Ambitie, beleid en consistentie: het ABC van 16% Duurzame Energie in 2020

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Ambitie, beleid en consistentie: het ABC van 16% Duurzame Energie in 2020"

Transcriptie

1 Ambitie, beleid en consistentie: het ABC van 16% Duurzame Energie in 2020 Opgesteld met medewerking van Ecofys. Met dank aan ECN voor een kritische blik op de gehanteerde berekeningen en gebruikte data. Informatie: Telefoon: +31 (0) Januari 2013

2 Samenvatting Het doel van het kabinet om in het jaar % van de Nederlandse energievraag duurzaam op te wekken is ambitieus en haalbaar; ook met enkel productie in Nederland. Het vereist bijna een verdubbeling van het aandeel duurzame energie vergeleken met wat op basis van bestaand beleid gerealiseerd zal worden. In combinatie met een ambitieus energiebesparingspad zal er een indrukwekkende 190 PJ aan duurzame energie moeten bijkomen. Dit betekent een enorme impuls voor de cleantech sector en voor de verduurzaming van de economie. Er is niet één techniek geschikt om binnen de resterende acht jaar een groot deel van deze hoeveelheid productie te realiseren. Alleen een combinatie van het maximaal haalbare van alle technieken bij elkaar maakt het kabinetsdoel van 16% in 2020 mogelijk. Dit betekent maximale inzet van biomassa inclusief bij- en meestook, van 6000 MW wind op land en realisatie van alle vergunde windparken op zee. Ook voor Warmte Koude Opslag, vergisting (groen gas) en nu nog kleinere technieken zoals zon-pv en geothermie zal een aanzienlijke intensivering nodig zijn. De 16% wordt echter alleen realiteit als bedrijven nu kunnen besluiten om voor een groot aantal projecten de tijdrovende en dure voorbereidende fases te starten en (al dan niet versneld) te doorlopen. Bedrijven kunnen aan de slag indien de overheid op korte termijn (het komende jaar) al duidelijkheid geeft over financiële kaders voor met name technieken met een langere doorlooptijd zoals wind op land en op zee. Aanvullend is het mogelijk om via kostprijsverlaging, een verbeterde CO 2 prijs en een basisverplichting voor bij- en meestook kosten te besparen.

3 Inleiding Het Kabinet Rutte II heeft zich in het regeerakkoord Bruggen Slaan als doel gesteld om 16% duurzame energie in 2020 te realiseren. Eneco draagt graag bij aan deze ambitie; het is een flinke stap in de goede richting van economische en maatschappelijke transitie naar een duurzame energie voorziening. Centraal staat schone, betaalbare en betrouwbare energie voor de burgers en bedrijven van Nederland en liefst ook nog de ontwikkeling van exportmogelijkheden en verduurzaming van de economie. Deze notitie geeft een beeld van wat mogelijk is en wat daarvoor nodig is. Het geeft een goede indicatie van wat per techniek nog realistisch mogelijk is. Waar staan we nu? De notitie verkent de oplossingen om via productie in Nederland de doelstelling voor duurzame energie te halen. De optie om administratief duurzame energieproductie in het buitenland te kopen is onrealistisch, zeer duur en draagt niet bij aan de achterliggende gedachte van een duurzame, zekere energievoorziening voor ons land met kansen voor onze economie. Defacto zou Nederland de buitenlandse economische en technische ontwikkeling subsidiëren. Andersom kunnen we bij 16% Nederlandse duurzame energie productie 2% aan het buitenland verkopen! Op dit moment wordt tussen de 4 en 5% van de Nederlandse energievraag duurzaam geproduceerd. ECN en PBL schatten in augustus 2012 dat bij vastgesteld beleid voor ,4% duurzaam zal worden opgewekt (bandbreedte 7-10%). Het niet vastgestelde voorgenomen beleid zal leiden tot 10.8% met een marge van 9 tot maximaal 12%. Dit percentage is gebaseerd op een (beperkte) energiebesparing en een toename van de productie van duurzame energie. Of het vastgestelde beleid dit aandeel van rond de 8% zal realiseren is allerminst zeker. Zo rekent de ECN-PBL-studie op realisatie van een forse groei voor wind op zee, ongeveer 1500 MW. Dit is veel meer dan wat nu middels subsidie financiële zekerheid heeft (958 MW). Zonder aanvullende financiële stimulering is meer capaciteit dan deze 958 MW echter niet te verwachten. De onderstaande taartdiagram geeft het bruto eindverbruik van energie in 2011 weer, met een uitsplitsing naar hernieuwbare energie. Bruto eindverbruik in 2011 naar energiedrager Bron: CBS, Bruto eindgebruik.

4 Invulling van 16% Duurzame energie Van elk van de drie gebruikssectoren (vervoer, warmte en elektriciteit) kan een bijdrage worden verwacht aan de 16%-doelstelling in Op het gebied van duurzame warmte steunt de SDE+ in 2012 een aantal projecten: uitkoppeling van warmte van AVI-centrales, geothermie voor de glastuinbouw en stadsverwarmingsprojecten. Met deze in 2012 beschikte projecten (in totaal ca. 15 PJ per jaar) zijn de mogelijkheden tot 2020 voor duurzame warmte echter voor een belangrijk deel benut. Het duurzaam energieverbruik in de vervoerssector is onderwerp van Europees beleid. Er is een doelstelling van 10% duurzaam energieverbruik in 2020 (bijmengen van biobrandstoffen; ook elektrisch vervoer wordt meegerekend). Die ambitie is hoog en biedt geen extra ruimte in de periode tot Pas later, als tweede-generatie-brandstoffen ruim beschikbaar komen zou de bijmengverplichting kunnen toenemen. Dat betekent dat de invulling van de rest van de 16% doelstelling grotendeels moet komen van de duurzame opwekking van gas en met name elektriciteit. Ofwel: in 2020 moet circa 40% van de in Nederland geproduceerde elektriciteit duurzaam opgewekt worden. Dat percentage is nu 10%. In dit document laten we zien dat na een forse energiebesparing, de grootste bijdragen hoe dan ook moeten komen van biomassa en wind. Alleen deze technieken kunnen boven het vaststaande beleid nog op grote schaal extra capaciteit realiseren. Maar ook de andere technieken moeten maximaal worden ingezet om de 16% doelstelling te halen. Mogelijkheid om 16% Duurzame energie te realiseren (in PJ) Bron: Bruto eindgebruik cijfers voor 2011 vii, vastgesteld beleid 2020 iv Voor de invulling 16% DE in 2020, zie de toelichting per techniek, met bronnen. Zie bijlage I voor de tabel met de gebruikte cijfers in PJ.

