SRON Spectrum. Nr. 11 juli Reizende ruimtecapsules. TROPOMI-SWIR-prototype. Kosmisch web. SRON Netherlands Institute for Space Research

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "SRON Spectrum. Nr. 11 juli 2008. Reizende ruimtecapsules. TROPOMI-SWIR-prototype. Kosmisch web. SRON Netherlands Institute for Space Research"

Transcriptie

1 SRON Spectrum Nr. 11 juli 2008 Reizende ruimtecapsules TROPOMI-SWIR-prototype Kosmisch web SRON Netherlands Institute for Space Research

2 Resultaten TROPOMI-SWIR-prototype SRON-onderzoekers testen het TROPOMI-SWIR-prototype. Het instrument werkt gekoeld het best en is daarom in een vrieskist geplaatst. Links zijn delen van de belichtingsoptiek te zien. De afgelopen twintig jaar heeft Nederland een sterke positie opgebouwd in atmosfeer remote sensing: het met satellietinstrumenten observeren van de aardse atmosfeer om hiermee de gassen te meten die belangrijk zijn voor de ozonlaag, luchtvervuiling, of die een rol spelen in het klimaat. Als voorbeeld kunnen we noemen het GOMEinstrument op ERS-2 (vanaf 1995), SCIAMACHY op ENVISAT (vanaf 2002), OMI op EOS-Aura (vanaf 2004) en GOME-2 op MetOp (vanaf 2006). In al deze instrumenten speelt Nederland een belangrijke rol, in de ontwikkeling van de instrumenten en de verwerking van de data. De opvolger van deze instrumenten is het TROPOMI-instrument, wat staat voor TROPOsferisch Monitoring Instrument. TROPOMI gaat alle goede eigenschappen van de voorgangers combineren én verbeteren. Het TROPOMI-instrument is onderdeel van het TRAQ-missievoorstel dat als een van de zes zogenoemde ESA Core Explorer voostellen beoordeeld wordt voor een mogelijke vlucht vanaf Een TROPOMI-achtig instrument wordt ook beoordeeld voor vlucht op GMES Sentinel-5, vanaf De beste kans op een missie is echter als demonstratiemissie de ESA/EU GMES Sentinel-5-missie: momenteel wordt in Europees kader gekeken of het mogelijk is om in 2014 een kleine satelliet te lanceren met daarop alleen een TROPOMI-instrument. Hiermee kan TROPOMI demonstreren wat het kan en worden de datasets van SCIAMACHY en OMI met verbeterde kwaliteit gecontinueerd. Figuur 1: Links de ontwerptekening van de SWIR-spectrometer met lichtpad en rechts een foto van het prototype (zonder deksel). Het licht komt onder via de entreespleet binnen, wordt door een vlakke spiegel, een holle spiegel en weer een vlakke spiegel naar het immersed tralie gestuurd, die het spectrum creëert. Dit wordt vervolgens door de cameraoptiek (in ons geval drie germanium lenzen) afgebeeld op de SWIR-detector. Short-Wave InfraRed Zoals eerder gesteld: TROPOMI is een verbetering van het OMIinstrument waarbij een 2600 km brede strook aarde onder de satelliet wordt bekeken, gecombineerd met de infraroodcapaciteiten van SCIAMACHY. In het Short-Wave InfraRed (SWIR) deel van het spectrum kunnen het vervuilingsgas koolmonoxide (CO) en het klimaatgas methaan (CH 4 ) in de aardse atmosfeer gemeten worden tot aan het aardoppervlak. Omdat de instrumentele combinatie van OMI en SWIR nog niet eerder vertoond is, hebben SRON, TNO, 2 SRON Spectrum juli 2008

3 Dutch Space, Mecon en KNMI met NIVR-PEP-financiering een prototype (breadboard genoemd) gebouwd en getest van het SWIR-kanaal van TROPOMI. Het doel van dit programma is om aan te tonen dat het instrumentconcept werkt door CO en CH 4 in het betreffende golflengtegebied (2,3-2,4 micron) te meten en te bewijzen dat de technologie rijp genoeg is voor toekomstige ruimtevaartapplicaties. Met name geldt dit dan voor het speciale immersed tralie en de SWIR-detector. De belangrijkste innovatie van het TROPOMI-SWIR-kanaal is het immersed tralie Als eerste in het testprogramma is de commerciële Franse SWIRdetector aan de tand gevoeld. Tot onze geruststelling blijkt deze zeer goed te zijn en aan bijna alle eisen te voldoen. Met deze detector is het mogelijk om spectra te meten die een factor tien beter zijn dan de spectra die nu door SCIAMACHY gegenereerd worden en waarmee nu al fantastische resultaten worden behaald (Gloudemans et al., 2006). Vervolgens is de totale spectrometer uitgebreid getest. De efficiency van de spectrometer is bijna 50%, wat wil zeggen dat de helft van het licht dat de spectrometer in komt de detector haalt. Dit is veel hoger dan in SCIAMACHY, waar maar 10% van het licht de eindstreep haalt. Figuur 2: Foto van drie dikke silicium schijven die uit de oven komen. Als referentie zijn vier normale silicium schijfjes toegevoegd. Figuur 3: Eind 2007 is Europa s eerste monolithisch immersed tralie gemaakt. Immersed tralie De belangrijkste innovatie van het TROPOMI-SWIR-kanaal is het immersed tralie. Hierover is eerder in SRON Spectrum 9 van december 2006 gerapporteerd. Door het infrarode licht eerst in een medium met een zekere brekingsindex, n, te sturen en daarna van binnenuit door een tralie te laten breken wordt het tralie n-keer efficiënter dan een klassiek tralie. Hiermee kan het tralie dus n-keer kleiner worden en het totale instrument n 3 -keer kleiner. SRON heeft samen met TNO immersed tralies ontwikkeld van silicium met een brekingsindex van 3,42. Hiermee is dus een volumewinst van de spectrometer behaald van ongeveer een factor 40! Dit is uiteraard zeer interessant voor ruimtevaarttoepassingen, omdat hiermee heel veel massa en uiteindelijk ook veel geld wordt bespaard. De spectrometer, zoals afgebeeld in figuur 1, is nu ongeveer 4 liter groot en 4 kg zwaar. Met een klassiek tralie zou dat ongeveer 120 liter en ongeveer 120 kg zijn geweest. Het TROPOMI-instrument gaat alle goede eigenschappen van de voorgangers combineren én verbeteren Het tralie dat in het prototype is gebruikt, is een ontwikkelmodel. Hierbij zijn de traliegroeven in een normaal plakje silicium geëtst. Vervolgens is dit 0,5 mm dikke plakje gezaagd en tegen een silicium prisma bevestigd. Zoals uit de metingen blijkt, werkt dit best goed, maar niet optimaal voor de toepassing. Daarom hebben SRON en TNO, gefinancierd door het NIVR, een vervolgprogramma opgezet om immersed tralies te maken uit één stuk silicium, dat wil zeggen monolithisch. Hiervoor worden alle lithografische stappen uitgevoerd op een 5 cm dikke schijf, waar vervolgens het prisma uit juli 2008 SRON Spectrum 3

4 gezaagd wordt. Dit klinkt makkelijk, maar het houdt in dat alle apparatuur die ontworpen is voor dunne schijfjes omgebouwd moet worden voor dikke schijven. Figuur 2 toont drie dikke schijven en enkele normale schijfjes die uit de oven komen waar ze van een coating zijn voorzien. Afgelopen winter is Europa s eerste monolithisch immersed tralie gemaakt, zie figuur 3. Deze zomer hopen we de kwalificatiemodellen te maken, waarbij we dan ook de sprong maken naar een verdubbelde lijndichtheid van het tralie zodat daarmee de bouw van de spectrometer een stuk gemakkelijker wordt. een gat door de meterdikke muur van de SRON-kelder gezaagd. Met enkele spiegels is het waterige zonnetje van 18 december 2007 naar het instrument geleid en zijn spectra genomen, zoals afgebeeld in figuur 4b. De conclusies van het TROPOMI-SWIR-prototypeprogramma zijn erg positief: de detector voldoet aan bijna alle eisen en kan toegepast worden voor de TROPOMI-SWIR-spectrometer. Het ontwikkelmodel van het speciaal door SRON en TNO ontwikkelde immersed tralie voldoet ook aan de eisen, hoewel verbeteringen mogelijk De TROPOMI-SWIR-spectrometer laat heel goede resultaten zien Direct zonlicht De echte test van de spectrometer is natuurlijk het meten van gasspectra. Dit is gedaan met een 30 cm gascel tussen de lamp en de spectrometer, met daarin koolmonoxide of methaan. In figuur 4a is een voorbeeld gegeven van methaan in de gascel bij drie verschillende drukken. De ultieme test die met het prototype is uitgevoerd, was het meten van direct zonlicht, gefilterd door de atmosfeer. Hiertoe is eerst zijn. Daaraan wordt momenteel gewerkt: in 2008 willen we een monolithisch immersed tralie afleveren met de eigenschappen die nodig zijn voor het vluchtmodel. De TROPOMI-SWIR-spectrometer laat heel goede resultaten zien. Deze worden gebruikt om het vluchtmodel verder te perfectioneren. Het eerste TROPOMI atmosferische spectrum laat zien wat de wetenschappers kunnen verwachten na de TROPOMI-lancering, hopelijk begin Ruud Hoogeveen transmittance signal [bu ms] wavelength [nm] wavelength [nm] Figuur 4a: Drie spectra van methaan in een gascel bij drie verschillende drukken. Figuur 4b: Eerste TROPOMI-spectrum van de zon met daarin de atmosferische absorptielijnen. Merk op hoe rijk het spectrum bij 2,3 micrometer is: heel duidelijk zijn tientallen methaanlijnen te zien, maar ook vele waterdamplijnen (bij 2323 en 2341 nm). De atmosferische CO-lijnen zijn zo zwak dat deze pas zichtbaar worden nadat gecorrigeerd is voor methaan en waterdamp. 4 SRON Spectrum juli 2008

