De Energy Catalyzer DE KRITISCHE KIJK OP PARANORMALE VERSCHIJNSELEN EN PSEUDOWETENSCHAP

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De Energy Catalyzer DE KRITISCHE KIJK OP PARANORMALE VERSCHIJNSELEN EN PSEUDOWETENSCHAP"

Transcriptie

1 DE KRITISCHE KIJK OP PARANORMALE VERSCHIJNSELEN EN PSEUDOWETENSCHAP De Energy Catalyzer De Lobotobie van dr. Freeman Psychiatrische diagnoses Managementgoeroes Excorcisme Elektroshocktherapie Angst voor vaccinatie Stephen Covey Verlichte oren Jaargang 24 nr. 1 Zomer 2011 Losse nummers: 6,50

2 24 Jaargang 24, nr. 1 Koude kernfusie revival Andrea Rossi en de E-Cat Martin Bier en Rob Nanninga Hoewel het begrip koude kernfusie niet vaak meer wordt gebruikt, worden er onder andere namen nog steeds uitvindingen gedaan die het energieprobleem beloven op te lossen. Een spraakmakende ontdekking is de E-Cat van Andrea Rossi, die volgens de uitvinder dit jaar al zal worden gebruikt voor een centrale van één megawatt. In 1989 hielden Fleischmann en Pons hun legendarische persconferentie, waar ze het bestaan van koude kernfusie verkondigden. Het werd een klassiek voorbeeld van hoogmoed voor de val. Toen enkele maanden later was gebleken dat de resultaten niet reproduceerbaar waren, spraken wetenschappelijke tijdschriften en de American Physical Society over dwaalwetenschap. Toch is de koude kernfusie nooit geheel van het toneel verdwenen. Overheden en bedrijven hebben nog honderden miljoenen dollars gestoken in onderzoek en ontwikkeling. Martin Fleischmann en Stanley Pons verhuisden in 1992 naar de Franse Rivièra, waar ze hun werk konden voortzetten in een door Toyota opgezet laboratorium. Fleischmann ging in 1995 met pensioen, maar bleef conferenties bezoeken en papers schrijven. In 2002 was hij medeauteur van een rapport over koude kernfusie, dat in opdracht van de Amerikaanse marine was geschreven. Pons hield er in 1998 mee op, toen zijn lab wegens gebrek aan resultaten werd gesloten, en ging in Zuid-Frankrijk rentenieren. De ingenieur en wetenschapsjournalist Eugene Mallove nam het voor Pons en Fleischman op in zijn boek Fire from Ice (1991). Volgens hem was hun werk ten onrechte in diskrediet gebracht door gevestigde belangen. Mallove runde tien jaar lang het tijdschrift Infinite Energy. Ook perpetuum mobile s en apparaten die zogenaamde vrije energie aan het vacuüm zouden onttrekken, behoorden tot zijn interessegebied. Hij werd echter in 2004 vermoord. Hoewel hierover allerlei samenzweringstheorieën de ronde deden, is het inmiddels duidelijk geworden dat het ging om een uit de hand gelopen conflict met voormalige huurders die uit hun woning waren gezet. Malloves New Energy Foundation is nog altijd zeer actief en onderhoudt een uitgebreide website. Een hedendaagse koudekernfusieonderzoeker is de elektrotechnisch ingenieur Peter Hagelstein, die verbonden is aan het prestigieuze Massachusetts Institute of Technology (MIT). Naast Hagelstein zijn er nog tientallen andere onderzoekers die serieus

3 Skepter, zomer Andrea Rossi (r) en Sergio Focardi. Sergio Focardi (l) en Andrea Rossi. aan het onderwerp werken en erover publiceren in vaktijdschriften. Ze worden door de wetenschappelijke mainstream als een soort neo-alchemisten gezien, wat ertoe heeft geleid dat koude kernfusie ook veel zwevers, querulanten en complotdenkers van buiten de academische wereld aantrok. De beroepsorganisatie van de koudekernfusieonderzoekers is de International Society for Condensed Matter Nuclear Physics. De term condensed matter impliceert dat men zich niet richt op hete kernfusie, waarbij elk materiaal tot gasvormig plasma verdampt. De organisatie runt een peer-reviewed, elektronisch tijdschrift met artikelen die gratis online beschikbaar zijn. Bovendien organiseert men al sinds 1990 internationale conferenties. De meest recente conferentie vond dit jaar in India plaats en trok circa 100 wetenschappers. Om negatieve associaties te vermijden wordt er niet vaak meer over cold fusion gesproken. Daar zijn andere aanduidingen voor in de plaats gekomen, waaronder Low Energy Nuclear Reactions (LENR), Chemically Assisted Nuclear Reactions (CANR), en Lattice Assisted Nuclear Reactions (LANR). De website New Energy Times van de Amerikaanse wetenschapsjournalist Steven Krivit biedt veel informatie over recente ontwikkelingen. Krivit doet al jarenlang z n uiterste best om het onderwerp weer enig aanzien te geven in de wetenschappelijke mainstream. Hij publiceert een onlinetijdschrift en houdt een goed leesbaar blog bij, dat altijd veel reacties losmaakt. Hij levert ook regelmatig kritiek en zijn berichtgeving over het konkelfoezen en de intriges is vaak erg amusant. Hierdoor ligt hij overhoop met zo ongeveer alle vooraanstaande koude-kernfusieonderzoekers. De APS (American Physical Society) en de ACS (American Chemical Society) hielden alles wat op koude kernfusie leek, lange tijd buiten de deur. Maar dat versterkte slechts de saamhorigheid onder de dissidenten, die nog steeds fondsen voor hun onderzoek wisten aan te boren. In de afgelopen vijf jaar hebben beide beroepsorganisaties het cordon sanitaire beëindigd. Hoewel ze er niet van overtuigd zijn dat koude kernfusie mogelijk is, worden er tegenwoordig binnen hun conventies symposia over gehouden. Men hoopt dat er een kritische dialoog zal ontstaan, maar dat heeft nog weinig opgeleverd. De koudekernfusiegemeenschap wordt al twee decennia gedomineerd door een kleine groep wetenschappers die stevig vasthoudt aan de eigen overtuiging. Met enige regelmaat worden aanhangers van koude kernfusie getrakteerd op een nieuwe doorbraak. Er worden dan persconferenties belegd, octrooien aangevraagd, bedrijven opgericht en investeerders aangetrokken. De nieuwe vinding veroorzaakt altijd veel opwinding op verwante websites, maar dringt gewoonlijk niet in bredere kring door. Kranten en tijdschriften berichten er zelden over. Dat kan men ze moeilijk kwalijk nemen, want tot nu toe konden de uitvinders hun beloften nooit waarmaken. Geheime katalysator De nieuwste doorbraak is de E-Cat (Energy Catalyzer) van de Italiaanse uitvinder Andrea Rossi. Samen met de gepensioneerde fysicus Sergio Focardi presenteerde hij zijn vinding in januari 2011 op een besloten persconferentie in Italië. Een paar kleine tafels waren toereikend om alle apparatuur in een aangrenzend vertrek op te stellen. Rossi gebruikt een kleine stalen reactieruimte waarin zich nikkelpoeder bevindt. Deze ruimte wordt gevuld met waterstofgas en onder druk gezet. Om de reactie op gang te brengen wordt eerst de temperatuur verhoogd. Volgens Rossi komt er bij het proces veel meer warmte vrij dan hij erin stopt, omdat er een kernfusiereactie plaatsvindt. Een nikkelkern met 28 protonen en 34 neutronen ( 62 Ni) zou een proton absorberen en daarmee in koper ( 63 Cu) worden omgezet. De afgesloten reactor bevindt zich in koperen buis waar water doorheen wordt gepompt. De opgewekte energie werd tijdens de demonstratie gebruikt om het water in stoom te veranderen. Naar verluidt pro-