5 Bijdragen van de verschillende technologieën Hieronder volgt een toelichting op de verschillende technieken, gebaseerd op recente studies die zijn uitgevoerd door onafhankelijke partijen, in opdracht van de Nederlandse overheid of in opdracht van Eneco. De cijfers in dit document zijn afkomstig van openbare bronnen, vanuit eigen bronnen (vooral wind) en zijn gevalideerd door Ecofys. De cijfers voor gerealiseerd vermogen zijn van het CBS 2011 vii ; verwacht voor 2020 betreffen de door PBL en ECN berekende gevolgen van het vastgesteld beleid iv. Besparing Verwacht voor 2020 op basis van beleid: -103PJ i Realistisch mogelijk voor 2020: -151 PJ De maatschappelijk goedkoopste manier om de energievoorziening te verduurzamen is door energie te besparen. Met een kleiner energieverbruik haalt hetzelfde duurzame opwekvermogen immers een groter aandeel. Vanaf 2004 bedroeg het besparingstempo ongeveer 1,1% per jaar. ECN/ PBL schat dat een besparing van 1,4% met voorgenomen beleid haalbaar is. Hierbij hoort een reductie van -121 PJ in 2020 ten opzichte van De recent aangenomen EU Besparingsrichtlijn verplicht de lidstaten meer energiebesparing te bewerkstelligen. In het licht van deze richtlijn lijkt een besparing van 1,5% per jaar haalbaar iii. Dit komt neer op een geschatte reductie van ongeveer -151 PJ in 2020 ten opzichte van Het bruto eindverbruik in 2020 zou daarmee op ongeveer 2150 PJ komen. We nemen in dit document aan dat Nederland met dit eindverbruik juist voldoet aan de Europese richtlijn. Besparingspotentieel in 2020 Biobrandstoffen (Transport) Gerealiseerd: 13 PJ Verwacht voor 2020: 37 PJ iv Realistisch mogelijk voor 2020: 37 PJ iv Conform de Renewable Energy Directive zal de vervoersector (grofweg een kwart van de Nederlandse energievraag) voor 10% verduurzamen; grotendeels via biobrandstoffen, maar ook via elektrisch vervoer. Dit doel is ambitieus. Een hoger aandeel biobrandstoffen is redelijkerwijs voor 2020 niet te verwachten. 10 % verduurzaming komt overeen met 37 PJ in Biomassa (bij- en meestook, BMS) Gerealiseerd: 12,4 PJ Verwacht voor 2020: 0 PJ iv Realistisch mogelijk voor 2020: 60 PJ (30% BMS) In de praktijk beperkt de mogelijkheid tot bij- en meestook (BMS) van biomassa zich tot vaste biomassa in kolencentrales waaruit elektriciteit en warmte worden geproduceerd. Het totale potentieel is echter technisch begrensd. Alle bestaande en in ontwikkeling zijnde kolencentrales (7500 MW) leveren straks samen bijna 10% van de totale energievraag (bruto eindgebruik). Er circuleren verschillende getallen voor de mogelijkheden van bij- en meestook van biomassa. In oude centrales kan het aandeel biomassa meer dan 30% bedragen; in nieuwe centrales blijft dat tot 2020 echter aanzienlijk minder. Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) acht 10-20% BMS in bestaande centrales mogelijk en op termijn in nieuwe centrales 30%. PBL tekent hierbij de twijfel aan of er voldoende biomassa voorhanden is indien er striktere sociale en duurzaamheidscriteria gaan gelden, zoals vastgelegd in het regeerakkoord ( Het kan echter betekenen dat het aanbod van duurzame biomassa een beperkende factor wordt ) iv. Een onderzoek door ECN zegt dat bij bestaande kolencentrales tot 40% meestook op energiebasis ook mogelijk is. Bij meestookpercentages hoger dan 40% heb je aanpassingen/renovaties nodig. Bij nieuwe centrales is dit ook een aandachtspunt. Voorbehandeling van biomassa (zoals torrefactie) speelt hierin een belangrijke rol. We gaan om deze redenen uit van een maximaal realiseerbaar aandeel van gemiddeld 30% biomassa in 2020, wat overeenkomt met grofweg 60 PJ 4. 1 In 2010 was het totaal energetisch eindverbruik 2304 PJ. In de ECN/PBL actualisatie referentieraming, bij voorgenomen beleid daalt het verbruik naar 2183 PJ. 2 Op basis van berekeningen Ecofys. 3 Er geldt momenteel geen beleid voor bijstook van biomassa voor biomassa in BMS, wel voor transportbrandstoffen. 4 Uitgaande van 7250 draaiuren per jaar.

6 Kolencentrales in Nederland Naam MW bouwjaar uit bedrijf Energiebedrijf locatie Amer RWE/Essent Geertruidenberg Gelderland Electrabel Nijmegen Borssele EPZ Borssele MV E.On Maasvlakte MV E.On Maasvlakte Amer RWE/Essent Geertruidenberg Hemweg Vattenfall (Nuon) Amsterdam Willem Alexander * Vattenfall (Nuon) Buggenum MV E.On Maasvlakte MV E.On Maasvlakte Maasvlakte Electrabel Maasvlakte EEMS RWE/Essent Eemshaven EEMS RWE/Essent Eemshaven EEMS RWE/Essent Eemshaven 7559 MW * In December 2012 heeft NUON aangegeven de Willem Alexander centrale spoedig uit gebruik te nemen. Bijstook onder de SDE+? BMS zal volgens het regeerakkoord mogelijk subsidie onder de SDE+ krijgen. Bij een subsidie die een onrendabele top van circa 3,5 ct. per kwh (op basis van de huidige houtpelletprijs) zou dekken, komt dit bij 30% neer op bijna 570 mln. Euro/jr. Dit zou een beslag kunnen leggen op het totale te beschikken SDE+ budget voor de komende drie jaar. Daarmee zou het de steun voor en realisatie van technieken die cruciaal zijn voor de energietransitie, zoals zon en wind, kunnen blokkeren. Een producentenverplichting heeft dit nadeel niet. Vaste biomassa en duurzaamheid Verreweg de meeste vaste biomassa voor Nederlandse centrales komt nu al van buiten ons land. De import zal bij toenemend gebruik alleen maar stijgen aangezien de Nederlandse productie beperkt is v. Veel biomassa kan duurzaam geproduceerd worden, met beperkte broeikasgas emissies en zonder negatieve lokale invloeden. Het betreft dan voornamelijk reststromen afkomstig uit productieprocessen van ander industrieën. Van een aantal primaire biomassastromen is de duurzaamheid echter twijfelachtig en verre van klimaatneutraal. De biomassabronnen leggen een groot beslag op de ruimte en water. Momenteel gelden er voor vaste biomassa geen regulatorisch verankerde criteria om ongewenste effecten van de productie van biomassa te voorkomen, zoals: klimaatemissies in productielanden door bijvoorbeeld ontbossing of verlies van bodem-koolstof, verlies aan biodiversiteit, zoet water, concurrentie met landbouwgronden en effecten op voedselprijzen. Certificering kan een goed middel zijn om duurzaamheid te waarborgen en de herkomst te garanderen (bijvoorbeeld via de NTA8080/8081). Kolencentrales met realistische bijstookpercentages hebben een hogere emissie vergeleken met fossiele gascentrales. Dat maakt de legitimiteit van subsidie van deze installaties twijfelachtig. CO 2 uitstoot in ton per MWh Bron: SQ Consult, 20 juli 2012, Impact van de kolenbelasting. 100% biomassa-installaties: Afvalverbranding, vergisting (groen gas), biomassa centrales, kachels Gerealiseerd: 54,3 PJ vii Verwacht voor 2020: 73,3 PJ iv en Realistisch mogelijk voor 2020: 88,3 PJ iv Onder deze categorie vallen de specifieke 100% biomassainstallaties voor warmte en/of elektriciteit (biomassacentrales, vergisters, afvalverbranding, stookketels, houtkachels) of groen gas (vergisters). Het vastgestelde beleid zal reeds leiden tot een forse groei in biomassa- en afvalinstallaties. Met name de groen gas sector acht een forse extra groei mogelijk, van 9 PJ nu richting de 48 PJ (1,5 2 mrd m 3 ruw gas ) vi. Zonder aanvullend beleid wordt 15 PJ in 2020 verwacht (zowel bij voorgenomen als vaststaand beleid). Indicatief nemen we in dit document 30 PJ als mogelijkheid voor Substantiële extra groei boven de verwachte trend in de vaste biomassa en afvalverbranding lijkt lastig; een fors deel van de betreffende installaties (houtkachels, biomassa centrales, afvalverbranding) is afhankelijk van regionaal

