Energie Duurzame mobiliteit en duurzaam beheer: welke energie voor morgen?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Energie Duurzame mobiliteit en duurzaam beheer: welke energie voor morgen?"

Transcriptie

1 Energie Duurzame mobiliteit en duurzaam beheer: welke energie voor morgen? Zevende Voortgangsbijeenkomst 14 Juni Maatschappij voor het Intercommunaal Vervoer te Brussel

2 Zevende Voortgangsbijeenkomst Duurzame mobiliteit en duurzaam beheer: welke energie voor morgen?

3 // Voorwoord Terwijl in de loop van de vorige eeuw de wereldbevolking verviervoudigd is, is het energieverbruik verzestienvoudigd! Als we weten dat deze onstilbare «energiehonger» voornamelijk gevoed wordt door het verbruik van fossiele brandstoffen, dat de verantwoordelijkheid van de mens voor de opwarming van de aarde geen fabel meer is maar een feit dat steeds onweerlegbaarder bewezen wordt, dat de uitstoot van broeikasgassen onhoudbaar aangroeit en dat bovendien de transportsector de sector is waar deze groei het snelst gaat, dan is het normaal dat de MIVB haar «7de Voortgangsbijeenkomst» wijdt aan energie met als inzet de uitdaging die de mens moet aangaan, wil hij zich blijven ontwikkelen op een manier die onze planeet spaart / Voortgangsbijeenkomst / Energie 2007

4 De MIVB is zich bewust van haar rol in de ontwikkeling van een duurzame mobiliteit in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. Ze hecht eveneens het grootste belang aan de impact van haar activiteiten op het milieu. Meer dan 270 miljoen reizen per jaar verzekeren en een bedrijf met meer dan werknemers in goede banen leiden, betekent energie verbruiken, veel energie, voor zo n 20 miljoen euro per jaar. Deze energie heeft een prijs die steeds hoger wordt, gezien de energiebronnen beperkt zijn en de vraag nog steeds groeit. Sinds 2004 is de prijs van brandstoffen met 38% gestegen. Het energievraagstuk is dan ook een van de hoofdbekommernissen van de MIVB. Het gaat voornamelijk over milieu, economische en sociale aspecten

5 // Overzicht // Voorwoord / Inleiding / Fossiele brandstoffen / Proper openbaar vervoer / Het beheer van de energienoden / Londen, Stockholm / Besluit / Goed op weg / / Dankwoord In dit rapport vindt u de essentie van wat tijdens deze bijeenkomst gezegd is. De bijdragen van de sprekers kunnen geraadpleegd worden op de website van de MIVB: / Voortgangsbijeenkomst / Energie 2007

6 Een Voortgangsbijeenkomst, wat is dat? Een dag van reflectie rond een thema dat verbonden is aan het beheercontract tussen de MIVB en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest en die de MIVB minstens één keer per jaar organiseert. Een plaats waar de uitwisseling van informatie en het debat centraal staan, met actuele thema s die rechtstreeks betrekking hebben op het openbaar vervoer in het algemeen en de MIVB in het bijzonder. De volgende thema s werden al aangesneden: de beïnvloeding van de verkeerslichten (2002), de metrostations van de toekomst (2003), duurzame ontwikkeling (2004), de financiering van het openbaar vervoer (2005), de Bus Academy (2005), de veiligheid van passagiers in het openbaar vervoer van de MIVB (2006). De gelegenheid om het woord te geven aan medewerkers van de MIVB, maar ook aan Belgische en buitenlandse partners uit de sector of vergelijkbare sectoren. Een platform voor de uitwisseling van ideeën over goed beheer. De gelegenheid om de bekommernissen van de actoren van het openbaar vervoer te confronteren met die van de overheid. De 7de Voortgangsbijeenkomst getiteld «Duurzame mobiliteit en duurzaam beheer: welke energie voor morgen?», heeft gedurende één dag de medewerkers van de MIVB, haar partners en externe experts bijeengebracht met als doel: Een toekomstanalyse maken van de aanpassingen aan ons gedrag in verband met mobiliteit en de gevolgen hiervan voor het openbaar vervoer, in een context waarin de prijs en de beschikbaarheid van brandstoffen aan belangrijke veranderingen onderhevig zijn. De nadruk leggen op de belangrijke stappen die de MIVB al heeft ondernomen of onderneemt in het energievraagstuk. Ervaring uitwisselen over gerealiseerde initiatieven en investeringen in België en in het buitenland met betrekking tot energie. De nadruk leggen op de brandstoffen en energiebronnen van de toekomst die geschikt zijn voor het openbaar vervoer. Het verband tussen energieverbruik en klimatologische veranderingen onder de aandacht houden.

7 0 / Inleiding Duurzame mobiliteit en duurzaam beheer : welke energie voor morgen? Toen de mens aan zijn eigen kracht niet genoeg had om zich te voeden, te kleden en te verplaatsen, heeft de mens het vuur en vervolgens het dier leren beheersen, om uiteindelijk machines uit te vinden. Maar deze laatste kunnen de noodzakelijke energie om te functioneren niet eenvoudigweg uit voedsel halen. Om de stoommotoren van de industriële revolutie te doen draaien, is de mens in het hart van zijn planeet een «nieuwe» brandstof gaan zoeken, een nieuwe energiebron: steenkool, het resultaat van een zeer lang proces van ontbinding van organisch materiaal. Vervolgens werden aardolie en aardgas ontdekt en ontgonnen. Deze zeer energierijke fossiele brandstoffen worden direct in de motor gebruikt (eventueel na raffinage). Ze kunnen ook gebruikt worden in de productie van andere soorten energie, in het bijzonder elektriciteit. «Het zwarte goud», steenkool en aardgas zijn ook vandaag nog de voornaamste primaire energiebronnen die de mensheid voor zijn behoeftes ontgint. Energie Maar we kennen de keerzijde van de medaille. Deze energiebronnen zijn niet duurzaam. Niet wat hun regeneratie op korte termijn betreft, noch wat hun impact op de aarde betreft. Het klimaat wordt elke dag een beetje meer mishandeld door de uitstoot die uit het gebruik voortkomt: roet, chemische verbindingen, broeikasgassen. De opwarming van onze aarde is er het bewijs van. De MIVB organiseert de zevende Voortgangsbijeenkomst over het energievraagstuk en de impact ervan op het openbaar vervoer. De rode draad is het behouden van de mobiliteit en het ontwikkelen van een duurzaam beheer. De kwestie is brandend actueel. Sinds de jaren 50 is het mondiale verbruik van fossiele energie vervijfvoudigd. En op wereldvlak is de transportsector, die bijna helemaal aangewezen is op dit type energie, verantwoordelijk voor 26% van de totale uitstoot van broeikasgassen / Voortgangsbijeenkomst / Energie 2007

8 Wat is de energie van morgen voor het openbaar vervoer? Natuurlijk is er meer dan één antwoord op die vraag. We willen verschillende denkpistes onderzoeken die de mobiliteit blijvend kunnen garanderen. Dit was dan ook het opzet van deze zevende Voortgangsbijeenkomst. Nieuwe brandstoffen, nieuwe technologieën, hoogstaand onderzoek, groene energie De ingenieurs en de directie, maar ook het gezamenlijke personeel van de MIVB heeft deze bijeenkomst niet afgewacht om in te grijpen. Of het nu gaat om de gebouwen, de infrastructuur of het rollend materieel: er zijn maatregelen getroffen om het energieverbruik te optimaliseren. Het gaat immers om grote hoeveelheden energie. Om haar klanten de 270 miljoen reizen op haar netwerk te laten maken (in 2006), gebruikt de MIVB elk jaar een indrukwekkende hoeveelheid fossiele brandstoffen en elektriciteit. In totaal verslinden de bussen zo n 12 miljoen liter benzine en verbruiken de trams en metrostellen meer dan 145 miljoen kwh elektrictiteit om hun motoren te laten draaien. Dan hebben we het nog niet over de 78 miljoen kwh die onmisbaar zijn voor de verlichting en uitrusting van de stations, de stelplaatsen, de werkplaatsen en de kantoren. «Een energiefactuur die het bedrijf zo n 20 miljoen euro per jaar kost», zegt Alain Flausch, Bestuurder - Directeur-generaal van de MIVB. Geconfronteerd met de actuele uitdagingen op het vlak van energie en milieu, geeft de transportmaatschappij concrete antwoorden: sinds in 2005 de brandstofprijzen plots gevoelig de hoogte in gingen, is er een «energiestrategie» ontwikkeld; in mei 2006 zag het «Richtplan voor duurzame ontwikkeling» het licht. Dit document herneemt de energiestrategie als een van de hoofdthema s voor de periode tot aan Op wereldschaal is de transportsector nu voor 98% afhankelijk van fossiele energie. Zelfs al is hij niet de grootste schuldige van het broeikaseffect, zijn uitstoot kent zonder twijfel de snelste groei. Ter gelegenheid van het Internationaal Pooljaar, dat zich eigenlijk uitstrekt over twee jaar (van 2007 tot 2009), wil de MIVB het belang van haar rol als lokaal actor op het vlak van openbaar vervoer benadrukken als antwoord in de strijd tegen de opwarming van onze planeet. Het is belangrijk de aandacht te vestigen op het deel «groene energie» dat de MIVB bij zijn leveranciers heeft gekocht. «Een deel dat nu tot 10% van ons verbruik bedraagt, maar dat in % zou moeten bereiken», verduidelijkt Alain Flausch. In zijn conclusie nodigt hij de beleidsmakers uit een gespierdere politiek te voeren om de stad duurzamer te maken. Dit keer wordt het overmatige gebruik van de auto met de vinger gewezen. «De auto laten staan en het openbaar vervoer gebruiken, is zonder twijfel de optie met de beste prijs-kwaliteitsverhouding om op lokaal niveau de strijd tegen de opwarming van de aarde aan te gaan. Tegelijkertijd ontlast het de stad. We moeten er ons ook goed van bewust zijn dat er geen resultaten kunnen behaald worden zonder een krachtig beleid en bindende maatregelen met betrekking tot het autoverkeer. Ik denk dan in het bijzonder aan maatregelen genomen door steden zoals Londen of Stockholm» vervolgt Alain Flausch. Wijst Brussel binnenkort Europa de weg naar een duurzame stedelijke mobiliteit? Waarom niet! Voor de MIVB is deze problematiek een van haar grootste bekommernissen.