4 26 Jaargang 24, nr. 1 duceerde de E-Cat gedurende ongeveer twintig minuten een vermogen van minstens 10 kilowatt. Maar de gegevens werden slechts fragmentarisch gerapporteerd. Rossi beweerde dat zijn Italiaanse bedrijf in biodieselgeneratoren (EON srl) al langer dan een jaar door een E-Cat werd verwarmd. In de gangbare wetenschap is het gebruikelijk om opstellingen en procedures zodanig te beschrijven dat de verkregen resultaten reproduceerbaar zijn. Rossi neemt het echter niet zo nauw met die reproduceerbaarheid, want hij gebruikt een geheime katalysator, die de omzetting van nikkel naar koper mogelijk zou maken. Om de uitvinding en de belangen van de investeerders te beschermen wordt er in zijn octrooiaanvraag niets onthuld over de katalysator. Rossi wordt sinds 2007 bijgestaan door de kernfysicus Sergio Focardi (1932), een emeritus hoogleraar van de Universiteit van Bologna, die zich als adviseur liet aanstellen. Focardi werkte in het verleden samen met de biofysicus Francesco Piantelli, die in 1989 een onverklaarde warmteontwikkeling ontdekte bij proeven met nikkel en waterstof. Op een persconferentie in 1994 presenteerden Piantelli en Focardi een nikkel-waterstofreactor. Ze publiceerden er ook over, maar volgens wetenschappers die hun proeven herhaalden, kwam er geen extra warmte vrij. Het lukte ook niet om een reactor te ontwikkelen die werkelijk bruikbaar was. Piantelli zou daar echter onlangs wel in zijn geslaagd en richtte een bedrijf op om met de E- Cat te concurreren. Rossi hecht er weinig waarde aan. Volgens hem werkt de E-Cat heel anders en ook veel beter. Dit zou te danken zijn aan de geheime katalysator, al heeft hij het geheim zelfs niet aan Focardi verklapt. Rossi wordt ook gesteund door de fysicus Giuseppe Levi van de Universiteit van Bologna. Levi was in februari 2011 getuige van een proef die 18 uur duurde. Daarbij stroomde er volgens hem 3000 liter water per uur door een E-Cat, rechtstreeks uit een waterleiding. Tijdens de eerste tien minuten was er 1250 watt nodig om het proces op gang te brengen, maar daarna verbruikte de controlekast, die hij van binnen mocht bekijken, hoogstens 80 watt. Het water werd gemiddeld 5 graden warmer, al was het niet zeker of de temperatuur betrouwbaar werd gemeten. Als het klopt, dan produceerde de reactor in totaal misschien wel 300 kwh. Levi heeft nooit een onderzoeksverslag gepubliceerd. Hij bekende later dat de proef niet genoeg was om de resultaten openlijk op papier te zetten. Dan had hij de proefopzet veel beter moeten controleren. Levi benadrukte dat hij er geen belang bij heeft om zijn universitaire carrière in de waagschaal te stellen door aan bedrog mee te doen. Hij is zelfs lid is van de Amerikaanse Skeptics Society. Maar hij had zijn positieve bevindingen wel aan een webjournalist doorgegeven. Rossi beloofde de universiteit namens zijn bedrijf Leonardo Corp. een half miljoen euro voor nader onderzoek. hij zat enige tijd in hechtenis. De juridische nasleep is nog altijd niet afgewikkeld en er lopen nog civiele procedures. In de jaren 1990 werd Rossi gearresteerd voor betrokkenheid bij goudsmokkel en het witwassen van zwart geld. In 1996 verhuisde hij naar de VS, waar hij twee bedrijven oprichtte onder de naam Leonardo. In 2001 patenteerde hij een nieuw type thermo-elektrische generator. Met zo n generator kan men stroom verkrijgen uit temperatuurverschillen, al levert dat erg weinig op. Rossi claimde echter dat zijn generator veel effectiever werkte dan andere modellen, zodat het apparaat economisch rendabel werd. Het bedrijf Leonardo Technologies, Inc. (LTI) slaagde erin het Amerikaanse leger te interesseren voor Rossi s uitvinding. Op internet staat een dik rapport uit 2004 waarin verslag wordt gedaan van de affaire, want Amerikaanse overheidsinstellingen zijn doorgaans heel nauwgezet in het documenteren en openbaren van hun activiteiten. Men had aanvankelijk vertrouwen in Rossi s generator omdat een klein prototype met succes zou zijn getest aan de New Hampshire University in Durham. Maar de generatoren die aan het leger werden geleverd, voldeden in het geheel niet aan de verwachtingen. Men ontving er 19 die niet werkten, terwijl de overige acht slechts 1 watt produceerden, in plaats van de toegezegde 800 tot 1000 watt. Rossi vertelde dat het probleem was veroorzaakt door een brand in zijn werkplaats, waardoor de apparaten uit Italië moesten komen. Hoewel er veel geld werd uitgegeven voor een nieuw lab in New Hampshire, heeft hij de gewenste apparatuur nooit kunnen leveren. Zweedse skepticus Rossi heeft zijn E-Cat enkele malen gedemonstreerd aan geïnteresseerde bezoekers. In maart liet hij op eigen kosten twee Zweedse fysici naar Bologna overkomen: de emeritus hoogleraar Sven Kullander en Hanno Essén, docent aan de Universiteit van Stockholm. Essén was drie jaar voorzitter van de vereniging van Zweedse skeptici en bleef bestuurslid nadat zijn termijn in april verstreek. De Zweden waren getuige van een demonstratie die zes uur duurde en die zoals gebruikelijk plaatsvond in een bedrijfsruimte van Rossi. Ook Focardi, Levi en twee andere Italiaanse wetenschappers Besmet verleden Andrea Rossi (1950) heeft geen vlekkeloos verleden. Hij studeerde filosofie in Milaan, maar noemt zichzelf ingenieur. In zijn cv staat dat hij in 1979 een graad in chemische technologie verkreeg bij de Kensington University in Californië. Dit was echter een postbusuniversiteit, die uiteindelijk in 2003 op rechterlijk bevel werd gesloten. De rechter bepaalde dat alle klanten die een diploma hadden gekocht hun geld mochten terugvorderen. In 1978 patenteerde Rossi een innovatieve methode om onder hoge druk een olieachtige brandstof te produceren uit organisch afval. Vijf jaar later bouwde hij een installatie die uit 100 ton afval 20 ton olie zou kunnen verkrijgen. Er waren veel bedrijven die hun afvalstoffen graag bij hem loosden. In 1989 kreeg hij echter grote problemen met de overheid omdat hij ton schadelijk afval niet goed had opgeslagen en verwerkt. Zijn bedrijf werd gesloten en Rossi als afvalverwerker.

5 Skepter, zomer 2011 Rossi demonstreert een van zijn E-Cats aan Sven Kullander en Hanno Essén (r), voorzitter van de Zweedse skeptici. waren aanwezig. Rossi gebruikte ditmaal een kleiner type E-Cat met een reactorruimte van 50 cc. Er werd per uur ruim zes liter water van 18 graden door de E-Cat gepompt. Het water werd eerst met 300 watt in de E-Cat opgewarmd. Na ongeveer 10 minuten was de watertemperatuur 60 graden. Daarna ging het wat sneller en leek de reactor in werking te zijn getreden. Het kookpunt werd binnen vijf minuten bereikt en een paar minuten later kwam er naar het scheen alleen nog stoom uit de E-Cat. Het verwarmingselement was volgens de Zweedse waarnemers lang niet toereikend om dit effect te verkrijgen. Ze berekenden dat de E-Cat in zes uur tijd circa 25 kwh leverde. In hun korte verslag concludeerden ze dat de energieproductie aan een nucleair proces mocht worden toegeschreven. Het proces werd volgens Kullander en Essén beëindigd door de verwarming uit te schakelen en de watertoevoer te vervijfvoudigen. Het is onduidelijk waarom de verwarming niet eerder kon worden uitgeschakeld. De Zweden mochten alle onderdelen van een E-Cat van tevoren bekijken, maar niet van het exemplaar dat voor de proef werd gebruikt, want dat was ingepakt met isolatiemateriaal. Essén was niettemin van mening dat hij alles goed had kunnen controleren. Hij had ook de indruk dat alle betrokkenen eerlijk en oprecht waren. Voordat hij naar Italië reisde, had hij nog wat meer twijfels, al was hij ook toen al geneigd om de zaak behoorlijk serieus te nemen: De fysicus Levi gelooft erin en de fysicus Focardi gelooft het, en ik geloof dat hun geloofwaardigheid boven alle twijfel is verheven. Het is natuurlijk moeilijk om de uitvinder Rossi te beoordelen, maar er zijn genoeg mensen bij betrokken en genoeg goede data en rapporten om het in dit stadium heel serieus te nemen. Isotopenraadsel Rossi bracht de Zweden al in februari wat nikkelpoeder, dat volgens hem tweeënhalve maand continu in een E-Cat was gebruikt. Als vergelijksmateriaal gaf hij ze ook wat nikkelpoeder dat nog niet was gebruikt. De monsters werden in een laboratorium geanalyseerd. Het ongebruikte poeder had dezelfde isotoopverhouding als natuurlijk nikkel: 58 Ni - 68%, 60 Ni - 26%, 61 Ni - 1%, 62 Ni - 4% en 64 Ni - 1%. Het superscript geeft het totale aantal protonen en neutronen in de atoomkernen aan. De analyse was in strijd met Rossi s bewering dat hij als brandstof verrijkt nikkel gebruikt. Dit houdt in dat men de lichtere isotopen gedeeltelijk verwijdert en dan een materiaal overhoudt met meer dan 4% 62 Ni. Verrijking is een moeilijk en duur procedé, al heeft Rossi naar eigen zeggen een goedkopere methode bedacht, waarover hij niet wil uitweiden. De verbruikte brandstof (soms nucleaire as genoemd) bevatte naast nikkel ook 10% koper en 11% ijzer. Koper heeft slechts twee stabiele isotopen: 63 Cu (69% in de natuur) en 65 Cu (31% in de natuur). In de verbruikte brandstof was koper aanwezig in deze natuurlijke isotoopverhouding. In Rossi s octrooiaanvraag wordt gesteld dat 62 Ni een proton absorbeert en dan 63 Cu oplevert. Maar het is onmogelijk dat kernfusie van het in natuurlijk nikkel aanwezige 62 Ni (4%) heeft geleid tot 10% koper met de natuurlijke isotoopverhouding. Als het koper het resultaat is van 62 Ni+H, dan zou er louter 63 Cu zijn geproduceerd. En zelfs dan zou het onmogelijk zijn om uit 4% 62 Ni 10% koper te verkrijgen. Er is gesuggereerd dat de 65 Cu het resultaat zou kunnen zijn van een andere reactie: 64 Ni+H. Maar als beide reacties plaatsvonden, dan zou het wel erg toevallig zijn als die samen precies de natuurlijke isotoopverhouding (69:31) opleveren. Bovendien zat er slechts 1% 64 Ni in de oorspronkelijke brandstof. Als je die optelt bij de 4% 62 Ni, dan kom je nog lang niet aan de 10% koper in de nucleaire as. Er is ook geopperd dat de lichtere nikkelisotopen ( 58 Ni) wellicht een keten van meerdere fusiereacties ondergaan. Maar hoe kan zo n ingewikkelde reactieketen precies de natuurlijke isotoopverhouding opleveren? Het raadsel kan eenvoudig worden opgelost wanneer we aannemen dat Rossi de Zweden geen nucleaire as heeft geleverd, maar een mengsel van natuurlijk nikkel, koper en ijzer. De samenstelling van zijn monster vormt de duidelijkste aanwijzing dat er iets niet in de haak is. Prof. Kullander zag er echter geen kwaad in. In een interview met de Zweedse wetenschapsjournalist Mats Lewan, die zelf ook twee demonstraties mocht bijwonen, zei hij dat de aanwezigheid van beide koperisotopen aantoont dat er nucleaire reacties hebben plaatsgevonden, al vond hij het een beetje raar dat de isotoopverhouding niet verschilde van de natuurlijke verhouding. Het is eveneens merkwaardig dat er geen gammastraling wordt gemeten wanneer de reactor in bedrijf is. Rossi heeft zijn E-Cat afgeschermd met een loden omhulsel dat alle straling zou tegenhouden, maar dat is slechts twee centimeter dik. Natte stoom De eerder genoemde Amerikaanse wetenschapsjournalist Steven Krivit uitte zijn ongenoegen over het feit dat de resultaten van de E-Cat nooit op een wetenschappelijke conferentie of in een vakblad zijn gepresenteerd. Rossi publiceert wel regelmatig in het Journal of Nuclear Physics, maar dat is de pretentieuze naam van zijn eigen weblog. Daar reageert hij bijna dagelijks op de commentaren die hij ontvangt. Wetenschappelijke en technische vragen worden meestal weggewuifd. Rossi geeft toe dat hij niet kan verklaren hoe zijn reactor werkt. Krivit reisde in juni naar Bologna voor een bezoek aan Rossi, die bereid was zijn E-Cat te demonstreren. Hij stelde Rossi en Levi ook een aantal vragen. Dit is vastgelegd op video s die op YouTube te vinden zijn. In zijn verslag plaatst Krivit grote vraagtekens bij de manier waarop de outputenergie van de E-Cat gewoonlijk wordt gemeten, namelijk door na te gaan hoeveel water er wordt weggekookt. Deze methode is onnauwkeurig omdat er veel onverdampte waterdeeltjes in de stoom kunnen zitten. Daarbij is het belangrijk om te weten dat het wel zesenhalf keer zoveel energie kost om water van 100 graden te verdampen als om het van 18 graden naar het kookpunt te brengen. De vochtigheid van de stoom is 27