7 aanwezige biomassa, en is afhankelijk van een lokale warmtevraag. Daarnaast concurreert bij- en meestook in kolencentrales en deels ook het beleid voor biobrandstoffen met de vraag naar biomassa. Ook hier geldt de kanttekening van PBL over de beschikbaarheid van duurzame biomassa vii. De ECN ramingen voor de verschillende biomassa sectoren van 73,3 PJ plus 15 PJ extra voor vergisting voor 2020 is daarmee een realistische groeiprognose. De productie van biogas uit vergisters kan extra groei doormaken indien de knelpunten in het beleid worden aangepakt. Zo is er onduidelijkheid over de invoedspecificaties. De regionale netbeheerders nemen de inname van groen gas niet voor hun rekening indien de vraag naar gas relatief laag is en de druk in de leidingen te hoog voor een eenvoudige invoeding. Bovendien zou de landelijke gasnetbeheerder de taak moeten krijgen om te investeren in het landelijke net om extra groen gas in te kunnen nemen. Op die manier kan de huidige praktijk van voorrang voor grijs gas omgekeerd worden: voorrang voor groen gas. Wind op land Gerealiseerd: 14,3 PJ/ 2088 MW vii Verwacht voor 2020: 28 PJ/ 3535 MW iv Realistisch mogelijk voor 2020: 52,5 PJ/ 6000 MW. Momenteel is 2088 MW (14,3 PJ per jaar) aan windturbines op land gerealiseerd; dit zijn bijna 2000 turbines. De beleidsdoelstelling is om in MW windvermogen op land te hebben geplaatst; met de huidige windmolens betekent dit circa 2000 extra turbines. De laatste jaren worden echter gekenmerkt door een stagnering qua beschikkingen voor vergunningen én subsidies. Warmte: Geothermie en warmte- en koudeopslag, inclusief warmtepompen (ook op buitenlucht) Gerealiseerd: 4,7 PJ Verwacht voor 2020: 21,4 PJ iv Realistisch mogelijk voor 2020: 35 PJ De interesse van de markt voor geothermie en bodemwarmte en buitenlucht toepassingen groeit momenteel hard. In 2011 was er 0,3 PJ geothermie, 2,1 PJ WKO en 2,3 PJ buitenluchtwarmte vii. Voor 2020 is een forse toename voorzien: ECN/PBL gaan bij vastgesteld beleid in 2020 uit van 7,2 PJ geothermie, 6,1 PJ WKO en 8,1 PJ buitenluchtwarmte. Samen is dit 21,4 PJ iv. Geothermie is een nieuwe techniek waarmee nog betrekkelijk weinig ervaring is opgedaan in Nederland. Het ministerie van Economische Zaken verwacht dat de snelle groei daarom getemperd zal worden. Veel van de meest aantrekkelijke toepassingen (qua geologische potentie en qua aanwezigheid van een omvangrijk warmtenet) zijn nu al gepland. De SDE+ heeft dit jaar voor 9 PJ/jaar aan geothermie projecten gehonoreerd, maar het is de vraag welk deel daarvan ook daadwerkelijk gefinancierd en gerealiseerd kan worden. Om recht te houden op SDE+ dienen projecten binnen 4 jaar gerealiseerd te worden en het is onzeker of de markt (vooral toeleveranciers en boorbedrijven/installaties) de toevloed aan projecten binnen deze beperkte periode aankan. Voor het jaar 2020 verwacht het Geothermie platform viii dat een versnelling tot 15 PJ bij stijgende gasprijzen en stimulerend overheidsbeleid mogelijk moet zijn. 15 PJ lijkt daarmee ambitieus maar realistisch. Warmte en Koude Opslag (WKO) kent lagere initiële investeringen, een breed scala aan toepassingen en groeit hard. Het heeft met name een groot potentieel in de glastuinbouw. Ook de aanscherping van de energie-eisen aan gebouwen (EU wetgeving) zal naar verwachting leiden tot verdere groei. Als de snelle groei van de afgelopen 5 jaar wordt doorzet tot 2020, dan kan 20 PJ worden gerealiseerd. Dit komt overeen met ongeveer een derde van het geschatte (technische) potentieel van 70 PJ xi in Uitgaande van 2400 draaiuren per jaar. 6 Uitgaande van 4000 draaiuren per jaar. In 2012 is er voor meer dan 200 MW (1,6 PJ per jaar) aan windprojecten ingediend voor de SDE+. Deze projecten zijn wel vergund, doch in 2012 niet beschikt vanwege door verdringing ontoereikende SDE +- middelen. Naast het financiële vraagstuk speelt bij windenergie het ruimtelijke vraagstuk. Rijk en provincies (in IPO-verband) zoeken nu ruimte voor in totaal 6000 MW. De Structuurvisie Wind op Land waarin dit beleid vastgelegd wordt, lijkt in de eerste helft van 2013 duidelijkheid te gaan verschaffen over de beschikbare ruimte. Er is discussie over de vraag of de provincies met voldoende ruimte over de brug komen. Het is tevens onzeker of de opgegeven 6000 MW-ruimte ook daadwerkelijk 6000 MW gaat opleveren, omdat op de opgegeven zoekgebieden mogelijk ook andere ruimteclaims rusten. Bij positief ruimtelijke en financieel beleid is 6000 MW wind op land in 2020 mogelijk; met een productie van 52,5 PJ 5. Realisatie nog voor het jaar 2020 van meer dan 6000 MW lijkt niet realistisch, maar voor verdere groei van het aandeel duurzame energie na 2020 is meer wind op land cruciaal. Voor verdere groei na 2020 moet de komende jaren het financiële en beleidsmatige perspectief gegeven worden. Wind op zee Gerealiseerd: 2,7 PJ / 288 MW Vergund en via SDE+ beschikt: 958 MW Realistisch mogelijk voor 2020: realisatie van vergund vermogen 3488 MW/ 50 PJ 6 Nederland komt niet in de buurt van de 16%-doelstelling voor 2020 indien wind op zee niet fors zal toenemen. Het technisch en economisch potentieel van Wind op Zee is enorm, maar de afgelopen jaren werden gekenmerkt door stilstand; onder Rutte I zijn geen nieuwe projecten beschikt.

8 De oorspronkelijke doelstelling van 6000 MW wind op zee raakt daardoor uit zicht 7. Op dit moment is 228 MW (ronde 1) gerealiseerd. Van de financieel beschikte 958 MW (ronde 2) is het grootste project Typhoon (2 x 300MW), ten noorden van de Wadden nog steeds niet 100% zeker. Dan is er nog een potentieel aan wind op zee met vergunning (2530 MW) maar zonder financiële steun. Deze capaciteit zal in de periode tot 2020 zonder extra middelen niet gerealiseerd worden. Volgens het Planbureau voor de Leefomgeving is realisatie van dit vergunde maar niet gefinancierde deel echter cruciaal voor het bereiken van het doel van 16% duurzame energie, en zijn er daarboven ook nog parken nodig ix. Om ook na 2020 de capaciteit van duurzame energie verder te vergroten is wind op zee onontbeerlijk. Er zal in de zoekgebieden Hollandse Kust en Boven de Wadden de komende jaren ruimte aangewezen moeten worden om deze verdere groei na 2020 mogelijk te maken. Uit uitvoerige verkenningen van vijftien bedrijven, lagere overheden en kennisinstellingen onder leiding van KEMA, blijkt dat het totaal geïnstalleerd vermogen aan zonnepanelen voor Nederlandse consumenten in keer (4000 Megawatt-piek) meer kan bedragen dan het huidige geïnstalleerd vermogen aan zonnepanelen (100 Megawatt) xii. Volgens het rapport is de gemiddelde Nederlandse consument, bij een gelijkblijvend elektriciteitsverbruik en bij de huidige prijzen, minder kwijt aan zijn elektriciteitsrekening mét zonnepanelen dan zonder zonnepanelen. Dit voordeel hangt samen met de sterke prijsdaling maar tegelijkertijd sterke kwaliteitsverbetering van zonnepanelen voor particulier gebruik MWp komt ongeveer overeen met een duurzame energie productie van 12,3 PJ bij gemiddeld 850 vollasturen. Wind op zee: aanwezig, beschikt en vergund Vermogen Naam Status 108 MW Egmond (gerealiseerd) 120 MW Amalia (gerealiseerd) 130 MW Luchterduinen (bouw start in 2013) 600 MW Typhoon (nog niet zeker) 958 MW Totaal financieel beschikt 2530 MW 9 parken vergund maar niet beschikt 3488 MW Totaal vergund Zonne-warmte Gerealiseerd: 1 PJ Verwacht voor 2020:1,3 PJ iv Realistisch mogelijk voor 2020: 7,4 PJ Energieopwekking via zonnewarmte (boilers) gebeurt momenteel op kleine schaal, en heeft de potentie om gestaag verder te groeien, vooral bij huishoudens. Het concurreert om dakoppervlak met zon-pv en met WKO als warmtetechniek. Dit tempert een sterke groei voorbij het niveau van huishoudens xi. Tot 2020 is een verdriedubbeling van het huidige aantal installaties tot 3,5 PJ mogelijk. Zon-PV Gerealiseerd: 0,32 PJ Verwacht voor 2020: 4,7 PJ Realistisch mogelijk voor 2020: 12,3 PJ Het technisch potentieel van zon-pv in Nederland is enorm. Uitgaande van 136 kwh per jaar per m2 en 350 km 2 aan geschikte daken en gevels (ECN ) zou zon-pv met 146 TWh / 167 PJ bijna de hele duurzame-energieopgave voor 2020 kunnen realiseren. Dit is uiteraard de theoretische potentie. 7 Balkenende IV