5 Academische Jaarprijs voor Herschelproject Sterrenkundigen van de Rijksuniversiteit Groningen hebben de Academische Jaarprijs gewonnen met het project Ontdek het onzichtbare heelal. Met het prijzengeld, , willen de sterrenkundigen educatieve activiteiten ontwikkelen rond de infraroodsterrenkunde en de eind 2008 te lanceren ruimtetelescoop Herschel, waarvoor SRON HIFI ontwikkelt. Het Groningse team ontving de prijs afgelopen juni op de slotmanifestatie in de Leidse Schouwburg uit handen van minister Plasterk. De Herscheltelescoop met de 3,5 m grote spiegel op z n zij bij ESTEC. Teamcaptain Peter Barthel is als Mission Scientist aan het Herschelproject verbonden (foto: ESA). De Academische Jaarprijs is een jaarlijkse onderscheiding die bedoeld is om studenten en onderzoekers te motiveren om wetenschappelijk onderzoek op aansprekende wijze onder de aandacht van het brede publiek te brengen. De jury stond onder voorzitterschap van oud-staatssecretaris Rick van der Ploeg. Het team wil op verschillende manieren jong en oud informeren over de geheimen van infrarood De Groningse astronomen, onder leiding van prof. dr. Peter Barthel, kunnen met het geldbedrag hun project over de infraroodsterrenkunde gaan realiseren. In 2009, door de VN uitgeroepen tot Internationaal Jaar van de Sterrenkunde, worden de eerste resultaten verwacht van de binnenkort te lanceren ruimtetelescoop Herschel, die het in Nederland gebouwde infraroodinstrument HIFI aan boord heeft. Miss infrared universe Het team wil op verschillende manieren jong en oud informeren over de geheimen van infrarood. Schoolbezoeken met de RUG Discovery Truck een reizend laboratorium en een infraroodfotowedstrijd voor leerlingen onder de 16 staan onder meer op het projectenlijstje. De tien beste infraroodfoto s worden tentoongesteld in het science center NEMO in Amsterdam. De Discovery Truck 12 zal provinciesteden bezoeken zodat het algemeen publiek met huis-tuin-en-keukenexperimenten zelf infrarood kan ontdekken. Ook staat een verkiezing van een mister/miss infrared universe op het programma. juli 2008 SRON Spectrum 5

6 Ruimteonderzoekers in beeld De SRON-onderzoekers en technici, met verschillende achtergronden, drijfveren en passies, werken aan een groot aantal projecten en missies. Vier SRON-medewerkers aan het woord over hun werk, teamwork, publiekscommunicatie en projectmatig werk. Annemieke Gloudemans (32), Het SCIAMACHY-instrument, aan boord van de Europese ENVISATsatelliet, meet verschillende gassen in de atmosfeer. Met behulp van analist SCIAMACHY die SCIAMACHY-gegevens analyseer ik de verdeling van koolmonoxide in de atmosfeer. Koolmonoxide ontstaat bij niet-volledige verbrandingsreacties. Je vindt het veel in dichtbevolkte gebieden, Ik houd ervan verschillende disciplines te combineren door uitstoot van auto s of industrie, maar ook in gebieden waar bosbranden woeden. Luchtvervuilende gassen als koolmonoxide kunnen over grote afstanden worden getransporteerd en vormen dus een mondiaal probleem. In Amerika vreest men dan ook de toenemende vervuiling uit het snel groeiende Azië. Doordat satellieten overal op aarde kunnen meten, zijn ze essentieel om de brongebieden van deze gassen op te sporen en beter in kaart te brengen. Erg leuk aan dit werk is dat SRON van begin tot eind bij SCIAMACHY is betrokken. Van het ontwikkelen van het instrument, via het binnenkrijgen van de data, het analyseren, tot en met de interpretatie. Daarnaast heb ik altijd een voorliefde gehad voor het combineren van verschillende bètavakken. Daarom ben ik ook sterrenkunde gaan studeren; er zit chemie in, maar ook fysica, wiskunde en natuurlijk sterrenkunde. Vrijwel dezelfde combinatie van disciplines vind ik nu ook weer terug in mijn werk, dat maakt het heel boeiend. Trots Ik ervaar SRON als een instituut tussen de universiteit en het bedrijfsleven in. Aan de ene kant heerst er een universitaire onderzoeksfeer. Aan de andere kant werk je ook veel binnen extern gefinancierde projecten, dat maakt het meer bedrijfsmatig. Naast mijn werk doe ik ook graag nevenactiviteiten voor SRON. Zo zit ik al een paar jaar in de organisatiecommissie van de open dagen voor het publiek, tijdens de WetenWeek. Daar kan iedereen kennismaken met het werk bij SRON. En ik zit in de redactie van ons personeelsblad. Dat soort klussen doe ik omdat ik ze leuk vind, maar ook wel uit een soort trots op het instituut. Zo van: kijk eens wat voor interessant onderzoek hier wordt gedaan. 6 SRON Spectrum juli 2008

7 Pieter Dieleman (37), projectleider assemblage en testen HIFI HIFI is het grootste project dat SRON ooit heeft gedaan. Er is gedurende tien jaar heel hard aan gewerkt door topmensen. Ik mocht vorig jaar het team assemblage en testen gaan leiden. Wij zijn onder andere verantwoordelijk voor het inbouwen van het HIFI-instrument in de satelliet. We moeten hem zo testen dat het instrument vier jaar lang kan blijven werken in de ruimte, op een afstand die drie keer verder ligt dan de maan. Dat vraagt het beste van iedereen uit het team. Werken in een team is cruciaal voor het beste resultaat. Dat merkte ik onder andere een aantal jaren geleden toen ik als hobby een auto helemaal in en uit elkaar heb gehaald. Toen heb ik twee dingen geleerd. Om de auto echt perfect te maken, had ik het eigenlijk met meerdere mensen moeten doen. Zo is het hier ook, als je met een aantal mensen elkaar kunt aanvullen, kun je een echt hoge kwaliteit bereiken. Daarnaast leerde ik dat ik het leuk vind om precies te weten hoe iets in elkaar zit. Een eigenschap die ik met veel SRON-collega s deel volgens mij. En hoewel ik nu manager ben, zal de inhoud me altijd blijven boeien. Als je in een team elkaar kunt aanvullen, bereik je echt hoge kwaliteit Drijfveren Bij de mensen in mijn team en ook bij mezelf zie ik verschillende drijfveren. Op lange termijn is dat: wij maken het grootste ruimteinstrument dat Nederland ooit heeft voortgebracht. Daarnaast is er een gevoel dat je samen iets van de grond af hebt opgebouwd. Je bent al zo lang aan een instrument bezig. Eerst op papier en later in de praktijk. Je ziet het steeds mooier worden, het kan steeds meer. Dat inspireert ook enorm. En verder is een algemene drijfveer van velen hier: problemen oplossen, branden blussen. Daar gaan mensen heel hard van lopen. Dan moet en zal het probleem worden opgelost! juli 2008 SRON Spectrum 7

8 Martijn Smit (41), projectleider ExoMars Rond 2016 landt er een Europese missie op Mars. Aan boord van die missie is een seismometer die voor het eerst bevingen op Mars gaat meten. Een centraal onderdeel van die seismometer is een microchip die we ontwikkelen bij SRON. Het simpele feit dat er straks iets staat op Mars waar ik aan heb meegewerkt, vind ik fantastisch. Natuurlijk is wetenschappelijke meerwaarde die dit zal opleveren belangrijk, ook voor mij. Maar dat kan toch niet op tegen dat spannende gevoel. Ik werk nu zo n tien jaar bij SRON. In die periode heb ik een groei door kunnen maken. Na mijn promotie begon ik bij SRON als modelleerder. Echt rekenkundig en analytisch werk. Langzaam maar zeker ben ik opgeschoven richting het leiding geven aan projecten. Op dit moment ben ik fulltime projectleider. Dat betekent dat ik me minder met details van het project bemoei. De technisch specialisten, de chipontwerpers, doen dingen die ik absoluut niet zou kunnen. Maar door mijn achtergrond kan ik wel de taal van de technici spreken. Dat is een voordeel. Ik snap hun vragen, begrijp hoe zij tegen problemen aan kijken. Teamspirit Ik werk nu in een team, en dat is, als het allemaal lekker loopt, een kick. Het is een managementcliché, maar het succes van een project wordt voor het grootste deel bepaald door de teamspirit. Als die goed zit, dan kan je samen bergen verzetten. Er staat straks iets op Mars waaraan ik heb gewerkt Het onderzoekswerk bij SRON lijkt vaak op dat aan een universiteit. Met als belangrijkste verschil dat het hier meer projectmatig gebeurt. Er zijn harde deadlines om een concreet product op te leveren. Vaak is dat een ruimtemissie. Die vliegt op een bepaald moment, dat staat vast. Hoewel dat moment soms nog vele jaren duurt, zitten daarvóór veel toetsmomenten waarop we er moeten staan. De ExoMars-missie wordt bijvoorbeeld pas in 2015 gelanceerd. Maar eind 2008 hebben we een heel belangrijk toetsmoment van het voorontwerp. Daar moeten we met vlag en wimpel slagen! Zo blijft het werk voortdurend spannend. 8 SRON Spectrum juli 2008