9 1 / Fossiele brandstoffen: het einde nabij 1 / 1 De bronnen drogen op Het is een eenvoudige vaststelling. Vandaag de dag is meer dan 80% van de verbruikte energie in de wereld afkomstig uit fossiele brandstoffen (21% steenkool, 21% aardgas en 41% aardolie). De rest wordt gehaald uit kernsplitsing (7%), diverse hernieuwbare energiebronnen (7%), en uit waterkracht (3%). Aardolie neemt in deze verdeling dus het leeuwendeel voor haar rekening. Een deel dat onverminderd blijft groeien, wat voor grote ongerustheid zorgt in verband met de toekomstige beschikbaarheid (energiecrisis, «er is nog maar aardolie voor 40 jaar», voorspelde productiepiek in 2015, enz.). Ook het verbruik van aardolie is opmerkelijk. Meer dan 50% van deze energiebron wordt gebruikt door de transportsector, 25 % dient om te verwarmen en 10% ten slotte wordt gebruikt door de petrochemische industrie. Petrochemie en transport zijn dus nauw verbonden met aardolie. Het aangekondigde einde van de wereldreserves werpt dan ook belangrijke vragen op in deze sectoren. Zijn we morgen allemaal overgeleverd aan de immobiliteit? Moeten we het bijvoorbeeld stellen zonder plastic? Het spook van de (olie- en) energiecrisis doemt op. De Franse consultant en specialist in de sector Jean-Luc Wingert verkiest te spreken over een overgangsfase in plaats van een energiecrisis. «Het verschil bestaat erin dat een crisis voortvloeit uit een situatie die slecht wordt beheerd, in tegenstelling tot een evolutie die tijdig en efficiënt wordt aangepakt», zegt hij. Voor een goed beheer van deze overgang is een heldere analyse van de situatie onontbeerlijk. Eerst en vooral wat de bronnen betreft. «In plaats van ervan uit te gaan dat de aardolie binnen 40, zelfs 30 jaar opgedroogd zal zijn, is het beter de productiepiek van deze energiebron in vraag te stellen», raadt hij aan. Deze piek, in theorie 30 miljard vaten per jaar, bevindt zich niet aan de top van een eenvoudige gausscurve met de basis in het midden van de 19de eeuw. Het dreigt eerder de vorm aan te nemen van een plateau (eventueel «gegolfd») dat zijn hoogste punt zal bereiken rond 2015 (met een marge van 5 jaar). En deze transitie zal bovenal gekarakteriseerd worden door een overgang van een periode waarin aardolie gemakkelijk ontgonnen kon worden, naar een toekomst waarin dit veel moeizamer zal gaan, met moeilijk bereikbare en armere vindplaatsen. Voor hem is het vandaag dan ook eenvoudig: de «gewone» aardolie, gemakkelijk toegankelijk en dus goedkoop, is al ontdekt. Morgen kan dus alleen moeilijker en duurder zijn. er is nog maar aardolie voor 40 jaar / Voortgangsbijeenkomst / Energie 2007

10 Alternatieve energiebronnen Verdeling van verschillende energiesoorten die wereldwijd verbruikt worden Gas 21% Steenkool 21% Nucleaire 7% Hernieuwbare: 1% Andere : 6% (houtresten, turf ) Waterkracht: 3% Aardolie 41% Productiepiek en -afname Ook de «onconventionele» voorraden van aardolie ontsnappen niet aan deze moeilijkheden. 30 Miljard vaten per jaar Productiepiek 1 ste helft «gemakkelijke» exploitatie de moeilijke exploitatie Afname 2150 Jaar Fragment uit het boek «La vie après le pétrole» Ed Autrement Het gaat dan om wat in vaktermen «sub-conventionele» aardolie wordt genoemd: aardolie ontgonnen uit de diepten van de oceaan of «offshore diep water», uit de poolregio waar het nog gaat om condensaten, maar net zo goed olie uit extra zware olie, asfaltzand of uit oliehoudende leisteen. Deze laatste categorie voorraadbronnen leunt dichter bij steenkool aan, wat dan weer een tragere productie impliceert.

11 1 / 2 Energierevolutie De transformatie van een energiecrisis in een overgangsfase impliceert, in de ogen van Jean-Luc Wingert, een nieuwe energierevolutie. Dit is te merken aan de verhoging van de efficiëntie in het energieverbruik van de «convertoren» van aardolie, zoals de auto- en vrachtwagenmotoren. Een evolutie die op haar beurt gebaseerd moet zijn op een verbeterde productieketen maar vooral op baanbrekende technologische innovatie. Er moet dus een compleet nieuw aandrijvingssysteem ontwikkeld worden, in plaats van eenvoudigweg te zoeken naar manieren om de bestaande motoren steeds verder te verbeteren. Dit alles moet uiteraard ondersteund worden door een verandering in het gedrag van de gebruiker, de burger. De bal ligt ook (en vooral) in zijn kamp. Aandrijvingstypes voor voertuigen Opmerkingen Waterstof (individueel voertuig) Op het eerste gezicht is deze «brandstof» zeer aantrekkelijk. De uitstoot lijkt onschadelijk voor het milieu. Waterstofmotoren produceren niets dan water. Maar het gaat niet om een energiebron op zich. Waterstof is een medium. De energieprijs voor de productie is hoog, want het wordt geproduceerd met behulp van andere primaire energiebronnen. Er zijn meerdere technische problemen verbonden aan het opslaan, het vloeibaar maken, enz. wat ervoor zorgt dat 50% van zijn energie-efficiëntie verloren gaat. Klassieke thermische motoren Vandaag de dag blijven thermische motoren de meest toegankelijke oplossing wat de prijs en de beschikbaarheid op de markt betreft. Niettegenstaande moeten er gevoelige verbeteringen worden aangebracht in hun energieverbruik, want we kunnen ons verwachten aan een ononderbroken stijging van de fossiele brandstofprijzen. De inspanningen om schadelijke uitstoot te reduceren worden ook geholpen door het toevoegen van een roetfilter aan de uitlaat. Het gebruik van motoren die werken op basis van gecomprimeerd aardgas wordt nu ook interessant om te ontwikkelen. Ook al zijn deze laatste iets minder performant op het vlak van het verbruik (en dus uitstoot van CO 2 ). Wat het effect op de luchtkwaliteit betreft, zijn ze ecologischer dan klassieke dieselmotoren. Elektrisch Het grootste probleem met dit type aandrijving is het opslaan van de energie. Zes uur opladen, geeft het voertuig vandaag de dag 100 tot 150km autonomie. Het is een interessante oplossing voor een vloot bedrijfswagens bestemd voor korte afstanden. Tot op heden is de grootte en de levensduur van de batterij de grootste hindernis voor het courante gebruik van deze technologie / Voortgangsbijeenkomst / Energie 2007