6 28 Jaargang 24, nr. 1 nooit betrouwbaar gemeten. Het is zelfs niet uitgesloten dat er soms louter warm water uit de afvoerslang stroomde, want dat werd niet goed in de gaten gehouden. Men nam bij voorbaat aan dat alle water verdampte. Tijdens de demonstratie waarbij Krivit aanwezig was, werd er volgens Rossi 7 liter water per uur in stoom omgezet. Oplettende waarnemers hadden al eerder vastgesteld dat hij een pomp gebruikt die maximaal 12 liter water per uur kan leveren (per minuut maximaal honderd keer 2 ml). Uit het aantal hoorbare slagen dat de pomp op de video van Krivit maakt, kon men afleiden dat er minder dan 3 liter water per uur door de E-Cat stroomde. Bij de eerste demonstratie in januari had Rossi al eens beweerd dat er per uur 17 liter in stoom werd omgezet. De stoom werd door een slang naar een afvoer in de muur van een zijkamer geleid. Krivit vroeg Rossi om de slang even uit de afvoer te halen, zodat hij de stoom kon filmen. De uitvinder trok de slang niet meteen uit de opening, maar hield hem eerst zodanig omhoog dat het eventueel aanwezige water kon afvloeien. Er kwam wat witte wolken ('natte stoom') uit de slang. De Zweedse fysicus Peter Ekström wees erop dat de stoom met veel meer kracht uit de slang had moeten spuiten als de E-Cat werkelijk 5 kw (het vermogen van een kookplaat van een fornuis) produceerde, zoals Rossi beweerde. Hij berekende dat de E-Cat niet meer energie hoefde te leveren dan erin werd gestopt. De afvoerslang is ook te zien in een video van de Zweedse journalist Mats Lewan. In dit geval hing hij in een emmer. Maar toen Lewan in de zijkamer ging kijken, kwam er nog niets uit de slang. Kort daarna was er wel stoom te zien. Lewan zwenkte zijn camera weer naar het hoofdvertrek, waar Rossi was achtergebleven. De proefleider stond voor zijn control unit met een hand aan de knoppen (zie foto). Toen Lewan de kamer betrad, liet hij het paneel los en wierp een duistere blik in de camera. Had hij even wat bijgeregeld? Steven Krivit plaatste de scène op internet, aangevuld met kritisch commentaar. Stoom Rossi maakte korte metten met het rapport dat Krivit schreef. Op zijn website liet hij weten: THIS IS A SNAKE, NOT A JOURNALIST. Hij veronderstelt dat Krivit hem in opdracht van een concurrent onderuit probeert te halen. De verdedigers van de E-Cat geven toe dat Rossi s uitspraken soms niet zo nauwkeurig en consistent zijn. Er zijn bovendien nog allerlei vragen onbeantwoord gebleven. De prestaties van de E-Cat lijken echter zo indrukwekkend, dat de aanhangers zich moeilijk kunnen voorstellen dat er slechts simpele meetfouten zijn gemaakt, die door wetenschappers als Giuseppe Levi over het hoofd zijn gezien. Tijdens een interview met Krivit vertelde Levi dat de reactor zelfs nog bleef werken nadat hij een stekker uit het stopcontact had getrokken. Daar komt bij dat het fantastisch goed nieuws zou zijn als je uit een klein beetje nikkel zoveel energie kunt halen. Massaproductie De focus van Rossi was al vanaf het begin gericht op industriële en commerciële ontwikkeling. Daarbij kon hij de steun van enkele erkende fysici goed gebruiken, zonder dat het nodig was om de rest te overtuigen. Rossi vertelde dat hij Focardi in 2007 had uitgenodigd voor een betaald advies. Hij wilde graag weten of het zinvol zou zijn om al zijn tijd in de E-Cat te steken. Dit zou niet nodig zijn als Focardi een eenvoudige verklaring kon leveren voor de prestaties van zijn uitvinding. Maar de professor slaagde daar niet in. In maart 2010 publiceerde hij samen met Rossi het artikel A new energy source from nuclear fusion, dat in Rossi s eigen webtijdschrift verscheen. Hij bracht de uitvinder in contact met diverse bevriende collega s, waaronder de bejaarde Griekse professor Christos Stremmenos, die enkele artikelen voor Rossi s website schreef. Vier van de acht redacteuren van Rossi s Journal of Nuclear Physics komen van de Universiteit van Bologna. Twee dagen na de persconferentie in Bologna schreef Rossi op het blog van de New Energy Times: De tijd voor mentale zelfbevreding is voorbij. Het is nu tijd voor feiten, en dat zijn werkende reactoren en tevreden klanten. Met behulp van een E-Cat zou 100 gram nikkelpoeder ter waarde van 2 euro genoeg zijn om gedurende zes maanden continu 10 kw te verkrijgen. Rossi spant zich naar eigen zeggen niet in om rijk te worden, maar om de mensheid van dienst te zijn. Zijn winst wil hij voor de helft ten goede laten komen aan kinderen met kanker. Rondom de ontwikkeling en financiering van de E-Cats is een gecompliceerd netwerk van bedrijven opgetrokken, waaronder drie die in hetzelfde kantorencomplex in New Hampshire zijn gevestigd. Leonardo Technology Inc. houdt zich tegenwoordig bezig met advisering en wordt geleid door Robert Gentile, die in het verleden ruim een jaar Assistent Secretary of Energy was in het kabinet van George Bush sr. Hij was in 2009 ook betrokken bij de oprichting van het bedrijf Ampenergo, dat in de VS de marketing en royalties