9 Peter Kohsiek (32), product assurance manager Ik hoor vaak van collega s dat ze al op jonge leeftijd ruimtevaart en sterrenkunde als hobby hadden. Bij mij was dat ook zo. Daarnaast had ik een voorliefde voor elektronica. Als klein jongetje was ik al bezig met het maken van robotjes en dergelijke. Later ben ik natuurkunde gaan studeren. Maar die hobby s uit je jeugd neem je toch je hele leven mee. Voor mij zijn ze zeker belangrijk om het hier naar m n zin te hebben. Als klein jongetje was ik al fan van ruimtevaart Als product assurance manager heb ik te maken met de complete looptijd van een project. Sommige SRON-projecten kunnen wel vijftien jaar duren! Dus met mijn zeven jaar SRON-ervaring ben ik eigenlijk pas op de helft Zulke lange looptijden leveren ook een ander begrip van tijd op. Vorig jaar hebben we een speciaal filter ontwikkeld én gebouwd in een periode van zes maanden. Dat is voor SRON-begrippen echt lastminutewerk. Veel medewerkers krijgen echt een persoonlijke binding met hun werk. Dat zie je bijvoorbeeld terug in hun gedrevenheid om perfect werk af te leveren. Mijn werk bestaat uit het ontwikkelen en uitvoeren van kwaliteitsbeleid. In de diverse fasen van een project heb ik verschillende rollen. Die variëren van het beoordelen van materialen, het vaststellen van de productieprocessen tot het letten op afwijkingen tijdens de bouw. Het leuke van deze functie is dat ik een groot deel van SRON zie. Ik kom door het hele instituut met mensen in aanraking, van hoog tot laag en door alle divisies heen. Kwaliteitskunde De afgelopen jaren heb ik veel bijgeleerd op het gebied van kwaliteitsmanagement. Ik deed onder andere een tweejarige post- HBO-opleiding op dat gebied. Die studie heb ik afgerond met een scriptie over het borgen van kennis en informatie binnen onze groep. Dat is belangrijk, want als onze oudere werknemers vertrekken, moeten we hun kennis binnenboord houden. Mijn scriptie is voorgedragen voor de Nederlandse prijs voor kwaliteitskunde, samen met negentien andere inzendingen. Uiteindelijk ben ik tweede geworden in die verkiezing. Foto s: Ivar Pel/SRON juli 2008 SRON Spectrum 9

10 Ruimtetelescoop traceert deel verborgen kosmische materie SRON bouwde de reflectietraliespectrometer van de Europese röntgensatelliet XMM-Newton (beeld: ESA). SRON-astronomen hebben een deel van de verborgen materie in het heelal gevonden. Het bestaan van de materie, een heet ijl gas dat verspreid door het heelal hangt als strengen van een kosmisch web, is al tien jaar een theorie. Met behulp van de voor röntgenstraling gevoelige ruimtetelescoop XMM-Newton en door een slimme gedachte van astronoom Norbert Werner, lukte het de verborgen materie daadwerkelijk te zien. De onderzoekers publiceerden hun ontdekking samen met hun Duitse collega s in het vakblad Astronomy and Astrophysics. Hoe ver onze astronomische kennis ook reikt, van het allergrootste deel van het heelal hebben we geen flauw idee wat we ons erbij voor moeten stellen. Zo n 72 procent van het heelal is raadselachtige donkere energie, ongeveer 23 procent de al even mysterieuze donkere materie. Slechts 5 procent van het heelal bestaat uit materie zoals wij dat kennen: protonen en neutronen die samen met elektronen atomen vormen waaruit sterren, planeten en het leven daarop opgebouwd zijn. SRON-astronoom Jelle Kaastra: Maar als we nu al die sterren, planeten en het gas daartussen bij elkaar optellen, komen we slechts tot de helft van die 5 procent. De rest is simpelweg zoek. De materie is verdeeld door het heelal als een web van draadachtige structuren van ijl gas en donkere materie: het kosmisch web 10 SRON Spectrum juli 2008

11 Van het allergrootste deel van het heelal hebben we geen flauw idee wat we ons erbij voor moeten stellen Toch bestond er een vermoeden waar die verborgen materie zich zou kunnen bevinden. Kaastra: Volgens de theorieën is materie verdeeld door het heelal als een web van draadachtige structuren van ijl gas en donkere materie: het kosmisch web. Tussen de draden zitten holtes die door het uitdijen van het heelal steeds groter worden. Op de knooppunten van het web is de dichtheid het grootst en daar ontstaan dan ook de grootste structuren van het heelal: clusters van sterrenstelsels. Heet en ijl gas Doordat het gas in de draden zo ijl en zo heet is, leek waarnemen onmogelijk en bleef het grootste deel van het kosmisch web vooralsnog theorie, aldus Kaastra. Dat bleef zo totdat promovendus Norbert Werner op het idee kwam de röntgensatelliet XMM- Newton te richten op twee clusters van sterrenstelsels die vanuit ons perspectief op één lijn staan. Norbert Werner: De clusters Abell 222 en Abell 223 staan precies zo dat ik, als er heet gas tussen zou hangen, met XMM-Newton zo veel mogelijk in één keer in mijn blikveld had en het dus zou moeten zien. De plaatjes die XMM-Newton ervan maakte, spraken boekdelen. De verbinding tussen de clusters die we zien in de waarnemingen is zeer waarschijnlijk het heetste en dichtste deel van het ijle gas waaruit het kosmisch web is opgebouwd, vertelt Norbert Werner. Daarmee hebben we waarschijnlijk de protonen en neutronen die we kwijt waren, gevonden en in principe de hoeveelheid materie in het heelal die we thuis kunnen brengen verdubbeld. Nieuwe ultragevoelige röntgensensoren De astronomen zetten hun zoektocht voort. Jelle Kaastra: Het is nu zaak om nog meer van deze clusters te zoeken die zo handig op één Simulatie van het kosmisch web. Clusters van melkwegstelsels ontwikkelen zich op de knooppunten van het web, daar waar de dichtheid het hoogst is (beeld: Springel et al., Virgo Consortium). Het is nu zaak om nog meer van deze clusters te zoeken die zo handig op één lijn staan lijn staan. Intussen werken ruimteonderzoekers in de laboratoria van SRON aan nieuwe ultragevoelige röntgensensoren, die op een toekomstige ruimtetelescoop het kosmisch web waarvan we nu nog maar één draad hebben gezien, verder moeten ontwarren. XMM-Newton is de röntgentelescoop van de Europese ruimtevaartorganisatie ESA; hij werd in 1999 in de ruimte gebracht. SRON bouwde voor XMM-Newton de reflectietraliespectrometer, een instrument dat de röntgenstraling uit het heelal tot in detail ontrafelt en analyseert. Op filament staan animaties over deze verborgen kosmische materie. Jasper Wamsteker juli 2008 SRON Spectrum 11

12 Nederland bepaalt ruimtevaartkoers Het jaar 2008 is een belangrijk jaar voor de Nederlandse ruimtevaart en niet in het minst voor SRON. Enkele belangrijke mijlpalen hebben we al achter de rug, zoals de lancering van de Europese onderzoeksmodule voor ISS, Columbus, en de succesvolle aankoppeling van het ruimtevrachtschip ATV. Voor de boeg hebben we nog onder andere de lancering van zwaartekrachtsatelliet GOCE, begin september, waarbij SRON reeds sinds het prille begin betrokken is, en werken we toe naar de lancering van Herschel met daarin het onder leiding van SRON gebouwde hart, HIFI. Daarnaast spelen voortdurend de ontwikkelingen aan potentieel Nederlandse bijdragen aan de nieuwe Europese Marsmissie ExoMars SRON ontwikkelt de elektronica voor de seismometer en bouw van het nieuwe Nederlandse aardobservatie-instrument TROPOMI, waarvan in de R&D-kelders van SRON het prototype van de infraroodsensor staat. Besluitvorming over de toekomst van ExoMars en TROPOMI en de Nederlandse bijdrage daaraan moet in de loop van het jaar plaatsvinden door ESA en de Nederlandse overheid. Eind november bepaalt Europa haar ruimtevaartkoers tijdens de ESAministersconferentie die gehouden wordt in Den Haag. Ter voorbereiding daarvan De ruimtecapsules van de tentoonstelling, geopend door minister Maria van der Hoeven van Economische Zaken en André Kuipers, staan vanaf begin oktober in de Statenpassage van de Tweede Kamer. Ruimtecapsules Voor de Nederlandse ruimtevaartbedrijven en -instituten is dit aanleiding om de Tweede Kamerleden, ministeries en breed publiek zo goed mogelijk te informeren over de huidige status en de toekomstmogelijkheden van de Nederlandse ruimtevaart. Met dit doel ontwikkelden Nederlandse ruimtevaartbedrijven en -instituten een reizende tentoonstelling bestaande uit drie ruimtecapsules waarin in de vorm van filmpjes allerlei informatie over de Nederlandse ruimtevaart gepresenteerd Eind november bepaalt Europa haar ruimtevaartkoers tijdens de ESA-ministersconferentie in Den Haag bespreekt de Tweede Kamer in oktober een beleidsbrief gebaseerd op het advies van SRON en NIVR voor de Nederlandse inzet op de ministersconferentie. De brief wordt aangeboden door de minister van Economische Zaken, mede namens de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Eind januari bracht minister Plasterk een bezoek aan SRON om zich persoonlijk te laten informeren over de status en toekomst van het Nederlands ruimteonderzoek. Hij werd ontvangen en rondgeleid door algemeen directeur Karel Wakker (links) en adjunctdirecteur Roel Gathier (rechts). wordt. De tentoonstelling is zijn reis in januari dit jaar begonnen in het ministerie van EZ en reist sindsdien door het land. De capsules doen verschillende locaties aan, waaronder het Aviodrome, het ministerie van OCW en het World Trade Center. De eerste drie weken van oktober, de periode waarin ruimtevaart ook een gespreksonderwerp is in de Kamer, staat de tentoonstelling in de Statenpassage van de Tweede Kamer. Jasper Wamsteker 12 SRON Spectrum juli 2008

