankelijk van de vaardigheden waar de cliënt al over beschikt en van zijn problemen Voorbeelden zijn het aanleren van ontspanningsoefeningen, assertiviteitstrainingen en andere socialevaardigheidstrainingen, training in probleemoplossingvaardigheden en cognitieve herstructurering Dat laatste is het toetsen van disfunctionele gedachten en het formuleren en eigen maken van helpende gedachten Huiswerk Opdrachten helpen de aangeleerde vaardigheden in het dagelijks leven te oefenen 14 Uit verschillende Amerikaanse studies (Southam-Gerow en Kendall, 2000; Kashdan en Herbert, 2001; McClellan en Werry, 2003) blijkt dat vormen van cognitieve gedragstherapie een positieve uitwerking hebben op jeugdigen met verschillende typen angststoornissen, waaronder scheidingsangst en angst voor sociale situaties De studies laten aanzienlijke effecten zien Zo blijkt in een studie dat 71 procent van de behandelde kinderen niet meer de diagnose angststoornis had en dat de effecten blijvend waren over een periode van twee tot vijf jaar Soms gaan alleen de angstige jeugdigen zelf in therapie; soms worden hun ouders of andere gezinsleden erbij betrokken Verschillende onderzoeken hebben de individuele en de gezinsvarianten met elkaar vergeleken Daaruit blijkt dat de betrokkenheid van ouders soms wat betere resultaten oplevert De gezinsvariant laat een significant beter resultaat zien bij kinderen van 7 tot 10 jaar en bij meisjes Bij oudere kinderen, 11 tot 14 jaar, zijn er geen significante verschillen Uit ander onderzoek blijkt dat de gezinsvariant effectiever is bij kinderen wier ouders ook angstig zijn Bij kinderen zonder angstige ouders maakt het niet uit of ze deelnemen een gezins- of een individuele variant In beide gevallen gaan ze er aanzienlijk op vooruit, maar onderling verschillen de groepen niet Er is ook geëxperimenteerd met groepsbehandeling van angststoornissen, om verschillende redenen: met het oog op kosteneffectiviteit, vanwege de mogelijkheid om kinderen die bang zijn in sociale situaties binnen de groep bloot te stellen aan vreeswekkende situaties, om cliënten ervan te doordringen dat ze geen uitzondering zijn, en vanwege een mogelijk positieve invloed van leeftijdgenoten in het groepsproces De studies vergelijken de groepsbehandeling met verschillende andere varianten Groepstherapie is effectief, maar verschilt daarin niet van de individuele- of gezinsvariant Dat maakt de groepsvariant wél kosteneffectief In de Databank Effectieve Jeugdinterventies zijn drie interventies BSL - JEC _JEC 014

8 Denkfouten herstellen helpt bij kinderen met psychische problemen voor jeugdigen met angstproblemen opgenomen Het betreft de Gezins-cognitieve Gedragstherapie, VRIENDEN en de Psycho-educatieve gezinsinterventie KOPP De interventies zijn alle drie in theorie effectief, wat wil zeggen theoretisch goed onderbouwd en goed beschreven Depressieve klachten Cognitieve gedragstherapie bij depressieve klachten gaat in op factoren die een depressieve stoornis kunnen voorkomen of er juist toe kunnen leiden Affectieve educatie en vaardigheden om affectieve gevoelens te hanteren: affectieve educatie heeft onder meer ten doel de aanleiding voor verschillende emoties en positieve en negatieve kanten daarvan te leren kennen Het aanleren van ontspanningstechnieken kan helpen emoties te leren hanteren Gedragsmatige vaardigheden, waaronder probleemoplossingvaardigheden en het selecteren van activiteiten waarbij men zich prettig voelt Cognitieve vaardigheden, waaronder het aanleren van constructieve denkwijzen, en positieve zelfspraak Daarbij leert de jeugdige zichzelf moed in te spreken en zich expliciet positieve opdrachten te geven Deze techniek heeft vooral bij kleine kinderen succes Communicatieve en conflictoplossingsvaardigheden voor het hele gezin De American Academy of Child and Adolescent Psychiatry adviseert psychotherapie als eerste behandelwijze voor jeugdigen die lijden aan depressie (Southam-Gerow en Kendall, 2000) Cognitieve gedragstherapie geldt daarbij als een van de meest onderzochte en aanbevolen therapieën Dit advies wordt ondersteund door de effectmaten die zijn gevonden in overzichten van studies en meta-analyses Daaruit blijkt een groot effect kort na de behandeling en een middelgroot effect na enige tijd, bij follow-upmetingen Tussen individuele en groepsvarianten van cognitieve gedragstherapieën is bij depressieve jongeren geen verschil in effectiviteit gevonden In de Databank Effectieve Jeugdinterventies is het programma Stemmingmakerij opgenomen, gericht op het voorkomen en verhelpen van depressieve klachten bij adolescenten Deze jongeren lopen verhoogd risico op een depressieve stoornis in het latere leven Stemmingmakerij is effectief gebleken 15 Psychotrauma Er is nog betrekkelijk weinig onderzoek gedaan naar de behandeling van posttraumatische stressstoornis (PTSS) met cognitieve gedrags- BSL - JEC _JEC 015

9 Maarten Elling therapie Dat is verrassend, gezien de mate waarin posttraumatische stress voorkomt Veel kinderen lijden onder fysieke en seksuele mishandeling, huiselijk geweld, natuurrampen, oorlogen, verkeersongelukken en ander onheil Een belangrijke component van cognitieve gedragstherapie bij een posttraumatische stressstoornis is exposure Bij PTSS betekent exposure het oproepen van beelden, het herbeleven van de angst en de pijn, en het vertellen over de pijnlijke gebeurtenissen Zo mogelijk wordt ook de plaats van het onheil bezocht Exposure kan voor de kinderen zeer belastend zijn Met minder exposure zou een behandeling minder pijnlijk zijn Het beschikbare onderzoek toont aan dat cognitieve gedragstherapie leidt tot significante verbeteringen bij cliënten met PTSS (Southam-Gerow en Kendall, 2000) De Databank Effectieve Jeugdinterventies bevat één cognitief gedragsmatig programma dat bij PTSS kan worden ingezet: Horizon 16 Gedragsstoornissen Gedragsstoornissen die zich uiten in boos, opstandig en agressief gedrag en delinquentie staan volop in de belangstelling De maatschappelijke en politieke reactie op berichten over agressieve en delinquente jeugd is tamelijk impulsief en traditioneel: hard aanpakken, straffen, een tijdje opsluiten of aan het werk in kampementen Een genuanceerde en onderbouwde aanpak krijgt weinig aandacht Cognitieve gedragstherapie heeft ook jeugdigen met gedragsstoornissen iets te bieden De psychiaters Jon McClellan en John Werry (2003) stellen dat in verschillende studies is vastgesteld dat interventies gericht op de cognitieve processen die aan de gedragsstoornissen ten grondslag liggen, leiden tot verbetering Dit soort interventies bestaat uit training in het oplossen van problemen, training in strategieën om boosheid te hanteren, assertiviteitstraining en Rationeel-Emotieve Therapie, gericht op cognitieve herstructurering De Amerikaanse psychologen Michael Southam-Gerow en Philip Kendall (2000) bespreken in hun studie drie effectieve interventies De Amerikaanse psycholoog Alan Kazdin en zijn collega s hebben een individuele gedragstherapie voor kinderen ontwikkeld waarin zij in twintig sessies probleemoplossingsvaardigheden leren Een andere belangrijke interventie is het Anger Coping Program, dat is gebruikt bij de ontwikkeling van de Nederlandse interventie Minder boos en opstandig, die in de Databank Effectieve Jeugdinterventies is opgenomen De kinderen leren emotionele ervaringen te herkennen en te benoemen Verder leren zij zichzelf te beschouwen BSL - JEC _JEC 016