12 Hybride Dit is een technologie die vandaag nog duur is, maar die vooral in de Verenigde Staten (Californië) goede resultaten lijkt te geven. De hybride technologie werd al ontwikkeld in Europa, maar is nog in het prototypestadium. Biobrandstoffen Deze worden geproduceerd op basis van biomassa. Deze technologie is interessant in het geval van recyclage van groenafval en houtresten, maar staat onder druk omdat de verbouwing de teelt van voedingsmiddelen vervangt. Hoe lang het duurt voor de nieuwe technologieën in het automobielpark gebruikt kunnen worden, staat in relatie tot de levensduur van de voertuigen, de technische evolutie en de return on investment. Wat ook de gebruikte formule zal worden, de termijn zal ongeveer 15 jaar bedragen (noodzakelijk voor het doorvoeren van een wijziging in zo n 60% van het park). Om de gehele productieketen te verbeteren, moeten we de nadruk leggen op de grootst mogelijke soberheid van de voertuigen. De alarmsignalen in verband met het einde van de olievoorraden en andere fossiele energiebronnen worden al 40 jaar herhaald. De oliecrisissen van de jaren 70 hebben ons denken getekend. Toch is het verbruik sindsdien onafgebroken blijven aangroeien. Het is nu pas dat het collectieve bewustzijn van de negatieve effecten van deze overconsumptie op onze omgeving een realiteit wordt. «Het is duidelijk dat onze gewoontes inzake verbruik van makkelijke, fossiele en goedkope energie moeten veranderen. De overgangsperiode is één groot laboratorium. Er zal een fase van sterke innovatie nodig zijn», besluit expert Jean-Luc Wingert. Minder gulzige motoren Alternatieven voor het gebruik van benzine in het transport bestaan en worden nog verder ontwikkeld. Maar ook die hebben hun limieten. Aardgas is voor de huidige brandstoffen (behalve aardolie) maar een mager alternatief. En ook dit wordt bedreigd door een productiepiek (een plateau). Ook de biobrandstoffen zijn maar een deel van de oplossing, zelfs al worden ze gewonnen uit biomassa, een stof die hernieuwbaar is. Energiewinning uit groenafval is interessant wanneer het gaat om recyclage, maar het volume is beperkt. Wanneer het afval echter nog geproduceerd moet worden, kan het bewerken en de transformatie ervan een extra reeks beproevingen voor het milieu betekenen, wat het dan weer minder aantrekkelijk maakt.

13 1 / 3 Groene stroom Tien procent (en 18% vanaf 2008) van het totale elektriciteitsverbruik van de MIVB is afkomstig uit hernieuwbare bronnen. Men spreekt van groene stroom. Maar waar komt deze «schone» energie vandaan? Wie produceert haar? In welke hoeveelheid? En wat houdt groene stroom precies in? Sinds we ons ervan bewust zijn dat de opwarming van de aarde voornamelijk te wijten is aan de uitstoot van broeikasgassen door menselijk activiteit, hebben de overheden van talrijke landen zich ertoe verbonden de schadelijke uitstoot te verminderen. Hierover gaat het Kyotoprotocol, in 1997 aangenomen door de ondertekenende landen van de Conventie van Rio (1992). Het protocol, van kracht sinds 16 februari 2005, heeft als doel tegen 2012 de globale CO 2 - emissie te verminderen met 5% ten opzichte van het niveau van In Europa hebben de lidstaten van de Unie zich ertoe verbonden hun collectieve emissie met 8% te verminderen. Het hoofddoel is uiteraard de uitstoot van broeikasgassen te verminderen, maar het heeft ook een ander doel: het ontstaan en de ontwikkeling van lokale economische activiteit in de sector van de hernieuwbare energie stimuleren. Het opzet is ook strategisch. Tegelijkertijd wordt zo onze afhankelijkheid van derde landen, die ons in onze brandstof voorzien, afgebouwd. Projecten die groene energie produceren, moeten dan ook politiek actief gesteund worden. Dit type energie produceren, is vandaag duurder dan klassieke methodes. Opdat de watts geproduceerd op een groene manier niet duurder zouden zijn voor de consument, is overheidsinterventie onontbeerlijk. Daarom is in België een systeem van groenestroomcertificaten op poten gezet. De energieproducent levert zulke certificaten af. De elektriciteitsleverancier moet op zijn beurt een bepaald aantal van deze certificaten kunnen voorleggen aan de overheid, in functie van het verkoopsvolume. Hij mag deze groene stroom zelf produceren of de groenestroomcertificaten kopen bij erkende producenten / Voortgangsbijeenkomst / Energie 2007

14 Waar komt de groene stroom die de MIVB gebruikt vandaan? In Europa komt 15% van de productiecapaciteit van elektriciteit van Electrabel Suez, de energieleverancier van de MIVB, uit hernieuwbare energiebronnen. Dit bedraagt een capaciteit van 4500 MW waarvan het leeuwendeel komt van Franse hydro-elektrische stuwdammen (3710 MW). In België is groene stroom voornamelijk afkomstig uit biomassa (255 MW - het gaat onder andere om een reconversie van de klassieke thermische centrale te Awirs, vlakbij Luik, tot een centrale die enkel nog werkt met houtspaanders). Daarna komen de hydro-elektrische productiemethoden (21,9 MW verdeeld over tien sites) en ten slotte de windmolenparken (66 MW). Zowel voor de biomassa als voor de windenergie worden er projecten ontwikkeld. Groene energie wordt geproduceerd op basis van hernieuwbare bronnen Windenergie, zonne-energie, waterkrachtenergie of hydraulische energie en biomassa zijn de belangrijkste bevoorradingsvormen van groene stroom. Deze bronnen kunnen ook geproduceerd worden om verschillende types energie te produceren. Bijvoorbeeld de warmte bestemd voor de verwarming van gebouwen, kan ook de stroom opwekken. Men spreekt dan van kwalitatieve warmtekrachtkoppeling. Dit wil zeggen dat de grondstof die gebruikt wordt voor deze warmtekrachtkoppeling zelf hernieuwbaar is, door bijvoorbeeld de verbranding van hout of andere bijproducten van de sector (ertsknikkers of pellets). Aan de energiebronnen moet ook zonneelektriciteit worden toegevoegd. Momenteel loopt in Vlaanderen, in Westerlo, een pilootproject in samenwerking met Photovoltech. Het gaat om een geheel aan zonnepanelen met een totale oppervlakte van 200 m 2 en een potentiële capaciteit van kwh/jaar. Groene stroom: In Brussel levert Leefmilieu Brussel groenestroomcertificaten af aan producenten die gebruik maken van hernieuwbare energiebronnen om hun elektriciteit te produceren. Het kan gaan om windenergie, zonne-energie, geothermische energie, biogas of biomassa. Groene energie kan ook geproduceerd worden door warmtekrachtkoppeling. Het gaat om een bijzonder economisch verbruik van fossiele brandstof.

15 2 / Proper openbaar vervoer 2 / 1 Een proper voertuig: hoe kunnen we dit definiëren? Het openbaar vervoer van morgen is milieuvriendelijker, zoveel is duidelijk. Maar wanneer er sprake is van propere voertuigen wat wordt er dan exact bedoeld? Deze vraag beantwoorden is een moeilijke oefening. We moeten meteen al constateren dat deze term vandaag naar geen enkele tastbare realiteit verwijst. Tenminste wat een eventueel groen label betreft. «Er bestaat op het ogenblik geen enkele definitie van het begrip proper voertuig op Europees niveau», bevestigt Ulrich Weber, expert van de Internationale Unie van het Openbaar Vervoer (UITP). Een auto die nog maar 4 liter brandstof gebruikt voor 100 km, in plaats van 8 liter, zou zonder twijfel als proper bestempeld worden. Maar als zijn motor schadelijke gassen blijft uitstoten (zoals stikstof) of een aanzienlijke hoeveelheid fijne deeltjes (roet enz.), heeft dit label geen enkele betekenis meer. Een proper voertuig kan een motor hebben die bijzonder kleine hoeveelheden verontreinigende stoffen, broeikasgassen of fijne deeltjes uitstoot, die de voorgeschreven Europese milieunormen volgt (zoals de Euro V) of die een nieuwe generatie aandrijvingssystemen gebruikt, zoals motoren die werken op bio-ethanol. Bij elektrische voertuigen (tram, metro) is er minder schadelijke uitstoot (maar de behandeling van gebruikte batterijen blijft een probleem). Voor deze voertuigen is de verbruikte energie (elektriciteit) bepalend. Waar komt deze elektriciteit vandaan? Van hernieuwbare bronnen of van elektriciteitscentrales die op basis van aardgas werken? Groene stroom is vandaag de dag verre van alomtegenwoordig en overvloedig aanwezig. De tram zal pas echt groen zijn als zijn elektriciteit het ook is. In afwachting van echte technologische revoluties, is de aanpassing van de huidige voertuigen de beste optie om de strijd tegen de luchtvervuiling aan te gaan. Voor bussen die op diesel rijden, helpt het deeltjesfilters te installeren, de uitlaatgassen opnieuw in de motor te injecteren of een katalysator te installeren op de uitlaat. Dit beperkt de vervuilende emissie gevoelig, maar niet de CO 2 -uitstoot. Economisch is deze oplossing de aantrekkelijkste voor de operatoren. Er kunnen ook radicalere oplossingen in overweging genomen worden. Het vervangen van dieselvoertuigen door bussen die op waterstof rijden, bijvoorbeeld. Maar in dat geval moet de gehele vloot opnieuw worden aangekocht, wat investeringen van een compleet andere schaal vereist: maal twee of drie! Zonder rekening te houden met het feit dat deze nieuwe technologieën, zeker de opslag van de brandstof in het voertuig, nog in volle evolutie zijn / Voortgangsbijeenkomst / Energie 2007