7 Skepter, zomer Hoe werkt koude kernfusie? Atoomkernen zijn positief geladen. Ze stoten ze elkaar af wanneer ze dicht bij elkaar in de buurt komen. Dankzij deze zogenaamde coulombkracht blijft een waterstofkern onder normale omstandigheden intact. Om atoomkernen te laten fuseren moet de coulombbarrière worden overwonnen. Dan kan er een relatief grote hoeveelheid energie vrijkomen. Kernfusie is de reden dat de zon schijnt. In het binnenste van de zon is de temperatuur zo n 15 miljoen graden Celsius. De warmtebeweging van afzonderlijke protonen heeft bij zo n hoge temperatuur voldoende energie om de coulombafstoting te overwinnen. Protonen versmelten op grote schaal in het binnenste van de zon. Het is een kettingreactie die nu al 5 miljard jaar duurt. Het is ook mogelijk om op aarde protonen te doen fuseren. Maar om dit op enige schaal te realiseren zijn temperaturen en drukken nodig die alleen maar met een atoomexplosie gehaald kunnen worden. Een waterstofbom moet dan ook worden aangestoken met een kernsplijtingsbom. Voor minder destructieve toepassingen dient de explosie te worden opgesloten en beheerst. Dat is vrij eenvoudig in het geval van een ordinaire verbrandingsmotor. In het binnenste van de zon wordt de druk geleverd door de druk die de buitenste lagen uitoefenen. Op aarde is het echter vrijwel onmogelijk om de voor gereguleerde kernfusie vereiste krachten te ontwikkelen. Geen enkel materiaal blijft in vaste vorm bij de temperaturen die nodig zijn om protonen te doen fuseren. Niets zou mooier zijn dan een truc om de coulombbarrière gedeeltelijk te omzeilen en een kernfusie-kettingreactie te verkrijgen bij een veel lagere temperatuur. Bij gewone temperaturen bewegen elektronen en atoomkernen op ongeveer 0,1 nanometer (1 nm = 10-9 ) van elkaar en zijn de wisselwerkingsenergieën van de orde van grootte van een elektronvolt (ev). Om kernreacties te krijgen moet je naar het niveau van femtometers (1 fm = m) en MeV s (1 MeV = 10 6 ev). De wereld van de kwantumfysica bevat veel verrassingen, maar een factor van een miljoen sjoemel je niet zomaar weg. Het was onduidelijk hoe de kernfusie van Pons-Fleischmann bij kamertemperatuur precies in z n werk was gegaan. Naar het scheen hadden ze warmte geproduceerd door met uiterst eenvoudige apparatuur waterstof in helium om te zetten. Met de recente ontdekking van supergeleiding in het achterhoofd waren fysici in eerste instantie terughoudend met het uiten van scepsis ten aanzien van de koude kernfusie. Een bron van goedkope en schone energie zou bovendien zeer welkom zijn. De wereld keek toe toen tientallen laboratoria de resultaten trachtten te reproduceren. De droom viel in de loop van een paar maanden uiteen toen de experimenten niet herhaalbaar bleken. Water (H 2 O) kan door elektrolyse in waterstof (H) en zuurstof (O) worden gesplitst. Men steekt dan eenvoudigweg een positieve elektrode (anode) en een negatieve elektrode (kathode) in het water. Al voor de Tweede Wereldoorlog was ontdekt dat een van palladium (Pd) gemaakte kathode op grote schaal protonen kan opnemen. Fleischmann zelf is betrokken geweest bij onderzoek naar dit fenomeen. In 1972 publiceerde hij een artikel over de diffusie van waterstofkernen in zo n kathode van palladium. Een kern van een waterstofatoom kan een gewoon enkel proton zijn (H). Maar het kan ook een verbinding zijn van een proton en een neutron, een zogenaamd deuteron (D). Fleischmann beschreef in 1972 hoe protonen en deuteronen zich verschillend gedragen binnen een palladiumrooster. De gedachtesprong naar koude kernfusie is gauw en gemakkelijk gemaakt. In zo n palladiumrooster kunnen deuteronen dicht bij elkaar worden gebracht. De elektrische afstoting tussen deuteronen wordt verminderd omdat ze zich te midden van een soort afschermend elektronengas bevinden. Na eventuele versmelting van twee deuteronen ontstaat er een heliumkern. Bij die fusie komt veel energie vrij. Om een idee te krijgen van de schaal zou men zich de protonen of deuteronen kunnen voorstellen als elkaar afstotende muggen ze vliegen rond op een afstand van zo n honderd meter van elkaar en op die afstand is de afstotende energie ongeveer gelijk aan de bewegingsenergie van de muggen. Om twee muggen elkaar te doen aanraken moet de afstoting worden overwonnen en daarvoor is een hoeveelheid energie nodig die meer dan honderdduizend maal zo groot is dan de gemiddelde bewegingsenergie. Dat er in het geval van koude kernfusie nog altijd zoveel gelovigen zijn, heeft waarschijnlijk veel te maken met het grillige gedrag van Pons-Fleischmannsystemen. De bovenstaande illustratie laat zien hoe de warmteontwikkeling in zo n systeem zich gedraagt in de loop van 15 dagen. Er loopt continu een constante elektrolysestroom door het systeem. Deze stroom vormt een input van energie. De warmteontwikkeling vormt de output van energie. Oscillaties zijn niet ongewoon voor systemen die energie doorgeven. Het is waarschijnlijk dat er een soort sneeuwbaleffect, een positive feedback, aan de basis ligt van de grote fluctuatie die op dag 66 begint. Zo zou een aanvankelijke kleine warmteontwikkeling kunnen veroorzaken dat er protonen en/of deuteronen uit de palladiumkathode naar de oplossing gaan en daar reageren met zuurstof. Dat zou meer warmteontwikkeling kunnen veroorzaken, etc. Het gaat door totdat de kathode bijna leeg is. Na afkoeling kan het rooster weer opnieuw protonen en/of deuteronen gaan opnemen. Een heel kleine fluctuatie op moleculair niveau kan de sneeuwbal in gang zetten en hierin ligt dus de onvoorspelbaarheid. Bij grote warmteontwikkeling aan de kathode is het verder waarschijnlijk dat de warmte niet meer homogeen over de vloeistof in de reageerbuis verdeeld blijft. Er kunnen convectiestromen ontstaan. Als je er dan vanuit blijft gaan dat de temperatuur die je meet op een bepaalde locatie in de reageerbuis overal in de buis van toepassing is, dan kun je inderdaad tot de conclusie komen dat er meer thermische energie wordt ontwikkeld dan dat er aan elektrische energie in het systeem wordt gestopt. Tens of millions of dollars at stake, dear brother, because some scientist put a thermometer at one place and not another, zei de Stanford-kernfysicus Walter Meyerhof in mei 1989.

natuurkunde 1,2 Compex

natuurkunde 1,2 Compex Examen HAVO 2007 tijdvak 1 woensdag 23 mei totale examentijd 3,5 uur natuurkunde 1,2 Compex Vragen 1 tot en met 17 In dit deel van het examen staan de vragen waarbij de computer niet wordt gebruikt. Bij

Nadere informatie

1 Warmteleer. 3 Om m kg water T 0 C op te warmen heb je m T 4180 J nodig. 4180 4 Het symbool staat voor verandering.

1 Warmteleer. 3 Om m kg water T 0 C op te warmen heb je m T 4180 J nodig. 4180 4 Het symbool staat voor verandering. 1 Warmteleer. 1 De soortelijke warmte is de warmte die je moet toevoeren om 1 kg van een stof 1 0 C op te warmen. Deze warmte moet je ook weer afvoeren om 1 kg van die stof 1 0 C af te koelen. 2 Om 2 kg

Nadere informatie

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Leo de Ruijsscher Algemeen directeur De Blaay-Van den Bogaard Raadgevende Ingenieurs Docent TU Delft faculteit Bouwkunde Inleiding Nu de brandstofcel langzaam

Nadere informatie

Theorie: Energieomzettingen (Herhaling klas 2)

Theorie: Energieomzettingen (Herhaling klas 2) les omschrijving 12 Theorie: Halfgeleiders Opgaven: halfgeleiders 13 Theorie: Energiekosten Opgaven: Energiekosten 14 Bespreken opgaven huiswerk Opgaven afmaken Opgaven afmaken 15 Practicumtoets (telt

Nadere informatie

In deze eindtoets willen we met jullie samenvatten waar we het in het afgelopen kwartiel over gehad hebben:

In deze eindtoets willen we met jullie samenvatten waar we het in het afgelopen kwartiel over gehad hebben: Eindtoets 3DEX1: Fysica van nieuwe energie 21-1- 2014 van 9:00-12:00 Roger Jaspers & Adriana Creatore In deze eindtoets willen we met jullie samenvatten waar we het in het afgelopen kwartiel over gehad

Nadere informatie

Alles om je heen is opgebouwd uit atomen. En elk atoom is weer bestaat uit protonen, elektronen en neutronen.

Alles om je heen is opgebouwd uit atomen. En elk atoom is weer bestaat uit protonen, elektronen en neutronen. 2 ELEKTRICITEITSLEER 2.1. Inleiding Je hebt al geleerd dat elektriciteit kan worden opgewekt door allerlei energievormen om te zetten in elektrische energie. Maar hoe kan elektriciteit ontstaan? En waarom

Nadere informatie

De Zon. N.G. Schultheiss

De Zon. N.G. Schultheiss 1 De Zon N.G. Schultheiss 1 Inleiding Deze module is direct vanaf de derde of vierde klas te volgen en wordt vervolgd met de module De Broglie of de module Zonnewind. Figuur 1.1: Een schema voor kernfusie

Nadere informatie

Een beginners handleiding voor energie en vermogen

Een beginners handleiding voor energie en vermogen Een beginners handleiding voor energie en vermogen Waarom moet je leren over energie en vermogen. Het antwoord is omdat we allemaal energie verbruiken in ons dagelijks leven om te verwarmen, te koelen,

Nadere informatie

T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen

T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen 2008 Voorbeeld toets dinsdag 29 februari 60 minuten NASK 2, 2(3) VMBO-TGK, DEEL B. H5: VERBRANDEN EN ONTLEDEN 3(4) VMBO-TGK,

Nadere informatie

Rapportage online marktonderzoek Wat maakt succes?