10 Denkfouten herstellen helpt bij kinderen met psychische problemen en te bewaken self-monitoring en zich te beheersen door zichzelf toe te spreken Ook leren zij vaardigheden om problemen en conflicten adequaat op te lossen De effectiviteit van dit programma is aangetoond tot drie jaar na de laatste behandeling Een enigszins vergelijkbaar groepsprogramma van de Amerikaanse psycholoog Eva Feindler en anderen legt de nadruk op het hanteren van opkomende opgewondenheid, cognitieve herstructurering van de gedachten, probleemoplossingvaardigheden en prosociaal gedrag Ontspanningsoefeningen om fysieke opwinding te leren beheersen kunnen worden toegevoegd Ook van deze interventie is de effectiviteit in gecontroleerde studies aangetoond Deze therapieën worden vaak aangevuld met interventies die op de ouders zijn gericht Dat blijkt in veel gevallen succesvol te zijn De Parent Management Training Oregon (PMTO), ontwikkeld door gedragstherapeut Gerald Patterson van het Oregon Social Learning Center, krijgt de laatste tijd veel aandacht in Nederland (Wijman, 2006) Het is een behandelprogramma om de opvoedingsvaardigheden van ouders te versterken, de interactie tussen ouders en kinderen te verbeteren en de effectiviteit van het optreden van de ouders te vergroten Daarbij leren de ouders hun kinderen te monitoren en gedragsveranderingen bij kinderen teweeg te brengen door gebruik te maken van de leertheorie De interventie is in verschillende studies effectiever gebleken dan andere interventies PMTO is overigens ook effectief gebleken bij angst- en eetstoornissen In de Databank Effectieve Jeugdinterventies waren eind 2007 tien interventies beschreven voor jeugdigen van verschillende leeftijden met gedragsproblemen Bij de meeste interventies worden ook de ouders betrokken Het gaat om STOP 4-7 (Samen sterker Terug Op Pad), Minder boos en opstandig, Beter met Thuis, Gezin Centraal, Functionele Gezinstherapie (Functional Family Therapy, FFT), Triple P, Equip, Zelfcontrole, Taakspel, en Denken en voelen 17 ADHD De resultaten van cognitieve gedragstherapie bij ADHD vallen tegen, zeker gezien de hooggespannen verwachtingen die veel therapeuten gespecialiseerd in ADHD aanvankelijk hadden In alle gevallen zijn de resultaten van cognitieve gedragstherapie matig en werken medicijnen aanzienlijk beter Het maximaal bereikte effect is dat een lage dosis medicijnen in combinatie met cognitieve gedragstherapie even goede resultaten oplevert als alleen een hoge dosis medicijnen (Southam-Gerow en Kendall, 2000) Mariska van der Steege (2007), die zich gedeeltelijk op andere bronnen baseert, komt eveneens tot de conclusie dat cognitieve therapieën niet werken voor jeugdigen BSL - JEC _JEC 017

11 Maarten Elling met ADHD Ze maakt daarbij een voorwaardelijke uitzondering voor zelfinstructie-, zelfcontrole- en zelfregulatietrainingen Ze sluit aan bij de Landelijke Stuurgroep Multidisciplinaire Richtlijnontwikkeling in de ggz door te stellen [] dat een zelfregulatietraining voor jeugdigen met ADHD effectief is als de gedragsproblemen voortkomen uit impulsiviteit Deze interventie, gericht op het kind, dient echter niet standaard geïndiceerd te worden Zij dient namelijk in de context te staan van een oudertraining en/of leerkrachttraining Pas als de omgeving de noodzakelijke structurerende aanpassingen heeft gerealiseerd, is het zinvol de zelfregulatie van het kind te trainen (Van der Steege, 2007) 18 Eetstoornissen Net als bij angststoornissen is volgens McClellan en Werry (2003) bij eetstoornissen de combinatie van op het kind en op het gezin gerichte cognitieve gedragstherapieën effectief gebleken De Databank Effectieve Jeugdinterventies bevat één veelbelovende cognitieve gedragstherapeutische interventie op het gebied van eetstoornissen: (W)eet en Beweeg, voor kinderen met overgewicht en obesitas Deze schets van de achtergronden en de toepassingen van de cognitieve gedragstherapie bij jeugdigen heeft grotendeels betrekking op de interventies die eind 2007 in de Databank Effectieve Jeugdinterventies waren opgenomen Het aantal theoretisch of bewezen effectieve interventies in de databank blijft toenemen Daarnaast schrijdt de ontwikkeling van cognitieve gedragstherapieën voort Cognitieve gedragstherapie lijkt een vorm van behandeling met nog onontgonnen mogelijkheden BSL - JEC _JEC 018

12 Denkfouten herstellen helpt bij kinderen met psychische problemen Overzicht van cognitieve gedragstherapeutische interventies en interventies met cognitieve gedragstherapeutische elementen Interventie Leeftijd jeugdige Betrokkenheid gezin Theoretisch of bewezen effectief Beter met Thuis 6 tot 15 jaar Ja Theoretisch effectief Denken en voelen 12 tot 18 jaar Nee, (semi-) residentieel Theoretisch effectief Equip 12 tot 20 jaar Nee, residentieel Deels bewezen effectief Functionele Gezinstherapie (Functional Family Therapy) 11 tot 18 jaar Ja Theoretisch effectief Gezin Centraal 6 tot 14 jaar Ja Theoretisch effectief Gezins-Cognitieve Gedragstherapie (Gezins-CGT) 8 tot 18 jaar Ja Theoretisch effectief Horizonmethodiek 4 tot 12 jaar Ja Deels bewezen effectief Minder boos en opstandig 8 tot 12 jaar Ja Bewezen effectief Orthopedagogische Video 0 tot 18 jaar Ja Theoretisch effectief Gezinsbehandeling (OVG) Programma Alternatieve 6 tot 12 jaar Nee, schoolprogramma, Theoretisch effectief Denkstrategieën ouderparticipatie is mogelijk Psycho-educatieve 9 tot 14 jaar Ja Theoretisch effectief gezinsinterventie KOPP Residentieel Gedragstherapeutisch 13 tot 17 jaar Enigszins Theoretisch effectief Behandelingsprogramma Stemmingmakerij 15 tot 19 jaar Nee, schoolprogramma Bewezen effectief 19 STOP 4-7 (Samen sterker Terug Op Pad) 4 tot 7 jaar Ja (ook de school) Theoretisch effectief Triple P 0 tot 16 jaar Ja, voornamelijk gezin Theoretisch effectief Taakspel 7 tot 9 jaar Nee, schoolprogramma Bewezen effectief Vrienden 7 tot 16 jaar Ja Theoretisch effectief (W)eet en Beweeg 6 tot 18 jaar Ja Theoretisch effectief Zelfcontrole 9 tot 12 jaar Ja Bewezen effectief De Databank Effectieve Jeugdinterventies (wwwjeugdinterventiesnl) bevat negentien interventies die kunnen worden beschouwd als varianten op cognitieve gedragstherapie of interventies met duidelijk herkenbare onderdelen daarvan Ze zijn opgenomen in de tabel, met gegevens over de leeftijd van de doelgroep, de betrokkenheid van het gezin en de al dan niet bewezen effectiviteit BSL - JEC _JEC 019

