Jg. 48 / Nr. 1 / 2015 Onzekerheid als leidend beginsel: planologie in Groningen P. 38

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Jg. 48 / Nr. 1 / 2015 Onzekerheid als leidend beginsel: planologie in Groningen P. 38"

Transcriptie

1 Jg. 48 / Nr. 1 / 2015 Onzekerheid als leidend beginsel: planologie in Groningen P. 38 Gert de Roo Onzekerheid als leidend beginsel: planologie in Groningen Verhuizing in Amsterdam: gevolg van de crisis op de Amerikaanse huizenmarkt?

2 Jg. 48 / Nr. 1 / 2015 Gert de Roo P. 39 De theoretische grondslag van de planologiebeoefening in Groningen is onzekerheid. Onzekerheid over het kennen van de werkelijkheid, over toekomstige ontwikkelingen, over de uitkomst van besluitvormingsprocessen. Rationaliteit is een illusie. Ontwikkelingen zijn niet lineair, maar dynamisch, complex en discontinu, zoals de economische conjunctuur. Doel van het onderzoek is om hiervan afgeleide begrippen in de planvorming toe te passen: adaptieve planning, transitiemanagement, veerkracht of herstelvermogen, emergentie, zelforganisatie, co-evolutie en meer. In 1963 liet Edward Lorenz ( ), wiskundige en meteoroloog aan het MIT, in een historisch artikel zien dat systemen in onze dagelijkse leefomgeving niet-lineair en daardoor niet voorspelbaar gedrag kunnen vertonen. Meteorologen in de jaren vijftig waren gewend met relatief eenvoudige wiskundige vergelijkingen een werkelijkheid te beschrijven die zich keurig, ordelijk en dus lineair gedraagt. Lineair betekent hier recht evenredig: als a groter wordt, neemt ook b in zelfde mate in omvang toe. De modellen die Lorenz gebruikte gingen verder. Zij keken niet enkel reductionistisch (gericht op de delen) naar de werkelijkheid maar ook expansionistisch (gericht op de context), door onder meer rekening te houden met atmosferische stromingen. In tegenstelling tot de aannames die gelden in de Newtoniaanse werkelijkheid zijn deze stromingen niet stabiel. Het ging hier om de eerste dynamische weermodellen die de invloed van omgevingsfactoren meenamen in berekeningen. Lorenz ontdekte dat wanneer hij zijn modelberekeningen met dezelfde beginwaarden herhaalde, de resultaten sterk van elkaar afweken. De modellen waren weliswaar dynamisch en hielden rekening met fluctuaties in de context, maar één en de zelfde berekening zou altijd tot hetzelfde resultaat moeten leiden. Het bleek echter dat hij weliswaar dezelfde beginwaarden had gebruikt, maar met verschillende afrondingen achter de komma. Dit kleine afrondingsverschil had grote gevolgen, die zelfs groter bleken dan in een lineaire wereld te verwachten waren. Omdat waarnemingen van het weer op geen enkele locatie exact te meten zijn, moest Lorenz wel concluderen dat deze van enorme invloed zijn op de voorspelkracht en daarmee het kunnen geven van zekerheid. Deze ontdekking van Lorenz was voer voor een discussie onder Groningse planologen, die rond 1995 begon. De discussie centreerde zich rond de vraag of de conclusie van Lorenz zou moeten gelden voor alle sociale wetenschappen, die zich lange tijd hebben gespiegeld aan de reductionistische werkwijze van de natuurwetenschappen. Daarmee zou deze ook voor de planologie gelden: de omgeving van ruimtelijke plannen is immers niet stabiel. Zij geeft een heel eigen betekenis aan een plan, de berekeningen daarvoor en betekenissen daarvan, concludeerden de Groningse planologen. Met het betrekken van de omgeving in een plansituatie moet dus onzekerheid worden geaccepteerd. De acceptatie van en leren omgaan met onzekerheden bleken niet alleen van groot belang, maar ook gemakkelijker gezegd dan gedaan.

3 Jg. 48 / Nr. 1 / 2015 Onzekerheid als leidend beginsel: planologie in Groningen P. 40 De basis van deze conclusie riep twee vragen op. Zijn planologische vraagstukken onderling te onderscheiden in verschillende verhoudingen van zekerheid en onzekerheid? En als dit zo is, heeft dit onderscheid dan ook gevolgen voor het beleid? Het traditionele planologische perspectief was op neo-positivistische leest geschoeid. Het ging uit van één min of meer onveranderlijke werkelijkheid, en het idee dat zekerheden binnen handbereik waren. Dit perspectief resulteerde in de command-and-control-planning, ook blauwdrukplanning genoemd. Deze vorm van planning komen we nu nog steeds tegen als het om bestemmingsplannen, bouwplannen en projectmanagement gaat. Voor strategische keuzes voor de langere termijn stond dit perspectief al langere tijd onder druk. Daarvoor waren inmiddels verschillende alternatieven voorhanden. Zo trachtte scenarioplanning onzekerheden te neutraliseren door verschillende routes naar plausibele toekomsten te beschrijven. En de voortschrijdende planning schreef voor om aannames met regelmaat te toetsen, waardoor de plannen konden worden bijgesteld naar de veranderlijke werkelijkheid. Van objectoriëntatie naar intersubjectiviteit De neo-positivistische benadering was gepaard aan een sterke objectoriëntatie: de stedelijke morfologie, de inrichting van het landschap of ruimtelijke functionaliteit. Dit heeft de Nederlandse planning veel gebracht, maar wetenschappelijk had dit perspectief niet veel meer te bieden. Het open oog voor onzekerheid en de toenemende betekenis van het communicatieproces van de planning hebben geleid tot een meer intersubjectieve benadering. Hierbij is de betekenis die aan een object kan worden ontleend belangrijker dan het object zelf. Zoals Habermas stelde: We should shift perspective from an individualised, subject-object conception of reason, to reasoning formed within inter-subjective communication (in Healey, 1993, p. 237). Daardoor wordt een stad meer dan enkel een lijnenspel dat we infrastructuur noemen, bedoeld om de bereikbaarheid van verschillende gebieden en functies hoog te houden. De stad krijgt door intersubjectieve interactie betekenis, bijvoorbeeld als een plek waar ruimte voortdurend geproduceerd en gereproduceerd wordt (Lefebvre, 1974), als een productiemachine voor het kapitaal (Harvey, 1973), als een plek om te genieten (Landry, 2006), of als hoogdynamische ruimte is waar creativiteit ontstaat (Florida, 2002). Belangrijker: willen we aan dergelijke betekenissen consequenties verbinden om planologisch gezien tot handelen, acties of ingrepen te komen, dan zullen we ons minder moeten richten op een werkelijkheid die is, dan op een werkelijkheid die het resultaat is van afspraken. Dit betekent ook dat de planoloog een keuze heeft tussen twee werelden: een feitelijke werkelijkheid en een afgesproken werkelijkheid. Wij concludeerden dat binnen deze twee werkelijkheden planologische vraagstukken te onderscheiden zijn. De meeste vraagstukken worden door iedereen eenduidig begrepen: bijvoorbeeld de ingreep om de drukte van het verkeer op een kruispunt goed te regelen door stoplichten waarvan de werking voor ieder bekend is. De situatie valt technisch rationeel te begrijpen: directe oorzakelijkheid. Tegenover eenvoudige problemen zoals deze staan vraagstukken van volstrekt andere aard, waarbij

4 Jg. 48 / Nr. 1 / 2015 Gert de Roo P. 41 Schiphol als ruimtelijk vraagstuk is door geen planoloog meer uit te leggen meerdere actoren met verschillende ideeën uiteenlopende belangen willen verdedigen. Deze vragen zijn verre van eenduidig, laten vaak enkel verwijderde oorzaken zien en zijn gevoelig voor omgevingsfactoren. Denk aan grote renovatieprojecten in stadscentra of woonwijken of de aanleg van de Noord-Zuid-metrolijn in Amsterdam. Schiphol als ruimtelijk vraagstuk is door geen planoloog meer uit te leggen: het is geen ruimtelijk vraagstuk, het is een belang geworden. Dergelijke projecten raken heel veel partijen en dito belangen. Vaak is het niet eens helder waar het vraagstuk begint en waar het eindigt, en zullen de partijen samen eerst moeten beginnen met het eens te worden wat nu eigenlijk het gezamenlijke vraagstuk is. Pas dan kunnen stappen worden genomen om het aan te pakken. In deze zeer complexe vraagstukken maakt de feitelijke werkelijkheid plaats voor een afgesproken werkelijkheid. Doelmaximalisatie, nog mogelijk bij de kruispuntoplossing (niemand door rood), is bij centrumrenovatie niet langer aan de orde. In een dergelijk geval is enkel nog optimalisering van het oplossingsproces mogelijk, omdat het uiteindelijke resultaat bij voorbaat onzeker is. Afhankelijk van de zekerheid-onzekerheid-ratio zijn alle overige planologische vraagstukken te plaatsen tussen op het continuüm eenvoudige tot zeer complexe problemen. Complexiteit als perspectief De uiteenlopende werkelijkheden van technische rationaliteit (feiten, zekerheid) en communicatieve rationaliteit (afspraken en onzekerheid) heeft als consequentie dat er meerdere werkelijkheden zijn met elk een eigen merites. Lees verder op pagina 52.

5 Jg. 48 / Nr. 1 / 2015 Onzekerheid als leidend beginsel: planologie in Groningen P. 52 Vervolg van pagina 41. Bij deze verscheidenheid van werkelijkheden of vraagstukken horen verschillende karakteristieken, waarmee passende benaderingen, acties en interventies met elkaar kunnen worden verbonden. Tussen de verschillende vraagstukken onderscheiden wij in Groningen een contingente relatie, oftewel een afhankelijke, vooraf te definiëren relatie waarbij zowel structuur als functie veranderen van generiek naar specifiek (De Roo, 1999). Naarmate een vraagstuk als complexer wordt ervaren, verschuift de werkelijkheid van een technisch-rationeel perspectief naar een communicatief-rationeel perspectief en neemt de objectoriëntatie af ten gunste van de intersubjectieve interactie: a matter of degree wordt a matter of choice (De Roo, 2002). Zuidema (2012) borduurt hierop voort met de bevinding dat de indeling van vraagstukken in het continuüm van eenvoudig tot zeer complex slechts beperkt objectiveerbaar en daarom goeddeels een keuze is. Daarom wordt niet langer gesproken van contingente maar van postcontingente relaties. Waar in Groningen aanvankelijk vooral oog was voor statische complexiteit (de mate van complexiteit van situaties op een gegeven moment), is deze na 2000 verschoven naar dynamische complexiteit. Kenmerkend voor dynamische complexiteit zijn nietlineaire verbanden, waarbij de relatie tussen oorzaak en gevolg soms niet volledig en soms volledig niet voorspelbaar is. Er is hoe dan ook ergens in het proces fundamentele onzekerheid. De planoloog Rittel had al in 1972 op dergelijke wicked problems gewezen. Door de opkomst van het communicatieve paradigma is de planologiegemeenschap Rittel enigszins vergeten, maar dankzij de complexity sciences, waar hij is toegelaten tot het pantheon van grootheden, is hij weer in beeld gekomen. Niet alleen in de planologie, ook de natuurkunde, biologie en economie wordt het begrip complexiteit met groeiende interesse bestudeerd. Deze interesse heeft verschillende bronnen zoals Lorenz en de uit zijn werk voortgekomen chaostheory (Gleick, 1988). In de jaren negentig zijn er verschillende denklijnen ontstaan, die bij elkaar genomen de complexity sciences worden genoemd. In rap tempo verschenen er diepgravende en populair-wetenschappelijke uitgaven met uiteenlopende voorbeelden van complexe vraagstukken. De complexity sciences zijn van grote invloed geweest op de Groningse planologiebenadering. In het licht van een gedifferentieerde werkelijkheid werd complexiteit omarmd om vraagstukken te onderscheiden met consequenties voor de wijze van aanpak (De Roo, 1999; De Roo & Porter, 2007; Zuidema, 2012). Complexiteit was ook bedoeld om vraagstukken op een bepaald moment in de tijd te kunnen kwalificeren. De complexity sciences maakten duidelijk dat er nog een stap moest worden gezet om de niet-lineaire werkelijkheid volledig te kunnen omarmen: de even verrassende als paradoxale stap naar de factor tijd. Tijd voor complexiteit De contingente en post-contingente argumenten in het Groningse denken gaan in de eerste plaats over statische complexiteit: niet-lineariteit van een situatie gevangen in een gefixeerd moment in de tijd. Dynamische complexiteit gaat expliciet over niet-lineaire of discontinue veranderingen. Hiervoor kan weer naar

6 Jg. 48 / Nr. 1 / 2015 Gert de Roo P. 53 Gerrit Jan van den Berg, de eerste hoogleraar Planologie in Groningen ( ), had een grote interesse voor de sociologische kant van de planologie, met sociaal-ruimtelijk onderzoek binnen leefgemeenschappen. Hij introduceerde de sociaal-planologie. Deze is met de komst van prof. Henk Voogd naar Groningen ( ) verdwenen, en pas in 2012 met de introductie van de Master Sociale Planologie in ere hersteld. Henk Voogd zag in de opdeling van het vakgebied in de sectoren milieu, water en infrastructuur mogelijkheden de Planologie een impuls te geven. Met dit doel voor ogen introduceerde hij de opleiding Technische Planologie. Waar Van den Berg en Voogd een voorliefde hadden voor de toepasbaarheid van de planologie in de praktijk, werd door De Roo ook het belang van de bijdrage aan en de uitbouw van het theoretisch debat erkend. Lorenz worden verwezen, van wie het beroemde verhaal afkomstig is over het vlindereffect: de vlinder in Brazilië wiens vleugelslag verschillen in luchtdruk doet ontstaan die uiteindelijk uitgroeien tot een orkaan. Zo kan een klein renovatieplan in een dynamische stad door een mondiale financiële crisis stranden, omdat het benodigde geld verdampt. Tijd is een integraal onderdeel van het planologisch gedachtegoed omdat de planologie als doel heeft het maatschappelijk welbevinden in de toekomst te bevorderen door ruimtelijke ingrepen in het heden. De factor tijd spreekt dan toch voor zich? Ja, we moeten erkennen dat deze goeddeels impliciet is gebleven. Een technisch rationele omgeving is immers zeker en voorspelbaar, en de toekomst ligt vast in het genomen besluit. Tijd is dan een lineair gevolg van een besluit op t=0. Een communicatief-rationele omgeving is vol onzekerheden en veel energie gaat op aan het bereiken van consensus over een besluit op het moment t=0. Het betrekken van een onzekere toekomst in de besluitvorming is hoogstwaarschijnlijk een garantie voor het einde van het project. Halverwege beide extremen wordt wel aan scenarioplanning gedaan waarin tijd een meer expliciete rol speelt, waarbij tijd echter wordt gezien als een lineair traject van verleden-heden-toekomst, waarmee alsnog het niet-lineaire karakter van de werkelijkheid wordt genegeerd. De complexity sciences stellen dat situaties die zich niet-lineair ontwikkelen open staan voor wisselende, dynamische omgevingsinvloeden die verhinderen dat een situatie in evenwicht belandt. Biologen noemen een situatie in evenwicht een dode situatie, waarin beweging, ontwikkeling en verandering ontbreken. Juist onevenwichtige situaties co-evolueren en transformeren, waarbij deze onder meer onderhevig zijn aan feedforward en feedback loops en daarmee op zich zelf terugslaande veranderingen opleveren. Dit wordt zelfreferentieel genoemd, wat er mede toe kan leiden dat er een snel versterkend effect kan ontstaan met alle gevolgen van dien. De crisis van 2008 in de Amerikaanse huizenmarkt vertoont al deze verschijnselen en is de aanleiding gebleken tot meer ellende, waaronder de financiële en kredietcrisis in Europa. De crisis heeft de planologie met existentiële vragen opgescheept: hoe zijn stedelijke transformatieprocessen te financieren in situaties zonder groei? En wat te doen als er geen goedkope landbouwgrond kan worden opgeschaald naar dure percelen voor woningbouw? Onderzoeksthema's Voorgaand gedachtegoed was voor aanleiding om in 2005 op het AESOP-congres in Wenen de werkgroep Complexity & Planning te lanceren. Er was grote twijfel over de slaagkans van deze werkgroep omdat complexiteit werd gezien als exotisch

7 Jg. 48 / Nr. 1 / 2015 Onzekerheid als leidend beginsel: planologie in Groningen P. 54 en in contrast met zowat alles waar planologie op was gericht. Onverwacht deelden enkele vooraanstaande vertegenwoordigers van het communicatieve paradigma onze opvattingen. Inmiddels is complexiteit een niet meer te negeren thema binnen de Europese gemeenschap van planologen, dat geleid heeft tot meerdere publicaties (De Roo & Silva, 2010; De Roo e.a., 2012). Dynamische complexiteit wint sterk aan belangstelling in en buiten het planologisch onderzoek, van bestuurskundige en governance studies tot energievraagstukken. Door een reeks van onderzoekers wordt gestalte gegeven aan een nieuwe set van begrippen waar de complexity sciences ons mee confronteren, waaronder adaptieve planning, transitiemanagement, veerkracht of herstelvermogen, emergentie, zelforganisatie en co-evolutie. Groningen kleurt mede dit palet in. In 2010 is in samenwerking met het ministerie van I&M een studie verschenen naar adaptieve planning voor regionale ontwikkeling (Hartman e.a., 2011). Deze studie laat zien dat de werkelijkheid zich in hoge mate autonoom ontwikkelt en de planologie daar in mee zal moeten bewegen. Niet om te controleren en of een sta-in-de-weg te zijn voor wenselijke of autonome ontwikkelingen, maar door op mogelijke kansen en beperkingen van ruimtelijke veranderingen te wijzen en de voordelen en nadelen van ontwikkelingen bespreekbaar te maken. Doel hiervan is de voordelen zo mogelijk te versterken en de nadelen zo veel mogelijk te beperken. De planoloog wordt vaak gezien als technisch expert of als mediator tussen de partijen. In deze studie wordt de planoloog ook gezien als transitiemanager en trendwatcher. Rauws (2015) bestudeert processen van co-housing en de mogelijkheden van organische groei als alternatieven voor de vastzittende woningmarkt. De rigiditeit van publiek-private samenwerking wordt door Verhees (2013) ter discussie gesteld met verwijzingen naar de complexity sciences en het adaptief model van Axelrod en Cohen (2000). Wijkrenovatie en het daarbij aanspreken van zelforganiserend sociaal kapitaal wordt door Nienhuis (2014) verbonden met het concept van Complexe Adaptieve Systemen. Met het Lila-concept (Hermans & De Roo, 2006) wordt een complex dynamisch voorstel gedaan voor regionale ontwikkeling. Het gaat er daarbij niet enkel om competitief te zijn, maar dit in interdependentie te zien met complementariteit. Op zijn beurt dient de dynamiek van competitiviteit en complementair gedrag weer in samenhang gezien te worden met de robuuste staat van dienst van een gebied of regio op basis van cohesie en het voldoende compatibel zijn. In al deze onderzoeken naar niet-lineariteit wordt de dualiteit tussen objectoriëntatie in planning en de intersubjectieve interactie afgetast, en in samenhang besproken. Zhang Shuhai e.a. (2015) stellen in hun onderzoek naar processen van zelforganisatie dat een ruimtelijk plan een symmetry break kan veroorzaken, die kan aanzetten tot spontane processen waaruit nieuwe ruimtelijke patronen kunnen voortkomen. De consequentie van niet-lineariteit, en ook van zelforganisatie, is dat het niet te voorspellen is hoe deze nieuwe patronen er vervolgens uit gaan zien. Dit past in het verhaal van Boelens en De Roo (te verschijnen) waarin zij stellen dat planologie een toekomst heeft in het wereld waarvan de ontwikkeling zich nog het best laat omschrijven als een ongedefinieerde toekomst.

8 Jg. 48 / Nr. 1 / 2015 Auteursnaam P. 55 Gert de Roo is hoogleraar planologie aan de Rijksuniversiteit Groningen en voorzitter van de Association of European Schools of Planning (AESOP). Literatuur Axelrod, R. & M. Cohen (2000) Harnessing complexity: Organizational implications of a scientific frontier, Basic Books, New York Boelens, L. & G. de Roo (te verschijnen) Planning of undefined becoming; First encounters of planners beyond the plan, Planning Theory Florida, R. (2002) The Rise of the creative class: and how it s transforming work, leisure, community and everyday life, Perseus Book Group, New York Geldof, G.D. (2001) Omgaan met complexiteit bij integraal waterbeheer, Tauw, Deventer Gleick, J. (1988) Chaos: making a new science, Viking, New York Hartman, S., W. Rauws, M. Beeftink, G. de Roo, D. Zandbelt, E. Frijtes & O. Klijn (2011) Design and politics No. 5: Regions in transition: design for adaptivity,010 Publishers, Rotterdam Harvey, D. (1973) Social justice and the city, Johns Hopkins University Press, Baltimore Healey, P. (1993) Planning through debate: The communicative turn in planning theory, F. Fischer & J. Forester (red.), The argumentative turn in policy analysis and planning, Duke University Press, Durham & Londen, p Hermans, E.W. & G. de Roo (2006) Lila en de planologie van de contramal De ruimtelijk-economische ontwikkeling van Noord-Nederland krijgt een eigen kleur, InBoekvorm, Assen Landry, C. (2006) The art of city making, Routledge, Londen Lefebvre, H. (1974) The production of space, Blackwell Publishers, Oxford Lorenz, E.N. (1963) Deterministic nonperiodic flow, Journal of the atmospheric sciences, jg. 20, nr. 2, p Nienhuis, I. (2014) Vrijheid, gelijkwaardigheid & bevoogding: Over bewonersparticipatie in het stimuleren van sociale weerbaarheid in (probleem)wijken, Proefschrift, Rijksuniversiteit Groningen, Groningen Rauws, W.S. (2015) Cohousing, guided self-organization in planning practice, Town Planning Review, te verschijnen Rittel, H. (1972) On the planning crisis: Systems analysis of the first and second generation, Bedriftsøkonomen, nr. 8, p Roo, G. de (1999) Planning per se, planning per saldo Over conflicten, complexiteit en besluitvorming in de milieuplanning, SDU Uitgevers, Den Haag Roo, G. de (2002) De Nederlandse planologie in weelde wevangen: Van ruimtelijk paradijs, naar een leefomgeving in voortdurende staat van verandering, Oratie, Rijksuniversiteit Groningen, Groningen Roo, G. de & G. Porter (red.) (2007) Fuzzy planning The role of actors in a fuzzy governance environment, Ashgate Publishers, Farnham Roo, G. de & E.A. Silva (2010) A planner s encounter with complexity, Ashgate Publishers, Farnham Roo, G. de, J. Hillier & J. Van Wezemael (red.) (2012) Complexity and planning systems, assemblages and simulations, Ashgate Publishers, Farnham Soetenhorst, B. (2012) Het wonder van de Noord/Zuidlijn - Het drama van de Amsterdamse metro, Bert Bakker, Amsterdam Verhees, F. (2013) Publiek-private samenwerking: adaptieve planning in theorie en praktijk, Proefschrift, Rijksuniversiteit Groningen, Groningen Zhang, S., G. de Roo, & T. van Dijk (2015) Urban land changes as the interaction between self-organization and institutions, Planning Practice and Research, te verschijnen Zuidema, C. (2012) Post-contingency in planning - Making sense of decentralization in environmental governance, Proefschrift, Rijksuniversiteit Groningen, Groningen

1 J. Jacobs, The Economy of Cities, Middlesex UK 1969, p. 97.

1 J. Jacobs, The Economy of Cities, Middlesex UK 1969, p. 97. 129 1 J. Jacobs, The Economy of Cities, Middlesex UK 1969, p. 97. 2 R. Florida, The Rise of the Creative Class. And How It s Transforming Work, Leisure, Community and Everyday Life, New York 2002, p. 7.

Nadere informatie

De geestelijke gezondheidszorg als complex adaptief systeem. Anja Declercq

De geestelijke gezondheidszorg als complex adaptief systeem. Anja Declercq De geestelijke gezondheidszorg als complex adaptief systeem Anja Declercq Inhoud 1. Wat zijn complexe adaptieve systemen? 2. Waarom zou dat toepasbaar zijn op de geestelijke gezondheidszorg? 2 Chaos en

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting De Protestantse Kerk in Nederland (PKN) onderhoudt middels de organisaties Kerk in Actie (KiA) en ICCO Alliantie contacten met partners in Brazilië. Deze studie verkent de onderhandelingen

Nadere informatie

Voorwoord. Erik Sterk Guido Walraven

Voorwoord. Erik Sterk Guido Walraven Voorwoord Erik Sterk Guido Walraven Ondernemende burgers in lokale gemeenschappen kunnen sociale, economische en ecologische impact hebben, zo is de laatste jaren steeds duidelijker geworden. De verschillende

Nadere informatie

Kinderopvang in transitie. Derk Loorbach, Zeist, 27-11-2014

Kinderopvang in transitie. Derk Loorbach, Zeist, 27-11-2014 Kinderopvang in transitie Derk Loorbach, Zeist, 27-11-2014 Conclusies Ingrijpende maatschappelijke verandering vraagt aanpassing Transities leiden tot onzekerheid, spanning en afbraak Omgaan met transities

Nadere informatie

Communiceren en Improviseren. Omgaan met dynamiek en complexiteit bij de ontwikkeling en implementatie van een gezondheidsinterventie W.M.A.

Communiceren en Improviseren. Omgaan met dynamiek en complexiteit bij de ontwikkeling en implementatie van een gezondheidsinterventie W.M.A. Communiceren en Improviseren. Omgaan met dynamiek en complexiteit bij de ontwikkeling en implementatie van een gezondheidsinterventie W.M.A. ter Haar Samenvatting In dit proefschrift is de aard en het

Nadere informatie

Welke kansen bieden internet en sociale media (niet)?

Welke kansen bieden internet en sociale media (niet)? Welke kansen bieden internet en sociale media (niet)? Chris Aalberts Internet en sociale media hebben de wereld ingrijpend veranderd, dat weten we allemaal. Maar deze simpele waarheid zegt maar weinig

Nadere informatie

Maatschappelijk verantwoorde technologieontwikkeling

Maatschappelijk verantwoorde technologieontwikkeling Maatschappelijk verantwoorde technologieontwikkeling Belang voor het hoger onderwijs Lieve Goorden, Universiteit Antwerpen Studiedag over technologie, educatie en duurzaamheid LNE 29 april 2014 inhoud

Nadere informatie

Onderzoek de spreekkamer!

Onderzoek de spreekkamer! Onderzoek de spreekkamer! Lennard Voogt Inleiding Het wetenschappelijk fundament van de manuele therapie wordt sterker. Manueel therapeuten krijgen steeds meer inzicht in de effectiviteit van hun inspanningen

Nadere informatie

5 de planologielezing, RU Groningen Maandag, 12 maart 2012 Coreferaat Gert de Roo

5 de planologielezing, RU Groningen Maandag, 12 maart 2012 Coreferaat Gert de Roo 5 de planologielezing, RU Groningen Maandag, 12 maart 2012 Coreferaat Gert de Roo De leefomgeving, het landschap en ruimtelijke ontwikkeling is helemaal in. Het blijkt misschien niet uit de discussies

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting 169 Nederlandse samenvatting Het vakgebied internationale bedrijfskunde houdt zich bezig met de vraagstukken en de analyse van problemen op organisatieniveau die voortkomen uit grensoverschrijdende activiteiten.

Nadere informatie

Leadership in Project-Based Organizations: Dealing with Complex and Paradoxical Demands L.A. Havermans

Leadership in Project-Based Organizations: Dealing with Complex and Paradoxical Demands L.A. Havermans Leadership in Project-Based Organizations: Dealing with Complex and Paradoxical Demands L.A. Havermans LEADERSHIP IN PROJECT-BASED ORGANIZATIONS Dealing with complex and paradoxical demands Leiderschap

Nadere informatie

Software Processen. Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 4 Slide 1. Het software proces

Software Processen. Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 4 Slide 1. Het software proces Software Processen Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 4 Slide 1 Het software proces Een gestructureerd set van activiteiten nodig om een software systeem te ontwikkelen Specificatie;

Nadere informatie

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2007 tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 20 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

Samen vormgeven aan de toekomst

Samen vormgeven aan de toekomst Policy Design Studio Samen vormgeven aan de toekomst Sinds het voorjaar van 2015 brengen wij de Policy Design Studio in praktijk. Een kansgerichte manier om de toekomst tegemoet te treden. Wij raken steeds

Nadere informatie

Opleiding integraal denkende professionals: MSc Urban Environmental Management and Technology SIKB congres 6 Oktober 2010 Tim Grotenhuis

Opleiding integraal denkende professionals: MSc Urban Environmental Management and Technology SIKB congres 6 Oktober 2010 Tim Grotenhuis Opleiding integraal denkende professionals: MSc Urban Environmental Management and Technology SIKB congres 6 Oktober 2010 Tim Grotenhuis Contact opleiding: Marc Spiller (marc.spiller@wur.nl) Integrale

Nadere informatie

Zonder Bruggenbouwers Geen Integrale Gebiedsontwikkeling: De Cases A2 Maastricht en Caterham Barracks

Zonder Bruggenbouwers Geen Integrale Gebiedsontwikkeling: De Cases A2 Maastricht en Caterham Barracks Zonder Bruggenbouwers Geen Integrale Gebiedsontwikkeling: De Cases A2 Maastricht en Caterham Barracks Ingmar van Meerkerk & Stefan Verweij Dit artikel is verschenen als: Van Meerkerk, I.F. & Verweij, S.

Nadere informatie

Creativiteit: een issue voor de Facility Manager?! Een zoektocht naar de werkomgeving voor de creatieve mens

Creativiteit: een issue voor de Facility Manager?! Een zoektocht naar de werkomgeving voor de creatieve mens Creativiteit: een issue voor de Facility Manager?! Een zoektocht naar de werkomgeving voor de creatieve mens Auteurs: Karianne van Gielen, afgestudeerd Facility Management Haagse Hogeschool en drs Maartje

Nadere informatie

Examenprogramma biologie vwo

Examenprogramma biologie vwo Bijlage 4 Examenprogramma biologie vwo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein

Nadere informatie

Het sociaal regelsysteem: externe sturing door discipline. Het systeem van communicatieve zelfsturing: zelfsturing in communicatie

Het sociaal regelsysteem: externe sturing door discipline. Het systeem van communicatieve zelfsturing: zelfsturing in communicatie De logica van lef, discipline en communicatie Theoretisch kader voor organisatieontwikkeling Tonnie van der Zouwen, maart 2007 De gelaagdheid in onze werkelijkheid Theorieën zijn conceptuele verhalen met

Nadere informatie

8 Politieke processen: omgaan met macht

8 Politieke processen: omgaan met macht 8 Politieke processen: omgaan met macht Politieke processen: omgaan met macht 3 Inleiding 3 De organisatie: formeel en feitelijk 3 De academische organisatie 5 Tactische hulpmiddelen 5 Voorbereiding 6

Nadere informatie

III. Schakelen tussen communciatieniveaus

III. Schakelen tussen communciatieniveaus III. Schakelen tussen communciatieniveaus Herkent u de volgende situaties? o 'Nu heb ik al een paar keer aan mijn medewerker gevraagd of hij uit wil leggen wat er precies aan de hand is; maar hij geeft

Nadere informatie

Argumentatie in Mediation: Een Discussie Winnen of een Oplossing Vinden?

Argumentatie in Mediation: Een Discussie Winnen of een Oplossing Vinden? Emma van Bijnen ADR Instituut 1 Argumentatie in Mediation: Een Discussie Winnen of een Oplossing Vinden? Over argumentatie gesproken... Als mensen denken aan argumentatie, denken ze vaak aan debatteren,

Nadere informatie

Almere en Amsterdam Hyperbereikbaar via de Hollandse Brug. Samenvatting van een onderzoek naar de regionale OV-bereikbaarheid van Almere

Almere en Amsterdam Hyperbereikbaar via de Hollandse Brug. Samenvatting van een onderzoek naar de regionale OV-bereikbaarheid van Almere Pagina 1 Almere en Amsterdam Hyperbereikbaar via de Hollandse Brug Samenvatting van een onderzoek naar de regionale OV-bereikbaarheid van Almere Milieufederatie Flevoland Milieufederatie Noord- Holland

Nadere informatie

Reshaping the way you think and act to deal with the complex issues of today s world

Reshaping the way you think and act to deal with the complex issues of today s world Reshaping the way you think and act to deal with the complex issues of today s world HOE GAAT HET NU? We zetten allemaal verschillende methoden in om vraagstukken op te lossen, oplossingen te ontwerpen

Nadere informatie

Optimalisatie van de eerste klinische studies in bi ondere patie ntengroepen: op weg naar gebruik van semifysiologische

Optimalisatie van de eerste klinische studies in bi ondere patie ntengroepen: op weg naar gebruik van semifysiologische Nederlandse samenvatting Optimalisatie van de eerste klinische studies in bi ondere patie ntengroepen: op weg naar gebruik van semifysiologische farmacokinetische modellen Algemene inleiding Klinisch onderzoek

Nadere informatie

Keurmerk: Duurzame school

Keurmerk: Duurzame school Keurmerk: Duurzame school Doorlopende leerlijn voor duurzame ontwikkeling van basisonderwijs (PO) t/m voortgezet onderwijs (VO) PO-1 Kennis en inzicht (weten) Vaardigheden (kunnen) Houding (willen) Begrippen

Nadere informatie

Inleiding CUSTOMER TOUCH MODEL. Is het mogelijk klanten zo goed te kennen dat je kunt voorspellen wat ze gaan kopen voordat ze dat zelf weten?

Inleiding CUSTOMER TOUCH MODEL. Is het mogelijk klanten zo goed te kennen dat je kunt voorspellen wat ze gaan kopen voordat ze dat zelf weten? Inleiding Is het mogelijk klanten zo goed te kennen dat je kunt voorspellen wat ze gaan kopen voordat ze dat zelf weten? Er zijn geruchten dat Amazon een dergelijke gedetailleerde kennis van haar klanten

Nadere informatie

14/09/2012 WETENSCHAP, TECHNOLOGIE, INNOVATIE EN DE MAATSCHAPPIJ: EEN PRAKTIJKVOORBEELD. Elie Ratinckx VRWI

14/09/2012 WETENSCHAP, TECHNOLOGIE, INNOVATIE EN DE MAATSCHAPPIJ: EEN PRAKTIJKVOORBEELD. Elie Ratinckx VRWI WETENSCHAP, TECHNOLOGIE, INNOVATIE EN DE MAATSCHAPPIJ: EEN PRAKTIJKVOORBEELD Elie Ratinckx VRWI Studiedag Toekomstverkenningen 21 september 2012 HISTORIEK VRWI TOEKOMSTVERKENNINGEN Ontwikkeling Methodologie

Nadere informatie

WICO Campus Sint-Hubertus Stationsstraat 25 3910 NEERPELT. Tel. +32 11 64 07 01 Fax +32 11 64 41 46. info@shn.be www.shn.be www.wico.

WICO Campus Sint-Hubertus Stationsstraat 25 3910 NEERPELT. Tel. +32 11 64 07 01 Fax +32 11 64 41 46. info@shn.be www.shn.be www.wico. STUDIERICHTINGEN DERDE GRAAD 0-0 WICO Campus Sint-Hubertus Stationsstraat 5 90 NEERPELT Tel. + 6 07 0 Fax + 6 6 info@shn.be www.shn.be www.wico.be STUDEREN IN DE DERDE GRAAD VAN HET ASO Het doel van het

Nadere informatie

Leren bedrijfseconomische problemen op te lossen door het maken van vakspecifieke schema s

Leren bedrijfseconomische problemen op te lossen door het maken van vakspecifieke schema s Leren bedrijfseconomische problemen op te lossen door het maken van vakspecifieke schema s Bert Slof, Gijsbert Erkens & Paul A. Kirschner Als docenten zien wij graag dat leerlingen zich niet alleen de

Nadere informatie

Vooraf. Strategisch OmgevingsManagement. Stelling

Vooraf. Strategisch OmgevingsManagement. Stelling Vooraf Strategisch OmgevingsManagement Voor het oplossen van problemen én het bouwen van een duurzame dialoog Innoveren door middel van samenwerking Almere, 5 juni 2014 Congres Duurzame strategische keuzes

Nadere informatie

G. Allaert, University Ghent Urban & Regional Economy and Planning

G. Allaert, University Ghent Urban & Regional Economy and Planning G. Allaert, University Ghent Urban & Regional Economy and Planning The Benelux Center region in the Hamburg-Le Havre Range Legend: golden triangle corridor large consumer market industrial mainport

Nadere informatie

Kindvriendelijke steden in relatie tot nieuwe trends stedelijke ontwikkeling.

Kindvriendelijke steden in relatie tot nieuwe trends stedelijke ontwikkeling. Kindvriendelijke steden in relatie tot nieuwe trends stedelijke ontwikkeling. Onderstromen: van stad maken naar stad zijn Onderstromen: van stad maken naar stad zijn Onderstromen: van stad maken naar stad

Nadere informatie

The Turn to Parenting in Four European Welfare States

The Turn to Parenting in Four European Welfare States The Turn to Parenting in Four European Welfare States Parenting support in professional practice Dr. Marit Hopman Prof. Trudie Knijn Universiteit Utrecht, Nederland Achtergrond Vier betrokken landen: Duitsland,

Nadere informatie

Kennisdeling in lerende netwerken

Kennisdeling in lerende netwerken Kennisdeling in lerende netwerken Managementsamenvatting Dit rapport presenteert een onderzoek naar kennisdeling. Kennis neemt in de samenleving een steeds belangrijker plaats in. Individuen en/of groepen

Nadere informatie

Bruto nationaal geluk: een proef op de som 19

Bruto nationaal geluk: een proef op de som 19 Bruto nationaal geluk: een proef op de som Crétien van Campen De laatste jaren hebben verscheidene auteurs gepleit voor geluk als een nieuw richtsnoer voor beleid (Kahneman 1999, Veenhoven 2002, Layard

Nadere informatie

ARTISTIEKE ACTIES MET IMPACT

ARTISTIEKE ACTIES MET IMPACT ARTISTIEKE ACTIES MET IMPACT TABO GOUDSWAARD @TaboGoudswaard SAMENLEVING KUNSTWERELD Trend: toenemende belangstelling van kunstenaars en organisaties/bedrijven om samen te werken. nieuwe kunstbeweging:

Nadere informatie

Luisteren: Elke taaluiting is relevant

Luisteren: Elke taaluiting is relevant Emma van Bijnen ADR Instituut 1 Luisteren: Elke taaluiting is relevant Niet de directe betekening van de bijdrage, maar de intentie van de spreker Er zijn ontelbaar veel verschillende dingen die partijen

Nadere informatie

Biologie inhouden (PO-havo/vwo): Instandhouding

Biologie inhouden (PO-havo/vwo): Instandhouding Biologie inhouden (PO-havo/vwo): Instandhouding kerndoelen primair onderwijs kerndoelen onderbouw havo bovenbouw exameneenheden vwo bovenbouw exameneenheden 34: De leerlingen leren zorg te dragen voor

Nadere informatie

Informational Governance

Informational Governance Story Informational Governance Juli 2013 Nog niet zo heel lang geleden voltrokken veranderingen in de maatschappij zich volgens logische, min of meer vaste patronen. Overheden, bedrijven, wetenschappers,

Nadere informatie

STUDIERICHTINGEN DERDE GRAAD

STUDIERICHTINGEN DERDE GRAAD STUDIERICHTINGEN DERDE GRAAD WICO Campus Sint-Hubertus Stationsstraat 5 90 NEERPELT Tel. + 6 07 0 Fax + 6 6 info@shn.wico.be www.shn.wico.be www.wico.be STUDEREN IN DE DERDE GRAAD VAN HET ASO Het doel

Nadere informatie

Visie op duurzaam Veranderen

Visie op duurzaam Veranderen Visie op duurzaam Veranderen Ruysdael Ruysdael is een gerenommeerd bureau dat zich sinds haar oprichting in 1994 heeft gespecialiseerd in het managen van veranderingen. Onze dienstverlening kent talloze

Nadere informatie

De Toekomst van het Nederlands Verdienmodel

De Toekomst van het Nederlands Verdienmodel De Toekomst van het Nederlands Verdienmodel prof.dr. Hans Strikwerda Met reviews door: prof. dr. Arnoud Boot mr. drs. Atzo Nicolaï drs. Michiel Muller prof. dr. Eric Claassen dr. René Kuijten prof. dr.

Nadere informatie

Examenprogramma biologie havo

Examenprogramma biologie havo Bijlage 3 Examenprogramma biologie havo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein

Nadere informatie

1 Beoordeling instellingsconversietabellen CDHO 1 2 Opheffing Hogeschool Positief advies CDHO: Engineering Engineering AOT Techniek(deeltijd) Einde instroom: 31-12-2011 Einde opleiding: 31-12-2016 Engineering

Nadere informatie

Nationaal modelinstrumentarium voor integraal waterbeheer. Jan van Bakel Alterra

Nationaal modelinstrumentarium voor integraal waterbeheer. Jan van Bakel Alterra Nationaal modelinstrumentarium voor integraal waterbeheer Jan van Bakel Alterra Inhoud Inleiding Enige historische achtergronden Modellering hydrologie op nationale schaal Vervolg Advies aan OWO Relaties

Nadere informatie

PASSEND ONDERWIJSONDERZOEK SAMEN ONDERZOEKEND LEREN. José van Loo

PASSEND ONDERWIJSONDERZOEK SAMEN ONDERZOEKEND LEREN. José van Loo PASSEND ONDERWIJSONDERZOEK SAMEN ONDERZOEKEND LEREN José van Loo CNV Schoolleiders 6 november 2014 Onderzoek? Onderzoekende houding Onderzoeksmatig leiderschap Onderzoekende schoolcultuur Onderzoekende

Nadere informatie

De praktijk van leren en werken in teams: wetenschap en praktijk

De praktijk van leren en werken in teams: wetenschap en praktijk De praktijk van leren en werken in teams: wetenschap en praktijk Prof. Dr. F. Dochy Een discussie over de aanpak van je eigen casus en een conclusie over bruikbare richtlijnen 20 jaar ervaring in leren

Nadere informatie

Keynote CPTED t.b.v. Workshop SBM Leuven 26-2-2015. Henk Neddermeijer MSc. Henk Neddermeijer MSc

Keynote CPTED t.b.v. Workshop SBM Leuven 26-2-2015. Henk Neddermeijer MSc. Henk Neddermeijer MSc Crime Prevention Through Environmental Design (CPTED) CPTED -een te beperkte naam voor een groots concept inleiding ter gelegenheid van de vakbeurs New Security in de Brabanthal Leuven 26 februari 2015

Nadere informatie

Competenties van organisatieadviseurs Resultaten van een onderzoek naar wat organisatieadviseurs in hun adviestrajecten goed moeten kunnen.

Competenties van organisatieadviseurs Resultaten van een onderzoek naar wat organisatieadviseurs in hun adviestrajecten goed moeten kunnen. Competenties van organisatieadviseurs Resultaten van een onderzoek naar wat organisatieadviseurs in hun adviestrajecten goed moeten kunnen. Auteurs: Léon de Caluwé en Elsbeth Reitsma Organisatieadvies

Nadere informatie

Lerend organiseren en veranderen

Lerend organiseren en veranderen Lerend organiseren en veranderen Hoe zet je je team in zijn kracht? 5 november 2015 - CNV Schoolleiders 1 Opleiden en professionaliseren van schoolleiders G.P.M. (Peter) Snijders MEL Consultant/trainer

Nadere informatie

Ecologie van het leren

Ecologie van het leren Ecologie van het leren Beneluxconferentie dr Manon C.P. Ruijters MLD Apeldoorn 17 oktober 2013 Ecologisch? Ecologie is verbindingen en samenhang diversiteit interacties tussen organismen en hun omgeving

Nadere informatie

Community Planning. Draagvlak, participatie en sturing in de Nederlandse stedelijke gebiedsontwikkeling. 20-09-2007. planning.

Community Planning. Draagvlak, participatie en sturing in de Nederlandse stedelijke gebiedsontwikkeling. 20-09-2007. planning. Community Planning Draagvlak, participatie en sturing in de Nederlandse stedelijke gebiedsontwikkeling. organiserend vermogen visie plan community planning ruimtelijke kwaliteit loep ISmaatwerk-presentatie

Nadere informatie

Persoonlijke factoren en Sales succes

Persoonlijke factoren en Sales succes Persoonlijke factoren en Sales succes Welke samenhang is er? Gerard Groenewegen Mei 2009 06-55717189 1 Agenda 1. Inleiding 2. Opzet studie 3. Beoordeling van dit onderzoek 4. Bevindingen 5. Conclusie 6.

Nadere informatie

BLITS LITERATUUR. Eva Kyndt Elisabeth Raes Bart Lismont Filip Dochy

BLITS LITERATUUR. Eva Kyndt Elisabeth Raes Bart Lismont Filip Dochy BLITS LITERATUUR Eva Kyndt Elisabeth Raes Bart Lismont Filip Dochy INHOUD Coöperatief leren Team of groep? Teamleren Kenmerkenteams Ontwikkeling van teams Faciliteren van (informeel) leren Faciliteren

Nadere informatie

Leerdoelen en kerndoelen

Leerdoelen en kerndoelen Leerdoelen en kerndoelen De leerdoelen in de leerlijn vallen in het leerdomein Oriëntatie op jezelf en de wereld. Naast de gebruikelijke natuur en milieukerndoelen (kerndoelen 39, 40 en 41) zijn ook de

Nadere informatie

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Meedoen& Meetellen Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Samenstelling trainingsmodule Eline Roelofsen Roel Schulte www.verwondering.nu Illustratie

Nadere informatie

OPLEIDINGSONDERDELEN VOOR DE FACULTEIT ECONOMISCHE EN SOCIALE WETENSCHAPPEN KIES JE OPLEIDING WAARUIT JE VAKKEN WENST OP TE NEMEN:

OPLEIDINGSONDERDELEN VOOR DE FACULTEIT ECONOMISCHE EN SOCIALE WETENSCHAPPEN KIES JE OPLEIDING WAARUIT JE VAKKEN WENST OP TE NEMEN: OPLEIDINGSONDERDELEN VOOR DE FACULTEIT ECONOMISCHE EN SOCIALE WETENSCHAPPEN ALS GASTSTUDENT KIES JE OPLEIDING WAARUIT JE VAKKEN WENST OP TE NEMEN: BACHELOR OF SCIENCE IN POLITIEKE WETENSCHAPPEN BACHELIER

Nadere informatie

Evaluatieplan Adaptief Leren

Evaluatieplan Adaptief Leren Evaluatieplan Adaptief Leren Sjoerd de Vries Wendy Krimpen Loes van Oosteren 6 januari 2006. Enschede Contact: Sjoerd de Vries E-Mail: sjoerd.devries@utwente.nl Mob: +31 (0)6 47274565 Tel: +31(0)53 4893952

Nadere informatie

Nationale DenkTank 2014 Big Data Academy

Nationale DenkTank 2014 Big Data Academy Big Data Academy Achtergrond en uitwerking Big Data Academy (BDA) Management Summary Oplossing [Twintig] deelnemers waarvan [80%] masterstudenten en PhD s en[20%] werknemers die voldoen aan de voorkenniseisen

Nadere informatie

drs. W (Wim) J. Kuijken Voorzitter raad van commissarissen De Nederlandsche Bank N.V.

drs. W (Wim) J. Kuijken Voorzitter raad van commissarissen De Nederlandsche Bank N.V. drs. W (Wim) J. Kuijken Voorzitter raad van commissarissen De Nederlandsche Bank N.V. - Deltacommissaris - Voorzitter raad van toezicht Stichting VU-VUmc - Lid raad van commissarissen Woningbouwcorporatie

Nadere informatie

Usability. Les 3 jaar 2. Ontwerp doelstellingen en randvoorwaarden

Usability. Les 3 jaar 2. Ontwerp doelstellingen en randvoorwaarden Usability Les 3 jaar 2 Ontwerp doelstellingen en randvoorwaarden Wat gaan we doen? Herhaling vorige week ISO Definition of Usability (9241-11) Usability is the effectiveness, efficiency and satisfaction

Nadere informatie

Perspectives and Key Arguments in the Food - Fuel Debate BIOFUELS

Perspectives and Key Arguments in the Food - Fuel Debate BIOFUELS Perspectives and Key Arguments in the Food - Fuel Debate BIOFUELS Master Thesis by Anouke de Jong VU supervisor B.J. Regeer Introductie Biobrandstoffen; brandstoffen gemaakt van biomassa 1 ste generatie

Nadere informatie

multi-lingual en multi-media community blogging in de praktijk van het hoger onderwijs Charles van Leeuwen

multi-lingual en multi-media community blogging in de praktijk van het hoger onderwijs Charles van Leeuwen multi-lingual en multi-media community blogging in de praktijk van het hoger onderwijs Charles van Leeuwen De studenten van het keuzevak After Babel Language Policies in Europe (European Studies, 3 e jaar)

Nadere informatie

CPB Notitie 8 mei 2012. Actualiteit WLO scenario s

CPB Notitie 8 mei 2012. Actualiteit WLO scenario s CPB Notitie 8 mei 2012 Actualiteit WLO scenario s. CPB Notitie Aan: De Deltacommissaris Drs. W.J. Kuijken Postbus 90653 2509 LR Den Haag Datum: 8 mei 2012 Betreft: Actualiteit WLO scenario's Centraal

Nadere informatie

Stand van de planologische theorie in Nederland

Stand van de planologische theorie in Nederland Stand van de planologische theorie in Nederland P. 84 Stand van de planologische theorie in Nederland Polders en dijken liggen ten grondslag aan de Nederlandse planningstraditie P. 85 Deze Rooilijn theoriespecial

Nadere informatie

OPLEIDINGSONDERDELEN VOOR DE FACULTEIT ECONOMISCHE EN SOCIALE WETENSCHAPPEN EN SOLVAY BUSINESS SCHOOL ALS GASTSTUDENT

OPLEIDINGSONDERDELEN VOOR DE FACULTEIT ECONOMISCHE EN SOCIALE WETENSCHAPPEN EN SOLVAY BUSINESS SCHOOL ALS GASTSTUDENT OPLEIDINGSONDERDELEN VOOR DE FACULTEIT ECONOMISCHE EN SOCIALE WETENSCHAPPEN EN SOLVAY BUSINESS SCHOOL ALS GASTSTUDENT KIES JE OPLEIDING WAARUIT JE VAKKEN WENST OP TE NEMEN: BACHELOR OF SCIENCE IN POLITIEKE

Nadere informatie

Plattelandsontwikkeling met Leader

Plattelandsontwikkeling met Leader Plattelandsontwikkeling met Leader Plattelandsontwikkeling, procesmatig. De affiche: 1. Proceskant 2. Van groep naar community 3. Fasen groepsontwikkeling 4. Valkuilen. 5. Beleidscyclus - rol coördinator

Nadere informatie

Is een klas een veilige omgeving?

Is een klas een veilige omgeving? Is een klas een veilige omgeving? De klas als een vreemde sociale structuur Binnen de discussie dat een school een sociaal veilige omgeving en klimaat voor leerlingen moet bieden, zouden we eerst de vraag

Nadere informatie

One Style Fits All? A Study on the Content, Effects, and Origins of Follower Expectations of Ethical Leadership

One Style Fits All? A Study on the Content, Effects, and Origins of Follower Expectations of Ethical Leadership One Style Fits All? A Study on the Content, Effects, and Origins of Follower Expectations of Ethical Leadership Samenvatting proefschrift Leonie Heres MSc. www.leonieheres.com l.heres@fm.ru.nl Introductie

Nadere informatie

Overzicht opleidingen

Overzicht opleidingen Overzicht opleidingen Stand van zaken oktober 2013 Opleiding Onderwijsinstelling Deeltijd Voltijd Duur Kosten Overig Leegstand Post-MA NRP Academie (transformatie) NRP, ism TU Delft, Nyenrode en Hogeschool

Nadere informatie

Flexibel werken en organiseren

Flexibel werken en organiseren Flexibel werken en organiseren Flexibel werken en organiseren Inhoud Inhoud Inleiding De kracht van flexibiliteit Differentiatie in ontwikkeling en doorstroom gebaseerd op organisatieverschillen Aspecten

Nadere informatie

Bijenvolk of organisatie?

Bijenvolk of organisatie? Bijenvolk of organisatie? Bijenvolk systemisch bekeken Zelfregulering ten dienste van het geheel Samenhang en uitwisseling Zelfregulering en vitaliteit What s in a name Systemisch..of systematisch Systematisch

Nadere informatie

The Netherlands of 2040 en de Olympische Spelen George Gelauff Hogeschool Amsterdam 1 februari 2012

The Netherlands of 2040 en de Olympische Spelen George Gelauff Hogeschool Amsterdam 1 februari 2012 The Netherlands of 2040 en de Olympische Spelen George Gelauff Hogeschool Amsterdam 1 februari 2012 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Scenariostudies Lange termijn vraagstukken Grote

Nadere informatie

Fout van CPB bij berekening remgeldeffect eigen risico

Fout van CPB bij berekening remgeldeffect eigen risico Fout van CPB bij berekening remgeldeffect eigen risico Wynand van de Ven en Erik Schut Wederreactie op Douven en Mannaerts In ons artikel in TPEdigitaal (Van de Ven en Schut 2010) hebben wij uiteengezet

Nadere informatie

Het schier onmogelijke mogelijk maken

Het schier onmogelijke mogelijk maken Improof, ondernemen met visie Improof is opgericht door Hans Savalle en Tom Touber. Ervaren ondernemers en bestuurders bij grote ondernemingen. Nu helpen zij collega ondernemers hun ambities waar te maken.

Nadere informatie

Graag stel ik me even aan u voor

Graag stel ik me even aan u voor Crime Prevention Through Environmental Design (CPTED) CPTED -een te beperkte naam voor een groots concept inleiding ter gelegenheid van het studiebezoek Beveiliging Bedrijventerreinen in Nederland inleiding

Nadere informatie

Organisatievragen rond de brede school en de combinatiefunctionaris Nationale Kennisdag Combinatiefunctionaris 2011

Organisatievragen rond de brede school en de combinatiefunctionaris Nationale Kennisdag Combinatiefunctionaris 2011 Sectie bestuurs- & politieke wetenschappen Organisatievragen rond de brede school en de combinatiefunctionaris Nationale Kennisdag Combinatiefunctionaris 2011 Dr. Marlies Honingh contact: m.honingh@fm.ru.nl

Nadere informatie

Bedrijventerreinen, Duurzaamheid en Ruimtelijke Ordening. Amsterdam Sittard Ulft

Bedrijventerreinen, Duurzaamheid en Ruimtelijke Ordening. Amsterdam Sittard Ulft Bedrijventerreinen, Duurzaamheid en Ruimtelijke Ordening Amsterdam Sittard Ulft ir. Martin Dubbeling (1961), stedenbouwkundige Stedenbouwkunde, Faculteit der Bouwkunde TUDelft 1981-1988 ISS Energy Planning

Nadere informatie

Christina van der Feltz-Cornelis en Willem van Tilburg

Christina van der Feltz-Cornelis en Willem van Tilburg De revanche van het systeemdenken: wat is de waarde voor de sociale psychiatrie? Christina van der Feltz-Cornelis en Willem van Tilburg SYMPOSIUM SOCIALE PSYCHIATRIE: REVANCHE VAN HET SYSTEEMDENKEN 6 november

Nadere informatie

Oefenvragen Ondernemerskunde A - Businessplan & strategie

Oefenvragen Ondernemerskunde A - Businessplan & strategie Oefenvragen Ondernemerskunde A - Businessplan & strategie 1. Michael Porter onderscheidt 3 basisstrategieën, waar volgens hem iedere organisatie een keuze uit dient te maken, om op een gezonde wijze een

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Hoofdstuk 1: Introducing strategy

Hoofdstuk 1: Introducing strategy Hoofdstuk 1: Introducing strategy Wat is strategie? Definitie Porter: Concurrentiestrategie = verzameling van verschillende activiteiten kiezen om een unieke waardemix te brengen. Onderscheid tussen operationele

Nadere informatie

Transactionele Analyse. Begrijpen en beïnvloeden. Nederlandse Vereniging voor Transactionele Analyse

Transactionele Analyse. Begrijpen en beïnvloeden. Nederlandse Vereniging voor Transactionele Analyse Nederlandse Vereniging voor Transactionele Analyse Transactionele Analyse Begrijpen en beïnvloeden De Transactionele Analyse biedt een praktische, heldere theorie die door iedereen te begrijpen is. Het

Nadere informatie

Het effect van doelstellingen

Het effect van doelstellingen Het effect van doelstellingen Inleiding Goalsetting of het stellen van doelen is een van de meest populaire motivatietechnieken om de prestatie te bevorderen. In eerste instantie werd er vooral onderzoek

Nadere informatie

Interventies bij organisatieverandering Succesvol veranderen

Interventies bij organisatieverandering Succesvol veranderen Interventies bij organisatieverandering Succesvol veranderen Het succesvol doorvoeren van organisatieverandering vraagt nogal wat. De uitdaging is om de beoogde verandering werkbaar te maken en te borgen

Nadere informatie

COMMUNICATIE DE AXIOMATA

COMMUNICATIE DE AXIOMATA COMMUICATIE DE AXIOMATA Mireille Jacobs Gezins en relatietherapie Bemiddeling, in familiezaken www.familiekwesties.be CAW oost Vlaanderen Vormingscentrum VCOK lid Forum voor Bemiddeling. Jozef Plateaustraat,

Nadere informatie

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl The Netherlands of 2040 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Nieuwe CPB scenario studie Vraag Waarmee verdienen we ons brood in 2040? Aanpak Scenario s, geven inzicht in onzekerheid

Nadere informatie

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte.

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte. Een chronische en progressieve aandoening zoals multiple sclerose (MS) heeft vaak grote consequenties voor het leven van patiënten en hun intieme partners. Naast het omgaan met de fysieke beperkingen van

Nadere informatie

De kracht van evidence based werken Evidence based Practice implementeren

De kracht van evidence based werken Evidence based Practice implementeren De kracht van evidence based werken Evidence based Practice implementeren Maxime Loose Agentschap Overheidspersoneel Maxime.Loose@kb.vlaanderen.be @maximeloose Besluit Evidence Based HR is Een methodiek

Nadere informatie

Integraal coachen. Meedenken en faciliteren bij ambities, dilemma s of problemen op de werkvloer

Integraal coachen. Meedenken en faciliteren bij ambities, dilemma s of problemen op de werkvloer Integraal coachen Meedenken en faciliteren bij ambities, dilemma s of problemen op de werkvloer DATUM 1 maart 2014 CONTACT Steef de Vries MCC M 06 46 05 55 57 www.copertunity.nl info@copertunity.nl 2 1.

Nadere informatie

Where innovation starts. Vakken eerste jaar Technische Bedrijfskunde

Where innovation starts. Vakken eerste jaar Technische Bedrijfskunde Where innovation starts Vakken eerste jaar Vakken eerste jaar In de major krijg je uiteenlopende vakken en projecten op het gebied van wiskunde, technische bedrijfskunde en integratie (het toepassen van

Nadere informatie

2 De keuze van de hogeschool per individuele conversie geldt voor alle opleidingsvormen, inclusief de te beëindigen varianten. 1 Beoordeling instellingsconversietabellen CDHO 1 2 Opheffing Hogeschool Positief

Nadere informatie

Oplossingsgericht en waarderend coachen.

Oplossingsgericht en waarderend coachen. Oplossingsgericht en waarderend coachen. Coaching is die vorm van professionele begeleiding waarbij de coach als gelijkwaardige partner de cliënt ondersteunt bij het behalen van zelfgekozen doelen. Oplossingsgericht

Nadere informatie

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek.

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. In de BEROEPSCOMPETENTIES CIVIELE TECHNIEK 1 2, zijn de specifieke beroepscompetenties geformuleerd overeenkomstig de indeling van het beroepenveld.

Nadere informatie

EEN GEDEELDE ONDERZOEKSAGENDA VOOR BIPOLAIRE STOORNISSEN DR. BARBARA REGEER ATHENA INSTITUUT VRIJE UNIVERSITEIT AMSTERDAM

EEN GEDEELDE ONDERZOEKSAGENDA VOOR BIPOLAIRE STOORNISSEN DR. BARBARA REGEER ATHENA INSTITUUT VRIJE UNIVERSITEIT AMSTERDAM EEN GEDEELDE ONDERZOEKSAGENDA VOOR BIPOLAIRE STOORNISSEN DR. BARBARA REGEER ATHENA INSTITUUT VRIJE UNIVERSITEIT AMSTERDAM PROGRAMMA Relatie onderzoek - praktijk Een gedeelde onderzoeksagenda Methoden Resultaten

Nadere informatie