Rapportage online marktonderzoek Wat maakt succes? Rapportage online marktonderzoek Wat maakt succes? December 2007 / Januari 2008 Door: Marco Bouman, Impulse, Strategie & Marketing Februari 2008 2008 Marco Bouman, alle rechten voorbehouden Het is niet

Nadere informatie

Nieuwe resultaten van de zoektocht naar het Higgs deeltje in ATLAS

Nieuwe resultaten van de zoektocht naar het Higgs deeltje in ATLAS Nieuwe resultaten van de zoektocht naar het Higgs deeltje in ATLAS Op 4 juli 2012 presenteerde het ATLAS experiment een update van de actuele resultaten van de zoektocht naar het Higgs deeltje. Dat gebeurde

Nadere informatie

Door: Laura Kursten Het Nieuwe Eemland Klas: B2d

Door: Laura Kursten Het Nieuwe Eemland Klas: B2d Door: Laura Kursten Het Nieuwe Eemland Klas: B2d 1 Onderwerp: Bladzijde nummer: Geschiedenis 3 Hoe werkt het? 4 Soorten magnetrons 5 Magnetron ongezond? 6 Evaluatie 7 Bronvermelding 8 2 De magnetron is

Nadere informatie

Examen HAVO. natuurkunde. tijdvak 2 woensdag 20 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.

Examen HAVO. natuurkunde. tijdvak 2 woensdag 20 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Examen HAVO 2012 tijdvak 2 woensdag 20 juni 13.30-16.30 uur natuurkunde Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 79 punten te behalen. Voor

Nadere informatie

Voor het welzijn van kind en school. Klas 3!

Voor het welzijn van kind en school. Klas 3! Voor het welzijn van kind en school Klas 3! Wat is energie Energie heb je nodig om iets te doen. Je hebt het nodig om een auto mee te kunnen laten rijden, een huis mee te verwarmen of een fabriek mee te

Nadere informatie

[Samenvatting Energie]

[Samenvatting Energie] [2014] [Samenvatting Energie] [NATUURKUNDE 3 VWO HOOFDSTUK 4 WESLEY VOS 0 Paragraaf 1 Energie omzetten Energiesoorten Elektrisch energie --> stroom Warmte --> vb. de centrale verwarming Bewegingsenergie

Nadere informatie

EUROPEES PATENT IN 9 STAPPEN

EUROPEES PATENT IN 9 STAPPEN EUROPEES PATENT IN 9 STAPPEN www.inaday.eu WIJ ZIJN INADAY, SPECIALIST IN MERKEN & PATENTEN Inaday maakt merk- en patentbescherming begrijpelijk en bereikbaar. Dit doen we door de procedures voor merk-

Nadere informatie

Tegelijkertijd is het een gigantische opgave om de brandstoffen te winnen en. (Bild 1: CC BY-NC-ND 2.0, Peter Jakobs, Gut Eschergewähr, NRW)

Tegelijkertijd is het een gigantische opgave om de brandstoffen te winnen en. (Bild 1: CC BY-NC-ND 2.0, Peter Jakobs, Gut Eschergewähr, NRW) Wasteland Energy "Wasteland Energy" is de naam van een project dat onderzoekt hoe men in de dagelijkse omgang met minimale middelen zelf elektriciteit opwekken kan. We leven in een tijd waarin fossiele

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. en energieomzetting

Hoofdstuk 3. en energieomzetting Hoofdstuk 3 Energie en energieomzetting branders luchttoevoer brandstoftoevoer koelwater condensator stoomturbine generator transformator regelkamer stoom water ketel branders 1 Energiesoort Omschrijving

Nadere informatie

ENERGIE H5 par. 1 en 2 Diagnostische Toets natuurkunde uitwerkingen

ENERGIE H5 par. 1 en 2 Diagnostische Toets natuurkunde uitwerkingen ENERGIE H5 par. 1 en 2 Diagnostische Toets natuurkunde uitwerkingen OPEN VRAGEN 1. Energieomzetting Enkele jaren geleden stond in de Gelderlander de foto rechts met de volgende tekst: Trots poseren koeien

Nadere informatie

WAARSCHUWING! Alleen geschikt

WAARSCHUWING! Alleen geschikt P ROFI FUEL CELL KIT GEBRUIKSAANWIJZING NL WAARSCHUWING! Alleen geschikt voor kinderen vanaf 10 jaar. Het gebruik is alleen toegestaan onder toezicht van volwassenen, die op de hoogte zijn van de in de

Nadere informatie

OVERAL, variatie vanuit de kern. LES- BRIEF 3v/4hv. De zonne-energiecentrale van Fuentes de Andalucía

OVERAL, variatie vanuit de kern. LES- BRIEF 3v/4hv. De zonne-energiecentrale van Fuentes de Andalucía OVERAL, variatie vanuit de kern LES- BRIEF 3v/4hv De zonne-energiecentrale van 1 Zonne-energie is in overvloed beschikbaar maar het is nog niet zo eenvoudig om die om te zetten naar elektrische energie.

Nadere informatie

Rapport. Rapport over een klacht over de Sociale Verzekeringsbank te Zaanstad. Datum: 5 februari 2015 Rapportnummer: 2015/021

Rapport. Rapport over een klacht over de Sociale Verzekeringsbank te Zaanstad. Datum: 5 februari 2015 Rapportnummer: 2015/021 Rapport Rapport over een klacht over de Sociale Verzekeringsbank te Zaanstad. Datum: 5 februari 2015 Rapportnummer: 2015/021 2 Klacht Verzoekster klaagt erover dat de Sociale Verzekeringsbank (SVB) is

Nadere informatie

Een mooi moment is er rond een honderdduizendste van een seconde. Ja het Universum is nog piepjong. Op dat moment is de temperatuur zover gedaald dat

Een mooi moment is er rond een honderdduizendste van een seconde. Ja het Universum is nog piepjong. Op dat moment is de temperatuur zover gedaald dat 1 Donkere materie, klinkt mysterieus. En dat is het ook. Nog steeds. Voordat ik u ga uitleggen waarom wij er van overtuigd zijn dat er donkere materie moet zijn, eerst nog even de successen van de Oerknal

Nadere informatie

Feeding the world with solar power.

Feeding the world with solar power. Feeding the world with solar power. inteqnion-solar.com Zonne-energie. Duurzame energiebron van de toekomst. De markt voor energievoorziening is volop in beweging. Fossiele brandstoffen als gas en olie

Nadere informatie

Annelies Knoppers Hoogleraar pedagogiek en didactiek van sport en lichamelijke opvoeding Universiteit Utrecht

Annelies Knoppers Hoogleraar pedagogiek en didactiek van sport en lichamelijke opvoeding Universiteit Utrecht Annelies Knoppers Hoogleraar pedagogiek en didactiek van sport en lichamelijke opvoeding Universiteit Utrecht Vragen stellen bij schijnbare vanzelfsprekendheden is een basisvoorwaarde voor wetenschappelijk

Nadere informatie

Gemuteerd gist benadrukt het belang van een CAG-aflezend eiwit. CAG en de ZvH

Gemuteerd gist benadrukt het belang van een CAG-aflezend eiwit. CAG en de ZvH Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Gemuteerd gist benadrukt het belang van een CAG-aflezend eiwit.

Nadere informatie

Examen HAVO. natuurkunde 1,2. tijdvak 1 woensdag 23 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.

Examen HAVO. natuurkunde 1,2. tijdvak 1 woensdag 23 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Examen HAVO 2007 tijdvak 1 woensdag 23 mei 13.30-16.30 uur natuurkunde 1,2 Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Dit examen bestaat uit 26 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 80 punten te behalen.

Nadere informatie

10 Materie en warmte. Onderwerpen. 3.2 Temperatuur en warmte.

10 Materie en warmte. Onderwerpen. 3.2 Temperatuur en warmte. 1 Materie en warmte Onderwerpen - Temperatuur en warmte. - Verschillende temperatuurschalen - Berekening hoeveelheid warmte t.o.v. bepaalde temperatuur. - Thermische geleidbaarheid van een stof. - Warmteweerstand

Nadere informatie

Verslag van uitgeoefende activiteiten in 2013. Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut

Verslag van uitgeoefende activiteiten in 2013. Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut Verslag van uitgeoefende activiteiten in 2013 Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut 1 UITNODIGING Dromen worden waarheid Conferentie 2013 Donateurs bedankt voor uw giften in 2013. 2 Hubrecht Instituut

Nadere informatie

Buizenpost. 1 De ontwikkeling

Buizenpost. 1 De ontwikkeling Buizenpost Omstreeks 1860 was het in de grote wereldsteden zo druk, dat files de straten verstopten. Snel een briefje ergens heen brengen was er niet bij en de telefoon werd pas in 1876 uitgevonden. Met

Nadere informatie

Elektrische energie. energie01 (1 min, 47 sec)

Elektrische energie. energie01 (1 min, 47 sec) Elektrische energie In huishoudens is elektrische energie de meest gebruikte vorm van energie. In Nederland zijn bijna alle huizen aangesloten op het netwerk van elektriciteitskabels. Achter elk stopcontact

Nadere informatie

Benodigdheden bekerglas, dompelaar (aan te sluiten op lichtnet), thermometer, stopwatch

Benodigdheden bekerglas, dompelaar (aan te sluiten op lichtnet), thermometer, stopwatch Naam: Klas: Practicum soortelijke warmte van water Benodigdheden bekerglas, dompelaar (aan te sluiten op lichtnet), thermometer, stopwatch Doel van de proef Het bepalen van de soortelijke warmte van water

Nadere informatie

Warmte. Hoofdstuk 2. Vaak zetten we Chemische energie om in Warmte

Warmte. Hoofdstuk 2. Vaak zetten we Chemische energie om in Warmte Warmte Hoofdstuk 2 Warmte is Energie Vaak zetten we Chemische energie om in Warmte Brandstoffen verbranden: Brandstof Zuurstof voldoende hoge temperatuur (ontbrandingstemperatuur) 1 Grootheid Symbool Eenheid

Nadere informatie

Hallo, ik ben Leo! Leuk om kennis met je te maken! Ik ben lang en dun en ik heb heel veel krullen. Ik moet eerlijk zeggen...ik mag er best wezen!