16 Vergelijking van de prijs van een bus naargelang de brandstof: Amerikaans voorbeeld Type bus Bus met brandstofcellen (AC Transit, Californie) Kost (bij de investering) dollar Dieselbus (AC Transit, Californie) dollar Hybride bus of op gas (AC Transit) dollar Hybride dieselbus (Seattle) dollar Trolleybus (San Francisco) dollar Trolleybus (Boston) dollar Een tussenoplossing zou de bus op gecomprimeerd aardgas kunnen zijn. De reductie van de uitstoot van deeltjes en stikstoffen is zeer interessant. Maar in dat geval blijven de noodzakelijke investeringen in de voertuigen en de infrastructuur aanzienlijk. In de meeste landen waar voertuigen op aardgas worden gebruikt, dragen de overheden financieel bij. Zonder deze hulp draait de financiële analyse vaak negatief uit voor deze technologie, omdat de investering voor de constructie van tankstations zeer hoog is. In België en in het bijzonder in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest bestaat zulke hulp op dit ogenblik niet.

17 2/2 Waterstof : Wanneer zullen bussen met brandstofcellen rijden? Elektrische bussen die rijden op batterijen, waarom niet? Deze bussen met elektrische aandrijving zijn interessanter dan elektrische spoorlijnen (de tram en de metro zijn «gevangen»; ze kunnen niet van hun sporen afwijken), want ze behouden de soepelheid van de huidige bussen. Op dit verschil na dat hun motoren op elektriciteit werken. Energie die niet meer door een systeem van bovenleidingen naar het voertuig moet worden gebracht, maar die kan verschaft worden door een ingebouwde cel: een brandstofcel. De brandstofcel Dit is een mini-elektriciteitscentrale! Ze transformeert de waterstof in haar reservoir in elektriciteit door het te combineren met zuurstof uit de omringende lucht. Bij de chemische reactie wordt er elektriciteit geproduceerd en komt er water en warmte vrij. In het kort gaat het dus om een eenvoudige omgekeerde elektrolyse. Dit is een aantrekkelijk systeem. Voertuigen uitgerust met dit type aandrijving stoten geen fijne deeltjes of broeikasgassen uit. Deze technologie is de hele eeuw lang blijven evolueren naar betere prestaties en een reductie van de grootte van de cellen. Verschillende tests en haalbaarheidsonderzoeken specifiek voor het gebruik door het openbaar vervoer werden al uitgevoerd. In Brussel heeft de MIVB in de jaren 90 deelgenomen aan een Europees project Eureka om een (gelede) bus met brandstofcel in omloop te brengen. Helaas liep dit onderzoek op niets uit ten gevolge van het faillissement van één van de partners. Sindsdien is de industrie deze technologie, die vooral gebruikt wordt in vastgoedprojecten, blijven verbeteren. Dit is het geval voor de Universiteit van Luik (Université de Liège) waar een cel ter grootte van een bungalow een deel van de elektriciteit van de campus van Sart-Tilman verschaft. De warmte die daarbij vrijkomt, wordt gerecupereerd om het universiteitszwembad op temperatuur te houden. Men vindt kleinere toepassingen in prototypes van auto s of in draagbare computers. In het laatste geval, is de brandstof in de mini-cellen geen waterstof meer maar bijvoorbeeld methanol. Van Californië naar de maan (en terug) per elektrische autobus In Californië heeft een pilootproject voor bussen op waterstof, gelanceerd begin jaren 90, een echte vloot ontwikkeld die indrukwekkende prestaties levert. Sinds 1991 zijn er een reeks tests uitgevoerd op een prototype, met een twintigtal plaatsen en een autonomie van zo n 160 kilometer. In de loop der jaren is het systeem geperfectioneerd. De boordcomputers registreren miljoenen parameters die toestaan de prestaties van de voertuigen te verbeteren en het volume en het gewicht van de brandstofcellen te verkleinen, terwijl tegelijkertijd de beschikbare kracht verhoogd wordt. Vandaag is dit Californische project in «fase 5». De vloot telt zo n veertig bussen die Californië doorkruisen. Elk voertuig van 275 pk beschikt over een autonomie van 400 kilometer en kan 70 passagiers vervoeren met een reservoir van 42 kilo waterstof. In totaal heeft de vloot meer dan 1,1 miljoen kilometer afgelegd of bijna drie keer de afstand van de aarde naar de maan. De uitbaters zijn tevreden met de behaalde resultaten, ook wat het beheer en het onderhoud van de vloot betreft. Europa verleid door «Cute» Op haar beurt heeft Europa in het begin van 2000 een groot project gelanceerd om het gebruik van waterstofbussen in de sector van het stedelijk openbaar vervoer te onderzoeken. Het gaat om het project «Cute» (Clean Urban Transport for Europe). Tien Europese steden, maar ook Beijing (China) en Perth (Australië) namen deel. Brussel en de MIVB hebben het aanbod moeten afwijzen om budgettaire redenen / Voortgangsbijeenkomst / Energie 2007

18 «Het zou een te grote investering geweest zijn voor het bedrijf», legt Johny Lanckriet, Directeur Rollend Materieel van de MIVB, uit. «Het ging destijds om 200 miljoen Belgische frank (of 4,9 miljoen euro) voor de investering in de drie bussen, de noodzakelijke bevoorradingsuitrusting en voor de productie van waterstof». In totaal werden 33 Mercedes-Benz bussen met brandstofcellen in omloop gebracht. Ze legden een totale afstand af van 1,06 miljoen kilometer. Het experiment zou een vervolg moeten kennen. De Europese Commissie onderzoekt de mogelijkheid om een nieuw luik van het project, genaamd «HyFleet», te cofinancieren. Het zou gaan om acht lijnuitbaters, evenveel universitaire onderzoekscentra, meerdere privébedrijven uit de energiesector en diensten, drie producenten (twee van autobussen en één van auto s) en zelfs twee gouvernementele organisaties. «HyFleet» stelt drie precieze doelen voorop: de verbetering van de waterstofsystemen, de perfectionering van hybride voertuigen en de ontwikkeling van hydrogene explosiemotoren. Niet alles is blauwkleurig in het land van de waterstof In het licht van deze bemoedigende resultaten kan men zich afvragen waarom alle autobusvloten ter wereld nog niet zijn overgestapt op waterstof. De aandrijving is echter nog niet zo perfect als het lijkt. Er zijn zelfs grote beperkingen die een rem zetten op de verspreiding. Aan de ene kant is er de aankoopprijs en de kost van het uitbaten van dit type voertuigen en de infrastructuur om de nodige brandstof te leveren (en eventueel zelfs de productie). Aan de andere kant deden er zich technologische problemen voor bij het opslaan van waterstof. Dit gebeurt hetzij door middel van cryotechnologie, dat het gas tot extreme temperaturen afkoelt (voorbeeld: het grote oranje buikreservoir dat zichtbaar is bij het opstijgen van het Amerikaanse ruimteveer), hetzij door de omvangrijke compressie van waterstof. Uiteindelijk is er ook nog de productie van waterstof zelf. Eerste technische vereiste: voor brandstofcellen moet het gebruikte gas voor meer dan 99,99% zuiver zijn! Anders werkt het niet. Men kan waterstof produceren vertrekkende van water door hydrolyse. Maar deze techniek heeft dan weer een ander type energie nodig, voldoende om elektriciteit op te wekken die in zuiver water waterstof van zuurstof scheidt. Het proces is verre van eenvoudig en energieverslindend. De rentabiliteit bedraagt ongeveer 50%. En als de gebruikte energie in een later stadium van de productieketen niet hernieuwbaar is, is het uiteindelijke positieve effect op het milieu te verwaarlozen. Een andere manier om waterstof te produceren, is door de transformatie van aardgas (reformeren). Maar hier blijft de grondstof een fossiele brandstof. Uiteindelijk is het voor de uitbater van een vloot ook nodig de slijtage van de voertuigen, het onderhoud, enz. te kunnen plannen. De technologie van brandstofcellen en haar constante evolutie maakt dit soort berekeningen zeer moeilijk, om niet te zeggen onmogelijk om op lange termijn (20 jaar) uit te voeren. De onderzoekers en de ingenieurs die aan deze technologie werken, staan voor nog een aantal indrukwekkende uitdagingen! Hybride autobus op waterstof Een hybride autobus op waterstof is een voertuig waarvan de elektrische motoren gevoed worden door een brandstofcel maar ook, op aanvraag en in bepaalde rijomstandigheden, door een set herlaadbare batterijen. Een van de troeven van dit systeem: er is genoeg energie beschikbaar voor energieverslindende rijhandelingen zoals het starten of het nemen van een steile helling.