9 Financiële middelen voor duurzame energie Het huidige regeerakkoord stelt een forse uitbreiding van het SDE+ subsidiebudget in het vooruitzicht, maar wel pas na 2017 en vooral in Dat zet hoge spanning op vooral de eerstkomende jaren: er zullen nu al veel duurzame-energieprojecten moeten worden ontwikkeld en gerealiseerd, terwijl de middelen hiertoe voorlopig nog beperkt zijn. Richting 2020 zal het onmogelijk blijken om, zonder voorbereiding en financiële zekerheid in de komende jaren, de benodigde grootschalige projecten te realiseren in de jaren tussen 2017 en Voorrang innovatieve projecten met lange realisatietijd Het beleid voor toekenning van de SDE+ subsidie is technologie neutraal en gericht op het honoreren van de goedkoopste projecten. Bij- en meestook van biomassa is technisch gesproken en qua voorbereiding goedkoop per energie eenheid. Echter, kijken we naar 2020 en het doel van 16%, dan moet de komende jaren juist de nadruk liggen op financiële zekerheid voor qua realisatie complexere en innovatievere projecten met een langere realisatietijd, zoals wind op land en wind op zee. Ook het PBL adviseert om niet alleen naar kosten maar ook innovatie te kijken ix. Om 16% duurzame energie in 2020 te realiseren is nu reeds een extreme inspanning nodig voor deze onontbeerlijke technieken, gemeten over de resterende acht jaar. Indien deze inspanning enkel op de laatste jaren van dit decennium zou neerkomen is de kans van slagen nihil. De windsector kan niet na jaren van bijna stilstand opeens duizenden megawatten windcapaciteit realiseren. Duidelijkheid benodigde subsidie vereist Of de geplande middelen in de SDE+ voldoende zijn voor het doel van 16% duurzame energie valt nu alleen indicatief te bepalen. Wat nodig is een berekening over de verwachte kostprijs ontwikkeling per technologie (en dus de onrendabele top), en het benodigde subsidiebedrag. Dit beeld kan dan gekoppeld worden aan de in te zetten volumes per technologie om het totale subsidiebedrag en de meest optimale inzet te bepalen. We zien hier een noodzaak en taak voor het ministerie van EZ om een goed beeld te krijgen over de benodigde middelen voor de verschillende technieken tot Bij- en meestook nog niet onder de SDE+ Om juist in deze kabinetsperiode meer focus te leggen op aan complexere projecten met een langere doorlooptijd, moet bij- en meestook in ieder geval de komende jaren zo min mogelijk het SDE+ budget belasten. Dit kan bereikt worden met een producentenverplichting voor bij- en meestook. Indien een resterend deel van BMS wel in aanmerking komt voor SDE+ subsidie moet de uitvoering hiervan richting 2020 geschoven kunnen worden wanneer de financiële middelen toereikend zijn. Bijkomend voordeel is dat de markt voor hoogwaardige en gecertificeerde biomassa dan de tijd heeft om zich te ontwikkelen. Snel helderheid voor complexere projecten Voor veel duurzame energie projecten is de vergunningverlening rond. Met spoedige helderheid over financiële steun via de SDE+ kan realisatie beginnen, hetgeen in ieder geval nog meerdere jaren voorbereiding en bouw zal vergen. Niet alleen de omvang van het SDE+ budget maar ook het verstrekken van duidelijkheid over de beschikbaarheid van SDE+ budget in elk jaar tot 2020 is cruciaal voor het stabiliseren van het investeringsklimaat. Subsidie voor duurzame energie (in mln EUR, uitgaven) Rutte I SDE MEP en SDE Rutte II Extra (SDE+) Totaal voor DE xiii xiv xv Bron:

10 Conclusies en aanbevelingen 1. Het doel van 16% duurzame energie in 2020, geproduceerd in ons land, is zeer ambitieus maar kan worden gerealiseerd. Hiervoor moet zowel op besparing, kleinschalige decentrale opwek, als op grootschalige duurzame energie projecten worden ingezet; voor alle technieken. 2. Naast subsidiering via de SDE+ kan het doel van 16% alleen gerealiseerd worden met ook fiscale stimuleringsmaatregelen (aftrek energiebelasting voor lokale opwek), middelen en verplichtingen voor besparing. 3. Acht jaar tussen het starten en realiseren van nieuwe projecten is zeer krap. Snelle duidelijkheid over stimuleringsmaatregelen is vereist opdat de sector voldoende projecten zal gaan voorbereiden. 4. Een hogere CO 2 prijs zal helpen om de kosten voor duurzame energie te beperken. 5. Groen gas kan potentieel fors groeien. Daartoe moeten regionale netbeheerders verantwoordelijk worden voor het gegarandeerd innemen van groen gas in het gasnet. 6. De SDE+-regels moeten zo spoedig mogelijk verbeterd worden om de noodzakelijke capaciteit van innovatievere projecten met een langere aanlooptijd te realiseren: - Conform het advies van PBL ix ook innovatie mee te laten wegen, niet alleen kosten. - Scherpere toetsing van projecten op realiseerbaarheid. 7. Goedkoop op de korte termijn is duurkoop op de langere termijn. Indien goedkopere en snel realiseerbare technieken zoals bij- en meestook in de komende jaren beslag leggen op de SDE+ budgetten, dan wordt de cruciale ontwikkeling van wind op zee en land te lang geblokkeerd en wordt het 16% doel voor 2020 onhaalbaar. Bij- en meestook in kolencentrales moet daarom via een producentenplicht gerealiseerd worden. Indien voor een deel van de bij- en meestook (bijvoorbeeld boven 10%) het middel van de SDE+ gekozen wordt, moet deze pas tegen 2020 voor BMS gaan gelden. 8. Geen stelselwijziging naar een leveranciersverplichting voor Dit geeft teveel onrust in de sector over certificaatprijzen en rentabiliteit van investeringen. Bijlage I: duurzame energie productie in PJ Stand Vastgesteld beleid Nodig & mogelijk Dus extra realiseren tot 2020 Besparing t.o.v Waterkracht 0,4 0,5 0,5 0,1 Biobrandstof (bijmengen) AVI s, BEC s, (hout)kachels BMS (gem. 30%) Geothermie & WKO Wind op land Wind op zee Zon-PV 0, Zonne-warmte Totaal energieverbruik Waarvan duurzaam Relatief 4% 8% 16% Bron: Bruto eindgebruik cijfers voor 2011 vii, vastgesteld beleid 2020 iv. Voor de invulling 16% DE in 2020, zie de toelichting per techniek, met bronnen.