Hallo, ik ben Leo! Leuk om kennis met je te maken! Ik ben lang en dun en ik heb heel veel krullen. Ik moet eerlijk zeggen...ik mag er best wezen! Hallo, ik ben Leo! Leuk om kennis met je te maken! Ik ben lang en dun en ik heb heel veel krullen. Ik moet eerlijk zeggen...ik mag er best wezen! Maar om nog eerlijker te zijn, gisteren zag ik er heel

Nadere informatie

Bacteriën maken zwavel Vragen en opdrachten bij de poster

Bacteriën maken zwavel Vragen en opdrachten bij de poster Vragen en opdrachten bij de poster Bacteriën maken zwavel Vragen en opdrachten bij de poster 3 vwo Probleem: Zuur gas T1 Waterstofsulfide ontstaat bij de afbraak van zwavelhoudende organische stoffen.

Nadere informatie

Kernfusie. Workshop handout. NLT module voor vwo

Kernfusie. Workshop handout. NLT module voor vwo Kernfusie Workshop handout NLT module voor vwo NLT3-v117 Kernfusie 1 1. 0. Inleiding Je werkt bij een gerenommeerd internationaal ontwerpbureau. Op een dag komt de president van de Verenigde Staten op

Nadere informatie

Windmolenpark Houten. Project nask & techniek Leerjaar 2 havo/atheneum College de Heemlanden, Houten. Namen: Klas:

Windmolenpark Houten. Project nask & techniek Leerjaar 2 havo/atheneum College de Heemlanden, Houten. Namen: Klas: Namen: Klas: Windmolenpark Houten Project nask & techniek Leerjaar 2 havo/atheneum College de Heemlanden, Houten Ontwikkeld door: Geert Veenstra Gerard Visker Inhoud Probleem en hoofdopdracht Blz 3 Samenwerking

Nadere informatie

Hulp voor uitvinders. Bescherm uw ideeën Patentgeschiedenis Vooraf de aanvraag Is het een creatieve uitvinding? Verkrijgen van een patent

Hulp voor uitvinders. Bescherm uw ideeën Patentgeschiedenis Vooraf de aanvraag Is het een creatieve uitvinding? Verkrijgen van een patent Hulp voor uitvinders Pag. 1 Pag. 2 Pag. 3 Pag. 4 Pag. 5 Bescherm uw ideeën Patentgeschiedenis Vooraf de aanvraag Is het een creatieve uitvinding? Verkrijgen van een patent Bescherm uw ideeën Wanneer u

Nadere informatie

Inhoud: KLANTENSERVICE... 7 Eerste hulp bij storingen... 7 Hebt u meer ondersteuning nodig??... 8

Inhoud: KLANTENSERVICE... 7 Eerste hulp bij storingen... 7 Hebt u meer ondersteuning nodig??... 8 Inhoud: VEILIGHEID EN ONDERHOUD... 1 Veiligheid... 1 Plaats van opstelling... 1 Omgevingstemperatuur... 2 Elektromagnetische comptabiliteit... 2 Reparaties... 2 Reiniging... 2 Inhoud pakket... 3 Specificaties...

Nadere informatie

Samenvatting. Wat is licht

Samenvatting. Wat is licht Samenvatting In dit onderdeel zal worden getracht de essentie van het onderzoek beschreven in dit proefschrift te presenteren zodanig dat het te begrijpen is door familie, vrienden en vakgenoten zonder

Nadere informatie

Hoofdstuk 9: Radioactiviteit

Hoofdstuk 9: Radioactiviteit Hoofdstuk 9: Radioactiviteit Natuurkunde VWO 2011/2012 www.lyceo.nl Hoofdstuk 9: Radioactiviteit Natuurkunde 1. Mechanica 2. Golven en straling 3. Elektriciteit en magnetisme 4. Warmteleer Rechtlijnige

Nadere informatie

GEEF STERRENKUNDE DE RUIMTE! SPECTROSCOPISCH ONDERZOEK VAN STERLICHT INTRODUCTIE

GEEF STERRENKUNDE DE RUIMTE! SPECTROSCOPISCH ONDERZOEK VAN STERLICHT INTRODUCTIE LESBRIEF GEEF STERRENKUNDE DE RUIMTE! Deze NOVAlab-oefening gaat over spectroscopisch onderzoek van sterlicht. Het is een vervolg op de lesbrief Onderzoek de Zon. De oefening is bedoeld voor de bovenbouw

Nadere informatie

Bestaand (les)materiaal. Loran de Vries

Bestaand (les)materiaal. Loran de Vries Bestaand (les)materiaal Loran de Vries Database www.adrive.com Email: ldevries@amsterdams.com ww: Natuurkunde4life NiNa lesmateriaal Leerlingenboekje in Word Docentenhandleiding Antwoorden op de opgaven

Nadere informatie

Ja, dat we allen het goddelijke in ons dragen! Laat het binnenkomen, en de verandering is al begonnen.

Ja, dat we allen het goddelijke in ons dragen! Laat het binnenkomen, en de verandering is al begonnen. Heugelijk nieuws: Beste geïnteresseerden in Vrije Energie. Waar komt het licht vandaan? Kunnen we ons er echt voor openstellen en het ontvangen, voor dat wat ons hart wil bereiken, en ons wil inspireren,

Nadere informatie

De juiste partners voor uw innovaties

De juiste partners voor uw innovaties De juiste partners voor uw innovaties Een project van: Ondernemer met innovatieplan Juiste partner(s) Kennis Financiering Ondernemers Overheid Onderzoekers Onderwijs Innovatief idee verdient partnerschap

Nadere informatie

Uitwerkingen. T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen

Uitwerkingen. T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen Uitwerkingen T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen 2008 Voorbeeld toets dinsdag 29 februari 60 minuten NASK 2, 2(3) VMBO-TGK, DEEL B. H5: VERBRANDEN EN ONTLEDEN

Nadere informatie

Compact Plus biogasinstallatie, Lierop, 600 kw

Compact Plus biogasinstallatie, Lierop, 600 kw Hoe maak je biogas? Inhoud presentatie Wie en wat is Biogas Plus? Hoe werkt een biogasinstallatie? Voor wie is een biogasinstallatie interessant? Is een biogasinstallatie duurzaam? Zijn subsidies nodig?

Nadere informatie

Elektriciteit. Elektriciteit

Elektriciteit. Elektriciteit Elektriciteit Alles wat we kunnen zien en alles wat we niet kunnen zien bestaat uit kleine deeltjes. Zo is een blok staal gemaakt van staaldeeltjes, bestaat water uit waterdeeltjes en hout uit houtdeeltjes.

Nadere informatie

NEDERLANDS PATENT IN 6 STAPPEN

NEDERLANDS PATENT IN 6 STAPPEN NEDERLANDS PATENT IN 6 STAPPEN www.inaday.eu WIJ ZIJN INADAY, SPECIALIST IN MERKEN & PATENTEN Inaday maakt merk- en patentbescherming begrijpelijk en bereikbaar. Dit doen we door de procedures voor merk-

Nadere informatie

Gijsje zonder staart geschreven door Henk de Vos (in iets gewijzigde vorm) Er was eens een klein lief konijntje, dat Gijs heette. Althans, zo noemden

Gijsje zonder staart geschreven door Henk de Vos (in iets gewijzigde vorm) Er was eens een klein lief konijntje, dat Gijs heette. Althans, zo noemden Gijsje zonder staart geschreven door Henk de Vos (in iets gewijzigde vorm) Er was eens een klein lief konijntje, dat Gijs heette. Althans, zo noemden zijn ouders hem, maar alle andere konijntjes noemden

Nadere informatie

Hoi! Leuk dat je toela/ng komt doen op Het Lyceum Ro7erdam bij de rich/ng Wetenschap. In deze toela/ng vertelt Leonardo da Vinci je een verhaal.

Hoi! Leuk dat je toela/ng komt doen op Het Lyceum Ro7erdam bij de rich/ng Wetenschap. In deze toela/ng vertelt Leonardo da Vinci je een verhaal. Hoi! Leuk dat je toela/ng komt doen op Het Lyceum Ro7erdam bij de rich/ng Wetenschap. In deze toela/ng vertelt Leonardo da Vinci je een verhaal. In het verhaal staan twee opdrachten. Gebruik al je fantasie

Nadere informatie

Antwoorden deel 1. Scheikunde Chemie overal

Antwoorden deel 1. Scheikunde Chemie overal Antwoorden deel 1 Scheikunde Chemie overal Huiswerk 2. a. Zuivere berglucht is scheikundig gezien geen zuivere stof omdat er in lucht verschillende moleculen zitten (zuurstof, stikstof enz.) b. Niet vervuild

Nadere informatie

Waarom biomarkers nodig zijn

Waarom biomarkers nodig zijn Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Nieuwe studie toont aan dat voorgestelde ziekte van Huntington 'biomarker'

Nadere informatie

Essay Project Interactieve Multimedia Tom Tol Groep: 23

Essay Project Interactieve Multimedia Tom Tol Groep: 23 Essay Project Interactieve Multimedia Tom Tol Groep: 23 Het doel van project interactieve multimedia is om een interactieve video te maken met als thema het leveren van negatieve feedback aan anderen.