19 2/3 Soberdere infrastructuur De openbaarvervoerbedrijven bekommeren zich niet enkel om de brandstof van hun rollend materieel. Ook de onroerende infrastructuur houdt hen in grote mate bezig. Of het nu gaat om metrostations, werkplaatsen, garages of de kantoorruimtes: de verwarming, verluchting, verlichting en telecommunicatie gebruiken evenveel energiebronnen die we kunnen aanpassen wanneer we de energie zo efficiënt mogelijk willen gebruiken. Kantoren met economisch energieverbuik Net zoals een woning, kunnen de kantoren of een school bij de bouw of de renovatie aangepast worden voor een «passief» energieverbruik. De constructietechnieken zijn niet uitzonderlijk. «Voor de constructie van een passief gebouw of een gebouw met een laag energieverbruik zijn alleen basistechnieken en -technologieën nodig», preciseert Sebastian Moreno-Vacca, een architect gespecialiseerd in energievriendelijke vastgoedprojecten. «De eindfactuur is niet noodzakelijkerwijs duurder dan die voor een klassieke constructie. Maar de kosten van het energieverbruik op lange termijn zullen gevoelig lager liggen», besluit hij / Voortgangsbijeenkomst / Energie 2007

20 Het Atrium : De nieuwe maatschappelijke zetel van de MIVB, in de Koloniënstraat te Brussel, zal gerenoveerd worden met het oog op een optimaal energieverbruik. «Het verbouwingsprogramma van het gebouw is ambitieus», bevestigt Alain Flausch. «Maar we konden deze ruimte niet in een passief gebouw transformeren. Maar er komt een compromis en overleg!» Objectief -85 % De gebouwen die het best ontworpen zijn wat het energieverbruik betreft, laten een bezuiniging van 85 % toe op de energiefactuur ten opzichte van een klassiek gebouw. Daarom praten we over passieve gebouwen. Ze hebben nog maar een energievoorziening van 15 kwh per m 2 per jaar nodig. Een identiek gebouw met een laag energieverbruik verbruikt daarentegen 60 kwh per m 2 per jaar, terwijl een nieuwe klassieke constructie 150 kwh per m 2 per jaar verbruikt, of tien keer zoveel als een passieve variant. Wat moeten we dan zeggen over oude gebouwen, die minder goed geïsoleerd zijn dan recente constructies? Hier gaat het energieverbruik helemaal door het dak : zo n 250 kwh per m 2 per jaar. Het geheim van deze ultrazuinige constructies? Een goed ontwerp en een perfecte afwerking met in de hoofdrol een goede isolatie. In de muren, de vloeren, het plafond en het dak moet een isolerende laag van minimum 30 cm worden geïntegreerd. Dit moet worden aangevuld door een extreme luchtdichtheid. Een mechanisch en efficiënt ventilatiesysteem met warmterecuperatie en het gebruik van externe en interne energiewinning maken het geheel af. We mogen ook het belang van een optimale oriëntatie van het gebouw niet vergeten, dit laat toe maximaal van de weldaden van de zon te profiteren. De bovenvermelde prestaties zijn uiteraard berekend voor een nieuwe «passieve» constructie. Wanneer het om een renovatie gaat, is het realistischer een resultaat voor ogen te stellen van het type «laag energieverbruik», ook voor de werkplaats (kantoren, scholen, enz.).

Samenvatting van de studie uitgevoerd door CO 2 logic in opdracht van de MIVB

Samenvatting van de studie uitgevoerd door CO 2 logic in opdracht van de MIVB Vergelijking van de CO 2 -uitstoot per vervoermiddel in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest Samenvatting van de studie uitgevoerd door CO 2 logic in opdracht van de MIVB 100% Gerecycleerd papier Januari

Nadere informatie

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces H 2 et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces Bij het ontstaan van de aarde, 4,6 miljard jaren geleden, was er geen atmosfeer. Enkele miljoenen jaren waren nodig voor de

Nadere informatie

Een nieuwe kijk op houtenergie

Een nieuwe kijk op houtenergie Een nieuwe kijk op houtenergie HOUT EEN MODERNE ENERGIEBRON AUTHENTIEK EN TOEKOMSTGERICHT In Europa is hout de primaire bron van duurzame energie. Duizenden gezinnen hebben een houtkachel ter beschikking.

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

Bouwstenen voor een nieuw energiebeleid. De uitdagingen in het energiebeleid. CD&V voorzitter Jo Vandeurzen

Bouwstenen voor een nieuw energiebeleid. De uitdagingen in het energiebeleid. CD&V voorzitter Jo Vandeurzen Bouwstenen voor een nieuw energiebeleid De uitdagingen in het energiebeleid CD&V voorzitter Jo Vandeurzen CD&V-studiedag, Vlaams Parlement 29 april 2006 Als ik zeg dat onze moderne westerse samenleving

Nadere informatie

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Verplicht aandeel hernieuwbare energie in nieuwbouw Vanaf 1 januari 2014 moet elke nieuwe woning, kantoor

Nadere informatie

Fuel Cell Technologie in Autobussen. J. Lanckriet Dir. RM

Fuel Cell Technologie in Autobussen. J. Lanckriet Dir. RM Fuel Cell Technologie in Autobussen J. Lanckriet Dir. RM Inhoudstafel Principe Een woordje geschiedenis Situatie ad hoc Evolutie in de buswereld Productie & transport van H 2 Toekomstperspectieven Besluit

Nadere informatie

BETER ZORGEN VOOR ONSZELF EN ONZE PLANEET

BETER ZORGEN VOOR ONSZELF EN ONZE PLANEET BETER ZORGEN VOOR ONSZELF EN ONZE PLANEET Meer dan 550.000 gezinnen hebben al een milieubewuste en verantwoorde kijk op energie. Omdat je energiebudget steeds belangrijker wordt, biedt Lampiris je verschillende

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

Rijden op H2 is meer dan een andere bus Op weg naar een schone toekomst. Kivi Niria congres Sustainable Mobility

Rijden op H2 is meer dan een andere bus Op weg naar een schone toekomst. Kivi Niria congres Sustainable Mobility Rijden op H2 is meer dan een andere bus Op weg naar een schone toekomst Kivi Niria congres Sustainable Mobility Rob van der Sluis 1 Van fossiel naar duurzaam Andere brandstof / energiedrager Andere infrastructuur

Nadere informatie

Opleiding Duurzaam Gebouw ENERGIE

Opleiding Duurzaam Gebouw ENERGIE 1 Opleiding Duurzaam Gebouw ENERGIE Leefmilieu Brussel Hernieuwbare elektriciteitsproductie voor woningen met maximum 10 eenheden Gregory Neubourg APERe Doelstellingen van de presentatie Kennis van de

Nadere informatie

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Lesduur: 30 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten wat de gevolgen zijn van energie verbruik. De leerlingen weten wat duurzaamheid is. De leerlingen

Nadere informatie

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen MILIEUBAROMETER: INDICATORENFICHE ENERGIE 1/2 Samenwerkingsovereenkomst 2008-2013 Milieubarometer: Energieverbruik gemeentelijke gebouwen Indicatorgegevens Naam Definitie Meeteenheid Energieverbruik gemeentelijke

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort Historisch perspectief 1945-1970 Keerpunten in de jaren 70 oliecrisis en milieu Tsjernobyl (1986) ramp door menselijke fouten Kyoto protocol (1997) (CO 2 en global warming problematiek) Start alternatieven

Nadere informatie

Milieuvriendelijke voertuigtechnologieën

Milieuvriendelijke voertuigtechnologieën Milieuvriendelijke voertuigtechnologieën Studiedag elektrische wagens en laadpalen 31 mei 2012 Overview Mobimix.be? Duurzaam vlootbeheer? Technologie Milieuprestaties Financieel Conclusies + vragen Overview