13 Status HIFI In 2008 wordt de Europese ruimtetelescoop Herschel gelanceerd. Deze satelliet zal straling in het verre infrarood en submillimetergebied detecteren. SRON heeft de leiding over de bouw van een van de drie instrumenten aan boord: het HIFI-instrument, Heterodyne Instrument for the Far Infrared. In SRON Spectrum houden we u in elk nummer op de hoogte van de laatste ontwikkelingen en tests. Sinds 16 april 2008 is Herschel volledig geïntegreerd. Toen werd de telescoopspiegel, met een diameter van 3,5 meter, op de satelliet geplaatst. De zonnepanelen waren enige dagen daarvoor aangebracht. In juli 2007 is HIFI overgedragen aan ESA. Sindsdien zijn HIFI en de twee andere instrumenten PACS en SPIRE geïntegreerd in de Herschel-satelliet en zijn er allerlei tests uitgevoerd om te zien of ze naar behoren functioneren. Ook in de zomer 2008 worden HIFI, PACS en SPIRE goed in de gaten gehouden. De geheel geassembleerde satelliet Herschel ondergaat op het technologisch centrum ESTEC in Noordwijk diverse tests die erop gericht zijn om vast te stellen dat de satelliet aan de specificaties voldoet; en dus gelanceerd kan worden en de omstandigheden in de ruimte zal overleven. Waren de afzonderlijke onderdelen al eens getest of ze bestand waren tegen de trillingen van de lancering, nu wordt de gehele satelliet met alles aan boord aan een trilproef onderworpen. Ook wordt Herschel onderworpen aan de omstandigheden in de ruimte. Gedurende enige weken staat de satelliet in een vacuüm testkamer waar de temperatuur net zo laag is als in de ruimte. Een test hieraan voorafgaand is de Electromagnetic Compatibility (EMC) test om vast te stellen of alle elektrische en elektronische delen van de satelliet naar behoren functioneren. Instrument Control Center Bij het testen van HIFI is nog steeds een deel van de SRONmedewerkers actief betrokken. Een andere groep binnen SRON, te weten het HIFI Instrument Control Center (HIFI ICC), is al geruime tijd bezig met de operationele fase van HIFI: de aansturing en kalibratie van het instrument en het verkrijgen en analyseren van de gegevens. Reina de Lange In april 2008 zijn bij het technologisch centrum ESTEC ook het zonnescherm en de -panelen op de Herschel-satelliet geplaatst (foto: ESA). Voorbereidingen om de 3,5 m grote telescoopspiegel te integreren met de satelliet. Het is de grootste telescoopspiegel ooit op een satelliet (foto: ESA). juli 2008 SRON Spectrum 13

14 KORT NIEUWS Nederlandse ruimte-elektronica doorstaat Marstest Speciale microchips, ontwikkeld door SRON voor een missie naar Mars, hebben een nagebootste reis naar de rode planeet met succes doorstaan. De stralingsniveaus die voor normale elektronica vernietigend zouden zijn, hebben onze chips nauwelijks aangetast, aldus projectleider Martijn Smit, die verwacht later in 2008 een volledig functionele chip voor de nieuwe Europese Marsmissie ExoMars op tafel te kunnen leggen. De gevolgen van geologische activiteit zijn duidelijk zichtbaar in het landschap van Mars. De enorme scheur in het Marsoppervlak, duidelijk zichtbaar in het midden van de foto, is waarschijnlijk ontstaan door platentektoniek (foto: NASA). De ESA-missie ExoMars zal vermoedelijk over zes jaar landen op Mars (beeld: ESA). Het kan rommelen op Mars. De lawines die de NASA-ruimtesonde Mars Reconnaissance Orbiter fotografeerde, hadden waarschijnlijk een Marsbeving of een meteorietinslag als oorzaak. Maar echt gemeten zijn deze trillingen in het Marsoppervlak nog nooit. Toch kunnen dit soort metingen ons veel leren over het inwendige van Mars en daarmee over de ontstaansgeschiedenis van de planeet. In tegenstelling tot de aarde heeft Mars nauwelijks een atmosfeer en veroorzaakt de kern geen magneetveld, vertelt Smit. Seismische metingen kunnen meer inzicht geven in de samenstelling van de kern van Mars. Mogelijk geven ze een antwoord op de vraag waarom Mars geen magneetveld heeft en of er een relatie is met het ontbreken van een atmosfeer die leven aan het Marsoppervlak mogelijk maakt. Seismometer Daarom wordt de toekomstige Marsmissie ExoMars van de Europese ruimtevaartorganisatie ESA volgens de huidige plannen uitgerust met een seismometer, een instrument dat trillingen in het Marsoppervlak kan meten. En de eisen die wetenschappers aan het instrument stellen, liegen er niet om. De seismometer op ExoMars moet grote en kleine, sterke en zwakke, en snelle en langzame veranderingen in het Marsoppervlak kunnen meten, en dan ook graag met de grootst mogelijke precisie, zegt Martijn Smit. De chips die SRON ontwikkelt, moeten deze signalen van de seismometer zonder enig verlies aan informatie omzetten in digitale signalen, die uiteindelijk naar de aarde gezonden worden. Zes jaar SCIAMACHY in de ruimte Broeikasgassen als oorzaak van klimaatverandering Koolstofdioxide- en methaanwaarnemingen van het SCIAMACHYinstrument hebben geleid tot nieuwe inzichten in de uitstoot van methaan door tropische regenwouden en moerasgebieden, en in de seizoensgang en regionale variaties in kooldioxide boven land. SRON ontwikkelde de detectoren voor het SCIAMACHY-instrument op de ESAmilieusatelliet Envisat (beeld: ESA). 14 SRON Spectrum juli 2008

15 Dit is een mijlpaal voor atmosferische metingen vanuit de ruimte en voor de wetenschappelijke kennis van het systeem aarde. SCIAMACHY, op de Europese milieusatelliet Envisat, is het eerste en tot nu toe enige satellietinstrument dat deze broeikasgassen kan meten vanaf de grond, waar de uitstoot plaatsvindt, tot aan de top van de atmosfeer. Behalve metingen van luchtvervuiling, de ozonlaag en broeikasgassen, levert SCIAMACHY onder meer gegevens van veranderingen in de stralingsintensiteit van de zon, interacties tussen de hogere atmosfeer en deeltjes uitgestoten door de corona van de zon, roetwolken van meteoren. SCIAMACHY levert ook belangrijke informatie over de oceaankleur en fytoplankton in de oceaan. Het Duits/Nederlands/Belgische instrument SCIAMACHY vierde 19 mei 2008 zijn zesde verjaardag van SCIAMACHY in Vaals, bij het Drielandenpunt. Opvolger TROPOMI De methaanemissies die SCIAMACHY registreerde boven de rijstvelden, tussen augustus en oktober 2004 (beeld: ESA). Met de ruimte-instrumenten SCIAMACHY op de ESA-satelliet Envisat en OMI op de NASA-satelliet EOS-AURA speelt Nederland een vooraanstaande rol in het atmosferisch ruimteonderzoek. Het KNMI en SRON zijn samen met de Nederlandse ruimtevaartindustrie bezig met de voorbereiding van een nieuw ruimte-instrument, TROPOMI, dat het beste van SCIAMACHY en OMI combineert. Kosmische supermagneet verspreidt mysterieuze morsecode Astronomen van SRON hebben mysterieuze pulsen ontdekt die uitgezonden worden door een extreem magnetische ster. De magnetische ster, een magnetar, zendt de pulsen uit als röntgenstraling met zeer hoge energie. De astronomen maakten gebruik van de ESA-ruimtetelescopen INTEGRAL en XMM-Newton en de NASAsatelliet RXTE. Soms bevestigen waarnemingen een wetenschappelijke theorie perfect, maar vaak ook brengen telescopen totaal nieuwe fenomenen aan het licht. Dat overkwam Peter den Hartog. Ik was op een Magnetars zijn de sterkste magneten in het heelal (beeld: ESA). sterrenkaart gemaakt met de ruimtetelescoop INTEGRAL op zoek naar nieuwe bronnen van röntgenstraling met hoge energie. Tot onze verrassing bleek aan de rand van die kaart een ster zichtbaar die we kenden als magnetar, maar waarvan we totaal niet verwachtten dat hij dit soort straling uit zou zenden, zegt Den Hartog, die onmiddellijk na deze vondst nieuwe waarneemtijd met INTEGRAL aanvroeg voor vervolgonderzoek. Vuurtoren Magnetars zijn kleine compacte neutronensterren met een magneetveld dat een miljard keer sterker is dan wat kunstmatig te maken is op aarde. Het zijn de sterkste magneten in het heelal. Ze hebben een massa van anderhalf keer de zon, maar die zit gepropt in een bolletje met een straal van tien kilometer. Hoe ze precies ontstaan is een raadsel. Doordat ze enorme hoeveelheden energie uitzenden in de vorm van röntgenstraling hebben ze een levensduur van slechts tienduizend jaar. De magnetars draaien als een dolle om hun as, waardoor ze als een vuurtoren regelmatig een bundel straling het heelal in slingeren. Die röntgenstraling bereikt het aardoppervlak niet, maar is wel zichtbaar met röntgentelescopen in de ruimte. De INTEGRAL-satelliet is sinds oktober 2002 operationeel in de ruimte (beeld: ESA). september 2007 SRON Spectrum 15

16 Colofon SRON Spectrum is de nieuwsbrief van SRON Netherlands Institute for Space Research en verschijnt drie keer per jaar. In SRON Spectrum gepubliceerde meningen en opvattingen vallen onder de verantwoording van de redactie en weerspiegelen niet noodzakelijk het standpunt van de directie van SRON. SRON maakt deel uit van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek, NWO. Wilt u zich aan- of afmelden voor SRON Spectrum, stuur dan een naar Uitgave SRON Netherlands Institute for Space Research Sorbonnelaan 2, 3584 CA Utrecht T F Redactie Jasper Wamsteker, Tessa Knaake, Hans Braun, Reina de Lange, Ruud Hoogeveen, Marcel Ridder Vormgeving Buro Kloeg, Bunnik Productie PrintPartners Ipskamp bv, Enschede Figuur cover. SRON-astronomen hebben een deel van de verborgen materie in het heelal gevonden. Het bestaan van de materie, een heet ijl gas dat verspreid door het heelal hangt als strengen van een kosmisch web, is al tien jaar een theorie. Het beeld toont de twee clusters van sterrenstelsels Abell 222 en Abell 223, die op één lijn liggen. De rode band ertussen is een streng van het kosmisch web (beeld: J. Dietrich (ESO), N. Werner (SRON), A. Finoguenov (MPE)).

Ruimteonderzoek in Nederland

Ruimteonderzoek in Nederland Ruimteonderzoek in Nederland Of; de kruisbestuiving tussen wetenschap en technologie Gerard Cornet, stafmedewerker SRON 1 Wat is ruimteonderzoek? Wetenschappelijk onderzoek dat gebruik maakt van satellieten

Nadere informatie

TO BOLDLY GO WHERE NO ONE HAS GONE BEFORE... EEN NIEUWE KOERS IN HET WETENSCHAPPELIJK RUIMTEONDERZOEK

TO BOLDLY GO WHERE NO ONE HAS GONE BEFORE... EEN NIEUWE KOERS IN HET WETENSCHAPPELIJK RUIMTEONDERZOEK TO BOLDLY GO WHERE NO ONE HAS GONE BEFORE... EEN NIEUWE KOERS IN HET WETENSCHAPPELIJK RUIMTEONDERZOEK De nieuwe strategie van SRON... De ruimte: de laatste grens. Dit is de nieuwe langetermijnstrategie

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 9.1 De hemel Wanneer s nachts naar een onbewolkte hemel wordt gekeken is het eerste wat opvalt de vele fonkelende sterren. Met wat geluk kan ook de melkweg worden gezien als een

Nadere informatie

Introductie Ruimtemissie Rosetta

Introductie Ruimtemissie Rosetta Introductie Ruimtemissie Rosetta klas 1-2 Tien jaar kostte het ruimtesonde Rosetta om op de plaats van bestemming te komen: komeet 67P/Churyumov-Gerasimenko: een reis van bijna 6,4 miljard kilometer. Rosetta

Nadere informatie

Netherlands Space Office Postbus 93144 2509 AC Den Haag t 070 373 4500. e info@spaceoffice.nl w www.spaceoffice.nl

Netherlands Space Office Postbus 93144 2509 AC Den Haag t 070 373 4500. e info@spaceoffice.nl w www.spaceoffice.nl Netherlands Space Office Postbus 93144 2509 AC Den Haag t 070 373 4500 e info@spaceoffice.nl w www.spaceoffice.nl Het Netherlands Space Office (NSO) is de Nederlandse ruimtevaartorganisatie. Het NSO is

Nadere informatie

Je weet dat hoe verder je van een lamp verwijderd bent hoe minder licht je ontvangt. Een

Je weet dat hoe verder je van een lamp verwijderd bent hoe minder licht je ontvangt. Een Inhoud Het heelal... 2 Sterren... 3 Herzsprung-Russel-diagram... 4 Het spectrum van sterren... 5 Opgave: Spectraallijnen van een ster... 5 Verschuiving van spectraallijnen... 6 Opgave: dopplerverschuiving...

Nadere informatie

1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002

1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002 1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002 1 Kosmische straling Onder kosmische straling verstaan we geladen deeltjes die vanuit de ruimte op de aarde terecht komen. Kosmische straling is onder

Nadere informatie

Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden

Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden 22 oktober 2010 STERREWACHT LEIDEN ASTROCHEMIEGROEP Prof. Ewine van Dishoeck Prof. Xander Tielens Prof. Harold Linnartz Dr. Michiel Hogerheijde 10 postdocs 12 promovendi

Nadere informatie

Waar komt het allemaal vandaan?

Waar komt het allemaal vandaan? Erik Verlinde Opening Academisch Jaar 2011 2012 Waar komt het allemaal vandaan? Dames en heren, Na deze leuke bijdrage van José van Dijck aan mij de beurt om u iets te vertellen passend bij het thema de

Nadere informatie

GEEF STERRENKUNDE DE RUIMTE! SPECTROSCOPISCH ONDERZOEK VAN STERLICHT INTRODUCTIE

GEEF STERRENKUNDE DE RUIMTE! SPECTROSCOPISCH ONDERZOEK VAN STERLICHT INTRODUCTIE LESBRIEF GEEF STERRENKUNDE DE RUIMTE! Deze NOVAlab-oefening gaat over spectroscopisch onderzoek van sterlicht. Het is een vervolg op de lesbrief Onderzoek de Zon. De oefening is bedoeld voor de bovenbouw

Nadere informatie

Gravitatiegolven & Technology Transfer

Gravitatiegolven & Technology Transfer Gravitatiegolven & Technology Transfer Nikhef onderzoekers spelen een leidende rol in het onderzoek naar gravitatiegolven. Deze minuscule rimpelingen in ruimte-tijd vereisen naast complexe data analyse

Nadere informatie

De Nederlandse bijdrage aan ENVISAT Arno Landewers, 13 januari 2010

De Nederlandse bijdrage aan ENVISAT Arno Landewers, 13 januari 2010 De Nederlandse bijdrage aan ENVISAT Arno Landewers, 13 januari 2010 De Europese ENVISAT satelliet is de eerste satelliet welke geheel ontwikkeld is voor observatie van de chemische samenstelling van de

Nadere informatie

Nieuwe resultaten van de zoektocht naar het Higgs deeltje in ATLAS

Nieuwe resultaten van de zoektocht naar het Higgs deeltje in ATLAS Nieuwe resultaten van de zoektocht naar het Higgs deeltje in ATLAS Op 4 juli 2012 presenteerde het ATLAS experiment een update van de actuele resultaten van de zoektocht naar het Higgs deeltje. Dat gebeurde

Nadere informatie

Zwart gat Simulatie KORTE BESCHRIJVING

Zwart gat Simulatie KORTE BESCHRIJVING Zwart gat Simulatie KORTE BESCHRIJVING Veel kinderen hebben ooit al gehoord van een zwart gat, en ze weten dat het een bodemloze put is. Als iets in een zwart gat valt, kan het er onmogelijk uit ontsnappen

Nadere informatie

UW PARTNER VOOR VACUÜM- EN PRECISIE- TECHNOLOGIE, VAN IDEE TOT REALISATIE.

UW PARTNER VOOR VACUÜM- EN PRECISIE- TECHNOLOGIE, VAN IDEE TOT REALISATIE. UW PARTNER VOOR VACUÜM- EN PRECISIE- TECHNOLOGIE, VAN IDEE TOT REALISATIE. Dat is onze belofte. DeRoovers heeft een brede ervaring op het gebied van product ontwikkeling. Een rode draad in deze ervaring

Nadere informatie

Radiotelescoop op de maan?

Radiotelescoop op de maan? Netherlands Institute for Radio Astronomy Radiotelescoop op de maan? - Dr. Raymond Oonk Astronoom in de Astronomy Group (ASTRON) ASTRON is part of the Netherlands Organisation for Scientific Research (NWO)

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting De spectroscopie en de chemie van interstellaire ijs analogen Het onderzoek dat in dit proefschrift wordt beschreven richt zich op laboratorium experimenten die astrochemische processen nabootsen onder

Nadere informatie

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam:

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Zoeken naar leven Jouw werkbladen In NEMO Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Zoeken naar leven Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 11-2014 1 Zoeken naar leven Wat

Nadere informatie

Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden

Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden 30 oktober 2009 Sterrewacht Leiden Astrochemiegroep Prof. Ewine van Dishoeck Prof. Harold Linnartz Dr. Michiel Hogerheijde 5 postdocs 12 promovendi (aio s) Stervorming

Nadere informatie

Radiotelescopen. N.G. Schultheiss

Radiotelescopen. N.G. Schultheiss 1 Radiotelescopen N.G. Schultheiss 1 Inleiding In de module Het uitdijend Heelal hebben we gezien dat het heelal steeds groter wordt. Bijgevolg zijn de lichtstralen van melkwegstelsels die ver van ons

Nadere informatie

Oog voor detail. ozone monitoring instrument

Oog voor detail. ozone monitoring instrument ozone monitoring instrument Oog voor detail Het Ozone Monitoring Instrument (omi) is een satellietinstrument dat dagelijks wereldwijd metingen doet aan de samenstelling van de atmosfeer. Met deze metingen

Nadere informatie

Contents. Nederlandse samenvatting 1. Bibliography 6

Contents. Nederlandse samenvatting 1. Bibliography 6 Contents Nederlandse samenvatting 1 Bibliography 6 1 De terugkoppeling van protosterren op hun omgeving. Een onderzoek naar heet moleculair gas met Herschel Stervorming Het ontstaan van ons eigen zonnestelsel

Nadere informatie

Korte beschrijving van het project Inhoud van dit document Contactinformatie Team: Email: Telefoon: Persinformatie

Korte beschrijving van het project Inhoud van dit document Contactinformatie Team: Email: Telefoon: Persinformatie SpaceBillboard Onze missie is om mensen te inspireren en ruimtevaartonderzoek te steunen, door het eerste reclamepaneel ooit in de ruimte te lanceren. Korte beschrijving van het project SpaceBillboard

Nadere informatie

Wordt echt spannend : in 2015 want dan gaat versneller in Gevene? CERN echt aan en gaat hij draaien op zijn ontwerp specificaties.

Wordt echt spannend : in 2015 want dan gaat versneller in Gevene? CERN echt aan en gaat hij draaien op zijn ontwerp specificaties. Nog niet gevonden! Wordt echt spannend : in 2015 want dan gaat versneller in Gevene? CERN echt aan en gaat hij draaien op zijn ontwerp specificaties. Daarnaast ook in 2015 een grote ondergrondse detector.

Nadere informatie

Atmosfeeronderzoek bij SRON

Atmosfeeronderzoek bij SRON Atmosfeeronderzoek bij SRON Hans Schrijver 1, Ilse Aben 1, Frank Helderman 1, Quintus L. Kleipool 2 1 Stichting Ruimteonderzoek Nederland (SRON), Utrecht 2 Stichting Ruimteonderzoek Nederland (SRON), Groningen

Nadere informatie

SRON-spectrum nummer 1, november 2001. Nummer 1, november 2001. Geachte lezer, heeft geleverd, en wordt er hard gewerkt

SRON-spectrum nummer 1, november 2001. Nummer 1, november 2001. Geachte lezer, heeft geleverd, en wordt er hard gewerkt spectrum Nummer 1, november 2001 Inhoud 40 jaar Nederlands Ruimteonderzoek 1 Nederlands-Italiaanse satelliet BeppoSAX ondergaat een kleine hersenoperatie 3 Project HIFI wordt tastbaar 4 Interview: 40 jaar

Nadere informatie

Materie bouwstenen van het heelal FEW 2009

Materie bouwstenen van het heelal FEW 2009 Materie bouwstenen van het heelal FEW 2009 Prof.dr Jo van den Brand jo@nikhef.nl 2 september 2009 Waar de wereld van gemaakt is De wereld kent een enorme diversiteit van materialen en vormen van materie.

Nadere informatie

Ruud Visser Promovendus, Sterrewacht Leiden

Ruud Visser Promovendus, Sterrewacht Leiden Ruud Visser Promovendus, Sterrewacht Leiden 19 februari 2009 Sterrewacht Leiden Astrochemiegroep Prof. Ewine van Dishoeck Prof. Harold Linnartz Dr. Michiel Hogerheijde 5 postdocs 12 promovendi (aio s)

Nadere informatie

Nederland en Ruimtevaart

Nederland en Ruimtevaart Nederland en Ruimtevaart 2 Inhoud Voorwoord van de minister klimaat Toepassingen Wetenschap Ontdekkingsdrang Economie Werkgelegenheid Feiten en cijfers estec noordwijk Colofon 3 4 8 12 16 20 24 28 30 31

Nadere informatie

Nederland en Ruimtevaart

Nederland en Ruimtevaart Nederland en Ruimtevaart 2 Voorwoord Inhoud Maria van der Hoeven, minister van Economische Zaken (coördinerend minister voor ruimtevaart) Voorwoord van de minister 3 klimaat 4 Toepassingen 8 Wetenschap

Nadere informatie

Test je kennis! De heelalquiz

Test je kennis! De heelalquiz Test je kennis! heelalquiz Introductie les 3 Planeten, sterren, manen, de oerknal. Het zijn termen die leerlingen vast wel eens voorbij hebben horen komen. Maar wat weten de leerlingen eigenlijk al van

Nadere informatie

De wetenschappelijk kant van "Advanced Instrumentation" Big Science in het SRON programma. en de kansen die hieruit volgen

De wetenschappelijk kant van Advanced Instrumentation Big Science in het SRON programma. en de kansen die hieruit volgen De wetenschappelijk kant van "Advanced Instrumentation" Big Science in het SRON programma en de kansen die hieruit volgen Gerard Cornet Henk van der Linden Henk Hoevers SRON and BIG Science To conceive

Nadere informatie

178 Het eerste licht

178 Het eerste licht 178 Het eerste licht Het eerste licht et ontstaan van het heelal heeft de mensheid al sinds de vroegste beschavingen bezig H gehouden. Toch heeft het tot de vorige eeuw geduurd voor een coherent model

Nadere informatie

Het draait allemaal om de Zon!

Het draait allemaal om de Zon! Het draait allemaal om de Zon! De zon: een doodgewone ster Henny J.G.L.M. Lamers Sterrenkundig Instituut Universiteit Utrecht lamers@astro.uu.nl astro.uu.nl Een reusachtige gloeiend hete gasbol De zon

Nadere informatie

Uitdijing van het heelal

Uitdijing van het heelal Uitdijing van het heelal Zijn we centrum van de expansie? Nee Alles beweegt weg van al de rest: Alle afstanden worden groter met zelfde factor a(t) a 4 2 4a 2a H Uitdijing van het heelal (da/dt) 2 0 a(t)

Nadere informatie

Presentatie bij de cursusbrochure Sterrenkunde voor Jongeren

Presentatie bij de cursusbrochure Sterrenkunde voor Jongeren JongerenWerkGroep voor Sterrenkunde Presentatie bij de cursusbrochure Sterrenkunde voor Jongeren 1 Inhoud Wat is de JWG Sterren en dwaalsterren Alles draait! De zon en de maan Het zonnestelsel Buiten het

Nadere informatie

Interstellair Medium. Wat en Waar? - Gas (neutraal en geioniseerd) - Stof - Magneetvelden - Kosmische stralingsdeeltjes

Interstellair Medium. Wat en Waar? - Gas (neutraal en geioniseerd) - Stof - Magneetvelden - Kosmische stralingsdeeltjes Interstellair Medium Wat en Waar? - Gas (neutraal en geioniseerd) - Stof - Magneetvelden - Kosmische stralingsdeeltjes Neutraal Waterstof 21-cm lijn-overgang van HI Waarneembaarheid voorspeld door Henk

Nadere informatie

Vergelijk het maar met een ijsberg: de 20% die uitsteekt boven water zien we. De 80% onder water zien we niet, maar is er wel!

Vergelijk het maar met een ijsberg: de 20% die uitsteekt boven water zien we. De 80% onder water zien we niet, maar is er wel! Elektronen, protonen & neutronen: dat zijn de bouwstenen van alles wat ik hier om mij heen zie: jullie, de stoelen waarop jullie zitten en het podium waar ik op sta. En de lucht die we inademen. En in

Nadere informatie

Honderd jaar algemene relativiteitstheorie

Honderd jaar algemene relativiteitstheorie Honderd jaar algemene relativiteitstheorie Chris Van Den Broeck Nikhef open dag, 04/10/2015 Proloog: speciale relativiteitstheorie 1887: Een experiment van Michelson en Morley toont aan dat snelheid van

Nadere informatie

SRON Spectrum. Themanummer SPICA/SAFARI. Nr. 15 mei 2011. SPICA/SAFARI: de gedroomde kosmologiemachine. Chemie tussen de sterren

SRON Spectrum. Themanummer SPICA/SAFARI. Nr. 15 mei 2011. SPICA/SAFARI: de gedroomde kosmologiemachine. Chemie tussen de sterren SRON Spectrum Themanummer SPICA/SAFARI Nr. 15 mei 2011 SPICA/SAFARI: de gedroomde kosmologiemachine Chemie tussen de sterren Protoplanetaire schijven: kraamkamers van planetenstelsels Netherlands Institute

Nadere informatie

1 Leerlingproject: Relativiteit 28 februari 2002

1 Leerlingproject: Relativiteit 28 februari 2002 1 Leerlingproject: Relativiteit 28 februari 2002 1 Relativiteit Als je aan relativiteit denkt, dan denk je waarschijnlijk als eerste aan Albert Einstein. En dat is dan ook de bedenker van de relativiteitstheorie.

Nadere informatie

HOE VIND JE EXOPLANETEN?

HOE VIND JE EXOPLANETEN? LESBRIEF GEEF STERRENKUNDE DE RUIMTE! ZOEKTOCHT EXOPLANETEN Deze NOVAlab-oefening gaat over een van de manieren om planeten buiten ons zonnestelsel op te sporen. De oefening is geschikt voor de bovenbouw

Nadere informatie

TENTAMEN INLEIDING ASTROFYSICA WOENSDAG 14 DECEMBER,

TENTAMEN INLEIDING ASTROFYSICA WOENSDAG 14 DECEMBER, TENTAMEN INLEIDING ASTROFYSICA WOENSDAG 14 DECEMBER, 14.00-17.00 LEES ONDERSTAANDE IN DETAIL: DIT TENTAMEN OMVAT VIER OPGAVES OPGAVE 1: 2.5 PUNTEN OPGAVE 2: 2.5 PUNTEN OPGAVE 3: 2.5 PUNTEN OPGAVE 4: 2.5

Nadere informatie

Alles om je heen is opgebouwd uit atomen. En elk atoom is weer bestaat uit protonen, elektronen en neutronen.

Alles om je heen is opgebouwd uit atomen. En elk atoom is weer bestaat uit protonen, elektronen en neutronen. 2 ELEKTRICITEITSLEER 2.1. Inleiding Je hebt al geleerd dat elektriciteit kan worden opgewekt door allerlei energievormen om te zetten in elektrische energie. Maar hoe kan elektriciteit ontstaan? En waarom

Nadere informatie

De stichting Astronomisch Onderzoek in Nederland

De stichting Astronomisch Onderzoek in Nederland LOFAR ASTRON en LOFAR De stichting Astronomisch Onderzoek in Nederland (ASTRON) bedenkt en vervaardigt instrumenten voor sterrenkundig onderzoek. De radiosterrenwacht in Westerbork is een goed voorbeeld

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Het vraagstuk van onze oorspong fascineert mensen van jong tot oud. Binnen dit vraagstuk specialiseert de extragalactische sterrenkunde zich op het ontstaan van sterrenstelsels

Nadere informatie

ALGEMENE NATUURWETENSCHAPPEN VWO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0

ALGEMENE NATUURWETENSCHAPPEN VWO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 ALGEMENE NATUURWETENSCHAPPEN VWO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 De vakinformatie in dit document is vastgesteld door het College voor Toetsen en Examens (CvTE). Het CvTE is verantwoordelijk voor

Nadere informatie

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In de klas. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam:

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In de klas. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Zoeken naar leven Jouw werkbladen In de klas Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Zoeken naar leven Groep 7-8 Leerlingen In de klas versie 04-2014 1 Zoeken naar leven

Nadere informatie

Klimaatveranderingstand. wetenschap. Prof Wilco Hazeleger

Klimaatveranderingstand. wetenschap. Prof Wilco Hazeleger Klimaatveranderingstand van de wetenschap Prof Wilco Hazeleger Achtergrond Wetenschap kan nooit absolute zekerheden bieden Het klimaatsysteem is complex Beperkingen in kennis en waarnemingen Beleid wil

Nadere informatie

The Rapid Burster and its X-ray Bursts: Extremes of Accretion and Thermonuclear Burning T. Bagnoli

The Rapid Burster and its X-ray Bursts: Extremes of Accretion and Thermonuclear Burning T. Bagnoli The Rapid Burster and its X-ray Bursts: Extremes of Accretion and Thermonuclear Burning T. Bagnoli Nederlandse Samenvatting In deze thesis worden uitbarstingen van röntgenstraling bestudeerd die afkomstig

Nadere informatie

Het Technasium is een vorm van onderwijs waarbij leerlingen projectmatig en probleemoplossend werken aan echte opdrachten uit het bedrijfsleven.

Het Technasium is een vorm van onderwijs waarbij leerlingen projectmatig en probleemoplossend werken aan echte opdrachten uit het bedrijfsleven. Wat is het technasium? Het Technasium is een vorm van onderwijs waarbij leerlingen projectmatig en probleemoplossend werken aan echte opdrachten uit het bedrijfsleven. Hoe werkt het? De leerlingen krijgen

Nadere informatie

Sterrenkunde Ruimte en tijd (3)

Sterrenkunde Ruimte en tijd (3) Sterrenkunde Ruimte en tijd (3) Zoals we in het vorige artikel konden lezen, concludeerde Hubble in 1929 tot de theorie van het uitdijende heelal. Dit uitdijen geschiedt met een snelheid die evenredig

Nadere informatie

Het Quantum Universum. Cygnus Gymnasium

Het Quantum Universum. Cygnus Gymnasium Het Quantum Universum Cygnus Gymnasium 2014-2015 Wat gaan we doen? Fundamentele natuurkunde op de allerkleinste en de allergrootste schaal. Groepsproject als eindopdracht: 1) Bedenk een fundamentele wetenschappelijk

Nadere informatie

Samenvatting. Sterrenstelsels

Samenvatting. Sterrenstelsels Samenvatting Sterrenstelsels De Melkweg, waarin de Zon één van de circa 100 miljard sterren is, is slechts één van de vele sterrenstelsels in het Heelal. Sterrenstelsels, ook wel de bouwstenen van het

Nadere informatie

Hoe leg ik uit wat NANOTECHNOLOGIE. is?

Hoe leg ik uit wat NANOTECHNOLOGIE. is? Hoe leg ik uit wat NANOTECHNOLOGIE is? Je weet toch nog dat alles uit atomen is opgebouwd? Een steen, een pen, een videospelletje, een TV, een hond en ook jijzelf zijn uit atomen opgebouwd. Atomen vormen

Nadere informatie

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265).

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265). 5.2.1 Lezen In het leerboek krijgen de leerlingen uiteenlopende teksten te lezen. Op die manier worden de verschillende tekstsoorten en tekststructuren nogmaals besproken. Het gaat om een herhaling van

Nadere informatie

PERSBERICHT. De aarde door de lens van de E-3. until XX , 7am CET. Olympus viert verjaardag met ruimteproject

PERSBERICHT. De aarde door de lens van de E-3. until XX , 7am CET. Olympus viert verjaardag met ruimteproject PERSBERICHT Olympus viert verjaardag met ruimteproject De aarde door de lens van de E-3 Hamburg, 2 maart 2009 Om zijn negentigste verjaardag in stijl te vieren, trakteert Olympus zichzelf op een reisje

Nadere informatie

Keuzeopdracht natuurkunde voor 5/6vwo

Keuzeopdracht natuurkunde voor 5/6vwo Exoplaneten Keuzeopdracht natuurkunde voor 5/6vwo Een verdiepende keuzeopdracht over het waarnemen van exoplaneten Voorkennis: gravitatiekracht, cirkelbanen, spectra (afhankelijk van keuze) Inleiding Al

Nadere informatie

Het samenspel tussen stof, gas, ijs, en protosterren Nederlands samenvatting

Het samenspel tussen stof, gas, ijs, en protosterren Nederlands samenvatting Het samenspel tussen stof, gas, ijs, en protosterren Nederlands samenvatting ABSTRACT. Onderzoek in de laatste decennia heeft uitgewezen dat de oorsprong en evolutie van het leven op aarde geworteld is

Nadere informatie

100 miljard sterrenstelsels... ons zonnestelsel Planeten bij andere sterren. In een spiraal-arm van de Melkweg. De zon is maar een gewone ster...

100 miljard sterrenstelsels... ons zonnestelsel Planeten bij andere sterren. In een spiraal-arm van de Melkweg. De zon is maar een gewone ster... ons zonnestelsel Planeten bij andere sterren Binnenplaneten: relatief klein, rotsachtig hoge dichtheid (Mercurius, Venus, Aarde, Mars) Buitenplaneten: gasreuzen - lage dichtheid (Jupiter, Saturnus, Uranus,

Nadere informatie

Overzicht. Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2014. uitdijing heelal theorie: ART afstands-ladder nucleo-synthese 3 K achtergrond.

Overzicht. Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2014. uitdijing heelal theorie: ART afstands-ladder nucleo-synthese 3 K achtergrond. Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2014 Kosmologie Overzicht uitdijing heelal theorie: ART afstands-ladder nucleo-synthese 3 K achtergrond Boek: n.v.t. Frank Verbunt (Sterrenkunde Nijmegen) Het

Nadere informatie

NOVAlab. De wetenkaart. Colofon. Copyright. Thema: Licht. Titel: Onderzoek de zon. Deze NOVAlab-oefening moet je in ongeveer twee of drie

NOVAlab. De wetenkaart. Colofon. Copyright. Thema: Licht. Titel: Onderzoek de zon. Deze NOVAlab-oefening moet je in ongeveer twee of drie ONDERZOEK DE ZON NOVAlab Thema: Licht Titel: Onderzoek de zon Deze NOVAlab-oefening moet je in ongeveer twee of drie lessen kunnen maken. De oefening geeft je inzicht in het onderzoek van licht, een belangrijk

Nadere informatie

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam:

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Zoeken naar leven Jouw werkbladen In NEMO Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Zoeken naar leven Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 10-2013 1 Zoeken naar leven Wat

Nadere informatie

Newtoniaanse Kosmologie Newtonian Cosmology

Newtoniaanse Kosmologie Newtonian Cosmology Newtoniaanse Kosmologie Newtonian Cosmology Jörg Hörandel Afdeling Sterrenkunde IMAPP http://particle.astro.ru.nl/goto.html?cosmology1011 1.0 Het doel van dit college: Ontstaan en ontwikkeling van het

Nadere informatie

O NSHEELALisongeveer13,7miljardjaargeledenontstaantijdensdeoerknal1.

O NSHEELALisongeveer13,7miljardjaargeledenontstaantijdensdeoerknal1. Nederlandse Samenvatting De Oorsprong en Eigenschappen van Sterrenstelsels O NSHEELALisongeveer13,7miljardjaargeledenontstaantijdensdeoerknal1. VanafditmomentishetHeelalgaanuitdijenenafkoelen. Indebegintijdvan

Nadere informatie

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam:

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Zoeken naar leven Jouw werkbladen In NEMO Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Zoeken naar leven Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 01-09-2015 1 Zoeken naar leven

Nadere informatie

08 Praktische opdrachten. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie.

08 Praktische opdrachten. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. Auteur Its Academy Laatst gewijzigd 26 January 2014 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/46114 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Als je op een heldere nacht op een donkere plek naar de sterrenhemel kijkt, zie je honderden sterren. Als je vaker kijkt, valt het op dat sommige sterren zich verplaatsen langs

Nadere informatie

Higgs-deeltje. Peter Renaud Heideheeren. Inhoud

Higgs-deeltje. Peter Renaud Heideheeren. Inhoud Higgs-deeltje Peter Renaud Heideheeren Inhoud 1. Onze fysische werkelijkheid 2. Newton Einstein - Bohr 3. Kwantumveldentheorie 4. Higgs-deeltjes en Higgs-veld 3 oktober 2012 Heideheeren 2 1 Plato De dingen

Nadere informatie

NSO presentatie Big Science Industry Day 16 oktober 2013 Joost Carpay Netherlands Space

NSO presentatie Big Science Industry Day 16 oktober 2013 Joost Carpay Netherlands Space 1 NSO presentatie Big Science Industry Day 16 oktober 2013 Joost Carpay (j.carpay@spaceoffice.nl; Netherlands Space www.spaceoffice.nl) Office Netherlands Space Office (NSO) Ruimtevaartorganisatie van

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22238 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22238 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/22238 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Verbiest, Gerard Jan Title: Unravelling heterodyne force microscopy Issue Date:

Nadere informatie

Newtoniaanse Kosmologie Newtonian Cosmology

Newtoniaanse Kosmologie Newtonian Cosmology Newtoniaanse Kosmologie Newtonian Cosmology Jörg Hörandel Afdeling Sterrenkunde IMAPP http://particle.astro.ru.nl/goto.html?cosmology1112 Newtoniaanse Kosmologie Newtonian Cosmology Jörg Hörandel Afdeling

Nadere informatie

OVERAL, variatie vanuit de kern LES- BRIEF. Tweede Fase. Het neutrinomysterie. Foto: CERN

OVERAL, variatie vanuit de kern LES- BRIEF. Tweede Fase. Het neutrinomysterie. Foto: CERN OVERAL, variatie vanuit de kern LES- BRIEF Tweede Fase Het neutrinomysterie Foto: CERN 1 Het was op het nieuws, het was in de krant, iedereen had het er over: neutrino s die sneller gaan dan het licht.

Nadere informatie

Overzicht. Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2014

Overzicht. Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2014 Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2014 De aarde en de maan Boek: hoofdstuk 2.6 Overzicht Halley en de maan meting afstand van de Maan en verandering erin getijden: koppeling tussen lengte van

Nadere informatie

De telescoop een seecker instrument om verre te sien

De telescoop een seecker instrument om verre te sien De telescoop een seecker instrument om verre te sien Robert Wielinga robert@sonnenborgh.nl 11 e eeuw: ontdekking van de leessteen een druppel water werkt als een vergrootglas brillen vanaf 1300 bolle lens:

Nadere informatie

Het eetbare zonnestelsel groep 5-7

Het eetbare zonnestelsel groep 5-7 Het eetbare zonnestelsel groep 5-7 Hoe groot is de aarde? En hoe groot is de zon in vergelijking met de aarde? Welke planeet staat het dichtst bij de zon en welke het verst weg? Deze les leren de leerlingen

Nadere informatie

Schoolexamen Moderne Natuurkunde

Schoolexamen Moderne Natuurkunde Schoolexamen Moderne Natuurkunde Natuurkunde 1,2 VWO 6 24 maart 2003 Tijdsduur: 90 minuten Deze toets bestaat uit 3 opgaven met 16 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed

Nadere informatie

De bouwstenen van het heelal Aart Heijboer

De bouwstenen van het heelal Aart Heijboer De bouwstenen van het heelal Aart Heijboer 13 Jan 2011, Andijk slides bekijken: www.nikhef.nl/~t61/outreach.shtml verdere vragen: aart.heijboer@nikhef.nl Het grootste foto toestel ter wereld Magneten

Nadere informatie

De magische wereld van het allerkleinste - gedeelde dromen & innovatie -

De magische wereld van het allerkleinste - gedeelde dromen & innovatie - De magische wereld van het allerkleinste - gedeelde dromen & innovatie - 40 jaar VIBA, 18 november 2016 Ivo van Vulpen Innovatie is overal In een steeds veranderende wereld vervult de VIBA al veertig jaar

Nadere informatie

Donkere Materie Een groot mysterie

Donkere Materie Een groot mysterie Donkere Materie Een groot mysterie Donkere Materie Al in 1933 toonde studie Fritz Zwicky dat 10-100 keer meer massa benodigd was om in clusters sterrenstelsels bijeen te houden. Mogelijkheid dat dit ontbrekende

Nadere informatie

Doet onze zon het morgen nog? D.w.z. schijnt hij morgen ook weer lekker?

Doet onze zon het morgen nog? D.w.z. schijnt hij morgen ook weer lekker? Doet onze zon het morgen nog? D.w.z. schijnt hij morgen ook weer lekker? OF: Als ik het publiek vraag hoe lang het duurt voor het licht van de zon op de Aarde aankomt is het antwoord steevast: zo n 8 minuten

Nadere informatie

Slide 1. Slide 2. Slide 3. Slide 4

Slide 1. Slide 2. Slide 3. Slide 4 Slide 1 De Saturn V (Saturnus 5), het grootste lanceervoertuig ooit gebouwd, vliegt de nachtelijke hemel in op 17 december 1972. De raket was meer dan 110 meter hoog (langer dan een voetbalveld) en 10

Nadere informatie

Status Roadmap 2.0 28.10.2011 Nico van Putten / Luc Boumans

Status Roadmap 2.0 28.10.2011 Nico van Putten / Luc Boumans Status Roadmap 2.0 28.10.2011 Nico van Putten / Luc Boumans Roadmap 2.0 Aanleiding en context Status Roadmaps 2.0 Evaluatie Hoe verder? Waarom Roadmap 2.0; het budget Consequenties van het beleid en in

Nadere informatie

Secundaire Scholen De Wedstrijd

Secundaire Scholen De Wedstrijd Secundaire Scholen De ruimte lijkt erg ver weg, maar dat is ze niet. Het Internationaal Ruimtestation ISS draait rond de Aarde op een hoogte van zo'n 400km. Wanneer hij niet naar het ISS moet vliegt de

Nadere informatie

Radioastronomie Marijke Haverkorn

Radioastronomie Marijke Haverkorn Radioastronomie Marijke Haverkorn Sterrenkunde onderzoekt alle soorten straling in het electromagnetisch spectrum gamma röntgen ultraviolet infrarood radio zichtbaar licht Eén melkwegstelsel, vele gezichten

Nadere informatie

Alice en de quarkgluonsoep

Alice en de quarkgluonsoep Alice en de quarkgluonsoep Designer: Jordi Boixader Geschiedenis en tekst: Federico Antinori, Hans de Groot, Catherine Decosse, Yiota Foka, Yves Schutz en Christine Vanoli Productie: Christiane Lefèvre

Nadere informatie

Japanse hersenonderzoekers leren van robots

Japanse hersenonderzoekers leren van robots Japanse hersenonderzoekers leren van robots Daan Archer - 4-6-2009 Samenvatting Eind maart 2009 presenteerden Japanse onderzoekers een sterk staaltje breinmachine interacties. Enkel met zijn gedachten

Nadere informatie

Een nieuwe blik op ons heelal met de AMANDA neutrinotelescoop

Een nieuwe blik op ons heelal met de AMANDA neutrinotelescoop 10 juli 2004 Een nieuwe blik op ons heelal met de AMANDA neutrinotelescoop Philip Olbrechts olbrechts@hep.iihe.ac.be I.I.H.E.-Vrije Universiteit Brussel Waarom zijn neutrino s zo interessant? Neutrino

Nadere informatie

Examen HAVO. natuurkunde (pilot) tijdvak 2 woensdag 18 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.

Examen HAVO. natuurkunde (pilot) tijdvak 2 woensdag 18 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Examen HAVO 2014 tijdvak 2 woensdag 18 juni 13.30-16.30 uur natuurkunde (pilot) Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Dit examen bestaat uit 28 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen.

Nadere informatie

Samenvatting. Wat is licht

Samenvatting. Wat is licht Samenvatting In dit onderdeel zal worden getracht de essentie van het onderzoek beschreven in dit proefschrift te presenteren zodanig dat het te begrijpen is door familie, vrienden en vakgenoten zonder

Nadere informatie

11/15/16. Inleiding Astrofysica College 8 14 november Ignas Snellen. De melkweg

11/15/16. Inleiding Astrofysica College 8 14 november Ignas Snellen. De melkweg Inleiding Astrofysica College 8 14 november 2016 15.45 17.30 Ignas Snellen De melkweg 1 De melkweg Anaxagoras (384-322 BC) en Democritus (500-428 BC): Melkweg bestaat uit verwegstaande sterren Galilei

Nadere informatie

Zoektocht naar de elementaire bouwstenen van de natuur

Zoektocht naar de elementaire bouwstenen van de natuur Zoektocht naar de elementaire bouwstenen van de natuur Het atoom: hoe beter men keek hoe kleiner het leek Ivo van Vulpen CERN Mijn oude huis Anti-materie ATLAS detector Gebouw-40 globe 21 cctober, 2006

Nadere informatie

Uitwerking Opgave Zonnestelsel 2005/2006: 1. 1 Het Zonnestelsel en de Zon. 1.1 Het Barycentrum van het Zonnestelsel

Uitwerking Opgave Zonnestelsel 2005/2006: 1. 1 Het Zonnestelsel en de Zon. 1.1 Het Barycentrum van het Zonnestelsel Uitwerking Opgave Zonnestelsel 2005/2006: 1 1 Het Zonnestelsel en de Zon 1.1 Het Barycentrum van het Zonnestelsel Door haar grote massa domineert de Zon het Zonnestelsel. Echter, de planeten hebben een

Nadere informatie

Vandaag de dag komt men satellietbeelden overal tegen: in het weerbericht op tv, in de kranten en soms zelfs in de reclame.

Vandaag de dag komt men satellietbeelden overal tegen: in het weerbericht op tv, in de kranten en soms zelfs in de reclame. Deel II. De satellietbeelden Vanuit de ruimte kan men de aarde observeren en die observaties gebruiken om het weer te voorspellen, de klimaatsveranderingen te bestuderen, te meten of het ozongat groter

Nadere informatie

We wensen jullie veel succes en een leuke en leerzame Eureka Cup!

We wensen jullie veel succes en een leuke en leerzame Eureka Cup! Space exploration gaat over ruimtevaart. Nergens is techniek zo belangrijk als in de ruimtevaart. De allernieuwste technieken worden gebruikt in spaceshuttles en marslandertjes. Nieuwe materialen worden

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/36145 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/36145 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/36145 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Turner, Monica L. Title: Metals in the diffuse gas around high-redshift galaxies

Nadere informatie

Connect Social Business. Plan van Aanpak voor mijn stage bij ConnectSB

Connect Social Business. Plan van Aanpak voor mijn stage bij ConnectSB Connect Social Business Plan van Aanpak voor mijn stage bij ConnectSB Joey Kaan September 28, 2014 Inhoudsopgave 1 Achtergronden 1 2 Probleemstelling & Doelstelling 2 2.1 Leren Professioneel Functioneren..................

Nadere informatie

Eindexamen vmbo gl/tl Nederlands 2011 - I

Eindexamen vmbo gl/tl Nederlands 2011 - I Tekst 1 Verkeerschaos dreigt in het heelal 5 10 15 20 25 30 35 40 (1) Kortgeleden beleefde de ruimte zijn eerste serieuze verkeersongeluk. Op ongeveer 800 kilometer boven Siberië kwamen een Amerikaanse

Nadere informatie

Tentamen Optica. 19 februari 2008, 14:00 uur tot 17:00 uur

Tentamen Optica. 19 februari 2008, 14:00 uur tot 17:00 uur Tentamen Optica 19 februari 2008, 14:00 uur tot 17:00 uur Zet je naam en studierichting bovenaan elk vel dat je gebruikt. Lees de 8 opgaven eerst eens door. De opgaven kunnen in willekeurige volgorde gemaakt

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Stralingseigenschappen van water in het heelal In tegenstelling tot wat hun naam doet vermoeden, bestaan sterrenstelsels niet enkel uit sterren, maar ook uit uitgestrekte gas-

Nadere informatie