Nadere informatie

Is een crisis via sociale media te beheersen? Door: Sonja Utz & Friederike Schultz

Is een crisis via sociale media te beheersen? Door: Sonja Utz & Friederike Schultz Is een crisis via sociale media te beheersen? Door: Sonja Utz & Friederike Schultz Op 5 januari 2011 woedde een enorme brand in een chemisch bedrijf in Moerdijk en een grote rookwolk trok over de regio.

Nadere informatie

Het labjournaal. Verslaglegging van onderzoek naar nieuwe uitvindingen. Inleiding

Het labjournaal. Verslaglegging van onderzoek naar nieuwe uitvindingen. Inleiding Vereenigde Octrooibureaux N.V. Johan de Wittlaan 7 2517 JR Postbus 87930 2508 DH Den Haag Het labjournaal Verslaglegging van onderzoek naar nieuwe uitvindingen Telefoon 070 416 67 11 Telefax 070 416 67

Nadere informatie

Module 4 Energie. Vraag 3 Een bron van "herwinbare" energie is: A] biomassa B] de zon C] steenkool D] aardolie E] bewegend water

Module 4 Energie. Vraag 3 Een bron van herwinbare energie is: A] biomassa B] de zon C] steenkool D] aardolie E] bewegend water Module 4 Energie Vraag 1 Wat hoort bij het indirect energieverbruik van een apparaat? Kies het BESTE antwoord A] De energie wat het apparaat nuttig verbruikt. B] De energie die het apparaat niet nuttig

Nadere informatie

PARTYQ GEBRUIKERSHANDLEIDING 1.0 VOOR FIRMWARE 1.0

PARTYQ GEBRUIKERSHANDLEIDING 1.0 VOOR FIRMWARE 1.0 PARTYQ GEBRUIKERSHANDLEIDING 1.0 VOOR FIRMWARE 1.0 Nederlandse vertaling door: noskos (BBQ-NL.com) voor probbqshop.nl 1. Kenmerken van de PartyQ! 3 2. Installatie en Bediening! 3 3. Temperatuurvoeler!

Nadere informatie

aanvullende gebruikers handleiding AQUA Plus Versie 131010 - 1 -

aanvullende gebruikers handleiding AQUA Plus Versie 131010 - 1 - aanvullende gebruikers handleiding AQUA Plus Versie 131010-1 - AANVULLENDE HANDLEIDING AQUA PLUS Deze handleiding is uitsluitend ter aanvulling van de handleiding van de Altech Eclips (papieren of DVD

Nadere informatie

Examen HAVO. natuurkunde. tijdvak 1 vrijdag 28 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.

Examen HAVO. natuurkunde. tijdvak 1 vrijdag 28 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Examen HAVO 2010 tijdvak 1 vrijdag 28 mei 13.30-16.30 uur natuurkunde tevens oud programma natuurkunde 1,2 Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn

Nadere informatie

Gedragscode social media reddingsbrigade Heerhugowaard

Gedragscode social media reddingsbrigade Heerhugowaard Gedragscode social media reddingsbrigade Heerhugowaard Richtlijnen en regels voor het gebruik van social media door leden in relatie tot Reddingsbrigade Heerhugowaard. Augustus 2015 1 Inhoudsopgave: Inhoudsopgave:...

Nadere informatie

Vetverbranding in de hersenen?

Vetverbranding in de hersenen? Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Kan een synthetische olie helpen om de hersenen van voedsel te voorzien

Nadere informatie

Uitwerkingen VWO deel 1 H2 (t/m par. 2.5)

Uitwerkingen VWO deel 1 H2 (t/m par. 2.5) Uitwerkingen VWO deel 1 H2 (t/m par. 2.5) 2.1 Inleiding 1. a) Warmte b) Magnetische Energie c) Bewegingsenergie en Warmte d) Licht (stralingsenergie) en warmte e) Stralingsenergie 2. a) Spanning (Volt),

Nadere informatie

Effect van verdampingsremmers in de Groasis Waterboxx

Effect van verdampingsremmers in de Groasis Waterboxx Effect van verdampingsremmers in de Groasis Waterboxx De Groene Campus, beroepsonderwijs in samenwerking met Thermolab Onderzoek laboratorium Test locatie: Kas op het dak van de Groene Campus in Helmond

Nadere informatie

Meer succes met je website

Meer succes met je website Meer succes met je website Hoeveel geld heb jij geïnvesteerd in je website? Misschien wel honderden of duizenden euro s in de hoop nieuwe klanten te krijgen. Toch levert je website (bijna) niets op Herkenbaar?

Nadere informatie

Naam: Klas: Docent: Datum: Module: Naam opdracht:

Naam: Klas: Docent: Datum: Module: Naam opdracht: ITTT Designdocument Naam: Thomas Meiborg Klas: G&I 1C Docent: Edwin van Ouwekerk Moria Datum: 18 januari 2016 Module: If This Then That Naam opdracht: Designdocument Proces: De eerste twee weken van dit

Nadere informatie

Deze dame of heer vertelt over hoe het mogelijk is om het energie verbruik te verminderen en laat energie besparende manieren zien.

Deze dame of heer vertelt over hoe het mogelijk is om het energie verbruik te verminderen en laat energie besparende manieren zien. DE ENERGIECOACH Wat doet een energiecoach Deze dame of heer vertelt over hoe het mogelijk is om het energie verbruik te verminderen en laat energie besparende manieren zien. Een opmerking vooraf : Het

Nadere informatie

In uw brief van 28 januari 2008 met uw kenmerk 267920 schrijft u het volgende;

In uw brief van 28 januari 2008 met uw kenmerk 267920 schrijft u het volgende; Ingevolge artikel 59 van de WRO worden overtredingen van voorschriften, die deel uitmaken van een bestemmingsplan voor zover die overtreding uitdrukkelijk als strafbaar feit is aangeduid, gestraft met

Nadere informatie

Verslag van uitgeoefende activiteiten in 2014. Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut

Verslag van uitgeoefende activiteiten in 2014. Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut Verslag van uitgeoefende activiteiten in 2014 Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut UITNODIGING Bestuursleden, Ambassadeurs, Young Ambassadors, Vrienden en Donateurs: bedankt! 2 Het Hubrecht Instituut

Nadere informatie

Een goede vangst! Een goede vangst 2014 - http://omwb.braintrigger.nl

Een goede vangst! Een goede vangst 2014 - http://omwb.braintrigger.nl Een goede vangst! Om fijn te leven maak je veel gebruik van energie. Bijvoorbeeld om eten te koken, of om te spelen met een spelcomputer. Maar ook om het huis te verwarmen of jezelf te vervoeren. Voor

Nadere informatie

Zin en onzin van LED

Zin en onzin van LED Zin en onzin van LED Inhoudsopgave Hoofdstuk 1 Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 Appendix Verhalen over de LED 1.1 Verhalen over licht 7 1.2 Het huidige paradigma 9 1.3 Zin en onzin van LED 13 De lichtgevende chip

Nadere informatie

Stable Isotopes. Productie van stabiele isotopen bij URENCO Nederland B.V. URENCO Nederland B.V.

Stable Isotopes. Productie van stabiele isotopen bij URENCO Nederland B.V. URENCO Nederland B.V. Stable Isotopes Productie van stabiele isotopen bij URENCO Nederland B.V. Peter Groen Process Development Engineer Stable Isotopes URENCO Nederland B.V. Introduction Doel van de presentatie: Introductie

Nadere informatie

Lessenplan C2C, dé duurzame oplossing?

Lessenplan C2C, dé duurzame oplossing? Lessenplan C2C, dé duurzame oplossing? (gebaseerd op lessen van 50 minuten) Les 1 en 2: Bekijken van de DVD Afval is Voedsel (Vpro Tegenlicht 6 oktober 2006) Maken van de verwerkingsopdrachten. De DVD

Nadere informatie

Verzoekster klaagt erover dat de Informatie Beheer Groep (IB-Groep):

Verzoekster klaagt erover dat de Informatie Beheer Groep (IB-Groep): Rapport 2 h2>klacht Verzoekster klaagt erover dat de Informatie Beheer Groep (IB-Groep): 1. haar in 2007 per e-mailbericht onjuiste informatie heeft verstrekt over haar rechten met betrekking tot de OV-Studentenkaart;

Nadere informatie

Supergeleiding, hoe werkt dat? Samengevat. Onderwerp: elektrische stroom elektrisch veld en magnetisch veld

Supergeleiding, hoe werkt dat? Samengevat. Onderwerp: elektrische stroom elektrisch veld en magnetisch veld Supergeleiding, hoe werkt dat? atoomfysica Onderwerp: elektrische stroom elektrisch veld en magnetisch veld In 1911 deed de Nederlander Heike Kamerlingh Onnes een zeer merkwaardige ontdekking. Hij merkte

Nadere informatie

AUTOMATISCHE KOFFIEMACHINE 1. BELANGRIJK

AUTOMATISCHE KOFFIEMACHINE 1. BELANGRIJK AUTOMATISCHE KOFFIEMACHINE 1. BELANGRIJK Let erop dat de schakelaar op 0 (uit) staat voordat u het snoer op de wandcontactdoos aansluit. Laat de stekker niet in het stopcontact wanneer de koffiemachine

Nadere informatie

2 e Mini conferentie. Digitale visualisatie technieken in het kunstonderwijs. Verslag 13-02-2014. Innovatieve Visualisatie Technieken

2 e Mini conferentie. Digitale visualisatie technieken in het kunstonderwijs. Verslag 13-02-2014. Innovatieve Visualisatie Technieken e Mini conferentie Digitale visualisatie technieken in het kunstonderwijs Verslag 3--4 Innovatieve Visualisatie Technieken Tweede mini-conferentie Lectoraat Innovatieve Visualisatie Technieken Op donderdag

Nadere informatie

hoe we onszelf zien, hoe we dingen doen, hoe we tegen de toekomst aankijken. Mijn vader en moeder luisteren nooit naar wat ik te zeggen heb

hoe we onszelf zien, hoe we dingen doen, hoe we tegen de toekomst aankijken. Mijn vader en moeder luisteren nooit naar wat ik te zeggen heb hoofdstuk 8 Kernovertuigingen Kernovertuigingen zijn vaste gedachten en ideeën die we over onszelf hebben. Ze helpen ons te voorspellen wat er gaat gebeuren en te begrijpen hoe de wereld in elkaar zit.