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Werkblad 1, mbo Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit al jaren vrij stevig. En de wereldwijde behoefte aan energie groeit mee: we kúnnen simpelweg niet meer zonder

Nadere informatie

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder 16/12/2010 Cogen Vlaanderen Daan Curvers COGEN Vlaanderen Houtige biomassa in de landbouw 16

Nadere informatie

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014 Energie in Beweging Wat is Well to Wheel Met Well to Wheel wordt het totale rendement van brandstoffen voor wegtransport uitgedrukt Well to Wheel maakt duidelijk

Nadere informatie

Opleiding Duurzaam Gebouw ENERGIE

Opleiding Duurzaam Gebouw ENERGIE Opleiding Duurzaam Gebouw ENERGIE Leefmilieu Brussel Hernieuwbare elektriciteitsproductie voor woningen met maximum 10 eenheden Gregory Neubourg APERe Doelstellingen van de presentatie Kennis van de belangrijke

Nadere informatie

VLAAMS PARLEMENT RESOLUTIE. betreffende de verzoening van de behoeften aan energie en aan zuivere lucht in onze maatschappij

VLAAMS PARLEMENT RESOLUTIE. betreffende de verzoening van de behoeften aan energie en aan zuivere lucht in onze maatschappij VLAAMS PARLEMENT RESOLUTIE betreffde de verzoing van de behoeft aan ergie aan zuivere lucht in onze maatschappij Het Vlaams Parlemt, gelet op de Verkningsnota voor het ergiedebat in het Vlaams Parlemt,

Nadere informatie

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren,

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren, Vrijdag 10 september 2010 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Comité van de Regio s Resource Efficient Europa Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau,

Nadere informatie

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Leo de Ruijsscher Algemeen directeur De Blaay-Van den Bogaard Raadgevende Ingenieurs Docent TU Delft faculteit Bouwkunde Inleiding Nu de brandstofcel langzaam

Nadere informatie

>> Compact én performant >> Maximaal besparen >> Gebruiksvriendelijk

>> Compact én performant >> Maximaal besparen >> Gebruiksvriendelijk ZONNESYSTEMEN HOUT WARMTEPOMPEN CONDENSATIE OLIE/GAS Naneo CONDENSERENDE GASWANDKETEL EASYLIFE De essentie van condensatie >> Compact én performant >> Maximaal besparen >> Gebruiksvriendelijk

Nadere informatie

De MIVB. Mee op weg naar duurzame ontwikkeling. www.mivb.be Maatschappij voor het Intercommunaal Vervoer te Bruusel

De MIVB. Mee op weg naar duurzame ontwikkeling. www.mivb.be Maatschappij voor het Intercommunaal Vervoer te Bruusel De MIVB Mee op weg naar duurzame ontwikkeling www.mivb.be Maatschappij voor het Intercommunaal Vervoer te Bruusel Duurzame ontwikkeling neemt een zeer belangrijke plaats in op het vlak van het openbaar

Nadere informatie

Luminus Groen : 100% Belgische, groene energie

Luminus Groen : 100% Belgische, groene energie Luminus Groen : 100% Belgische, groene energie Een leader in windenergie in België We houden momenteel 53 windmolens draaiende. In 2004 bouwde Luminus haar eerste windmolenpark in Villers-le-Bouillet.

Nadere informatie

De Green Mobility Solution. Welkom in de wereld van de hernieuwbare energie.

De Green Mobility Solution. Welkom in de wereld van de hernieuwbare energie. 1 De Green Mobility Solution. Welkom in de wereld van de hernieuwbare energie. Audi Green Mobility In samenwerking met CLIMACT, een studiebureau dat vernieuwende energiebesparende oplossingen uitwerkt

Nadere informatie

reating ENERGY PROGRESS

reating ENERGY PROGRESS reating ENERGY PROGRESS 2012 ENERGIE EN MILIEU: Opwarming van de aarde: Drastische vermindering CO 2 -uitstoot Energie: De energiekosten fluctueren sterk en zullen alleen maar stijgen Behoud van het milieu

Nadere informatie

Impact van efficiënte openbare verlichting op de CO 2 uitstoot

Impact van efficiënte openbare verlichting op de CO 2 uitstoot Impact van efficiënte openbare verlichting op de CO 2 uitstoot CE4 N35N 13.5.29 Samenvatting Drie scenario s om de hoeveelheid CO 2 te berekenen, die niet uitgestoten wordt als er energie bespaard wordt

Nadere informatie

3.C.1 Communicatie over de voortgang van CO 2 bij Prins Bouw.

3.C.1 Communicatie over de voortgang van CO 2 bij Prins Bouw. 3.C.1 Communicatie over de voortgang van CO 2 bij Prins Bouw. Datum: 12-05-2016 Versie: 1 1. Inleiding Middels deze rapportage wil Prins Bouw de voorgang op de CO 2 reductiedoelstellingen laten zien, door

Nadere informatie

Opleiding Duurzaam Gebouw:

Opleiding Duurzaam Gebouw: Opleiding Duurzaam Gebouw: Verwarming en sanitair warm water: ontwerp en regeling Leefmilieu Brussel Overzicht van de belangrijkste warmteopwekkers Jonathan FRONHOFFS CENERGIE Doelstelling(en) van de presentatie

Nadere informatie

Warmtekrachtkoppeling. Waarom Vaillant? Om eenvoudigweg dubbel gebruik te maken van energie. ecopower

Warmtekrachtkoppeling. Waarom Vaillant? Om eenvoudigweg dubbel gebruik te maken van energie. ecopower Warmtekrachtkoppeling Waarom Vaillant? Om eenvoudigweg dubbel gebruik te maken van energie. ecopower Waarom ecopower? Eenvoudigweg omdat het de moeite waard is! Bij een traditionele productie van energie

Nadere informatie

Acties voor energiebesparing bij metro en tram. Stefaan WILLEQUET MIVB Coördinatie en Technische Studies

Acties voor energiebesparing bij metro en tram. Stefaan WILLEQUET MIVB Coördinatie en Technische Studies Acties voor energiebesparing bij metro en tram Stefaan WILLEQUET MIVB Coördinatie en Technische Studies Acties voor energiebesparing bij metro en tram Elektrische tractie : een belangrijke energieverbruiker

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort WARMTEPOMPTECHNIEK Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort Voor verwarming en productie van sanitair warm water in nieuwbouw en renovatie Warmtepomptechniek in nieuwbouwprojecten Nieuw bouwen?

Nadere informatie

Emissies van het wegverkeer in België 1990-2030

Emissies van het wegverkeer in België 1990-2030 TRANSPORT & MOBILITY LEUVEN VITAL DECOSTERSTRAAT 67A BUS 1 3 LEUVEN BELGIË http://www.tmleuven.be TEL +32 (16) 31.77.3 FAX +32 (16) 31.77.39 Transport & Mobility Leuven is een gezamenlijke onderneming

Nadere informatie

ENERGIE- OBSERVATORIUM. Kerncijfers 2013 20% 80% 60% 40%

ENERGIE- OBSERVATORIUM. Kerncijfers 2013 20% 80% 60% 40% ENERGIE- OBSERVATORIUM Kerncijfers 2013 20% 80% 60% 40% Deze brochure wordt gepubliceerd met als doel door een efficiënt en doelgericht gebruik van de statistische gegevens, van marktgegevens, van de databank

Nadere informatie

1.6 Alternatieve aandrijving

1.6 Alternatieve aandrijving 1.6 Alternatieve aandrijving In deze paragraaf worden alternatieve aandrijvingen behandeld. Er wordt dieper ingegaan op elektrische aandrijving waarbij batterijgestuurde aandrijving en aandrijving door

Nadere informatie

Persconferentie «Ecobouw stimuleren» 8 februari 2007 Toespraak van Evelyne Huytebroeck

Persconferentie «Ecobouw stimuleren» 8 februari 2007 Toespraak van Evelyne Huytebroeck Persconferentie «Ecobouw stimuleren» 8 februari 2007 Toespraak van Evelyne Huytebroeck De potentiële verbetering van de energie- en milieuprestaties van gebouwen in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest is

Nadere informatie

Bevraging : Rationeel energiegebruik bij bedrijven

Bevraging : Rationeel energiegebruik bij bedrijven Bevraging : Rationeel energiegebruik bij bedrijven 1. Algemene bedrijfsgegevens a) Land : BELGIË b) Aantal personeelsleden: 0 9 10 49 50-99 100-249 250 c) Jaarlijkse omzet (Miljoen EUR): < 2 2-5 5 10 10-25

Nadere informatie

De beste investering op het gebied van condensatie. >> Gegarandeerd hoog rendement >> Warm water in overvloed >> Eenvoudig in te bouwen

De beste investering op het gebied van condensatie. >> Gegarandeerd hoog rendement >> Warm water in overvloed >> Eenvoudig in te bouwen C o n d e n s a t i e G a s w a n d k e t e l Vivadens EASYLIFE De beste investering op het gebied van condensatie >> Gegarandeerd hoog rendement >> Warm water in overvloed >> Eenvoudig in te bouwen DE

Nadere informatie

energieprestatiecertificaat

energieprestatiecertificaat energieprestatiecertificaat nummer postnummer Eugeen Leenlaan 3 bus 12 3500 gemeente Hasselt bestemming appartement type - bouwjaar 1978 softwareversie 1.5.2 berekende energiescore (kwh/m²jaar): 406 PROEFCERTIFICAAT

Nadere informatie

CO 2 Reductie doelstellingen

CO 2 Reductie doelstellingen CO 2 Reductie doelstellingen Gebr. Griekspoor BV Innovatief Proactief Duurzaam Betrokken Nieuw-Vennep 5 november 2013 Dilia van der Want. Afdeling KAM Akkoord directie: Datum: Handtekening: 0.0 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect.