11 Bronnen i Ecofys, 29 november 2012, Costs and risks of the import of RES statistics by the Dutch government. iiii Directive 2012/27/EU on energy efficiency of 25 October iii Inschatting Ecofys. iv ECN, PBL, augustus 2012, Referentieraming energie en emissies, actualisatie v EIA august us 2012, Bioenergy task 40, Country report for the Netherlands. vi Green Deal Groen Gas amet de Rijksoverheid, vii CBS cijfers viii Geothermie platform de-bron-van-de-energie/potentieel-nl/2020-scenarios/ x Ecofys, 2007, Duurzame warmte en koude, : Potentiëlen, barriers en beleid xi erisk, oktober 2012, Het technisch potentieel van lokale decentrale duurzame energie opwek oplossingen in 2020 xii Nationaal Actieplan Zonnestroom. KEMA plan%20zonnestroom.pdf xiii Wet Opslag Duurzame Energie; cijfers in de Nota n.a.v. Verslag (2012). xiv Regeerakkoord Bruggen Bouwen 29 oktober 2012 xv Begroting EL&I (EZ) 2013 Met dank aan de feitelijke informatie en controle van: Rolf de Vos,Ecofys Thomas Winkel, Ecofys Wouter Wetzels, ECN

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Willemien Veele Cor Kamminga 08-04-16 www.rijksmonumenten.nl Achtergrond en aanleiding Ambitie om in 2020 16% van de energie duurzaam op te wekken in Fryslân

Nadere informatie

TKI Wind op Zee Workshop Financiering

TKI Wind op Zee Workshop Financiering TKI Wind op Zee Workshop Financiering Met welk support regime worden ambities offshore wind NL bereikt? 7 mei 2013 Amersfoort Marco Karremans Wind op Zee cruciaal voor 16% duurzame energie in 2020 Doelstelling:

Nadere informatie

De rol van biomassa in de energietransitie.

De rol van biomassa in de energietransitie. De rol van biomassa in de energietransitie. Bert de Vries Plaatsvervangend directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging, Ministerie van Economische Zaken Inhoud 1. Energieakkoord 2. Energietransitie

Nadere informatie

Stand van zaken bioenergie in Nederland subsidies en regelgeving

Stand van zaken bioenergie in Nederland subsidies en regelgeving Stand van zaken bioenergie in Nederland subsidies en regelgeving Kees Kwant Inhoud Doelstellingen duurzaam energiebeleid Energiesituatie in Nederland Ondersteuning vanuit SenterNovem (SDE, EOS, EIA, DEN-B)

Nadere informatie

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013 16% Energie van eigen bodem 17 januari 2013 Inhoud Klimaatverandering Energie in Nederland Duurzame doelen Wind in ontwikkeling Northsea Nearshore Wind Klimaatverandering Conclusie van het IPCC (AR4, 2007)

Nadere informatie

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug CONCEPT Omgevingsdienst regio Utrecht Mei 2015 opgesteld door Erwin Mikkers Duurzame energie per Kern in gemeente Utrechtse Heuvelrug

Nadere informatie

Wat vraagt de energietransitie in Nederland?

Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Jan Ros Doel/ambitie klimaatbeleid: Vermindering broeikasgasemissies in 2050 met 80 tot 95% ten opzichte van 1990 Tussendoelen voor broeikasgasemissies Geen

Nadere informatie

Kennissessie. Energietransitie. Willem Altena John Kerkhoven

Kennissessie. Energietransitie. Willem Altena John Kerkhoven Kennissessie Energietransitie Willem Altena John Kerkhoven 2 Programma Kennissessie Introductie Toelichting Energieakkoord Uitleg Pauze Toepassen ETM 3 Programma Kennissessie Introductie Toelichting Energieakkoord

Nadere informatie

Openstelling SDE+ 2014

Openstelling SDE+ 2014 31239 Stimulering duurzame energieproductie Nr. 171 Brief van de minister van Economische Zaken Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den Haag, 31 oktober 2013 Op 1 april 2014 start

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie door Adriaan Wondergem 6 october 2010 De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie van 2008 tot 2050. De kernvragen zijn: Hoe ziet een (bijna) CO2-loze

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs

Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs Inhoud Introductie Duurzame Energie Koepel en Sector beschrijving

Nadere informatie

2-7-2014. Energieakkoord voor duurzame groei. Juli 2014 WERK IN UITVOERING. Ed Nijpels. Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen?

2-7-2014. Energieakkoord voor duurzame groei. Juli 2014 WERK IN UITVOERING. Ed Nijpels. Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen? Energieakkoord voor duurzame groei Juli 2014 WERK IN UITVOERING Ed Nijpels Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen? 1 Waarom een Energieakkoord? Perspectief Consistentie Ambitie Realiteit Groei

Nadere informatie

Onderzoek. Wie is de grootste producent van duurzame elektriciteit in Nederland 2012. Auteur: C. J. Arthers, afd. Corporate Responsibility, Essent

Onderzoek. Wie is de grootste producent van duurzame elektriciteit in Nederland 2012. Auteur: C. J. Arthers, afd. Corporate Responsibility, Essent Onderzoek Wie is de grootste producent van duurzame elektriciteit in Nederland 2012 Auteur: C. J. Arthers, afd. Corporate Responsibility, Essent Datum: 9 september 2013 Vragen of reacties kunt u sturen

Nadere informatie

Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010

Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010 Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010 Toelichting bij de doelstelling van 9% duurzame elektriciteit: - De definitie van de 9% doelstelling is conform de EU richtlijn duurzame elektriciteit

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage. Datum 10 december 2012 Betreft Openstelling SDE+2013

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage. Datum 10 december 2012 Betreft Openstelling SDE+2013 > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Direc to raa t - generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

Kansen voor warmte. Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014

Kansen voor warmte. Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014 Kansen voor warmte Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014 Centrale boodschap Er is een groot potentieel aan duurzame warmte en warmtebesparing in Nederland beschikbaar. Per situatie

Nadere informatie

Duurzame warmte in de SDE+

Duurzame warmte in de SDE+ Duurzame warmte in de SDE+ Sander Lensink www.ecn.nl Doel van de presentatie Filosofie achter wijziging in de SDE-regeling Belangrijkste verschillen tussen SDE en SDE+ Uitwerking bio-wkk in de SDE+ 2 29-06-2011

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

DE REKENING VOORBIJ ons energieverbruik voor 85 % onzichtbaar

DE REKENING VOORBIJ ons energieverbruik voor 85 % onzichtbaar DE REKENING VOORBIJ ons energieverbruik voor 85 % onzichtbaar Drie scenario s bestaande technologie Netgebonden Infrastructuur: elektriciteit en warmte (gas) Actuele gegevens van 2012 vertaald naar 2035

Nadere informatie

Financiële baten van windenergie

Financiële baten van windenergie Financiële baten van windenergie Grootschalige toepassing van 500 MW in 2010 en 2020 Opdrachtgever Ministerie van VROM i.s.m. Islant Auteurs Drs. Ruud van Rijn Drs. Foreno van der Hulst Drs. Ing. Jeroen

Nadere informatie

Geothermie. traditioneel energiebedrijf?