Nadere informatie

4.2 Het instapprobleem Een roodgloeiende metaaldraad onderdompelen in water

4.2 Het instapprobleem Een roodgloeiende metaaldraad onderdompelen in water 4 Elektrische energie 4.1 Introductie Inleiding Het hoofdstuk gaat over het goed en veilig functioneren van elektrische schakelingen en over wetmatigheden die gelden voor elektrische schakelingen. Je hebt

Nadere informatie

lezing met een persoonlijk inzicht Van Dr. Mohamed Abdel Rahman Mahmoud

lezing met een persoonlijk inzicht Van Dr. Mohamed Abdel Rahman Mahmoud De boodschap الرسالة Een lezing met een persoonlijk inzicht Van Dr. Mohamed Abdel Rahman Mahmoud Geschreven door: Abderrahiem Skori Yones El Atrach Mousa El Atrach Tarek ben Ali Augustus 2010 Ramadan 1431

Nadere informatie

LiPo accu defect, wat nu?

LiPo accu defect, wat nu? LiPo accu defect, wat nu? Aan alles komt een eind dus ook een LiPo accu heeft niet het eeuwige leven. Zelfs als de LiPo accu altijd zeer goed behandeld is, altijd op de juiste manier op- en ontladen is,

Nadere informatie

Stoomkracht Burgers en Stoommachines Groep 8 Handleiding voor de leerkracht Informatie voor de geschiedenislessen Hoofdopdrachten Materialen;

Stoomkracht Burgers en Stoommachines Groep 8 Handleiding voor de leerkracht Informatie voor de geschiedenislessen Hoofdopdrachten Materialen; Stoomkracht Burgers en Stoommachines Groep 8 Handleiding voor de leerkracht Deze handleiding en de opdrachten zijn bedoeld als aanvulling op de geschiedenislessen over burgers en stoommachines. De lesonderdelen

Nadere informatie

1 Uit welke deeltjes is de kern van een atoom opgebouwd? Protonen en neutronen.

1 Uit welke deeltjes is de kern van een atoom opgebouwd? Protonen en neutronen. SO Straling 1 Uit welke deeltjes is de kern van een atoom opgebouwd? Protonen en neutronen. 2 Waaruit bestaat de elektronenwolk van een atoom? Negatief geladen deeltjes, elektronen. 3 Wat bevindt zich

Nadere informatie

Onderzoek bij de sectie PNR

Onderzoek bij de sectie PNR Onderzoek bij de sectie PNR De Zeer-Hoge Temperatuur Reactor (VHTR) De Hoge Temperatuur Reactor met extra hoge bedrijfstemperatuur (Very High Temperature Reactor-VHTR) is gevuld met enkele honderdduizenden

Nadere informatie

4.2 Het instapprobleem Een roodgloeiende metaaldraad onderdompelen in water

4.2 Het instapprobleem Een roodgloeiende metaaldraad onderdompelen in water 4 Elektrische energie 4.1 Introductie Inleiding Het hoofdstuk gaat over het goed en veilig functioneren van elektrische schakelingen en over wetmatigheden die gelden voor elektrische schakelingen. Je hebt

Nadere informatie

HC zd. 22 nr. 32. dia 1

HC zd. 22 nr. 32. dia 1 HC zd. 22 nr. 32 een spannend onderwerp als dit niet waar is, valt alles duigen of zoals Paulus het zegt in 1 Kor. 15 : 19 als wij alleen voor dit leven op Christus hopen zijn wij de beklagenswaardigste

Nadere informatie

Stralend nieuws onder de zon!

Stralend nieuws onder de zon! Remeha ZentaSOL Zonneboiler Stralend nieuws onder de zon! Remeha ZentaSOL Zonneboiler De zon gaat wél voor en daar kunt ú het hele Zonne-energie is de meest milieuvriendelijke en duurzame warmtebron die

Nadere informatie

CombiTherm centrifugaal pomp bestand tegen hoge temperaturen Werkingsprincipe Eigenschappen

CombiTherm centrifugaal pomp bestand tegen hoge temperaturen Werkingsprincipe Eigenschappen CombiTherm centrifugaal pomp bestand tegen hoge temperaturen Johnson Pump heeft haar bestaande Combi reeks centrifugaal pompen uitgebreid met een uitvoering die bestand is tegen vloeistoffen met een hoge

Nadere informatie

Hoe (goed) werkt een biologische brandstofcel?

Hoe (goed) werkt een biologische brandstofcel? Er is afval te over en er dreigt een energietekort. Zou je deze twee problemen tegelijkertijd kunnen aanpakken? Dat wordt al deels gedaan door woonwijken te verwarmen met de warmte die ontstaat bij de

Nadere informatie

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen.

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen. Tussen welke twee landen is de Eerste Wereldoorlog begonnen? 1. Engeland en Frankrijk 2. Duitsland en Frankrijk 3. Duitsland en Engeland Nederland blijft neutraal. Wat betekent dat? 1. Nederland kiest

Nadere informatie

Testen en metingen op windenergie.

Testen en metingen op windenergie. Testen en metingen op windenergie. Inleiding Als we rond groene energie begonnen te denken, dan kwam windenergie als een van de meest vanzelfsprekende vormen van groene energie naar boven. De wind heeft

Nadere informatie

natuurkunde Compex natuurkunde 1,2 Compex

natuurkunde Compex natuurkunde 1,2 Compex Examen HAVO 2010 tijdvak 1 vrijdag 28 mei totale examentijd 3 uur tevens oud programma natuurkunde Compex natuurkunde 1,2 Compex Vragen 1 tot en met 14 In dit deel van het examen staan vragen waarbij de

Nadere informatie

Warmte & ventilatie. Richtlijnen voor een warme en geventileerde woning

Warmte & ventilatie. Richtlijnen voor een warme en geventileerde woning Warmte & ventilatie Richtlijnen voor een warme en geventileerde woning Om prettig te wonen, moet uw woning niet alleen goed onderhouden zijn, maar ook comfortabel. Een warm huis in de winter, maar ook

Nadere informatie

Dennis Wagenaar 19-03-10 v 1.1

Dennis Wagenaar 19-03-10 v 1.1 Analyserapport Save Energy Leiden Dennis Wagenaar 19-03-10 v 1.1 Inhoudsopgave Inleiding...3 1. Huidige situatie...4 2. Doelgroep...4 3. Concurrentie analyse...5 4. Prototype...6 5. Usecase diagrammen...7

Nadere informatie

Rapport. Rapport over een klacht over de gemeente Heerlen. Datum: 24 december 2013. Rapportnummer: 2013/208

Rapport. Rapport over een klacht over de gemeente Heerlen. Datum: 24 december 2013. Rapportnummer: 2013/208 Rapport Rapport over een klacht over de gemeente Heerlen. Datum: 24 december 2013 Rapportnummer: 2013/208 2 Klacht Verzoeker is werkzaam bij de afdeling Werkgelegenheid en Sociale Zaken van de gemeente.

Nadere informatie

Werkingsprincipe van de brandstofcel... P. 37. Aanwijzingen ter bescherming van het milieu... P. 41

Werkingsprincipe van de brandstofcel... P. 37. Aanwijzingen ter bescherming van het milieu... P. 41 PROFI HYDRO CELL KIT GEBRUIKSAANWIJZING NL INHOUD Hydro Cell Kit... P. 36 Belangrijke aanwijzing voor het gebruik van de Hydro Cell Kit...P. 36 Veiligheidsaanwijzingen... P. 36 Reglementair gebruik...p.

Nadere informatie

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg Stap 6: Deel 2 6.2.1 Dealen met afleiding onderweg In het tweede deel van jullie experiment ga je verder met het ondernemen van ACTies die je met de anderen hebt afgesproken te doen. Daarnaast krijg je

Nadere informatie

Hoi! Leuk dat je toela/ng komt doen op Het Lyceum Ro7erdam bij de rich/ng Da Vinci. In deze toela/ng vertelt Leonardo da Vinci je een verhaal.

Hoi! Leuk dat je toela/ng komt doen op Het Lyceum Ro7erdam bij de rich/ng Da Vinci. In deze toela/ng vertelt Leonardo da Vinci je een verhaal. Hoi! Leuk dat je toela/ng komt doen op Het Lyceum Ro7erdam bij de rich/ng Da Vinci. In deze toela/ng vertelt Leonardo da Vinci je een verhaal. In het verhaal staan twee opdrachten. Gebruik al je fantasie

Nadere informatie

Steek Energie in je huis

Steek Energie in je huis Steek Energie in je huis 9 oktober 2012 Breda 1 Bouwbedrijf Boot B.V. Bouwbedrijf Boot is actief in de woningbouw (particulier, ontwikkeling), zorg huisvesting en utiliteit (scholen, kantoren, bedrijfsgebouwen).

Nadere informatie