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect. LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Informatieblad Begrippen Biobrandstof Brandstof die gemaakt wordt van biomassa. Als planten groeien, nemen ze CO 2 uit de lucht op. Bij verbranding van de biobrandstof komt

Nadere informatie

energieprestatiecertificaat

energieprestatiecertificaat Vri jteken i ng sbed i ng De meeste maatregelen die opgenomen zijn op dit certificaat, zijn op dit moment kosteneffectief of kunnen dat worden binnen de geldigheidsduur van het certificaat. Mogelijk zijn

Nadere informatie

Twineo. Condensatie voor iedereen >> Gegarandeerde besparing van energie >> Warm water in overvloed >> Zeer compact. << www.dedietrich.

Twineo. Condensatie voor iedereen >> Gegarandeerde besparing van energie >> Warm water in overvloed >> Zeer compact. << www.dedietrich. ZONNE-ENERGIE HOUT WARMTEPOMPEN GAS/STOOKOLIE CONDENSATIE Twineo C O N D E N S E R E N D E V L O E R G A S K E T E L EASYLIFE Condensatie voor iedereen >> Gegarandeerde besparing van energie >> Warm water

Nadere informatie

NOTA: De EPC score is geen weergave van het effectieve verbruik in dii appartement.

NOTA: De EPC score is geen weergave van het effectieve verbruik in dii appartement. Belan rike toelichtin bi het E C attest! NOTA: De EPC score is geen weergave van het effectieve verbruik in dii appartement. De hoge score is meestal te wijien aan het teit dat er met elektdcileii verwarmd

Nadere informatie

Project Transumo A15 Van Maasvlakte naar Achterland Innovatie input TU Delft

Project Transumo A15 Van Maasvlakte naar Achterland Innovatie input TU Delft Project Transumo A15 Van Maasvlakte naar Achterland Innovatie input TU Delft Satish K. Beella, René van Someren september 2008 Inhoudsopgave Introductie 3 Schematisch overzicht transportpreventie (goederen)

Nadere informatie

AquaPath Module 4 DUURZAME LEVENSSTIJLEN EN WATER

AquaPath Module 4 DUURZAME LEVENSSTIJLEN EN WATER AquaPath Module 4 DUURZAME LEVENSSTIJLEN EN WATER SAMENVATTING Weet je dat de meeste van onze dagelijkse activiteiten, inclusief voedsel, kleding en reizen, een hoog waterverbruik betekenen en daarmee

Nadere informatie

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Roemenië ligt geografisch gezien in het midden van Europa (het zuidoostelijk deel van Midden-Europa). Het land telt 21,5 miljoen inwoners en

Nadere informatie

Inleiding: energiegebruik in bedrijven en gebouwen

Inleiding: energiegebruik in bedrijven en gebouwen Inleiding: energiegebruik in bedrijven en gebouwen Energie Energie is een eigenschap van de materie die kan worden omgezet in arbeid, warmte of straling. De eenheid van energie is de Joule. De fundamentele

Nadere informatie

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen 31 mei 2012 INHOUDSOPGAVE Inleiding... 3 1. Totale resultaten... 4 1.1 Elektriciteitsverbruik... 4 1.2 Gasverbruik... 4 1.3 Warmteverbruik... 4 1.4 Totaalverbruik

Nadere informatie

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting DUTCH Wedstrijd Correspondentie en notuleren De wedstrijdtekst bevindt zich in de derde kolom van de lettergrepentabel in art. 19.1 van het Intersteno

Nadere informatie

351 De energiescore laat toe om de energiezuinigheid van appartementen te vergelijken.

351 De energiescore laat toe om de energiezuinigheid van appartementen te vergelijken. nummer postnummer Gentse steenweg 10 bus 5 9300 gemeente Aalst bestemming appartement type - bouwjaar 1971 softwareversie 1.5.2 berekende energiescore (kwh/m²jaar): 351 De energiescore laat toe om de heid

Nadere informatie

energieprestatiecertificaat

energieprestatiecertificaat energieprestatiecertificaat certificaatnummer 20120515-0001118936-00000005-8 nummer postnummer Voorhavenlaan 33 9000 bus gemeente A 101 Gent bestemming type appartement - softwareversie 1.3.3 berekend

Nadere informatie

Wat is energie? Als een lichaam arbeid kan leveren bezit het energie Wet van het behoud van energie:

Wat is energie? Als een lichaam arbeid kan leveren bezit het energie Wet van het behoud van energie: ENERGIE Wat is energie? Als een lichaam arbeid kan leveren bezit het energie Wet van het behoud van energie: energie kan noch ontstaan, noch verdwijnen (kan enkel omgevormd worden!) Energie en arbeid:

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2013

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2013 1 Beknopte samenvatting van de Inventaris duurzame energie in Vlaanderen 2013, Deel I: hernieuwbare energie, Vito, februari 2015 1 1 Het aandeel hernieuwbare energie in 2013 bedraagt 5,8 % Figuur 1 zon-elektriciteit

Nadere informatie

Module 4 Energie. Vraag 3 Een bron van "herwinbare" energie is: A] biomassa B] de zon C] steenkool D] aardolie E] bewegend water

Module 4 Energie. Vraag 3 Een bron van herwinbare energie is: A] biomassa B] de zon C] steenkool D] aardolie E] bewegend water Module 4 Energie Vraag 1 Wat hoort bij het indirect energieverbruik van een apparaat? Kies het BESTE antwoord A] De energie wat het apparaat nuttig verbruikt. B] De energie die het apparaat niet nuttig

Nadere informatie

CO2 reductiedoelstellingen niveau 5

CO2 reductiedoelstellingen niveau 5 CO2 reductiedoelstellingen niveau 5 Aannemingsbedrijf van der Meer B.V. Benthuizen 19 november 2014 J. van der Meer. Afdeling KAM Akkoord directie: Datum: Handtekening: 0.0 Inhoudsopgave 0.0 Inhoud 1.0

Nadere informatie

P. DE BOORDER & ZOON B.V.

P. DE BOORDER & ZOON B.V. Footprint 2013 Wapeningscentrale P. DE BOORDER & ZOON B.V. Dit document is opgesteld volgens ISO 14064-1 Datum Versie Opsteller Gezien 31 maart 2014 Definitief Dhr. S.G. Jonker Dhr. K. De Boorder 2 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Vloeibaar aardgas - Liquid Natural Gas (LNG) Voordelen en uitdagingen. Jan Van Houwenhove 3 December 2015

Vloeibaar aardgas - Liquid Natural Gas (LNG) Voordelen en uitdagingen. Jan Van Houwenhove 3 December 2015 Vloeibaar aardgas - Liquid Natural Gas (LNG) Voordelen en uitdagingen Jan Van Houwenhove 3 December 2015 Agenda Cryo Advise Aardgas - eigenschappen Voordelen Uitdagingen Cryo Advise advies voor LNG systemen

Nadere informatie

575 De energiescore laat toe om de energiezuinigheid van collectieve woongebouwen te vergelijken.

575 De energiescore laat toe om de energiezuinigheid van collectieve woongebouwen te vergelijken. nummer postnummer Smeyskens 64 bus 2 9200 gemeente Dendermonde bestemming collectief woongebouw type gesloten bebouwing bouwjaar - softwareversie 1.5.2 berekende energiescore (kwh/m²jaar): 575 De energiescore

Nadere informatie

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst.