Geothermie. traditioneel energiebedrijf? 31 maart 2010 T&A Survey Congres Geothermie Duurzame bron voor een traditioneel energiebedrijf? Hugo Buis Agenda Duurzame visie & ambities Waarom kiest Eneco voor Geothermie? Stand van zaken Markten Pro

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Net voor de toekomst. Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl

Net voor de toekomst. Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl Net voor de toekomst Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl CE Delft Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 Energie, Transport en Grondstoffen Economische, technische en beleidsmatige expertise

Nadere informatie

Rabin Baldewsingh. 27 juni SBR congres

Rabin Baldewsingh. 27 juni SBR congres Samen op weg naar een klimaatneutraal Den Haag Rabin Baldewsingh wethouder duurzaamheid gemeente Den Haag 27 juni SBR congres Den Haag Ambitie Den Haag klimaatneutraal in 2040 CO 2 -emissie reduceren door:

Nadere informatie

Route naar een Duurzame Energievoorziening

Route naar een Duurzame Energievoorziening Route naar een Duurzame Energievoorziening Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel Bijeenkomst: 25 november 2013, Power Lab 5 / USI & KIVI-NIRIA Inhoud Energie-transitie Energieakkoord voor duurzame groei

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

Nederlands beleid Wind op Zee. Marjan Botman, m.j.p.botman@mineleni.nl

Nederlands beleid Wind op Zee. Marjan Botman, m.j.p.botman@mineleni.nl Nederlands beleid Wind op Zee Marjan Botman, m.j.p.botman@mineleni.nl Inhoud Beleid op Hernieuwbare energie in Europa en in Nederland Ruimtelijke planning toekomstige ontwikkelingen Green deal met de offshore

Nadere informatie

Potentieel zonne-energie en isolatie provincie Utrecht

Potentieel zonne-energie en isolatie provincie Utrecht Potentieel zonne-energie en isolatie provincie Utrecht Ecofys Netherlands BV Kanaalweg 16-G P.O. Box 8408 3503 RK Utrecht The Netherlands T: +31 (0) 30 66 23 300 F: +31 (0) 30 66 23 301 E: info@ecofys.com

Nadere informatie

CPB doorrekening verkiezingsprogrammaʼs: Duurzaamheid"

CPB doorrekening verkiezingsprogrammaʼs: Duurzaamheid CPB doorrekening verkiezingsprogrammaʼs: Duurzaamheid" Inleiding! Wat zijn de plannen van de politieke partijen op gebied van duurzaamheid en wat betekent het voor de bouw?" Dit document zet de verschillende

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2010 2011 31 239 Stimulering duurzame energieproductie Nr. 103 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN, LANDBOUW EN INNOVATIE Aan de Voorzitter van de

Nadere informatie

Energie-Nederland: Deze Green Deal is een belangrijke stap voor de verduurzaming van de Nederlandse energievoorziening de komende decennia

Energie-Nederland: Deze Green Deal is een belangrijke stap voor de verduurzaming van de Nederlandse energievoorziening de komende decennia Persbericht Vereniging Energie-Nederland Den Haag, 3 oktober 2011 Energie-Nederland: Deze Green Deal is een belangrijke stap voor de verduurzaming van de Nederlandse energievoorziening de komende decennia

Nadere informatie

De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren

De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren Inspiratie voor de avond Marc Londo, ECN Beleidsstudies Alkmaar 1 april 2015 www.ecn.nl Boodschappen 1. De energiehuishouding verandert, en daar zijn

Nadere informatie

Energie en emissies Drenthe 2020, 2023 en 2030

Energie en emissies Drenthe 2020, 2023 en 2030 Juni 2015 ECN-N--15-013 Energie en emissies Drenthe 2020, 2023 en 2030 Gerdes, J. 2 Inhoud 1 Samenvattende inleiding dichter bij emissiedoel 2020 5 2 Geraamd energieverbruik en emissies Drenthe 2020 gedaald

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Auteurs:E. Benz, C. Hewicker, N. Moldovan, G. Stienstra, W. van der Veen

Auteurs:E. Benz, C. Hewicker, N. Moldovan, G. Stienstra, W. van der Veen 30920572-Consulting 10-0198 Integratie van windenergie in het Nederlandse elektriciteitsysteem in de context van de Noordwest Europese elektriciteitmarkt Eindrapport Arnhem, 12 april 2010 Auteurs:E. Benz,

Nadere informatie

Energietransitie en schaalvoordelen

Energietransitie en schaalvoordelen Energietransitie en schaalvoordelen Samenvatting McKinsey-onderzoek Oktober 2013 CONTEXT Recent is door McKinsey, in opdracht van Alliander, een onderzoek uitgevoerd naar de vraag: Wat zijn de voordelen

Nadere informatie

Rapportage 2013 Prognose hernieuwbare energie

Rapportage 2013 Prognose hernieuwbare energie Rapportage 2013 Prognose hernieuwbare energie Datum Oktober 2013 Status Definitief Pagina 1 van 18 Colofon Titel Versie Rapportage 2013 Prognose hernieuwbare energie Definitief Auteurs Met input van In

Nadere informatie

Power to gas onderdeel van de energietransitie

Power to gas onderdeel van de energietransitie Power to gas onderdeel van de energietransitie 10 oktober 2013 K.G. Wiersma Gasunie: gasinfrastructuur & gastransport 1 Gastransportnet in Nederland en Noord-Duitsland Volume ~125 mrd m 3 aardgas p/j Lengte

Nadere informatie

Bijlage 2 Potentieelberekening energiestrategie 1/5

Bijlage 2 Potentieelberekening energiestrategie 1/5 Bijlage 2 Potentieelberekening energiestrategie 1/5 Bijlage 2 Potentieelberekening energiestrategie 2/5 Toelichting bij scenario-analyse energiebeleid Beesel Venlo Venray Deze toelichting beschrijft wat

Nadere informatie

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2013

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2013 1 Beknopte samenvatting van de Inventaris duurzame energie in Vlaanderen 2013, Deel I: hernieuwbare energie, Vito, februari 2015 1 1 Het aandeel hernieuwbare energie in 2013 bedraagt 5,8 % Figuur 1 zon-elektriciteit

Nadere informatie

Uitkomsten Landbouwtelling en vergelijking met informatiebronnen uit de statistiek Hernieuwbare energie

Uitkomsten Landbouwtelling en vergelijking met informatiebronnen uit de statistiek Hernieuwbare energie Hernieuwbare energie bij landbouwbedrijven: discussie uitkomsten Landbouwtelling 2010 Reinoud Segers Inleiding Om de paar jaar wordt de deelnemende bedrijven in de Landbouwtelling gevraagd of ze installaties

Nadere informatie

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Symposium De Groene Delta van Nijmegen Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Noodzaak tot veranderen 13-10-2014 2 En toen was daar... http://www.energieakkoordser.nl/ https://energiekgelderland.nl/paginas/default.aspx

Nadere informatie

Bronnen van hernieuwbare energie: van 1990 tot nu en een blik vooruit

Bronnen van hernieuwbare energie: van 1990 tot nu en een blik vooruit Bronnen van hernieuwbare energie: van 1990 tot nu en een blik vooruit Presentatie door Thijl Ankersmit op bijeenkomst van PvdA Duurzaam d.d. 14-2-2013; beamer-afbeeldingen en tekst Deze presentatie is

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

Het technisch potentieel van lokale decentrale duurzame energie opwek oplossingen in 2020 literatuur onderzoek. November 2012

Het technisch potentieel van lokale decentrale duurzame energie opwek oplossingen in 2020 literatuur onderzoek. November 2012 Het technisch potentieel van lokale decentrale duurzame energie opwek oplossingen in 2020 literatuur onderzoek November 2012 Inhoud 1. Inleiding 2. Samenvatting 3. Realisatie overheidsdoelstellingen 4.