13 Maarten Elling Verder lezen Braet, C & Scholing, A (1999) Cognitieve therapie bij kinderen en jeugdigen In: Bögels, SM & Van Oppen, P (red) (1999) Cognitieve Therapie Theorie en praktijk Houten, Bohn Stafleu Van Loghum Diamond, GM, Liddle, HA, Dakof, GA, & Hogue, A (1997) Therapist alliance building techniques with adolescents in family therapy Paper presented at the North American Society for Psychotherapy Research Conference, Tucson, AZ Aangehaald bij Liddle, HA (2002) Multidimensional Family Therapy for Adolescent Cannabis Users Cannabis Youth Treatment Series, jaargang 5 Grave, J & Blisset, J (2004) Is cognitive behaviour therapy developmentally appropriate for young children? A critical review of the evidence Clinical Psychology Review, jaargang 24, nummer 4, pagina Kashdan, TB & Herbert, JD (2001) Social Anxiety Disorder in Childhood and Adolescence: Current Status and Future Directions Clinical Child and Family Psychology Review, jaargang 4, nummer 1, pagina Manen, T van (2001) Zelfcontrole Een sociaal-cognitief interventieprogramma voor kinderen met agressief en oppositioneel gedrag Houten, Bohn Stafleu Van Loghum McClellan, JM & Werry, JS (2003) Evidence-based Treatments in Child and Adolescent Psychiatry: An Inventory Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry, jaargang 42, nummer 12, 20 pagina Orobio de Castro, B (2000) Social information processing and emotion in aggressive boys Dissertatie, Vrije Universiteit Amsterdam Southam-Gerow, MA & Kendall, PC (2000) Cognitive Behavior Therapy with Youth: Advances Challenges, and Future Directions Clinical Psychology and Psychotherapy, jaargang 7, nummer 5, pagina Steege, M van der (2007) Basisschoolleerlingen met gedrags- en emotionele problemen In: Konijn, C, Steege, M van der, Elderman, E, Bruinsma, W & Braak, J van der (2007) Werkzame werkwijzen Verkenning van effectieve interventies in de jeugdzorg Utrecht/Woerden, Nederlands Jeugdinstituut/ Adviesbureau Van Montfoort Wijman, E (2006) Schatjes voorbij PMTO, bewezen effectieve training voor ouders met probleemkinderen TNO magazine Kwaliteit van leven, september 2006 Maarten Elling is freelancer en draagt in opdracht van het Nederlands Jeugdinstituut bij aan de opbouw van de Databank Effectieve Jeugdinterventies BSL - JEC _JEC 020

Evidence-based interventies voor agressieregulatie en woedebeheersing

Evidence-based interventies voor agressieregulatie en woedebeheersing Evidence-based interventies voor agressieregulatie en woedebeheersing Hoe vergelijk je methodieken op basis van welke criteria? Marjolein Oudhof Mariska van der Steege 23 april 2009 Inhoud workshop Werken

Nadere informatie

Interventies voor jji en jeugdzorgplus. Leonieke Boendermaker

Interventies voor jji en jeugdzorgplus. Leonieke Boendermaker Interventies voor jji en jeugdzorgplus Leonieke Boendermaker 20 mei 2009 Evident? 1. Problemen doelgroep 2. Interventies die leiden tot vermindering problemen 3. Noodzaak goede implementatie 2 Om wat voor

Nadere informatie

Agressiebehandeling in de forensische kinder- en jeugdpsychiatrie

Agressiebehandeling in de forensische kinder- en jeugdpsychiatrie Agressiebehandeling in de forensische kinder- en jeugdpsychiatrie Prof. dr. Chijs van Nieuwenhuizen GGzE centrum kinder- en jeugd psychiatrie Universiteit van Tilburg, Tranzo http://www.youtube.com/watch?list=pl9efc

Nadere informatie

Tijdig ingrijpen: werkzame ingrediënten voor interventies

Tijdig ingrijpen: werkzame ingrediënten voor interventies Infosheet Tijdig ingrijpen: werkzame ingrediënten voor interventies Tijdig ingrijpen betekent voorkomen dat een de fout ingaat. Wie wil dat niet? Dat is dan ook precies wat deze infosheet beoogt: inzicht

Nadere informatie

GGZ aanpak huiselijk geweld

GGZ aanpak huiselijk geweld GGZ aanpak huiselijk geweld Wat is er nodig en wat helpt Jeannette van Borren Mei 2011 Film moeder en zoon van Putten Voorkomen van problemen is beter en goedkoper dan genezen Preventieve GGZ interventies

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie een effectieve psychotherapie

Cognitieve gedragstherapie een effectieve psychotherapie Cognitieve gedragstherapie een effectieve psychotherapie Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 3 Cognitieve gedragstherapie Een effectieve psychotherapie In deze brochure kunt u lezen

Nadere informatie

Denkfouten herstellen helpt bij veel kinderen met psychische problemen

Denkfouten herstellen helpt bij veel kinderen met psychische problemen Denkfouten herstellen helpt bij veel kinderen met psychische problemen Cognitieve gedragstherapeutische interventies voor jeugdigen Maarten Elling 2008, Nederlands Jeugdinstituut / NJi Niets uit deze uitgave

Nadere informatie

Dr. Barbara van den Hoofdakker, klinisch psycholoog - gedragstherapeut Accare Universitair Centrum Groningen. Lezing GGNet 27 juni 2013 1

Dr. Barbara van den Hoofdakker, klinisch psycholoog - gedragstherapeut Accare Universitair Centrum Groningen. Lezing GGNet 27 juni 2013 1 Dr. Barbara van den Hoofdakker, klinisch psycholoog - gedragstherapeut Accare Universitair Centrum Groningen Lezing GGNet 27 juni 2013 1 Behandelmogelijkheden bij kinderen met ADHD in de basisschoolleeftijd

Nadere informatie

Wetenschappelijk onderzoek naar somatisatie en somatoforme stoornissen

Wetenschappelijk onderzoek naar somatisatie en somatoforme stoornissen 9 Wetenschappelijk onderzoek naar somatisatie en somatoforme stoornissen Samenvatting Dit hoofdstuk geeft een overzicht van het wetenschappelijk onderzoek naar somatisatie en somatoforme stoornissen. De

Nadere informatie

Overzicht van vijftien jaar jeugdzorgonderzoek

Overzicht van vijftien jaar jeugdzorgonderzoek foto: Herbert Wiggerman Programmeringsstudie jeugdzorg Overzicht van vijftien jaar jeugdzorgonderzoek Door Paula Speetjens 30 Bijna honderd jeugdzorginterventies zijn tussen 1991 en zomer 2006 in Nederland

Nadere informatie

Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld? Hulpaanbod

Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld? Hulpaanbod Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld? - Normaal begaafde kinderen van 4 tot 13 jaar, woonachtig in de regio Gelderland-Zuid, die in hun gedrag signalen afgeven die mogelijk duiden op een problematische

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod U bent niet de enige Een op de tien Nederlanders heeft te maken met een persoonlijkheidsstoornis of heeft trekken hiervan. De Riagg Maastricht is gespecialiseerd

Nadere informatie

PREVENTIE VOOR POH-GGZ

PREVENTIE VOOR POH-GGZ PREVENTIE VOOR POH-GGZ ZORG BIEDEN DIRECT EN DICHTBIJ. DAAR STAAT INDIGO VOOR. HET LIEFST IN DE WIJK, LAAGDREMPELIG EN TOEGANKELIJK. VOOR IEDEREEN. MENTALE ONDERSTEUNING DIRECT EN DICHTBIJ INDIGO BIEDT

Nadere informatie

Post-hbo opleiding cognitief gedragstherapeutisch

Post-hbo opleiding cognitief gedragstherapeutisch Post-hbo opleiding cognitief gedragstherapeutisch werker Volwassenen en ouderen mensenkennis Van onze klinisch psycholoog heb ik een groep cliënten overgenomen, bij wie ik de instrumenten uit de opleiding

Nadere informatie

Individuele of Gezins CGT voor kinderen met angststoornissen. Denise Bodden, Universiteit Utrecht

Individuele of Gezins CGT voor kinderen met angststoornissen. Denise Bodden, Universiteit Utrecht Individuele of Gezins CGT voor kinderen met angststoornissen Denise Bodden, Universiteit Utrecht Waarom effectieve therapie nodig? meest voorkomende vorm van psychopathologie bij kinderen/adolescenten

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Kortdurende motiverende interventie en cognitieve gedragstherapie Een effectieve behandeling

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie. Afdeling Psychiatrie

Cognitieve gedragstherapie. Afdeling Psychiatrie Cognitieve gedragstherapie Afdeling Psychiatrie Cognitieve gedragstherapie Wat is cognitieve gedragstherapie? Cognitieve gedragstherapie bestaat uit twee onderdelen; cognitieve therapie en gedragstherapie.

Nadere informatie

preventie mentale ondersteuning direct en dichtbij

preventie mentale ondersteuning direct en dichtbij preventie ZORG BIEDEN DIRECT EN DICHTBIJ. DAAR STAAT INDIGO VOOR. HET LIEFST IN DE WIJK, LAAGDREMPELIG EN TOEGANKELIJK. VOOR IEDEREEN. mentale ondersteuning direct en dichtbij Indigo biedt niet alleen

Nadere informatie

Meer informatie MRS 0610-2

Meer informatie MRS 0610-2 Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie en angststoornissen. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren, verlatingsangst,

Nadere informatie

Zorgmodule Minder Boos en Opstandig

Zorgmodule Minder Boos en Opstandig Zorgmodule Minder Boos en Opstandig Zorgaanspraak: Zorgaanbieder: Jeugdhulp op accommodatie zorgaanbieder, groep Entreá HULPVRAAG Doelgroep De doelgroep bestaat uit normaal begaafde kinderen tussen de

Nadere informatie

Omgaan met (onbegrepen) lichamelijke klachten. Prof. dr. Sako Visser Universiteit van Amsterdam Pro Persona GGZ Dr. Michel Reinders GGZinGeest

Omgaan met (onbegrepen) lichamelijke klachten. Prof. dr. Sako Visser Universiteit van Amsterdam Pro Persona GGZ Dr. Michel Reinders GGZinGeest Omgaan met (onbegrepen) lichamelijke klachten Prof. dr. Sako Visser Universiteit van Amsterdam Pro Persona GGZ Dr. Michel Reinders GGZinGeest Van DSM IV naar DSM 5 DSM IV - somatisatie stoornis, - somatoforme

Nadere informatie

Zorgprogramma Angststoornissen

Zorgprogramma Angststoornissen Zorgprogramma Angststoornissen Doelgroep Het Zorgprogramma Angststoornissen is bedoeld voor volwassenen die een angststoornis hebben. Mensen met een angststoornis hebben last van angsten zonder dat daar

Nadere informatie

Screening en behandeling van psychische problemen via internet. Viola Spek Universiteit van Tilburg

Screening en behandeling van psychische problemen via internet. Viola Spek Universiteit van Tilburg Screening en behandeling van psychische problemen via internet Viola Spek Universiteit van Tilburg Screening en behandeling van psychische problemen via internet Online screening Online behandeling - Effectiviteit

Nadere informatie

Effectief vroegtijdig ingrijpen: Een verkennend onderzoek naar effectief vroegtijdig ingrijpen ter voorkoming van ernstig delinquent gedrag.

Effectief vroegtijdig ingrijpen: Een verkennend onderzoek naar effectief vroegtijdig ingrijpen ter voorkoming van ernstig delinquent gedrag. Effectief vroegtijdig ingrijpen: Een verkennend onderzoek naar effectief vroegtijdig ingrijpen ter voorkoming van ernstig delinquent gedrag. Samenvatting De Top600 bestaat uit een groep van 600 jonge veelplegers

Nadere informatie

Handreiking voor het inzetten van een preventie- en zorgarrangement. Van vaak gespannen tot angststoornis

Handreiking voor het inzetten van een preventie- en zorgarrangement. Van vaak gespannen tot angststoornis Handreiking voor het inzetten van een preventie- en zorgarrangement Van vaak gespannen tot angststoornis In het nieuwe jeugdstelsel richten gemeenten hun eigen preventie- en zorgaanbod voor kinderen, jongeren

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie

Cognitieve gedragstherapie Cognitieve gedragstherapie Een succesvolle psychotherapie voor diverse emotionele stoornissen en problemen Afdeling Psychiatrie en Medische Psychologie Wat is Cognitieve Gedragstherapie? Cognitieve gedragstherapie

Nadere informatie

De behandeling van complexe rouw. Jantien Piekstra GZ psycholoog / cognitief gedragstherapeut

De behandeling van complexe rouw. Jantien Piekstra GZ psycholoog / cognitief gedragstherapeut De behandeling van complexe rouw Jantien Piekstra GZ psycholoog / cognitief gedragstherapeut Disclosure of interest Mogelijke belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven

Nadere informatie

Behandeling na seksueel trauma bij kinderen: STEPS, TF-CBT of EMDR?

Behandeling na seksueel trauma bij kinderen: STEPS, TF-CBT of EMDR? Behandeling na seksueel trauma bij kinderen: STEPS, TF-CBT of EMDR? Renee Beer, klinisch psycholoog, Traumacentrum De Bascule Iva Bicanic, klinisch psycholoog i.o., Landelijk Psychotraumacentrum UMC Utrecht

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 134 Nederlandse samenvatting De inleiding van dit proefschrift beschrijft de noodzaak onderzoek te verrichten naar interpersoonlijk trauma en de gevolgen daarvan bij jongeren in

Nadere informatie

Mentale kracht in de Forensische Psychiatrie

Mentale kracht in de Forensische Psychiatrie Mentale Mentale kracht in de Forensische Psychiatrie LFPZ,Zeeland, 11 juni 2009 Jan Auke Walburg Principes van positieve psychologie Bestudering positieve subjectieve ervaringen en constructieve cognities.

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis: schematherapie en dialectische gedragstherapie

Cognitieve gedragstherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis: schematherapie en dialectische gedragstherapie Cognitieve gedragstherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis: schematherapie en dialectische gedragstherapie Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Cognitieve gedragstherapie:

Nadere informatie

Psychologische behandeling van bipolaire patiënten. Dinsdag 17 januari 2017 Dr. Manja Koenders PsyQ Rotterdam/Universiteit Leiden

Psychologische behandeling van bipolaire patiënten. Dinsdag 17 januari 2017 Dr. Manja Koenders PsyQ Rotterdam/Universiteit Leiden Psychologische behandeling van bipolaire patiënten Dinsdag 17 januari 2017 Dr. Manja Koenders PsyQ Rotterdam/Universiteit Leiden Omgaan met stessoren (1) Stressgevoeligheid Stress Generation theory The

Nadere informatie

Anke van den Beuken Straat Postcode Mail. De heer Jansen Kapittelweg EN Nijmegen. Horst,

Anke van den Beuken Straat Postcode Mail. De heer Jansen Kapittelweg EN Nijmegen. Horst, Anke van den Beuken Straat Postcode Mail De heer Jansen Kapittelweg 33 6525 EN Nijmegen Horst, 13-1-2017 Betreft: terugkoppeling behandeling meneer D*****, 12-**-1988 Geachte Meneer Jansen, Met toestemming

Nadere informatie

PTSS - diagnostiek en behandeling. drs. Mirjam J. Nijdam psycholoog / onderzoeker Topzorgprogramma Psychotrauma AMC De Meren

PTSS - diagnostiek en behandeling. drs. Mirjam J. Nijdam psycholoog / onderzoeker Topzorgprogramma Psychotrauma AMC De Meren PTSS - diagnostiek en behandeling drs. Mirjam J. Nijdam psycholoog / onderzoeker Topzorgprogramma Psychotrauma AMC De Meren Opbouw Diagnose PTSS Prevalentiecijfers PTSS en arbeid Preventie van PTSS Behandeling

Nadere informatie

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp Ons Team Ons team is zeer divers. We bestaan uit het secretariaat, psychologen, maatschappelijk werkers, sociaal psychiatrisch verpleegkundigen, cognitief gedragstherapeutisch werkers, ervaringsdeskundigen,

Nadere informatie

Externaliserend. school

Externaliserend. school Externaliserend probleemgedrag behandelen op school Gerly de Boo & Juliëtte Liber Universiteit van Amsterdam ZonMw: Jeugd Vroegtijdige signalering & interventies evidence based interventies externaliserend

Nadere informatie

SOVA /AR op Maat Presentatie

SOVA /AR op Maat Presentatie SOVA /AR op Maat Presentatie Doelgroep Sociale Vaardigheden op Maat Jongens en meisjes in de leeftijd van 15-21 jaar Jongeren met probleemgedrag dat o.a. voortkomt uit onvermogen tot zelfstandig en adequaat

Nadere informatie

Herstel en Balans. Kanker zet je leven op zijn kop. De rol van de psycholoog. Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010

Herstel en Balans. Kanker zet je leven op zijn kop. De rol van de psycholoog. Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010 Herstel en Balans De rol van de psycholoog Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010 Kanker zet je leven op zijn kop 1 Kanker, gevolgen voor de patiënt Heftige emoties. Verlies van controle

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Pouw, Lucinda Title: Emotion regulation in children with Autism Spectrum Disorder

Nadere informatie

Traumabehandeling Emergis kinder- en jeugdpsychiatrie

Traumabehandeling Emergis kinder- en jeugdpsychiatrie Traumabehandeling Emergis kinder- en jeugdpsychiatrie Krijg je (binnenkort) traumabehandeling vanuit zorgprogramma Angst & stemming van Emergis kinder- en jeugdpsychiatrie? Ben je 6 tot 18 jaar? Dan is

Nadere informatie

Marijn Nijboer Orthopedagoog i.o.t. GZ-psycholoog Accare UCKJP

Marijn Nijboer Orthopedagoog i.o.t. GZ-psycholoog Accare UCKJP Marijn Nijboer Orthopedagoog i.o.t. GZ-psycholoog Accare UCKJP INHOUD Impulsief en agressief gedrag; normaal op jonge leeftijd? Alarmsignalen Verwijzen? Werkwijze team jonge kinderen zorglijn ADHD en gedragsstoornissen

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij autisme

Cognitieve gedragstherapie bij autisme Cognitieve gedragstherapie bij autisme Caroline Schuurman, gz-psycholoog Centrum Autisme Rivierduinen Nieuwe ontwikkelingen in de behandeling van autisme bij volwassenen Utrecht, 14 juni 2011 CGT bij autisme

Nadere informatie

Er wel/niet zijn voor je pleegkind. Symposium Pleegzorg Waar blijft het kind 19 juni 2014 Ede

Er wel/niet zijn voor je pleegkind. Symposium Pleegzorg Waar blijft het kind 19 juni 2014 Ede Er wel/niet zijn voor je pleegkind Symposium Pleegzorg Waar blijft het kind 19 juni 2014 Ede 22-6-2014 de Zeeuw & Brok Inhoud 1. Lawaaiboek 2. Zorg voor het kind: houdt rekening met gevolgen van Verlating

Nadere informatie

Tabel 2: Overzicht programma in middelen, doelen en leerstijlen in fase 2

Tabel 2: Overzicht programma in middelen, doelen en leerstijlen in fase 2 Bijlage Romeo Deze bijlage hoort bij de beschrijving van de interventie Romeo, zoals die is opgenomen in de databank Effectieve Jeugdinterventies. Meer informatie: www.nji.nl/jeugdinterventies December

Nadere informatie

en jongeren Oolgaardt lezing 24 juni 2008 Ireen de Graaf Trimbos-instituut 2008 1

en jongeren Oolgaardt lezing 24 juni 2008 Ireen de Graaf Trimbos-instituut 2008 1 Depressie bij kinderen en jongeren Oolgaardt lezing 24 juni 2008 Ireen de Graaf Trimbos-instituut 2008 1 Welbevinden ebe van Nederlandse kinderen Nederlandse kinderen het gelukkigst in Europa 92% 12-24

Nadere informatie

Methodiek EQUIP Kòrsou

Methodiek EQUIP Kòrsou De methodiek wordt in het Papiaments, Nederlands en Engels aangeboden. Naast het geven van onderwijs hebben scholen ook een opvoedende rol. Een zware taak in deze maatschappij, waar hoge eisen worden gesteld

Nadere informatie

probleem en stoornis Inhoud van deze presentatie Het NJi Risicofactoren en zo Het Probleem Wat te doen? Erik Jan de Wilde

probleem en stoornis Inhoud van deze presentatie Het NJi Risicofactoren en zo Het Probleem Wat te doen? Erik Jan de Wilde probleem en stoornis Erik Jan de Wilde Inhoud van deze presentatie Het NJi Risicofactoren en zo Het Probleem Wat te doen? 2 1 Wat is/doet het NJi? Voor professionals in de jeugdsector Kenniscentrum, 3

Nadere informatie

ABC - Ambulant Behandelcentrum

ABC - Ambulant Behandelcentrum ABC - Ambulant Behandelcentrum Als het thuis en/of op school dreigt vast te lopen Informatie voor verwijzers Kom verder! www.ln5.nl Vergroten van sociale competenties. Vergroten zelfbeeld/zelfvertrouwen.

Nadere informatie

Woord vooraf bij de tweede druk 1 1

Woord vooraf bij de tweede druk 1 1 Inhoud Woord vooraf bij de tweede druk 1 1 i context en begrippen 15 1 Inleiding 1 7 1.1 Geschiedenis 1 7 1.2 Toepassingen en doelgroepen 1 9 1.2.1 Eenvoudig of complex? 1 9 1.2.2 Diversiteit aan toepassingsgebieden

Nadere informatie

Nieuwe oudercursus vergeleken met bestaande interventies

Nieuwe oudercursus vergeleken met bestaande interventies foto: Catrien Ariëns Nieuwe oudercursus vergeleken met bestaande interventies De plaats van PMTO Door Simone Hordijk 30 De Amerikaanse oudercursus PMTO is vorig jaar in Nederland geïntroduceerd. Er zijn

Nadere informatie

Mindfulness, de stand van zaken & Hoe verder?

Mindfulness, de stand van zaken & Hoe verder? Mindfulness, de stand van zaken & Hoe verder? Mindfulness = Aandachttraining en emotieregulatie-training MBSR & MBCT cursus Meditaties: adem, bodyscan, geluiden, keuzeloze aandacht, 3 min ademruimte, bewegen,

Nadere informatie

Zorgpad Persoonlijkheidsproblematiek

Zorgpad Persoonlijkheidsproblematiek Zorgpad Persoonlijkheidsproblematiek Iedereen heeft zo zijn eigenaardigheden. Echter, soms heeft iemand extreme persoonlijke eigenschappen en vertoont hij hinderlijk gedrag. Dit kan zo ernstig zijn dat

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapiegroep voor mensen met een bipolaire stoornis

Cognitieve gedragstherapiegroep voor mensen met een bipolaire stoornis Psychiatrie Cognitieve gedragstherapiegroep voor mensen met een bipolaire stoornis www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl PSY002 / Cognitieve gedragstherapiegroep

Nadere informatie

COMPLEX TRAUMA BIJ KINDEREN: SAMEN DOEN WAT WERKT. Mariska de Baat (NJi), Marie-José van Hoof (Rivierduinen), Leanthe van Harten (TNO)

COMPLEX TRAUMA BIJ KINDEREN: SAMEN DOEN WAT WERKT. Mariska de Baat (NJi), Marie-José van Hoof (Rivierduinen), Leanthe van Harten (TNO) COMPLEX TRAUMA BIJ KINDEREN: SAMEN DOEN WAT WERKT Mariska de Baat (NJi), Marie-José van Hoof (Rivierduinen), Leanthe van Harten (TNO) WIE IS WIE Complex trauma het meerkoppige monster in de praktijk Prevalentie

Nadere informatie

ZELFCONTROLE OMSCHRIJVING VAN DE DOELGROEP ZELFCONTROLE. JONGENS en MEISJES. REACTIEF en PROACTIEF

ZELFCONTROLE OMSCHRIJVING VAN DE DOELGROEP ZELFCONTROLE. JONGENS en MEISJES. REACTIEF en PROACTIEF ZELFCONTROLE Een sociaal cognitief interventieprogramma voor kinderen met agressief en oppositioneel gedrag Teun van Manen, De Heel Zaans Medisch Centrum SOCIAAL COGNITIEF INTERVENTIE PROGRAMMA blijkt

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Addendum A 173 Nederlandse samenvatting Het doel van het onderzoek beschreven in dit proefschrift was om de rol van twee belangrijke risicofactoren voor psychotische stoornissen te onderzoeken in de Ultra

Nadere informatie

Angstige leerlingen in de klas en het Vriendenprogramma. Drs. N.E. de Vries

Angstige leerlingen in de klas en het Vriendenprogramma. Drs. N.E. de Vries Angstige leerlingen in de klas en het Vriendenprogramma. Drs. N.E. de Vries Aandachtspunten in de klas Het Vriendenprogramma Onderdelen Vriendenprogramma in de klas Online programma s voor jongeren Aandachtspunten

Nadere informatie

Verwerken en versterken

Verwerken en versterken Verwerken en versterken Kind en Adolescent Praktijkreeks Dit Werkboek voor therapeuten hoort bij Behandeling van trauma bij kinderen en adolescenten. Met de methode Traumagerichte Cognitieve Gedragstherapie

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij autisme. Psycho-sociale problemen. Uitingsvormen autisme. Autisme? Coping? Of? 12-7-2013

Cognitieve gedragstherapie bij autisme. Psycho-sociale problemen. Uitingsvormen autisme. Autisme? Coping? Of? 12-7-2013 Cognitieve gedragstherapie bij autisme "Het resultaat telt, de weg er naar toe nog meer! Behandelmethodieken bij ontwikkelingsstoornissen." GGNet, Apeldoorn, 27 juni 2013 Caroline Schuurman gz-psycholoog,

Nadere informatie

Erkenning en herkenning van psychische problemen bij hyperacusis: hulpverlening en begeleiding.

Erkenning en herkenning van psychische problemen bij hyperacusis: hulpverlening en begeleiding. Erkenning en herkenning van psychische problemen bij hyperacusis: hulpverlening en begeleiding. Ines Sleeboom- van Raaij, Psychiater en Directeur Behandelzaken VIA, Landelijk Centrum GGZ en Gehoorstoornissen

Nadere informatie

Cognitief-gedragsmatige groepstraining voor depressieve en/of angstige adolescenten

Cognitief-gedragsmatige groepstraining voor depressieve en/of angstige adolescenten Cognitief-gedragsmatige groepstraining voor depressieve en/of angstige adolescenten Raakvlakken, verschillen en bevindingen. Een korte praktische onderdompeling. Dr. C. Faché, K. Naessens, N. Nelen, L.

Nadere informatie

E-health depressiepreventie Lekker in je Vel. Maria Naus & Lieke-Peters-Greijn Indigo Brabant

E-health depressiepreventie Lekker in je Vel. Maria Naus & Lieke-Peters-Greijn Indigo Brabant E-health depressiepreventie Lekker in je Vel Maria Naus & Lieke-Peters-Greijn Indigo Brabant STUDIEDAG DEPRESSIEPREVENTIE BIJ ADOLESCENTEN / 27-11-2015 Programma in hoofdlijnen Welkom Doel van de workshop

Nadere informatie

Psychologische ondersteuning en behandeling bij interstitiële longaandoeningen

Psychologische ondersteuning en behandeling bij interstitiële longaandoeningen Psychologische ondersteuning en behandeling bij interstitiële longaandoeningen 1 oktober 2014 Marielle van den Heuvel, Gezondheidszorgpsycholoog Afdeling Medische Psychologie Orbis Medisch Centrum Inhoud

Nadere informatie

Geraadpleegde bronnen

Geraadpleegde bronnen Geraadpleegde bronnen De volgende bronnen zijn geraadpleegd: Cohen, J.A., Mannarino, A.P., Deblinger, E. (2008). Behandeling van trauma bij kinderen en adolescenten. Met de methode Traumagerichte Cognitieve

Nadere informatie

Doelgroep Jeugdigen met een licht verstandelijke beperking en gedragsproblemen in de leeftijd van negen tot zestien jaar en hun ouders.

Doelgroep Jeugdigen met een licht verstandelijke beperking en gedragsproblemen in de leeftijd van negen tot zestien jaar en hun ouders. Interventie Samen stevig staan Samenvatting Doel Het doel van Samen Stevig Staan is het verminderen van gedragsproblemen van jeugdigen met een licht verstandelijke beperking door zowel de opvoedingsvaardigheden

Nadere informatie

Doen bij Depressie. Module 2 voor cognitief beperkte cliënten Fase 4 - Behandelen

Doen bij Depressie. Module 2 voor cognitief beperkte cliënten Fase 4 - Behandelen Bijlage 7 Doen bij Depressie Module 2 voor cognitief beperkte cliënten Fase 4 - Behandelen Leidraad voor individuele ondersteuning en mediatieve therapie bij depressieve cliënten met ernstige cognitieve

Nadere informatie

STOP 4-7 Samen sterker Terug Op Pad

STOP 4-7 Samen sterker Terug Op Pad STOP 4-7 Samen sterker Terug Op Pad Een trainingsprogramma voor jonge kinderen (tussen de 4 en 7 jaar) met (ernstige) gedragsproblemen. En hun ouder(s) En hun leerkracht Informatie voor professionals:

Nadere informatie

Leef je in! Een sociaal cognitieve vaardigheidstraining voor jongeren met een licht verstandelijke beperking en gedragsproblemen

Leef je in! Een sociaal cognitieve vaardigheidstraining voor jongeren met een licht verstandelijke beperking en gedragsproblemen Leef je in! Een sociaal cognitieve vaardigheidstraining voor jongeren met een licht verstandelijke beperking en gedragsproblemen Judith Arendsen, junior onderzoeker Research & Development Programma Ontwikkeling

Nadere informatie

Voor iedereen de juiste hulphond! Hulphond Nederland

Voor iedereen de juiste hulphond! Hulphond Nederland Voor iedereen de juiste hulphond! Hulphond Nederland Voor een betere kwaliteit van leven 3 Ruim 30 jaar ervaring Een nieuw perspectief Hulphond Nederland reikt mensen met een fysieke beperking of geestelijke

Nadere informatie

Gedragsinterventie In Control!

Gedragsinterventie In Control! Gedragsinterventie In Control! april 2009 Stichting Jeugdzorg St. Joseph / J.J.I. Het Keerpunt en Van Montfoort. De ontwikkeling en beschrijving van de gedragsinterventie In Control! is door Van Montfoort

Nadere informatie

Hyperacusis vanuit psychiatrisch perspectief: diagnostiek en psychofarmacologische behandeling Ines Sleeboom-van Raaij consulent-psychiater

Hyperacusis vanuit psychiatrisch perspectief: diagnostiek en psychofarmacologische behandeling Ines Sleeboom-van Raaij consulent-psychiater Hyperacusis vanuit psychiatrisch perspectief: diagnostiek en psychofarmacologische behandeling Ines Sleeboom-van Raaij consulent-psychiater 24 april 2014 Jaarvergadering KNO en HHH Disclosures Geen Hyperacusis

Nadere informatie

Richtlijn / info voor ouders. Ernstige gedragsproblemen. Richtlijnen Jeugdzorg aanbevelingen voor de praktijk. NVO, NVMW en NIP

Richtlijn / info voor ouders. Ernstige gedragsproblemen. Richtlijnen Jeugdzorg aanbevelingen voor de praktijk. NVO, NVMW en NIP Richtlijn / info voor ouders Ernstige gedragsproblemen Richtlijnen Jeugdzorg aanbevelingen voor de praktijk NVO, NVMW en NIP 2013 Nederlandse Vereniging van Maatschappelijk Werkers, Nederlands Instituut

Nadere informatie

Interventies die werken

Interventies die werken Interventies die werken Leonieke Boendermaker 20 januari 2009 themadossiers 2 1 Inhoud 1. Wat werkt? wat werkt bij gedragsstoornissen/delicten Wat werkt niet 2. Erkenningen Cie. Min.Justitie Jeugdinterventies

Nadere informatie

Behandelprogramma chronische pijn. Almere

Behandelprogramma chronische pijn. Almere Behandelprogramma chronische pijn Almere Voor wie is het behandelprogramma zinvol? Als eerdere behandelingen zoals fysiotherapie of een operatie niet geholpen hebben komen mensen met chronische pijn vaak

Nadere informatie

Handreiking voor het inzetten van een preventie- en zorgarrangement. Van onrustig gedrag tot ADHD

Handreiking voor het inzetten van een preventie- en zorgarrangement. Van onrustig gedrag tot ADHD Handreiking voor het inzetten van een preventie- en zorgarrangement Van onrustig gedrag tot ADHD In het nieuwe jeugdstelsel richten gemeenten hun eigen preventie- en zorgaanbod voor kinderen, jongeren

Nadere informatie

EMDR bij adolescenten

EMDR bij adolescenten EMDR bij adolescenten Een vorm van traumabehandeling Marijke de Koning-Groothuizen ZMC Kinderen en Jongeren van de Gelderse Roos Voorbeelden uit de praktijk Sofie, 16 jaar. Klachten, sinds ongeveer een

Nadere informatie

Van dwars gedrag tot gedragsstoornis

Van dwars gedrag tot gedragsstoornis Van dwars gedrag tot gedragsstoornis Blauwdruk voor een preventie- en zorgarrangement Om gemeenten te ondersteunen bij het inrichten van een preventie- en zorgaanbod biedt het Nederlands Jeugdinstituut

Nadere informatie

Cognitieve Gedragstherapie en Mindfulness Based Stress Reduction Therapie voor Angst en Depressie klachten bij volwassenen met

Cognitieve Gedragstherapie en Mindfulness Based Stress Reduction Therapie voor Angst en Depressie klachten bij volwassenen met Cognitieve Gedragstherapie en Mindfulness Based Stress Reduction Therapie voor Angst en Depressie klachten bij volwassenen met Autismespectrumstoornissen: ADASS Achtergrond ADASS Veelvuldig voorkomen van

Nadere informatie

Specifieke interventies voor het stoppen van kindermishandeling en voorkomen van herhaling

Specifieke interventies voor het stoppen van kindermishandeling en voorkomen van herhaling Bijlage III Overzicht methoden en programma s op het terrein van kindermishandeling Nederlands Jeugdinstituut (NJi) Toelichting overzicht In onderstaand schema is een overzicht opgenomen van preventieve

Nadere informatie

Training Omgaan met Agressie en Geweld

Training Omgaan met Agressie en Geweld Training Omgaan met Agressie en Geweld 2011 Inleiding In veel beroepen worden werknemers geconfronteerd met grensoverschrijdend gedrag, waaronder agressie. Agressie wordt door medewerkers over het algemeen

Nadere informatie

Criminele meisjes: Specifieke zorg en aandacht of niet?

Criminele meisjes: Specifieke zorg en aandacht of niet? Stijging criminaliteit meisjes Criminele meisjes: Specifieke zorg en aandacht of niet? Anne-Marie Slotboom Vrije Universiteit Amsterdam 1 BRISBANE 2010 - Steeds meer jonge meisjes tussen tien en veertien

Nadere informatie

Jeugdigen met een licht verstandelijke beperking en gedragsproblemen in de leeftijd van negen tot zestien jaar en hun ouders.

Jeugdigen met een licht verstandelijke beperking en gedragsproblemen in de leeftijd van negen tot zestien jaar en hun ouders. Interventie Samen Stevig Staan Samenvatting Doel Het doel van Samen Stevig Staan is het verminderen van gedragsproblemen van jeugdigen met een licht verstandelijke beperking door zowel de opvoedingsvaardigheden

Nadere informatie

Groepsbehandeling voor jongeren met een depressieve stoornis en

Groepsbehandeling voor jongeren met een depressieve stoornis en Groepsbehandeling voor jongeren met een depressieve stoornis en comorbiditeit ASS 10/05/2012 Dr. Corine Faché Lemke Leyman UCKJA Waarom een groepsbehandeling Het belang van peers Het leren van elkaar,

Nadere informatie

Hoofdstuk 1 is de algemene inleiding van dit proefschrift. Samenvattend, depressie is een veelvoorkomende stoornis met een grote impact op zowel het

Hoofdstuk 1 is de algemene inleiding van dit proefschrift. Samenvattend, depressie is een veelvoorkomende stoornis met een grote impact op zowel het Samenvatting Hoofdstuk 1 is de algemene inleiding van dit proefschrift. Samenvattend, depressie is een veelvoorkomende stoornis met een grote impact op zowel het individu als op populatieniveau. Effectieve

Nadere informatie

Ten geleide 1. 2 Algemene aspecten van cognitieve therapie 31

Ten geleide 1. 2 Algemene aspecten van cognitieve therapie 31 Inhoud Ten geleide 1 1 Cognitieve verwerking en psychopathologie: theorie en onderzoek 3 Filip Raes, Merel Kindt, Arnoud Arntz 1.1 Inleiding 3 1.2 Cognitieve psychologie 4 1.3 Cognitieve theorie van psychopathologie:

Nadere informatie

Het probleem is dat pesten soms wordt afgedaan als plagerij of als een onschuldig spelletje.

Het probleem is dat pesten soms wordt afgedaan als plagerij of als een onschuldig spelletje. 1-1. HET PROBLEEM Pesten en plagen worden vaak door elkaar gehaald! Het probleem is dat pesten soms wordt afgedaan als plagerij of als een onschuldig spelletje. Als je gepest bent, heb je ervaren dat pesten

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Titel: Cognitieve Kwetsbaarheid voor Depressie: Genetische en Omgevingsinvloeden Het onderwerp van dit proefschrift is cognitieve kwetsbaarheid voor depressie en de wisselwerking

Nadere informatie

Mindfulness binnen de (psycho) oncologie. Else Bisseling, 16 mei 2014

Mindfulness binnen de (psycho) oncologie. Else Bisseling, 16 mei 2014 Mindfulness binnen de (psycho) oncologie Else Bisseling, 16 mei 2014 (Online) Mindfulness-Based Cognitieve Therapie voor kankerpatiënten. (Cost)effectiveness of Mindfulness-Based Cognitive Therapy (MBCT)

Nadere informatie

Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld?

Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld? Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld? - Normaal begaafde kinderen van 4 tot 13 jaar, woonachtig in de regio Gelderland-Zuid, die in hun gedrag signalen afgeven die mogelijk duiden op een problematische

Nadere informatie

Psychiatrie. Therapieprogramma. www.catharinaziekenhuis.nl

Psychiatrie. Therapieprogramma. www.catharinaziekenhuis.nl Psychiatrie Therapieprogramma www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Het therapieprogramma... 3 Waarom groepstherapie?... 3 De groepsindeling... 4 De observatiegroep... 4 De behandelgroep... 4 Werkwijze therapeuten...

Nadere informatie

Wat Werkt Waarom? Bij het tegengaan van pesten en andere agressie op school

Wat Werkt Waarom? Bij het tegengaan van pesten en andere agressie op school Wat Werkt Waarom? Bij het tegengaan van pesten en andere agressie op school Bram Orobio de Castro Ontwikkelingspsychologie Universiteit Utrecht Overzicht Vormen van agressie Aanpak: Criteria Agressie algemeen

Nadere informatie

DIRECT, DICHTBIJ EN DOELTREFFEND

DIRECT, DICHTBIJ EN DOELTREFFEND DIRECT, DICHTBIJ EN DOELTREFFEND Een no-nonsense benadering vormgegeven door gedreven en erkende professionals DIRECT, DICHTBIJ EN DOELTREFFEND Hoofdlocatie: Oostwaarts 5 E,2711 BA Zoetermeer Telefoonnummer:

Nadere informatie

ADHD-werking binnen CAR Accent

ADHD-werking binnen CAR Accent ADHD-werking binnen CAR Accent ADHD is een ontwikkelingsstoornis waarbij de verwerking van informatie in de hersenen verstoord verloopt. Als gevolg hiervan vertonen kinderen met deze stoornis vooral problemen

Nadere informatie

Mindfulness-Based Cognitieve Therapie (MBCT) Aandachttraining/Mindfulnesstraining

Mindfulness-Based Cognitieve Therapie (MBCT) Aandachttraining/Mindfulnesstraining Mindfulness-Based Cognitieve Therapie (MBCT) Aandachttraining/Mindfulnesstraining 2 Deze folder geeft u informatie over Mindfulness-Based Cognitieve Therapie. Deze mindfulnesstraining wordt op de afdeling

Nadere informatie

EMOTIEREGULATIE. Jaarbeurs Utrecht. Boosheid, verdriet en angst bij kinderen en adolescenten met ASS, ODD, ADHD, depressie en borderline

EMOTIEREGULATIE. Jaarbeurs Utrecht. Boosheid, verdriet en angst bij kinderen en adolescenten met ASS, ODD, ADHD, depressie en borderline EMOTIEREGULATIE Boosheid, verdriet en angst bij kinderen en adolescenten met ASS, ODD, ADHD, depressie en borderline Congres Dinsdag 26 november 2013 Jaarbeurs Utrecht prof.dr. Bram Orobio de Castro prof.dr.

Nadere informatie

AGRESSIE EN WEERBAARHEID. Overzicht Elementen Training

AGRESSIE EN WEERBAARHEID. Overzicht Elementen Training AGRESSIE EN WEERBAARHEID Overzicht Elementen Training Voorwoord Hier is een overzicht van Agressie en Weerbaarheid Wat leuk dat je interesse hebt in onze training Agressie en Weerbaarheid! In deze training

Nadere informatie

Sociale angst. Faalangst. Project Pasta. Sociale Angst & Faalangst bij Adolescenten. Risicofactoren. Interventies. Sociale Angst bij Jongeren

Sociale angst. Faalangst. Project Pasta. Sociale Angst & Faalangst bij Adolescenten. Risicofactoren. Interventies. Sociale Angst bij Jongeren Sociale Angst & Faalangst bij Adolescenten Sociale angst Risicofactoren Interventies Angst voor het oordeel van anderen Voor gek staan Uitgelachen te worden In verlegenheid gebracht te worden In de belangstelling

Nadere informatie

Angststoornis bij ouderen

Angststoornis bij ouderen Angst bij besluitvorming Dr. Saskia Teunisse klinisch psycholoog, klinisch neuropsycholoog GERION & Amstelring Angststoornis bij ouderen Nederlands Kenniscentrum Ouderenpsychiatrie: Méést voorkomende psychiatrische

Nadere informatie

Executieve functies en emotieregulatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven

Executieve functies en emotieregulatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven Executieve functies en emotieregulatie Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven Inhoud 1. Executieve functies en emotieregulatie 2. Rol van opvoeding

Nadere informatie