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Duurzame biomassa Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Nuon Postbus 4190 9 DC Amsterdam, NL Spaklerweg 0 1096 BA Amsterdam, NL Tel: 0900-0808 www.nuon.nl Oktober 01 Het groene alternatief Biomassa

Nadere informatie

CO 2 Reductie doelstellingen

CO 2 Reductie doelstellingen CO 2 Reductie doelstellingen Gebr. Griekspoor BV Innovatief Proactief Duurzaam Betrokken Nieuw-Vennep 09 oktober 2014 Dilia van der Want. Afdeling KAM Akkoord directie: Datum: Handtekening: 0.0 Inhoudsopgave

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen Energie Rijk Lesmap Leerlingen - augustus 2009 Inhoudstafel Inleiding! 3 Welkom bij Energie Rijk 3 Inhoudelijke Ondersteuning! 4 Informatiefiches 4 Windturbines-windenergie 5 Steenkoolcentrale 6 STEG centrale

Nadere informatie

Alezio. >> Een winnende investering >> Tot 70% energiebesparing >> Behoud van het milieu. Warmte in al zijn éénvoud, warmte uit de lucht!

Alezio. >> Een winnende investering >> Tot 70% energiebesparing >> Behoud van het milieu. Warmte in al zijn éénvoud, warmte uit de lucht! ZONNESYSTEMEN HOUT WARMTEPOMPEN CONDENSATIE OLIE/GAS Alezio WARMTEPOMPEN LUCHT/WATER EASYLIFE Warmte in al zijn éénvoud, warmte uit de lucht! >> Een winnende investering >> Tot 70% energiebesparing >>

Nadere informatie

The Day After tomorrow... Waarom wachten

The Day After tomorrow... Waarom wachten The Day After tomorrow... Waarom wachten als we vandaag kunnen reageren? The Day After Tomorrow, de film van Roland Emmerich (Godzilla en Independence Day), verschijnt op 26 mei 2004 op het witte doek.

Nadere informatie

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 6, 7, 8

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 6, 7, 8 Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW Groep 6, 7, 8 Eindhoven, 8 september 2011 In het kort In deze lesbrief vind je een aantal uitgewerkte lessen waarvan je er één of meerdere kunt uitvoeren.

Nadere informatie

energieprestatiecertificaat

energieprestatiecertificaat energieprestatiecertificaat nummer postnummer Zilvervos 4 bus *1/1 2610 gemeente Antwerpen bestemming appartement type - bouwjaar - softwareversie 1.5.2 berekende energiescore (kwh/m²jaar): 711 PROEFCERTIFICAAT

Nadere informatie

VOORSTELLING. Het is in deze geest en met deze wil dat het Verbond van Belgische Ondernemingen

VOORSTELLING. Het is in deze geest en met deze wil dat het Verbond van Belgische Ondernemingen VOORSTELLING VAN HET CHARTER " "EV EVOLUTION TO ELECTRICAL VEHICLES" ( EV. TO E.V. ). ) INLEIDING Het vervoer over de weg is momenteel een bron van vervuiling wegens uitstoot in de lucht en geluidshinder.

Nadere informatie

energieprestatiecertificaat

energieprestatiecertificaat energieprestatiecertificaat bestaand gebouw met woonfunctie straat Donklaan nummer 188B bus 1 bestemming appartement type - bouwjaar - softwareversie 9.10.0 berekende energiescore (kwh/m²jaar): 430 De

Nadere informatie

Duurzame stroom in het EcoNexis huis

Duurzame stroom in het EcoNexis huis Groepsopdracht 1 Duurzame stroom in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit, en de welvaart stijgt ook steeds meer. Daarom neemt de vraag naar energie (elektriciteit, gas, warmte) wereldwijd

Nadere informatie

ENERGIE- OBSERVATORIUM. Kerncijfers 2010 60%

ENERGIE- OBSERVATORIUM. Kerncijfers 2010 60% ENERGIE- OBSERVATORIUM Kerncijfers 2010 20% 80% 60% 40% Federale Overheidsdienst Economie, K.M.O., Middenstand en Energie Vooruitgangstraat 50 1210 BRUSSEL Ondernemingsnr.: 0314.595.348 http://economie.fgov.be

Nadere informatie

Alternatieve energiebronnen

Alternatieve energiebronnen Alternatieve energiebronnen energie01 (1 min, 5 sec) energiebronnen01 (2 min, 12 sec) Windenergie Windmolens werden vroeger gebruikt om water te pompen of koren te malen. In het jaar 650 gebruikte de mensen

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

energieprestatiecertificaat

energieprestatiecertificaat energieprestatiecertificaat bestaand gebouw met woonfunctie certificaatnummer 20090615-0000209416-00000001-5 straat Trumelet Faberstraat nummer 9 bus 3 postnummer 8670 gemeente Koksijde bestemming appartement

Nadere informatie

1216 De energiescore laat toe om de energiezuinigheid van woningen te vergelijken.

1216 De energiescore laat toe om de energiezuinigheid van woningen te vergelijken. nummer postnummer Lammekensknok 94 8770 gemeente Ingelmunster bestemming eengezinswoning type halfopen bebouwing bouwjaar - softwareversie 1.5.2 berekende energiescore (kwh/m²jaar): 1216 De energiescore

Nadere informatie

Een beginners handleiding voor energie en vermogen

Een beginners handleiding voor energie en vermogen Een beginners handleiding voor energie en vermogen Waarom moet je leren over energie en vermogen. Het antwoord is omdat we allemaal energie verbruiken in ons dagelijks leven om te verwarmen, te koelen,

Nadere informatie

DE OPMAAK VAN EEN SEAP VOOR DE GEMEENTE KLUISBERGEN KLIMAATTEAM 1 12.10.2015

DE OPMAAK VAN EEN SEAP VOOR DE GEMEENTE KLUISBERGEN KLIMAATTEAM 1 12.10.2015 DE OPMAAK VAN EEN SEAP VOOR DE GEMEENTE KLUISBERGEN KLIMAATTEAM 1 12.10.2015 Agenda Welkom door de Schepen Lode Dekimpe Inleiding SEAP door Kim Rienckens (provincie Oost-Vlaanderen) Nulmeting en uitdagingen

Nadere informatie

energieprestatiecertificaat bestaand gebouw met woonfunctie

energieprestatiecertificaat bestaand gebouw met woonfunctie energieprestatiecertificaat straat Hoogstraat nummer 570 bus postnummer 9235 gemeente Fruitrode bestemming eengezinswoning type open bebouwing softwareversie 1.0 berekend energieverbruik (kwh/m²): 380

Nadere informatie

energieprestatiecertificaat

energieprestatiecertificaat energieprestatiecertificaat bestaand gebouw met woonfunctie straat Oudegemse baan nummer 183 bus 2 bestemming appartement type - bouwjaar 1979 softwareversie 9.8.0 berekende energiescore (kwh/m²jaar):

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

Voortgang CO 2 Reductie doelstellingen

Voortgang CO 2 Reductie doelstellingen Voortgang CO 2 Reductie doelstellingen M. van der Spek Hoveniers BV Benthuizen 30-10-2015 Hendrik-Jan Konijn Akkoord directie: Datum: Handtekening: 0.0 Inhoudsopgave 0.0 Inhoud 1.0 Inleiding 2.0 Referentie

Nadere informatie

3.3 Straddle Carriers

3.3 Straddle Carriers 3.3 Straddle Carriers 3.3.1 Inleiding Straddle carriers worden aangedreven door dieselmotoren (6 of 8 cilindermotoren). Deze motoren voldoen allen aan de Tier 3 standaard, de nieuwere uitvoeringen aan

Nadere informatie

30/01/2012. Wat denk jij over. Wat gebeurt er?

30/01/2012. Wat denk jij over. Wat gebeurt er? Kraak je energiekosten Wat denk jij over klimaat en energie 2 Flauwekul. Opwarming van de aarde Mijn probleem niet, maar die van de volgende generatie. Bekommerd! Ik wil mee m n steentje bijdragen zodat

Nadere informatie

227 De energiescore laat toe om de energiezuinigheid van appartementen te vergelijken.

227 De energiescore laat toe om de energiezuinigheid van appartementen te vergelijken. nummer postnummer Louis Dhont 24 bus 9 9800 gemeente Deinze bestemming appartement type - bouwar 1994 softwareversie 1.5.2 berekende energiescore (kwh/m²ar): 227 De energiescore laat toe om de heid van

Nadere informatie

energieprestatiecertificaat

energieprestatiecertificaat energieprestatiecertificaat bestaand gebouw met woonfunctie straat Kortrijksesteenweg nummer 132 bus 0103 bestemming appartement type - bouwjaar 2001 softwareversie 9.11.0 berekende energiescore (kwh/m²jaar):

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie.

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. 2 Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos 3 Een duurzame samenleving staat hoog op de politieke en maatschappelijke agenda. Een wezenlijke

Nadere informatie