Nadere informatie

Groene warmte/kracht in SDE+ 2013

Groene warmte/kracht in SDE+ 2013 Groene warmte/kracht in SDE+ 2013 13 februari 2013 Jan Bouke Agterhuis 14 februari 2013 Inhoud SDE+ 2013 algemeen SDE+ 2013 categoriën Elektronisch aanvragen Vragen en meer informatie 2 SDE+ 2013 algemeen

Nadere informatie

Auteur: C J Arthers, afd. Corporate Responsibility, Essent

Auteur: C J Arthers, afd. Corporate Responsibility, Essent Onderzoek: Wie is de grootste producent van duurzame elektriciteit in Nederland 2013 Auteur: C J Arthers, afd. Corporate Responsibility, Essent Datum: 22 augustus 2014 Vragen of reacties kunt u sturen

Nadere informatie

Factsheet: Dong Energy

Factsheet: Dong Energy Factsheet: Dong Energy Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel Dong Energy Producent/leverancier elektriciteit (en aardgas) Europa Consumenten/zakelijk - Omzet 900 miljoen (NL)/9

Nadere informatie

Ontwikkelingen Zonne-energie

Ontwikkelingen Zonne-energie Ontwikkelingen Zonne-energie : Energieke Samenleving onderweg naar morgen Bert Bakker NIEUW: Bezuidenhoutseweg 50 2594 AW Den Haag 070 3040114 De oorsprong van (duurzame) energie De zon als energieleverancier

Nadere informatie

Renewable energy in the Reijerscop area Peter Dekker Luc Dijkstra Bo Burgmans Malte Schubert Paul Brouwer

Renewable energy in the Reijerscop area Peter Dekker Luc Dijkstra Bo Burgmans Malte Schubert Paul Brouwer Renewable energy in the Reijerscop area Peter Dekker Luc Dijkstra Bo Burgmans Malte Schubert Paul Brouwer Introductie Methode Subsidies Technologien Wind Zon Geothermisch Biomassa Externe Investeerders

Nadere informatie

Energieakkoord Kansen voor Warmtepompsystemen

Energieakkoord Kansen voor Warmtepompsystemen Energieakkoord Kansen voor Warmtepompsystemen Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 20 november 2013 Inhoud Algemeen het SER Energieakkoord Proces, doelen, borging, hoofdlijnen & pijlers, concrete afspraken

Nadere informatie

Kwantificering van innovaties op de Energiemix van Twente. 4 maart 2014

Kwantificering van innovaties op de Energiemix van Twente. 4 maart 2014 Kwantificering van innovaties op de Energiemix van Twente 4 Inleiding Het doel van de TDA is om focus aan te brengen in de kansrijke en verbindende initiatieven in Twente bij het realiseren van een duurzame

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Nationaal Expertisecentrum Warmte maakt duurzame warmte en koude mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk In opdracht van 1 Warmte kost veel energie

Nadere informatie

Blijft elektriciteit goedkoop voor WP-en? Stijn Schlatmann 30 januari 2014

Blijft elektriciteit goedkoop voor WP-en? Stijn Schlatmann 30 januari 2014 Blijft elektriciteit goedkoop voor WP-en? Stijn Schlatmann 30 januari 2014 www.energymatters.nl Aanleiding Grote interesse in WP-en: Gasprijs is duur; dus ketels duur WKK is momenteel marginaal (met netlevering)

Nadere informatie

13 Resultaten, financiële consequenties en dekking

13 Resultaten, financiële consequenties en dekking 13 Resultaten, financiële consequenties en dekking 13.1 Inleiding In dit hoofdstuk volgt een beknopt overzicht van de beoogde en berekende resultaten van het Energieakkoord voor duurzame groei. Voor een

Nadere informatie

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Fons Claessen sr.adviseur klimaat, energie & duurzaamheid Gemeente Nijmegen Waarom moeten we iets doen?? 1: Klimaatverandering 2: Energie en grondstoffen 3.

Nadere informatie

Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE)

Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE) Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE) Peter Nuijten Mob: 06-22811585 E-mail: peter.nuijten@hotmail.nl 1 Concept Energie coöperatie

Nadere informatie

Smart Energy Mix. Victor van Heekeren Platform Geothermie

Smart Energy Mix. Victor van Heekeren Platform Geothermie Smart Energy Mix Victor van Heekeren Platform Geothermie Inhoud 1. Hoe ziet het er uit (globale contouren) 2. Vragen 3. Profiel/introductie Platform Geothermie 4. Blockers & Drivers, het krachtenveld 5.

Nadere informatie

Hernieuwbare energie: noodzaak, visie op 2050 en beleid

Hernieuwbare energie: noodzaak, visie op 2050 en beleid Hernieuwbare energie: noodzaak, visie op 2050 en beleid Remko Ybema Lezing Den Bosch 12 oktober 2010 www.ecn.nl Inhoud Noodzaak van duurzame energie Een duurzame energievoorziening in 2050 Doelen van het

Nadere informatie

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo Maak werk van zon & wind Tynaarlo Aanleiding Najaarsnota 2008 aankondiging plannen voor duurzame energie Voorjaar 2009 ontwikkelen scenario s Mei 2009 raadpleging inwoners Tynaarlo Juni 2009 voorstellen

Nadere informatie

Effect Groene Investeringsmaatschappij op SDE

Effect Groene Investeringsmaatschappij op SDE ECN Beleidsstudies Notitie Effect Groene Investeringsmaatschappij op SDE ECN-N--12-029 27 november 2012 Aan : Robin Fransman HFC Kopie aan : Van : S.M. Lensink J. van Stralen ECN ECN Samenvatting Op verzoek

Nadere informatie

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 Gas als zonnebrandstof Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 1 Inhoudsopgave 1 2 3 4 5 Introductie Meer hernieuwbare energie Extra hernieuwbare energie in Nederland? Verkennen

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl 12-11-2007Sheet nummer 1 Ontwikkelingen wereldwijd Heeft de Al Gore film impact?

Nadere informatie

WKK: de energiebesparingtechnologie bij uitstek!

WKK: de energiebesparingtechnologie bij uitstek! WKK: de energiebesparingtechnologie bij uitstek! Deze notitie belicht puntsgewijs de grote rol van WKK bij energiebesparing/emissiereductie. Achtereenvolgens worden de volgende punten besproken en onderbouwd:

Nadere informatie

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening:

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Betaalbaar & betrouwbaar? Robert Harmsen ECN Beleidsstudies COGEN Symposium Zeist 22 oktober 2004 Een blik naar de toekomst (1) Four Futures

Nadere informatie

Projectgroep Biomassa & WKK

Projectgroep Biomassa & WKK Projectgroep Biomassa & WKK SDE 2009 De Stimuleringsregeling Duurzame Energieproductie uitgevoerd door SenterNovem in opdracht van het Ministerie van Economische Zaken. 7 mei 2009 Jan Bouke Agterhuis Beleidskant

Nadere informatie

VisieDuurzame Warmte/Koude

VisieDuurzame Warmte/Koude VisieDuurzame Warmte/Koude Teun Bokhoven Voorzitter Versterkingrolvan Duurzame Warmte/Koudealsonderdeelvan de EU doelstelling : De is de Nederlandse overkoepelende samenwerkingsorganisatie voor de duurzame

Nadere informatie

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Zonder Energieopslag geen Energietransitie Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Duurzame Energie Koepel 6 brancheorganisaties (wind, zon, bodemenergie, bio, warmtepompen,

Nadere informatie

Tabellenbijlage. Michiel Hekkenberg (ECN) Martijn Verdonk (PBL) (projectcoördinatie) Oktober 2014 ECN-O--14-052

Tabellenbijlage. Michiel Hekkenberg (ECN) Martijn Verdonk (PBL) (projectcoördinatie) Oktober 2014 ECN-O--14-052 Tabellenbijlage Michiel Hekkenberg (ECN) Martijn Verdonk (PBL) (projectcoördinatie) Oktober 2014 ECN-O--14-052 Verantwoording Dit rapport is de tabellenbijlage bij de Nationale Energieverkenning 2014 verschenen

Nadere informatie

Energieakkoord voor duurzame groei

Energieakkoord voor duurzame groei Energieakkoord voor duurzame groei Netwerkbijeenkomst Duurzame regionale energie Gelderland 15 januari 2014 Lodewijk de Waal Energieakkoord Wie zaten aan tafel? Inhoud presentatie Hoofdlijnen Energieakkoord

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage. Datum Betreft Nationale Energieverkenning 2015

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage. Datum Betreft Nationale Energieverkenning 2015 > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

Themaochtend zonne-energie

Themaochtend zonne-energie Themaochtend zonne-energie UNETO-VNI streeft naar een vitale marktpositie en een optimaal economisch en financieel handelsklimaat voor de leden: ondernemers in de installatiebranche en in de elektrotechnische

Nadere informatie

Notitie energiebesparing en duurzame energie

Notitie energiebesparing en duurzame energie Notitie energiebesparing en duurzame energie Zaltbommel, 5 juni 2012 Gemeente Zaltbommel Notitie energiebesparing en duurzame energie 1 1. Inleiding Gelet op de ambities in het milieuprogramma 2012-2015

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte kost veel energie Warmtevoorziening is verantwoordelijk voor bijna 40% van het energiegebruik in Nederland.

Nadere informatie

Duurzame energie. Een wenked perspectief? 2003-2011 G.P.J. Dijkema, TU Delft, TBM, B.Sc Opleiding Technische Bestuurskunde

Duurzame energie. Een wenked perspectief? 2003-2011 G.P.J. Dijkema, TU Delft, TBM, B.Sc Opleiding Technische Bestuurskunde Duurzame energie Een wenked perspectief? Naar een nieuwe Delta Wet Energie Manifest van 6 politieke partijen 16 maart 2010 Ons land kan en moet voor 2050 helemaal overstappen op hernieuwbare energie, zoals

Nadere informatie

Energieverzorging Nederland

Energieverzorging Nederland Energieverzorging Nederland Naar een Duurzame Samenleving (VROM) Vanuit een internationaal geaccordeerde basis voor 2050 Standpunt Nederlandse overheid : 100% CO2 -reductie Standpunt van de G8: 80 % CO2

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 38490 4 november 2015 Regeling van de Minister van Economische Zaken van 2 november 2015, nr. WJZ/15147884, tot vaststelling

Nadere informatie

Samenwerken met agrariërs geeft kansen voor groene energie. Ton van Korven Projectleider Bio-economie Ton.van.Korven@zlto.nl

Samenwerken met agrariërs geeft kansen voor groene energie. Ton van Korven Projectleider Bio-economie Ton.van.Korven@zlto.nl Samenwerken met agrariërs geeft kansen voor groene energie Ton van Korven Projectleider Bio-economie Ton.van.Korven@zlto.nl LTO inzet duurzame energie 1. Verbetering inkomenspositie door (decentrale)energieproductie

Nadere informatie

buffer warmte CO 2 Aardgas / hout WK-installatie, gasketel of houtketel brandstof Elektriciteitslevering aan net

buffer warmte CO 2 Aardgas / hout WK-installatie, gasketel of houtketel brandstof Elektriciteitslevering aan net 3 juli 2010, De Ruijter Energy Consult Energie- en CO 2 -emissieprestatie van verschillende energievoorzieningsconcepten voor Biologisch Tuinbouwbedrijf gebroeders Verbeek in Velden Gebroeders Verbeek

Nadere informatie

CONCEPT. Besluit: 1 Stcrt. 2003, 249; gewijzigd bij ministeriële regeling van 27 januari 2005 (Stcrt. 25). 2 Stcrt. 2004, 126.

CONCEPT. Besluit: 1 Stcrt. 2003, 249; gewijzigd bij ministeriële regeling van 27 januari 2005 (Stcrt. 25). 2 Stcrt. 2004, 126. Regeling van de Minister van Economische Zaken van., nr..., houdende wijziging van de Regeling subsidiebedragen milieukwaliteit elektriciteitsproductie 2005, de Regeling subsidiebedragen milieukwaliteit

Nadere informatie

Perspectieven voor Duurzame Energie in Noord-Holland

Perspectieven voor Duurzame Energie in Noord-Holland Perspectieven voor Duurzame Energie in Noord-Holland Ernst Vuyk & Thomas Winkel Ecofys 24 februari 2012 ECOFYS PO Box 8408 RK Utrecht, the Netherlands www.ecofys.com Inhoud Inleiding en context Huidige

Nadere informatie

Nije enerzjie foar Fryslân Samen op naar 16% duurzame energie in 2020

Nije enerzjie foar Fryslân Samen op naar 16% duurzame energie in 2020 Nije enerzjie foar Fryslân Samen op naar 16% duurzame energie in 2020 Gegevens : CO2 monitor, CBS, AGNL, ECN, KEMA, Min EL&I e.a.. Verwerkt i.o.m. : PDF, Energy Valley, Ekwadraat, Provincie Fryslân, AGNL

Nadere informatie

Masterclass IV. Energie op bedrijventerreinen

Masterclass IV. Energie op bedrijventerreinen Masterclass IV Energie op bedrijventerreinen Programma Tijd Onderwerp Wie 16.00 Welkom Aleida van den Akker / Margreet Verwaal (Provincie Zuid-Holland) 16.05 Context en urgentie Wiebe Brandsma (Provincie

Nadere informatie

Windenergie in Nederland

Windenergie in Nederland WindenergieinNederland KostenenBaten InclusiefeenberekeningvandeplannenvooreenNationaalEnergieakkoord Geschrevendoorir.JeroenR.F.Hetzler Gecontroleerddoordr.C.(Kees)lePair GecontroleerddoorProf.dr.RichardS.J.Tol

Nadere informatie

Stelling 7: Het % aftrek van de EIA moet verhoogd worden 50% is het hier (helemaal) mee eens. 10% is het hier (helemaal mee oneens.

Stelling 7: Het % aftrek van de EIA moet verhoogd worden 50% is het hier (helemaal) mee eens. 10% is het hier (helemaal mee oneens. Samenvatting d.d. 1 maart 2011 van hoofdrapportage online bliksemonderzoek Duurzame Energie Koepel, uitgevoerd in februari 2011 via het onafhankelijke onderzoeksbureau DirectResearch.nl naar actuele ontwikkelingen

Nadere informatie

Energiemonitor Zuid-Holland 2009. CO 2 en duurzame energie

Energiemonitor Zuid-Holland 2009. CO 2 en duurzame energie Energiemonitor Zuid-Holland 2009 CO 2 en duurzame energie Energiemonitor Zuid- Holland 2009 uitstoot CO 2 en duurzame energie Auteur :L.F. (Koldo) Verheij Documentnummer :21119863 Afdeling :Expertisecentrum

Nadere informatie

Groeiplan voor warmte. een initiatief van provincies, gemeenten en sector

Groeiplan voor warmte. een initiatief van provincies, gemeenten en sector Groeiplan voor warmte een initiatief van provincies, gemeenten en sector 27 november 2015 De Provincies Gelderland, Zuid-Holland, Noord-Holland, en Limburg, Metropoolregio Rotterdam Den Haag, de Gemeenten

Nadere informatie

Uitwerking categorie: Overig Hernieuwbaar (of wel de 186 PJ)

Uitwerking categorie: Overig Hernieuwbaar (of wel de 186 PJ) Uitwerking categorie: Overig Hernieuwbaar (of wel de 186 PJ) (tussenstand 1 mei 2015) Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel Achtergrond 186 PJ opgave ENERGIEAKKOORD VOOR DUURZAME GROEI Concrete afspraken

Nadere informatie

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken;

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken; INTENTIEVERKLARING CO 2 AFVANG, TRANSPORT en OPSLAG Partijen 1. De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, vertegenwoordigd door de heer ir. J. van der Vlist, Secretaris-Generaal

Nadere informatie

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in geleverde elektriciteit Feiten en conclusies uit de notitie van ECN Beleidsstudies Sinds 1999 is de se elektriciteitsmarkt gedeeltelijk geliberaliseerd. In

Nadere informatie

EEN NIEUWE AMBITIE IN ENERGIE

EEN NIEUWE AMBITIE IN ENERGIE EEN NIEUWE AMBITIE IN ENERGIE Een nieuwe ambitie in energie Verschuiving focus Noordwest-Europese markt naar regio Zuid-Holland Van elektriciteitsproductie naar energie Regionale binding MPP3 in nauwe

Nadere informatie

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015 Technisch-economische scenario s voor Nederland Ton van Dril 20 mei 2015 Overzicht Energieplaatje in historisch perspectief Hoeveel en hoe gebruiken we energie? Wat gebeurt er met verbruik en uitstoot

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie