Lage gezondheidsvaardigheden

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Lage gezondheidsvaardigheden"

Transcriptie

1 Lage gezondheidsvaardigheden en therapietrouw 1 Mirjam Fransen, Prem Adhien, Marie-Louise Essink-Bot Dr. M.P. Fransen, gezondheidswetenschapper, afdeling Sociale geneeskunde, Academisch Medisch Centrum, Universiteit van Amsterdam P. Adhien, apotheker, Rotterdam Prof. dr. M.L. Essink-Bot, arts Maatschappij en Gezondheid en epidemioloog, afdeling Sociale geneeskunde, Academisch Medisch Centrum, Universiteit van Amsterdam Wat wisten we? Gebrek aan therapietrouw is een veelvoorkomend probleem in de apotheek en komt vaak voor onder lager opgeleide en allochtone patiënten. Effectieve communicatie kan therapietrouw verbeteren, maar verloopt vaak moeizaam binnen deze groep, onder andere door een taalbarrière. Wat is er nieuw? Gezondheidsvaardigheden zijn vaardigheden die mensen nodig hebben om informatie over gezondheid te verkrijgen, te begrijpen, en te gebruiken bij het nemen van gezondheidsgerelateerde beslissingen. Patiënten met lage gezondheidsvaardigheden hebben weinig kennis over de medicatie die zij gebruiken en moeite met het begrijpen en toepassen van instructies voor adequaat medicatiegebruik. Deze problemen worden bij allochtone patiënten vaak versterkt door een taalbarrière. Wat betekent dat voor mijn dagelijkse praktijk? Zorgverleners spelen een belangrijke rol in het toegankelijk maken van de zorg en het bevorderen van therapietrouw bij (allochtone) patiënten met lage gezondheidsvaardigheden. Adequaat tolkgebruik, bewustwording van het feit dat een deel van de allochtone patiënten lage gezondheidsvaardigheden bezit, en het toepassen van communicatiestrategieën zijn hierbij essentieel. Samenvatting Gezondheidsvaardigheden zijn vaardigheden die mensen nodig hebben om informatie over gezondheid te verkrijgen, te begrijpen, en te gebruiken bij het nemen van gezondheidsgerelateerde beslissingen. Patiënten met lage gezondheidsvaardigheden hebben vaak weinig kennis over de medicatie die zij gebruiken en moeite met het begrijpen en toepassen van instructies voor adequaat medicatiegebruik. Problemen met het verkrijgen, begrijpen en toepassen van informatie worden bij allochtone patiënten vaak versterkt door een taalbarrière. Bewustwording van het feit dat een deel van de patiënten lage gezondheidsvaardigheden bezit en adequaat tolkgebruik bij allochtone patiënten zijn essentieel voor apothekers, huisartsen en andere zorgverleners. In dit artikel wordt beschreven op welke manier zorgverleners met (allochtone) patiënten met lage gezondheidsvaardigheden kunnen omgaan en er worden voorbeelden gegeven van strategieën en toolkits om de communicatie te verbeteren. Inleiding Casus 1 De heer A is een 72-jarige alleenstaande man van Nederlandse afkomst die vroeger in de tuinbouw heeft gewerkt. Dhr A gebruikt medicatie voor diabetes mellitus type 2, cholesterol, hypertensie en hartfalen. Voor zijn diabetes mellitus type 2 gebruikt hij naast orale medicatie ook insuline. Zijn medicatie wordt elke twee weken in 1 Een variant van dit artikel is onlangs verschenen: Fransen M, Harris C, Essink-Bot ML. Beperkte gezondheidsvaardigheden bij patiënten van allochtone herkomst: Alleen een tolk inzetten is meestal niet genoeg. Ned Tijdschr Geneeskd 2013;157:A MFM TIJDSCHRIFT OVER PRAKTIJKGERICHTE FARMACOTHERAPIE

2 baxterzakjes bezorgd door de apotheek; een medicatierol. De thuiszorgmedewerker komt elke avond en spuit de heer A dan 12E insuline glargine. Het valt de thuiszorgmedewerker op dat de medicatierol niet klopt met de dag en het tijdstip die op het baxterzakje vermeld zijn. Ze vond zakjes van vorige week terug die niet waren gebruikt. Op haar vraag waarom de dagen in de baxterrol niet kloppen, antwoordt de heer A dat hij zijn leesbril kwijt is. De thuiszorgmedewerker biedt aan de volgende dag een leesbril te halen bij de drogist in de straat. De volgende avond neemt de thuiszorgmedewerker een leesbril mee en zet de baxterzakjes weer op de goede datum. De verlopen zakjes neemt ze mee en geeft ze de volgende ochtend af in de apotheek. De apothekersassistente neemt de zakjes aan en gooit ze in de KCA-ton (klein chemisch afval). Na ongeveer drie maanden komt de thuiszorgmedewerker in de apotheek en vraagt of de apotheker haar kan helpen. Ze heeft gemerkt dat de heer A ook met leesbril de medicatie van de medicatierol niet op de juiste wijze inneemt. De heer A heeft haar uiteindelijk verteld dat hij niet kan lezen. Wat nu? De apotheker ziet in het medicatieoverzicht van de heer A dat er drie tijden per dag zijn. Hij stelt voor de zakjes per dagdeel te labelen; rood voor de ochtend; wit voor de middag en blauw voor de avond. De thuiszorgmedewerkster vindt het een goed idee. Ze zal de heer A informeren. De apotheker geeft het idee door aan de baxterassistente. Ze spreken af om na een maand te evalueren hoe het gaat. Na een maand komt de thuiszorgmedewerkster weer in de apotheek. Het gaat nu beter met het innemen van de baxtermedicatie. De heer A is ook zeer tevreden met het systeem. Hij vertelde de thuiszorgmedewerkster dat hij soms niet meer wist of hij de medicatie wel of niet had ingenomen. Nu kan hij aan de hand van de kleuren zien of hij deze heeft ingenomen of niet. Casus 2 Een 64-jarige Turkse vrouw gebruikt medicatie voor diabetes mellitus type 2, cholesterol, hypertensie, depressie en refluxklachten. Het valt de huisarts op dat mevrouw niet erg therapietrouw is met haar medicatie. Mevrouw spreekt en verstaat het Nederlands niet goed; meestal komt haar zoon mee als zij een consult bij de huisarts heeft. De huisarts vraagt de apotheker om een medicatiebeoordeling te doen bij mevrouw. Ze adviseert hem ook de therapietrouw te benadrukken. De apotheker neemt contact op met de zoon van mevrouw. Ze komen samen naar de apotheek. Ze nemen haar medicijnen mee. Mevrouw vraagt de apotheker waarom ze zoveel medicijnen moet slikken. Ze heeft alleen een beetje hoge suiker en is sinds het overlijden van haar man drie jaar geleden somber. Haar zoon geeft aan dat hij haar probeert uit te leggen dat het belangrijk is om haar medicijnen op tijd in te nemen, maar dat ze erg eigenwijs is en niet naar haar zoon wil luisteren. De apotheker neemt heel rustig alle medicatie door met mevrouw en haar zoon. Hij legt uit dat de bloedsuikerwaarden, bloeddruk en het cholesterol te hoog zijn. Hij vertelt wat de complicaties op lange termijn zijn en geeft aan waarom het van groot belang is om alle medicijnen op tijd in te nemen. Mevrouw geeft toe dat ze af en toe vergeet haar medicatie in te nemen. Haar zoon vraagt de apotheker of hij hiervoor een oplossing heeft. De apotheker legt het weekdoseersysteem uit; het baxteren. De vrouw en haar zoon vinden dit een goed systeem. De apotheker belt de huisarts. Zij gaat ook akkoord en stuurt een baxterverzoek naar de apotheek. De zoon van mevrouw kan nu ook controleren of mevrouw de zakjes heeft ingenomen. Elke avond na zijn werk komt hij zijn moeder opzoeken en controleert of zijn moeder haar medicijnen niet is vergeten in te nemen. De zoon van mevrouw meldt een maand later dat zowel zijn moeder als hijzelf heel tevreden is met het systeem. Hij benadrukt ook dat de apotheker heel rustig en duidelijk alles goed heeft uitgelegd. Zijn moeder begrijpt nu waarom ze de medicijnen moet innemen. Ook de huisarts is tevreden met deze interventie. Bespreking casus In beide casus komt een gebrek aan therapietrouw naar voren. In de eerste casus blijkt pas na verloop van tijd dat de patiënt niet kan lezen. Functioneel analfabetisme, een vorm van lage gezondheidsvaardigheden, wordt vaak niet spontaan gemeld, onder andere vanwege schaamte. Bij allochtone patiënten is een taalbarrière een veelvoorkomend probleem. In de tweede casus komt de zoon van de patiënte mee om te tolken. Een familietolk is in principe niet de beste manier om de taalbarrière te overbruggen. Dit blijkt ook in de casus; de patiënte neemt geen instructies aan van haar zoon. De apotheker kon gelukkig in beide gevallen het probleem oplossen. Met dit artikel willen wij apothekers, huisartsen en andere zorgverleners meer inzicht geven in de rol die lage TIJDSCHRIFT OVER PRAKTIJKGERICHTE FARMACOTHERAPIE MFM 19

3 gezondheidsvaardigheden en taalbarrières kan spelen in therapietrouw voor medicatie. Gezondheidsvaardigheden Lees- en rekenvaardigheden In Nederland is ongeveer 10% van de bevolking van 16 tot en met 65 jaar laaggeletterd; dat wil zeggen, dat zij moeite hebben met lezen en rekenen op basaal niveau. Nog eens 25 tot 30% beheerst de basisvaardigheden wel, maar heeft moeite met het gebruiken van meer complexe informatie, zoals schema s, grafieken en formulieren. 1 De zorg verwacht in toenemende mate dat patiënten met een chronische aandoening zelf een actieve rol vervullen in het management van hun ziekte, waaronder het gebruik van geneesmiddelen. Laaggeletterden missen vaardigheden om de actieve rol te vervullen die van hen als patiënt verwacht wordt. De groep laaggeletterden bestaat relatief vaak uit ouderen, laaggeschoolden, en allochtonen uit de eerste generatie. 2 Voor goede zorgverlening is het noodzakelijk dat de arts zich op de hoogte stelt van eventueel tekortschietende lees- en rekenvaardigheden. De toolkits die wij later in dit artikel bespreken benoemen manieren om deze te herkennen. Lage gezondheidsvaardigheden en taalbarrière Lezen en schrijven maken deel uit van de vaardigheden die mensen nodig hebben om informatie over gezondheid te verkrijgen, te begrijpen, en te gebruiken bij het nemen van gezondheidsgerelateerde beslissingen, oftewel gezondheidsvaardigheden of health literacy. 3 Problemen met het verkrijgen, begrijpen en toepassen van informatie worden bij allochtone patiënten versterkt door een taalbarrière. Een taalbarrière kan in dat opzicht worden beschouwd als een extreme vorm van lage gezondheidsvaardigheden. Dat wil echter niet zeggen dat het opheffen van de taalbarrière garant staat voor adequate communicatie en effectieve zorg. Veel niet-westerse migranten van de eerste generatie zijn laagopgeleid. 4 Sommigen zijn vrijwel analfabeet in hun moedertaal, wat het heel moeilijk maakt om een andere taal zoals Nederlands te leren. Daardoor is het voor hen moeilijker om de weg te vinden in het Nederlandse gezondheidszorgsysteem. Ook in hun eigen taal is het abstractievermogen echter laag en hebben zij bijvoorbeeld weinig kennis van ziekte en van het menselijk lichaam. Lage gezondheidsvaardigheden kunnen problemen opleveren bij het stellen van de diagnose, omdat ook het presenteren van een klacht, met het beloop van de symptomen in de tijd, een zeker abstractievermogen vereist. Zorgverleners zijn zich vaak niet bewust van de noodzaak de communicatie aan te passen aan patiënten met een lager abstractievermogen, gebruiken regelmatig medisch jargon, tekenen abstracte modellen en geven informatie die niet aansluit bij het perspectief van de patiënt. 5 Lage gezondheidsvaardigheden en gezondheid Cijfers over de gevolgen van lage gezondheidsvaardigheden voor de gezondheid ontbreken voor zowel allochtonen als autochtonen in Nederland. Onderzoek naar de gevolgen van laaggeletterdheid laat echter zien dat laaggeletterden vaker een matige of slechte gezondheid rapporteren dan hooggeletterden en dat zij vaker last hebben van ziekten en aandoeningen, zoals astma, diabetes, kanker, hartinfarct en psychische aandoeningen. 6 Onderzoek uit de vs laat zien dat ouderen met lage gezondheidsvaardigheden een slechtere gezondheid rapporteren en een anderhalf- tot tweemaal zo grote sterftekans hebben als ouderen met adequate geletterdheid. 7;8 Lage gezondheidsvaardigheden en zorggebruik Mensen met lage gezondheidsvaardigheden maken vaker minder passend gebruik van de gezondheidszorg. Zij gaan bijvoorbeeld vaker dan nodig lijkt voor hun gezondheidstoestand naar de huisarts of medisch specialist en maken minder gebruik van preventieprogramma s (bijvoorbeeld screening). 6 Dit lijkt in het bijzonder te gelden voor allochtonen. In een onderzoek naar het verband tussen gezondheidsvaardigheden, etniciteit en deelname aan baarmoederhalskanker screening kwam bijvoorbeeld naar voren dat allochtone vrouwen minder kennis hadden over de screening dan autochtone vrouwen (9 vs. 21%) en dat er in deze groep ook vaker sprake was van laaggeletterdheid (46 vs. 15%). 9 Lage gezondheidsvaardigheden en therapietrouw Patiënten met lage gezondheidsvaardigheden hebben vaak minder kennis over de medicatie die zij gebruiken en hebben vaak moeite met het begrijpen en toepassen van instructies voor medicatiegebruik. 10 De relatie tussen gezondheidsvaardigheden en therapietrouw is voor verschillende gebieden onderzocht. Recente systematische reviews toonden bijvoorbeeld aan dat gezondheidsvaardigheden een belangrijke barrière vormen in de therapietrouw van medicatie bij ouderen, 11 patiënten met hoge bloeddruk, 12 en allochtone patiënten met tuber culose MFM TIJDSCHRIFT OVER PRAKTIJKGERICHTE FARMACOTHERAPIE

4 Communicatie met patiënten met lage gezondheidsvaardigheden Communicatieproblemen versterkt door taalbarrière Effectieve communicatie tussen patiënten met lage gezondheidsvaardigheden en zorgverleners kan therapietrouw verbeteren. Deze communicatie verloopt echter vaak moeizaam. Het gebrek aan kennis bij de patiënt over de ziekte, medicatie en behandeling, passieve communicatie, en schaamte staan het vervullen van een actieve patiëntenrol in de weg. 14 In de communicatie met allochtone patiënten worden deze problemen vaak versterkt door een taalbarrière. Zoals de casus laat zien, zorgt het inschakelen van een familietolk om de taalbarrière te slechten niet automatisch voor adequate communicatie. In de casus kwam dat door rolproblemen. Maar daarnaast zorgt het lagere opleidingsniveau bij met name oudere migranten niet alleen voor taalproblemen maar ook voor een laag abstractieniveau en weinig kennis van gezondheid en ziekte. Zorgverleners beseffen vaak niet dat zij voor deze mensen vaak te veel en te moeilijke informatie verstrekken. 5 Een recent overzicht van de internationale literatuur liet zien dat taalbarrières een negatief effect hebben op toegankelijkheid van zorg, kwaliteit van zorg, gezondheidsuitkomsten en patiënttevredenheid. 15 Voor effectieve communicatie is uitwisseling in een gemeenschappelijke taal vereist. Als de zorgverlener de moedertaal van de patiënt niet beheerst, ligt de oplossing voor de hand: een tolk. Gebruik van informele tolken In Nederland stelt de wgbo (Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst) dat het de verantwoordelijkheid van de zorgverlener is om informatie te verschaffen in een vorm die voor de patiënt begrijpelijk is. Het gebruik van een formele tolk leidt tot betere zorg, dat wil zeggen: minder communicatiefouten, beter begrip bij patiënten, betere klinische uitkomsten, en hogere patiënttevredenheid. Formele tolken zijn getraind om letterlijk te vertalen wat patiënt en arts zeggen, mengen zich niet als partij in het gesprek en hebben geheimhoudingsplicht. Informele (familie)tolken vertalen tot minstens de helft van de vragen van de arts slecht of helemaal niet, maken meer vertaalfouten met medische consequenties, noemen vaker de bijwerkingen van een medicijn niet en vertalen vaker gevoelige onderwerpen niet. 16 De casus van de Turkse patiënte illustreerde een ander probleem dat kan voorkomen bij familietolken. Moeder accepteerde de instructies van de zorgverleners niet als deze via haar zoon tot haar kwamen. Meeuwesen et al. onderzochten in het tricc-project (Training in intercultural and bilingual competencies in health and social care) de meningen van Nederlandse huisartsen inzake tolkgebruik. Huisartsen bleken zich nauwelijks bewust van taalproblemen en gebruikten bij voorkeur informele tolken. 17 Omgaan met lage gezondheidsvaardigheden en taalbarrières om therapietrouw te verbeteren Rol van apothekers, huisartsen en andere zorgverleners Zorgverleners spelen een belangrijke rol in het toegankelijk maken van de zorg en het verbeteren van therapietrouw bij allochtone patiënten met lage gezondheidsvaardigheden. Het begrip informed consent kan alleen serieuze invulling krijgen als de patiënt de informatie heeft begrepen en verwerkt. Het probleem van lage gezondheidsvaardigheden ligt bij de ontvanger van de zorg, maar de zorgaanbieder draagt verantwoordelijkheid voor de oplossing. Adequaat tolkgebruik en bewustwording van het feit dat een deel van de allochtone patiënten lage gezondheidsvaardigheden bezit, zijn daarom essentieel. 3 Trainen in effectief tolkgebruik Het is belangrijk om in te zien dat het effectief inzetten van een tolk tijdens een consult bepaalde vaardigheden vereist, en dus training. Het eerdergenoemde triccproject geeft richtlijnen voor zo n training. 17 In het curriculum van amc-uva krijgen alle coassistenten aan het begin van de masterfase een training in omgaan met een taalbarrière. Werd tot voor kort het inzetten van een formele tolk als de gouden standaard gezien, tegenwoordig is er ruimte voor meer flexibele oplossingen. Tolkenpools van bijvoorbeeld studenten of tweetalige medewerkers van zorginstellingen kunnen een oplossing bieden, mits aan een aantal voorwaarden is voldaan, waaronder geheimhoudingsplicht, training in tolkenvaardigheden, en formele toetsing van het taalniveau in zowel het Nederlands als de vreemde taal. Tolkenvaardigheden voor iedere zorgverlener Terecht is het beleid van de Nederlandse overheid gericht op het aanleren van Nederlandse taalvaardigheden door iedere burger. Desondanks zal iedere zorgverlener in Nederland voorbereid moeten zijn op consulten met een TIJDSCHRIFT OVER PRAKTIJKGERICHTE FARMACOTHERAPIE MFM 21

5 taalbarrière. Dat betreft niet alleen de groep van lager opgeleide eerstegeneratie migranten voor wie het moeilijk is om Nederlands te leren, maar ook vluchtelingen of vakantiegangers. Herkennen van lees- en rekenproblemen De Stichting Lezen en Schrijven heeft een herkenningswijzer ontwikkeld om mensen met lees-, schrijf- en rekenproblemen te herkennen. Een kanttekening hierbij is dat het gebruik van dergelijke screeningsinstrumenten een stigmatiserend effect kan hebben op patiënten. Bovendien is het de vraag of dergelijke instrumenten in de praktijk nodig zijn, omdat zorgverleners altijd en bij elke patiënt moeten controleren of de informatie is overgekomen en begrepen. De zorgverlener moet niet alleen vragen of de patiënt de informatie begrepen heeft, maar ook inhoudelijk het begrip checken. 18 Dat kan bijvoorbeeld door: Ik wil graag weten of ik het u nu goed heb uitgelegd. Kunt u mij vertellen wat u nu thuis gaat doen? Harder praten helpt niet: communicatiestrategieën voor zorgverleners In de wetenschappelijke literatuur zijn verschillende strategieën terug te vinden die gericht zijn op het verbeteren van de communicatie met patiënten met lage gezondheidsvaardigheden. Een veelgenoemde strategie is de teach back method, het terugvragen en controleren of mensen de informatie hebben begrepen. Maar ook langzaam praten, eenvoudig taalgebruik, meerdere vormen van communicatie gebruiken, patiënten helpen om vragen te stellen zijn bekende strategieën. 19 Heel belangrijk is het om aan te sluiten bij het perspectief van de patiënt op zijn of haar klacht, ziekte en behandeling. Dat moet de zorgverlener dan wel uitvragen. 18 We verwezen hiervoor al naar deze strategieën in Twickler et al. 19 In Nederland zijn de afgelopen jaren verschillende interventies ontwikkeld om met patiënten met lage gezondheidsvaardigheden om te gaan en bijvoorbeeld therapietrouw te verbeteren. Over het algemeen zijn de toepasbaarheid en effectiviteit hiervan nog niet onderzocht. We bespreken hierna enkele voorbeelden. Toolkit Gezondheidsvaardigheden nigz Het gezondheidsinstituut nigz heeft een Toolkit Gezondheidsvaardigheden samengesteld met daarin een overzicht van nationale en internationale hulpmiddelen, instrumenten en trainingen om mensen met lage gezondheidsvaardigheden te herkennen en de mondelinge, Kader 1 Toolkit Gezondheidsvaardigheden NIGZ In deze toolkit treft u hulpmiddelen en instrumenten (tools) aan om mensen met lage gezondheidsvaardigheden te herkennen en de communicatie met hen te verbeteren. Ook vindt u in deze toolkit algemene informatie over gezondheidsvaardigheden en actuele berichtgeving. Beknopte indeling toolkit Wie direct met de toolkit aan de slag wil, kan op de website een keuze maken uit de rubrieken. Voor wie eerst meer wil weten over de achtergronden en de opbouw is het aan te bevelen de achtergrondinformatie door te nemen. Vaardigheden herkennen Tools voor professionals Tools voor organisaties Tools voor de einddoelgroep Publicaties Links Bron: schriftelijke, digitale en interculturele communicatie in de zorg te verbeteren (kader 1). Toolkit laaggeletterdheid lhv De Landelijke Huisartsen Vereniging (lhv) heeft een Toolkit Laaggeletterdheid ontwikkeld (kader 2). Deze voorziet zorgverleners in de huisartsenpraktijk van een checklist om laaggeletterdheid te herkennen. Daarnaast bevat de toolkit een checklist voor adequate communicatie met laaggeletterde patiënten. De checklist doet aanbevelingen voor de benadering van patiënten, eenvoudig taalgebruik, beperking van informatie tot kernpunten, belangrijke punten herhalen, navragen of de patiënt het begrijpt, gebruiken van gebiedende wijs. Pharos en andere projecten Pharos ondersteunt en adviseert zorgverleners in hun communicatie met laaggeletterden en anderstaligen. Zo hebben zij bijvoorbeeld het project Begrijp je lichaam en Kelly en Karim willen baby ontwikkeld, waarin gebruik wordt gemaakt van eenvoudig visueel materiaal. Daarnaast hebben zij een training ontwikkeld voor het effectief communiceren met laagopgeleide allochtonen die beperkt Nederlands spreken. Ook de Hartstichting heeft voorlichtingsmateriaal ontwikkeld in eenvoudig Nederlands, dat ook in vertaalde versies beschikbaar is voor Turkse, Marokkaanse en Surinaamse Nederlanders. Conclusie en discussie Voor het bevorderen van therapietrouw bij allochtone patiënten moet allereerst een eventuele taalbarrière 22 MFM TIJDSCHRIFT OVER PRAKTIJKGERICHTE FARMACOTHERAPIE

6 Kader 2 Toolkit Laaggeletterdheid LHV Wanneer ze laaggeletterd zijn, kunnen patiënten de inhoud van geschreven informatie in de huisartsenpraktijk niet goed tot zich kunnen nemen. De Toolkit laaggeletterdheid voorziet huisartsenpraktijken van een checklist om laaggeletterdheid te herkennen. Ook bevat de toolkit een checklist met handvatten voor de communicatie met patiënten die minder goed kunnen lezen. Op deze manier kunnen huisartsen, doktersassistenten en praktijkondersteuners laaggeletterde patiënten de extra ondersteuning bieden die zij nodig hebben. Denk aan de uitleg over het gebruik van een geneesmiddel of een verwijzing naar een arts in het ziekenhuis. Daarmee wordt de gidsrol van de huisarts als centrale zorgverlener toegankelijker voor laaggeletterden. Samenwerking De Toolkit Laaggeletterdheid is tot stand gekomen in samenwerking met Stichting Lezen & Schrijven, Gezondheidsinstituut NIGZ, Stichting Expertisecentrum Educatieve Televisie (ETV), het Nederlands Huisartsen Genootschap en Pharos. Downloaden U kunt de Toolkit Laaggeletterdheid downloaden. Ook kunt u de bijbehorende posters en checklists downloaden. Toolkit Laaggeletterdheid (pfd) Checklist Communicatie op maat van laaggeletterden (pdf) Checklist Observaties in de huisartsenpraktijk (pdf) Posters (pdf) Bron: effectief worden overwonnen. Daarna kan het consult beginnen en kan inzicht worden verkregen in het niveau van gezondheidsvaardigheden. Lage gezondheidsvaardigheden, bijvoorbeeld bij de eerstegeneratie arbeidsmigranten uit Turkije en Marokko, betekent dat zij, ook nadat de taalbarrière is geslecht, moeite hebben met het verkrijgen van gezondheidsinformatie, en met het begrijpen en toepassen van deze informatie. Daardoor hebben zij meer kans op lagere therapietrouw en slechtere gezondheidsuitkomsten. Dit geldt ook voor autochtone patiënten met lage gezondheidsvaardigheden. Voor adequate communicatie met patiënten met lage gezondheidsvaardigheden is het van groot belang dat apothekers, huisartsen en andere zorgverleners zich bewust zijn van het probleem van lage gezondheidsvaardigheden en dat zij patiënten met lage gezondheidsvaardigheden kunnen herkennen. Competenties in het herkennen van en effectief omgaan met lage gezondheidsvaardigheden passen in de canmeds-competenties (Canadian Medical Education Directives for Specialists) Maatschappelijk handelen en Communicatie en verdienen daarom een plek in de medische basis- en vervolgopleidingen. In de praktijk zijn verschillende nuttige handreikingen ontwikkeld om zorgverleners te helpen met effectieve communicatie bij patiënten met lage gezondheidsvaardigheden. In Nederland is meer wetenschappelijk onderzoek nodig om de toepasbaarheid en effectiviteit van dergelijke strategieën in de medische praktijk te onderzoeken en om op systematische wijze effectieve strategieën te ontwikkelen, implementeren en evalueren. Literatuur 1. Fouarge D, Houtkoop W, Velden R van der. Laaggeletterdheid in Nederland. ECBO, Paasche-Orlow MK, Parker RM, Gazmararian JA, Nielsen-Bohlman LT, Rudd RR. The prevalence of limited health literacy. J Gen Intern Med 2005;20: Gezondheidsraad. Laaggeletterdheid te lijf. Signalering ethiek en gezondheid. Den Haag: Centrum voor ethiek en gezondheid, Seeleman C, Stronks K, Alderen, W van, Bot ML. Deficiencies in culturally competent asthma care for ethnic minority children: a qualitative assessment among care providers. BMC Pediatr 2012;12: Groot W, Maassen van den Brink H. Stil vermogen, een onderzoek naar de maatschappelijke kosten van laaggeletterdheid. Den Haag: Stichting Lezen & Schrijven, Davis TC, Wolf MS, Bass PF, III, et al. Literacy and misunderstanding prescription drug labels. Ann Intern Med 2006;145: Paasche-Orlow MK, Wolf MS. The causal pathways linking health literacy to health outcomes. Am J Health Behav 2007;31(Suppl 1): S19-S Bischoff A. Do language barriers increase inequalities? Do interpreters decrease inequalities? In: Ingelby D, Chiarenza A, Deville W, Kotsioni I (eds). Inequalities in health care for migrants and ethnic minorities. Antwerpen-Aperldoorn: Grant Publishers, Meeuwesen L, Harmsen H, Sbiti A. Als je niet begrijpt wat ik bedoel: Tolken in de gezondheidszorg [Good practices 16]. Rotterdam: Mikado, Twickler MB, Essink-Bot ML. Laaggeletterdheid en beperkte gezondheidsvaardigheden vragen om een antwoord in de zorg. Ned Tijdschr Geneesk 2009;153. Voor de volledige literatuurlijst wordt verwezen naar Financiële banden: de auteurs hebben geen financiële banden die betrekking hebben op dit onderwerp. TIJDSCHRIFT OVER PRAKTIJKGERICHTE FARMACOTHERAPIE MFM 23

Onder het begrip gezondheidsvaardigheden ( health

Onder het begrip gezondheidsvaardigheden ( health Stand van zaken Beperkte gezondheidsvaardigheden bij patiënten van allochtone herkomst Alleen een tolk inzetten is meestal niet genoeg Mirjam P. Fransen, Vanessa C. Harris en Marie-Louise Essink-Bot K

Nadere informatie

Laaggeletterden in de apotheek. Utrecht 6-10-2015 Maria van den Muijsenbergh, huisarts / onderzoeker

Laaggeletterden in de apotheek. Utrecht 6-10-2015 Maria van den Muijsenbergh, huisarts / onderzoeker Laaggeletterden in de apotheek Utrecht 6-10-2015 Maria van den Muijsenbergh, huisarts / onderzoeker Laaggeletterdheid: Zoveel moeite met lezen en schrijven dat je niet goed kunt functioneren in het dagelijks

Nadere informatie

De patiënt als partner in de zorg: gaat dat echt lukken?

De patiënt als partner in de zorg: gaat dat echt lukken? De patiënt als partner in de zorg: gaat dat echt lukken? Prof. dr. Jany Rademakers NIVEL Nederlands Instituut voor onderzoek van de gezondheidszorg CAPHRI Maastricht University Vakgroep Huisartsgeneeskunde,

Nadere informatie

Als patiënten niet mee kunnen doen

Als patiënten niet mee kunnen doen Als patiënten niet mee kunnen doen Gevolgen van laaggeletterdheid in de zorg Dr. Mirjam Fransen Afdeling Sociale Geneeskunde AMC, Universiteit van Amsterdam Symposium Zorgkoepel West-Friesland 30-6-2016

Nadere informatie

Herkennen van en effectief communiceren met laaggeletterden. Farmacotherapeutisch overleg. Inhoud

Herkennen van en effectief communiceren met laaggeletterden. Farmacotherapeutisch overleg. Inhoud Inhoud Herkennen van en effectief communiceren met laaggeletterden Farmacotherapeutisch overleg Hoeveel laaggeletterde patiënten in uw praktijk? Laaggeletterdheid en gezondheidsvaardigheden Wat is het

Nadere informatie

Heeft u laaggeletterde patiënten in beeld? Gudule Boland PhD Programmaleider Verantwoord medicijngebruik bij migranten en laaggeletterden

Heeft u laaggeletterde patiënten in beeld? Gudule Boland PhD Programmaleider Verantwoord medicijngebruik bij migranten en laaggeletterden Heeft u laaggeletterde patiënten in beeld? Gudule Boland PhD Programmaleider Verantwoord medicijngebruik bij migranten en laaggeletterden Dr. Dr. Karen Hosper 1 2 3 4 5 Even reclame maken: www.pharos.nl/patientenaanhetwoord

Nadere informatie

Gezondheidsvaardigheden, kunnen we daar beter van worden?

Gezondheidsvaardigheden, kunnen we daar beter van worden? Gezondheidsvaardigheden, kunnen we daar beter van worden? Alja Bosch, MSc. Docent Fontys Hogescholen Toegepaste Psychologie Communicatiewetenschapper Fysiotherapeut Inhoud Gezondheidsvaardigheden, waar

Nadere informatie

Zorg in eigen hand Goede diabeteszorg voor mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden 12 april Hester van Bommel en Marjan Mensinga

Zorg in eigen hand Goede diabeteszorg voor mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden 12 april Hester van Bommel en Marjan Mensinga Zorg in eigen hand Goede diabeteszorg voor mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden 12 april 2017 Hester van Bommel en Marjan Mensinga Scoor jezelf Hoe scoor je op dit moment je eigen kennis en vaardigheden

Nadere informatie

(potentiële) belangenverstrengeling. Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld. Nee

(potentiële) belangenverstrengeling. Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld. Nee Disclosure belangen Marie-Louise Essink-Bot (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld Honorarium of andere (financiële)

Nadere informatie

Laaggeletterdheid in de zorg. José Keetelaar, projectleider laaggeletterdheid & gezondheidsvaardigheden

Laaggeletterdheid in de zorg. José Keetelaar, projectleider laaggeletterdheid & gezondheidsvaardigheden Laaggeletterdheid in de zorg José Keetelaar, projectleider laaggeletterdheid & gezondheidsvaardigheden Programma Feiten en cijfers Taalambassadeur aan het woord Herkennen laaggeletterdheid Eenvoudig communiceren

Nadere informatie

Oog voor gezondheidsvaardigheden in de apotheek. Inhoud. Gezondheidsvaardigheden. Laaggeletterdheid Wat is het Herkenning Communicatie

Oog voor gezondheidsvaardigheden in de apotheek. Inhoud. Gezondheidsvaardigheden. Laaggeletterdheid Wat is het Herkenning Communicatie Inhoud Oog voor gezondheidsvaardigheden in de apotheek Platformdag 2016: Cliëntgericht communiceren dr. Gudule Boland programmaleider Verantwoord medicijngebruik bij migranten en laaggeletterden Gezondheidsvaardigheden

Nadere informatie

15 oktober 2015 Brigit van Soest LAAGGELETTERDHEID & THERAPIETROUW

15 oktober 2015 Brigit van Soest LAAGGELETTERDHEID & THERAPIETROUW 15 oktober 2015 Brigit van Soest LAAGGELETTERDHEID & THERAPIETROUW Agenda 1. Inleiding 2. Laaggeletterdheid 3. Therapietrouw 4. Pilots 5. Vragen? Overal had ik er last van. Bij de bibliotheek, het stadhuis,

Nadere informatie

Themabijeenkomst Kleurrijke en toegankelijke dementiezorg

Themabijeenkomst Kleurrijke en toegankelijke dementiezorg Themabijeenkomst Kleurrijke en toegankelijke dementiezorg Marjan Mensinga trainer en adviseur bij Pharos en med. antropoloog/spv/poh GGZ Jennifer van den Broeke senior projectleider en adviseur bij Pharos

Nadere informatie

Zorg in eigen hand. Coachende vaardigheden bij laaggeletterde patiënten met een chronische aandoening. Marjan Mensinga Hester van Bommel

Zorg in eigen hand. Coachende vaardigheden bij laaggeletterde patiënten met een chronische aandoening. Marjan Mensinga Hester van Bommel Zorg in eigen hand Coachende vaardigheden bij laaggeletterde patiënten met een chronische aandoening Marjan Mensinga Hester van Bommel Symposium Zorg op maat in de huisartsenpraktijk. 29 september 2016

Nadere informatie

Zelfmanagement bij mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden door verstandelijke beperkingen

Zelfmanagement bij mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden door verstandelijke beperkingen Zelfmanagement bij mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden door verstandelijke beperkingen Een speciale uitdaging voor het huisartsenteam en het steunnetwerk Dr. Jany Rademakers, NIVEL Drs. Jeanny

Nadere informatie

SOA AIDS congres Een simpele boodschap wel zo fijn voor iedereen

SOA AIDS congres Een simpele boodschap wel zo fijn voor iedereen SOA AIDS congres 2016 Een simpele boodschap wel zo fijn voor iedereen van links naar rechts: Jose Keetelaar projectleider Laaggeletterdheid en Gezondheidsvaardigheden GGD Gelderland Zuid Marjolijn van

Nadere informatie

Brain Marian heeft een depressie, wat kan ze doen? Voorlichtingsmateriaal voor mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden

Brain Marian heeft een depressie, wat kan ze doen? Voorlichtingsmateriaal voor mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden Marian heeft een depressie, wat kan ze doen? Brain Voorlichtingsmateriaal voor mensen met beperkte 8 november 2017 Marjolijn van Leeuwen m.leeuwen@pharos.nl https://www.youtube.com/watch?v=dxqavrj8liq

Nadere informatie

Uitdagingen in de multiculturele praktijk

Uitdagingen in de multiculturele praktijk 12 uit de praktijk Kernproblemen Uitdagingen in de multiculturele praktijk Vraag een fysiotherapeut die werkzaam is in een achterstandswijk naar zijn ervaringen met allochtone patiënten en de kans is groot

Nadere informatie

HANDREIKING Diabetesjaargesprek voor migranten met diabetes

HANDREIKING Diabetesjaargesprek voor migranten met diabetes HANDREIKING Diabetesjaargesprek voor migranten met diabetes Introductie Voor migranten en laaggeletterden is het vaak moeilijk om passende diabeteszorg te krijgen. Dit komt onder meer doordat de huidige

Nadere informatie

Lage gezondheidsvaardigheden & Therapietrouw

Lage gezondheidsvaardigheden & Therapietrouw Lage gezondheidsvaardigheden & Therapietrouw Nationale Diabetes Dag Drs P.Adhien, apotheker/epidemioloog Drs B.A.D. van Soest-Segers, apotheker, KNMP 28 maart 2014 Therapietrouw Brigit van Soest, apotheker,

Nadere informatie

Effectieve communicatie hoe bereik je die ene doelgroep? Bereiken lage SES

Effectieve communicatie hoe bereik je die ene doelgroep? Bereiken lage SES Effectieve communicatie hoe bereik je die ene doelgroep? Bereiken lage SES www.huisarts-migrant.nl Dé website voor huisartsen en andere zorgverleners met vragen over zorg en gezondheid voor migranten,

Nadere informatie

Gezondheidsvaardigheden van chronische zieken belangrijk voor zelfmanagement Monique Heijmans, Geeke Waverijn

Gezondheidsvaardigheden van chronische zieken belangrijk voor zelfmanagement Monique Heijmans, Geeke Waverijn Dit factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (Gezondheidsvaardigheden van chronische zieken belangrijk voor zelfmanagement, M. Heijmans, NIVEL, juni 2014) worden gebruikt.

Nadere informatie

Gezondheidsvaardigheden in Nederland

Gezondheidsvaardigheden in Nederland Gezondheidsvaardigheden in Nederland ontwikkelingen in onderzoek, beleid en praktijk Jany Rademakers NIVEL, Utrecht Gezondheidsvaardigheden op de agenda in Nederland (1) 2010 Alliantie Gezondheidsvaardigheden

Nadere informatie

Cultuursensitieve Hulpverlening. Marjan Mensinga Trainer/advieseur, Cultureel Antropoloog, SPV Pharos 17 januari 2013

Cultuursensitieve Hulpverlening. Marjan Mensinga Trainer/advieseur, Cultureel Antropoloog, SPV Pharos 17 januari 2013 Cultuursensitieve Hulpverlening Marjan Mensinga Trainer/advieseur, Cultureel Antropoloog, SPV Pharos 17 januari 2013 Wat gaan we doen Kennismaken Gezondheidsvaardigheden, Gezondheid bij allochtonen lage

Nadere informatie

Overzicht van interventies voor mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden. laag. geletterden

Overzicht van interventies voor mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden. laag. geletterden Overzicht van interventies voor mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden laag geletterden Interventies beperkte gezondheidsvaardigheden Product kennis-item beperkte gezondheidsvaardigheden Op zoek naar

Nadere informatie

Voorbeeld aanvraag Honours Grant

Voorbeeld aanvraag Honours Grant Voorbeeld aanvraag Honours Grant Naam van het project Het multiculturele Rotterdam in beweging: op weg naar een gezonde toekomst Aanvrager(s) Khaoula Makouri en Linda Al-Hassany Samenvatting (max 250 woorden)

Nadere informatie

Effectief communiceren met mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden. Praktijktoepassingen

Effectief communiceren met mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden. Praktijktoepassingen Effectief communiceren met mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden Praktijktoepassingen 3 april 2012 prof. dr. Walter Devillé drs. Hester van Bommel Gezondheidsvaardigheden Vaardigheden om informatie

Nadere informatie

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Samenvatting Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Hoofdstuk 1 bevat de algemene inleiding van dit proefschrift. Dit hoofdstuk

Nadere informatie

Project dichter bij de mens. Preventief allochtone ouderenzorg door t Roosendael (huisartsenpraktijk in de Donderberg)

Project dichter bij de mens. Preventief allochtone ouderenzorg door t Roosendael (huisartsenpraktijk in de Donderberg) Project dichter bij de mens Preventief allochtone ouderenzorg door t Roosendael (huisartsenpraktijk in de Donderberg) Feiten en Cijfers Aantal migrantenouderen in Nederland: Jaar 55+ 65+ 2010 183.000 72.000

Nadere informatie

TOOLKIT Bekend maakt Bemind

TOOLKIT Bekend maakt Bemind TOOLKIT Bekend maakt Bemind 6. Migrantenouderen in cijfers Aantal migrantenouderen in Nederland Bron: (CBS-Statline, dec. 2016) Aantal AOW-gerechtigden in Nederland 3.059.000 Waarvan van migrantenafkomst

Nadere informatie

Uitkomsten Eerste Ronde Tafel

Uitkomsten Eerste Ronde Tafel Uitkomsten Eerste Ronde Tafel Aanleiding om een vereniging op te richten en de daaruit vloeiende Ronde Tafel die zich richt op iets dat in eerste instantie meer dan voldoende gereguleerd is, lijkt overbodig.

Nadere informatie

Niet culturen maar mensen ontmoeten elkaar: Culturele diversiteit in het justitiële werkveld

Niet culturen maar mensen ontmoeten elkaar: Culturele diversiteit in het justitiële werkveld Niet culturen maar mensen ontmoeten elkaar: Culturele diversiteit in het justitiële werkveld 1 Stichting Pharos Expertisecentrum gezondheidsverschillen Gezondheid en kwaliteit van zorg voor iedereen Kaveh

Nadere informatie

Diversiteit en Gezondheid: Geslacht, SES, Etniciteit

Diversiteit en Gezondheid: Geslacht, SES, Etniciteit Diversiteit en Gezondheid: Geslacht, SES, Etniciteit Prof. Dr. Walter Devillé Nederlands Instituut voor Onderzoek van de Gezondheidszorg UvA Vluchtelingen en Gezondheid OMGEVING POPULATIE KENMERKEN GEZONDHEIDS-

Nadere informatie

Aandacht voor laaggeletterde ouders. Nynke Okma Stichting Lezen & Schrijven

Aandacht voor laaggeletterde ouders. Nynke Okma Stichting Lezen & Schrijven Aandacht voor laaggeletterde ouders Nynke Okma Stichting Lezen & Schrijven Stichting Lezen & Schrijven Stichting Lezen & Schrijven initiatief van H.K.H. Prinses Laurentien Doel: het voorkomen en verminderen

Nadere informatie

Analyserapport van de patiëntenvragenlijsten over de huisarts: Leenen

Analyserapport van de patiëntenvragenlijsten over de huisarts: Leenen Analyserapport van de patiëntenvragenlijsten over de huisarts: Leenen Datum aanmaak rapport:26-11-2015 1 Laatste ronde patiëntenvragenlijsten huisarts Periode waarin ingevuld van: 31-10-2013 tot 9-11-2013

Nadere informatie

Patiëntgerichte zorg voor mensen met gevorderde kanker of een ernstige chronische aandoening

Patiëntgerichte zorg voor mensen met gevorderde kanker of een ernstige chronische aandoening Patiëntgerichte zorg voor mensen met gevorderde kanker of een ernstige chronische aandoening Wat zijn uw ervaringen? Informatie voor mantelzorgers Wat houdt het onderzoek in? Er kan nog veel verbeteren

Nadere informatie

Zorggroep Cohesie Cure and Care denkt mee bij hart- en vaatziekten! Optimale zorg bij hart- en vaatziekten door samenwerkende zorgverleners

Zorggroep Cohesie Cure and Care denkt mee bij hart- en vaatziekten! Optimale zorg bij hart- en vaatziekten door samenwerkende zorgverleners Zorggroep Cohesie Cure and Care denkt mee bij hart- en vaatziekten! Optimale zorg bij hart- en vaatziekten door samenwerkende zorgverleners 1 op de 3 mensen in Nederland overlijdt aan een hart- of vaatziekte.

Nadere informatie

Migranten met diabetes. OCE - 15 4 2015 Maria Sahakian diëtiste Maria van den Muijsenbergh, huisarts Pharos / Radboudumc

Migranten met diabetes. OCE - 15 4 2015 Maria Sahakian diëtiste Maria van den Muijsenbergh, huisarts Pharos / Radboudumc Migranten met diabetes OCE - 15 4 2015 Maria Sahakian diëtiste Maria van den Muijsenbergh, huisarts Pharos / Radboudumc PROGRAMMA WORKSHOP Casus Oorzaken minder goede zorguitkomsten Wat helpt? Nuttige

Nadere informatie

Zorggroep Cohesie Cure and Care denkt mee bij zorg voor ouderen! Optimale zorg voor ouderen in een kwetsbare positie

Zorggroep Cohesie Cure and Care denkt mee bij zorg voor ouderen! Optimale zorg voor ouderen in een kwetsbare positie Zorggroep Cohesie Cure and Care denkt mee bij zorg voor ouderen! Optimale zorg voor ouderen in een kwetsbare positie Nederland vergrijst. Er komen steeds meer ouderen met steeds meer en verschillende soorten

Nadere informatie

Meer mantelzorg IVM, Nivel en FBA ALV 4 juni 2013

Meer mantelzorg IVM, Nivel en FBA ALV 4 juni 2013 Meer mantelzorg IVM, Nivel en FBA ALV 4 juni 2013 fase 2 in 2012 ontwerp van vier etnisch specifieke versies van een website zorgvoorjeouders waarom? etnische groepen verschillen in prevalentie van gezondheidsproblemen

Nadere informatie

Kwaliteit in Diversiteit. Presentatie Co-schap Huisartsengeneeskunde Rianne Langeveld 16 april 2010

Kwaliteit in Diversiteit. Presentatie Co-schap Huisartsengeneeskunde Rianne Langeveld 16 april 2010 Kwaliteit in Diversiteit Presentatie Co-schap Huisartsengeneeskunde Rianne Langeveld 16 april 2010 Inleiding Aanleiding en doel Feiten en stelling Arts-patiëntrelatie en ervaringen Oplossingen Casus en

Nadere informatie

Samenvatting voor niet-ingewijden

Samenvatting voor niet-ingewijden voor niet-ingewijden Type 2 diabetes Diabetes is een ernstige chronische ziekte, die wordt gekenmerkt door te hoge glucosespiegels (de suikers ) in het bloed. Er zijn verschillende typen diabetes, waarvan

Nadere informatie

Analyserapport van de patiënten vragenlijsten over de huisarts: J.E. Peerdeman-van Putten (2228-7)

Analyserapport van de patiënten vragenlijsten over de huisarts: J.E. Peerdeman-van Putten (2228-7) Analyserapport van de patiënten vragenlijsten over de huisarts: J.E. Peerdeman-van Putten (2228-7) Datum aanmaak rapport:28-09-2017 1 Laatste ronde patiënten vragenlijsten huisarts Periode waarin ingevuld

Nadere informatie

Stappenplan. Aanpak laaggeletterdheid bij patiënten

Stappenplan. Aanpak laaggeletterdheid bij patiënten Stappenplan Aanpak laaggeletterdheid bij patiënten Werken aan taal is werken aan gezondheid Leidraad in 5 stappen De vijf stappen in dit boekje bieden u een leidraad om binnen uw organisatie of praktijk

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting De levensverwachting van mensen met een ernstige psychiatrische aandoening (EPA) is gemiddeld 13-30 jaar korter dan die van de algemene bevolking. Onnatuurlijke doodsoorzaken zoals

Nadere informatie

Johanna van Gaalen, arts-onderzoeker Afdeling Medische Besliskunde 9 juni 2010

Johanna van Gaalen, arts-onderzoeker Afdeling Medische Besliskunde 9 juni 2010 Implementatie van internet-based zelfmanagement: wat werkt het beste? Johanna van Gaalen, arts-onderzoeker Afdeling Medische Besliskunde 9 juni 2010 Implementatie internet-based asthma selfmanagement (IBSM)

Nadere informatie

Abstract. Kernboodschappen

Abstract. Kernboodschappen Onderzoek: Kennis en eigen effectiviteit van de huisartsen in de gemeente Rotterdam met betrekking tot het screenen van patiënten op laaggeletterdheid. S.Seddiki Student Farmakunde, Hogeschool Utrecht

Nadere informatie

ehealth voor iedereen!

ehealth voor iedereen! ehealth voor iedereen! ehealth voor iedereen! ehealth is niet meer weg te denken uit de gezondheidszorg: we maken een afspraak met de huisarts via internet, gebruiken een app om onze conditie te verbeteren,

Nadere informatie

Kortom, informatie en advies die vindbaar, begrijpelijk en herkenbaar is. Ik zal u aangeven waarom ik dit zo belangrijk vind.

Kortom, informatie en advies die vindbaar, begrijpelijk en herkenbaar is. Ik zal u aangeven waarom ik dit zo belangrijk vind. Tekst: opening Helpdesk Welkom dames en heren, Het doet mij goed om te zien dat er zo veel mensen op deze feestelijke opening van de Helpdesk zijn afgekomen. Dat betekent dat er veel interesse voor is.

Nadere informatie

Uw medische gegevens elektronisch delen? Alleen met uw toestemming!

Uw medische gegevens elektronisch delen? Alleen met uw toestemming! Uw medische gegevens elektronisch delen? Alleen met uw toestemming! Betere zorg met de juiste informatie Artsen en apotheken kunnen uw medische gegevens delen via het LSP (Landelijk Schakelpunt). Zodat

Nadere informatie

Analyserapport van de patiëntenvragenlijsten over de huisarts: Jolink

Analyserapport van de patiëntenvragenlijsten over de huisarts: Jolink Analyserapport van de patiëntenvragenlijsten over de huisarts: Jolink Datum aanmaak rapport:18-04-2016 1 Laatste ronde patiëntenvragenlijsten huisarts Periode waarin ingevuld van: 27-2-2016 tot 27-2-2016

Nadere informatie

RESULTATEN PATIENTEN ENQUETE 2015. Hoe vaak heeft u in de afgelopen 6 maanden contact (spreekuur, huisbezoek, telefonisch consult) gehad met de HAPEC?

RESULTATEN PATIENTEN ENQUETE 2015. Hoe vaak heeft u in de afgelopen 6 maanden contact (spreekuur, huisbezoek, telefonisch consult) gehad met de HAPEC? RESULTATEN PATIENTEN ENQUETE 2015 Hoe vaak heeft u in de afgelopen 6 maanden contact (spreekuur, huisbezoek, telefonisch consult) gehad met de HAPEC? Gemiddeld 5 x Vind u dat u altijd door een arts geholpen

Nadere informatie

Interventie zelfmanagement Turkse mannen met diabetes. Monica Overmars GVO functionaris GGD Hart voor Brabant

Interventie zelfmanagement Turkse mannen met diabetes. Monica Overmars GVO functionaris GGD Hart voor Brabant Interventie zelfmanagement Turkse mannen met diabetes Monica Overmars GVO functionaris GGD Hart voor Brabant Inhoud - Aanleiding - Onderzoekspilot in Tilburg 2010/2011 - Doel - Evaluatie pilot - Sterke

Nadere informatie

Analyserapport van de patiëntenvragenlijsten over de huisarts: MimpenMG

Analyserapport van de patiëntenvragenlijsten over de huisarts: MimpenMG Analyserapport van de patiëntenvragenlijsten over de huisarts: MimpenMG Datum aanmaak rapport:11-11-2015 1 Laatste ronde patiëntenvragenlijsten huisarts Periode waarin ingevuld van: 1-3-2014 tot 1-3-2014

Nadere informatie

Patiëntenoordeel huisarts

Patiëntenoordeel huisarts Patiëntenoordeel huisarts Feedback van de patiëntenenquêtes 17-11-2014 Bakkum Patiëntenoordeel De Europep vragenlijst is het product van een internationaal project (van de EQUIP groep) en wordt inmiddels

Nadere informatie

Zelfstandig omgaan met COPD. - persoonlijke ondersteuning via internet - deelname aan het e-vita COPD platform en wetenschappelijk onderzoek.

Zelfstandig omgaan met COPD. - persoonlijke ondersteuning via internet - deelname aan het e-vita COPD platform en wetenschappelijk onderzoek. Zelfstandig omgaan met COPD - persoonlijke ondersteuning via internet - deelname aan het e- COPD platform en wetenschappelijk onderzoek - Informatie voor deelnemers Zelf de regie bij uw COPD behandeling

Nadere informatie

Cultuursensitiviteit Partners in de geboortezorg 13 mei 2014

Cultuursensitiviteit Partners in de geboortezorg 13 mei 2014 Cultuursensitiviteit Partners in de geboortezorg 13 mei 2014 Helena Kosec Pharos h.kosec@pharos.nl 1 Inhoud Migranten definities Gezondheid epidemiologische verschillen Gezondheid verschillen in zorggebruik

Nadere informatie

3 FASEN MODEL. Inhoud: - Introductie - Fase 1 - Fase 2 - Fase 3 - Verbeteren Zelfmanagement

3 FASEN MODEL. Inhoud: - Introductie - Fase 1 - Fase 2 - Fase 3 - Verbeteren Zelfmanagement 3 FASEN MODEL Inhoud: - Introductie - Fase 1 - Fase 2 - Fase 3 - Verbeteren Zelfmanagement INTRODUCTIE Het aanmoedigen van chronisch zieke patiënten door zorgverleners in het nemen van dagelijkse beslissingen,

Nadere informatie

Frans Damenlezing 2014. Maria van den Muijsenbergh Huisarts / onderzoeker

Frans Damenlezing 2014. Maria van den Muijsenbergh Huisarts / onderzoeker Frans Damenlezing 2014 Maria van den Muijsenbergh Huisarts / onderzoeker Meedoen eigen regie niet voor iedereen weggelegd Gettovorming op de loer door participatiesamenleving AD Patrick, laaggeletterd

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Zowel beleidsmakers en zorgverleners als het algemene publiek zijn zich meer en meer bewust van de essentiële rol van kwaliteitsmeting en - verbetering in het verlenen van

Nadere informatie

Analyserapport van de patiënten vragenlijsten over de huisarts: S.M. Schellekens (288-3)

Analyserapport van de patiënten vragenlijsten over de huisarts: S.M. Schellekens (288-3) Analyserapport van de patiënten vragenlijsten over de huisarts: S.M. Schellekens (288-3) Datum aanmaak rapport:06-04-2017 1 Laatste ronde patiënten vragenlijsten huisarts Periode waarin ingevuld van: 25-2-2017

Nadere informatie

'Zorgen doe je samen, een presentatie met praktische tips uit Nederland

'Zorgen doe je samen, een presentatie met praktische tips uit Nederland 'Zorgen doe je samen, een presentatie met praktische tips uit Nederland Jennifer van den Broeke onderzoeker, senior projectleider/adviseur Ouderen en gezondheid Waar hebben we het over? Achtergrond inzet

Nadere informatie

Door Cliënten Bekeken voor Huisartsenpraktijken. Groepspraktijk Huizen

Door Cliënten Bekeken voor Huisartsenpraktijken. Groepspraktijk Huizen Door Cliënten Bekeken voor Huisartsenpraktijken Rapportage voor: Groepspraktijk Huizen Dr. C.P. van Linschoten Drs. P. Moorer ARGO Rijksuniversiteit Groningen BV www.argo-rug.nl INHOUDSOPGAVE HOOFDSTUK

Nadere informatie

Leergang Praktijkondersteuner in de huisartsenpraktijk

Leergang Praktijkondersteuner in de huisartsenpraktijk Leergang Praktijkondersteuner in de huisartsenpraktijk Deze éénjarige leergang bereidt u voor op de functie van praktijkondersteuner/-verpleegkundige in de huisartsenpraktijk (POH). Het lesprogramma sluit

Nadere informatie

Durf te vragen help mee aan veilige zorg

Durf te vragen help mee aan veilige zorg Durf te vragen help mee aan veilige zorg Inleiding Deze folder Durf te vragen geeft u tips voor een gesprek met bijvoorbeeld de dokter, verpleegkundige, apotheker of de fysiotherapeut. Bedenk dat u, als

Nadere informatie

Opvoeden in andere culturen

Opvoeden in andere culturen Opvoeden in andere culturen Bevorderen en versterken: competenties vergroten Een betere leven DVD 1 Bevolkingsgroepen aantal Allochtoon3.287.706 Autochtoon13.198.081 Europese Unie (exclusief autochtoon)877.552

Nadere informatie

Analyserapport van de patiëntenvragenlijsten over de huisarts: LibertonI

Analyserapport van de patiëntenvragenlijsten over de huisarts: LibertonI Analyserapport van de patiëntenvragenlijsten over de huisarts: LibertonI Datum aanmaak rapport:26-11-2015 1 Laatste ronde patiëntenvragenlijsten huisarts Periode waarin ingevuld van: 31-10-2013 tot 9-11-2013

Nadere informatie

Meldactie Eerste uitgifte April 2014 Ir. T. Lekkerkerk, projectleider Corrien van Haastert Tessa van der Leij Mei 2014

Meldactie Eerste uitgifte April 2014 Ir. T. Lekkerkerk, projectleider Corrien van Haastert Tessa van der Leij Mei 2014 Meldactie Eerste uitgifte April 2014 Ir. T. Lekkerkerk, projectleider Corrien van Haastert Tessa van der Leij Mei 2014 Rapport meldactie Eerste uitgifte NPCF 2014 1 COLOFON Nederlandse Patiënten Consumenten

Nadere informatie

Helpt internettherapie bij depressieve klachten?

Helpt internettherapie bij depressieve klachten? Wetenschappelijk onderzoek naar diabetes in het VUmc, wat heeft u eraan? Helpt internettherapie bij depressieve klachten? Drs. Kim van Bastelaar Lifestyle, Overweight and Diabetes Afdeling Medische Psychologie

Nadere informatie

Analyserapport van de patiënten vragenlijsten over de huisarts:

Analyserapport van de patiënten vragenlijsten over de huisarts: 1 2 3 4 Analyserapport van de patiënten vragenlijsten over de huisarts: 5 M.K. Kate (1107-2) 6 7 Datum aanmaak rapport:17-11-2016 8 9 Laatste ronde patiënten vragenlijsten huisarts Periode waarin ingevuld

Nadere informatie

Diabetes en depressie, een zorgelijk samenspel. Dr. Caroline Baan

Diabetes en depressie, een zorgelijk samenspel. Dr. Caroline Baan Diabetes en depressie, een zorgelijk samenspel Dr. Caroline Baan State of the art Inleiding Hoe vaak komt depressie voor bij mensen met diabetes Wat zijn de gevolgen? Welke factoren spelen een rol Hoe

Nadere informatie

RAPPORTAGE WACHTKAMERINTERVIEWS

RAPPORTAGE WACHTKAMERINTERVIEWS RAPPORTAGE WACHTKAMERINTERVIEWS Huisartsenpraktijk De Vries ARGO BV 2014 Rapportage wachtkamerinterview Inleiding Onder de cliënten van huisartsenpraktijk de Vries is vorig jaar een tevredenheidsonderzoek

Nadere informatie

Diabetes mellitus 2. Clara Peters, huisarts Mea de Vent, praktijkondersteuner

Diabetes mellitus 2. Clara Peters, huisarts Mea de Vent, praktijkondersteuner 1 Diabetes mellitus 2 Clara Peters, huisarts Mea de Vent, praktijkondersteuner 2 Inhoud Epidemiologie Diagnostiek en behandeling in de diabetesketenzorg in Nederland Wat doet de praktijkondersteuner binnen

Nadere informatie

Workshop -onderzoek. Zelfmanagementondersteuning vraagt om een recept op maat. Daphne Jansen & Lieke van Houtum NIVEL 24-04-2012

Workshop -onderzoek. Zelfmanagementondersteuning vraagt om een recept op maat. Daphne Jansen & Lieke van Houtum NIVEL 24-04-2012 Workshop -onderzoek Zelfmanagementondersteuning vraagt om een recept op maat Daphne Jansen & Lieke van Houtum NIVEL 24-04-2012 Centrale vragen Workshop: Hoe kunnen hulpbehoeften van mensen met een chronische

Nadere informatie

Ouderbetrokkenheid in de jeugd ggz. Tips voor communicatie

Ouderbetrokkenheid in de jeugd ggz. Tips voor communicatie Ouderbetrokkenheid in de jeugd ggz Tips voor communicatie Colofon Ouderbetrokkenheid in de jeugd ggz is een uitgave van Pharos Expertisecentrum Gezondheidsverschillen Foto s: Corbis Vormgeving: Zwerver

Nadere informatie

RESULTATEN NATIONALE PIJNMETING: PIJNPATIENTEN SIGNALEREN ERNSTIG GEBREK AAN ERKENNING EN GOEDE ZORG

RESULTATEN NATIONALE PIJNMETING: PIJNPATIENTEN SIGNALEREN ERNSTIG GEBREK AAN ERKENNING EN GOEDE ZORG Verslag bijeenkomst 21 januari 2011 Erasmus MC RESULTATEN NATIONALE PIJNMETING: PIJNPATIENTEN SIGNALEREN ERNSTIG GEBREK AAN ERKENNING EN GOEDE ZORG Partners Mijnpijn.nl vinden dat chronische pijn prioriteit

Nadere informatie

Zorggroep Cohesie Cure and Care denkt mee met mensen met Diabetes! Optimale Diabeteszorg door goede samenwerking tussen zorgverleners

Zorggroep Cohesie Cure and Care denkt mee met mensen met Diabetes! Optimale Diabeteszorg door goede samenwerking tussen zorgverleners Zorggroep Cohesie Cure and Care denkt mee met mensen met Diabetes! Optimale Diabeteszorg door goede samenwerking tussen zorgverleners Uw huisarts heeft vastgesteld dat u lijdt aan Diabetes Mellitus, een

Nadere informatie

Analyserapport van de patiënten vragenlijsten over de huisarts: ZwartV

Analyserapport van de patiënten vragenlijsten over de huisarts: ZwartV Analyserapport van de patiënten vragenlijsten over de huisarts: ZwartV Datum aanmaak rapport:08-05-2017 1 Laatste ronde patiënten vragenlijsten huisarts Periode waarin ingevuld van: 15-4-2017 tot 15-4-2017

Nadere informatie

Strategieën en hulpmiddelen voor een betere dienstverlening aan laaggeletterde patiënten

Strategieën en hulpmiddelen voor een betere dienstverlening aan laaggeletterde patiënten Strategieën en hulpmiddelen voor een betere dienstverlening aan laaggeletterde patiënten A.M. Abdi, K. Hosper & J. van der Velden Student Farmakunde, Hogeschool Utrecht Pharos expertisecentrum gezondheidsverschillen

Nadere informatie

Analyserapport van de patiëntenvragenlijsten over de huisarts: Buckley

Analyserapport van de patiëntenvragenlijsten over de huisarts: Buckley Analyserapport van de patiëntenvragenlijsten over de huisarts: Buckley Datum aanmaak rapport:20-05-2016 1 Laatste ronde patiëntenvragenlijsten huisarts Periode waarin ingevuld van: 26-3-2016 tot 16-4-2016

Nadere informatie

Analyserapport van de patiëntenvragenlijsten over de huisarts: Schudel

Analyserapport van de patiëntenvragenlijsten over de huisarts: Schudel Analyserapport van de patiëntenvragenlijsten over de huisarts: Schudel Datum aanmaak rapport:20-03-2016 1 Laatste ronde patiëntenvragenlijsten huisarts Periode waarin ingevuld van: 12-10-2015 tot 7-3-2016

Nadere informatie

NVAG 16012014 Prof. Dr Marie Louise Essink-Bot en drs Marielle Jambroes MPH

NVAG 16012014 Prof. Dr Marie Louise Essink-Bot en drs Marielle Jambroes MPH NVAG 16012014 Prof. Dr Marie Louise Essink-Bot en drs Marielle Jambroes MPH Slide 5 Ik ga u een stukje van mijn oratie laten zien, die ik op 11-12-13 heb uitgesproken. Voor degenen die daar ook waren,

Nadere informatie

Interculturele bemiddeling en kwaliteit van zorg Prof.dr.Theda Borde 1

Interculturele bemiddeling en kwaliteit van zorg Prof.dr.Theda Borde 1 Interculturele bemiddeling en kwaliteit van zorg Prof.dr.Theda Borde 1 Professor Borde bracht verslag uit van twee vergelijkende studies die ze in drie ziekenhuizen in Berlijn uitvoerde. De ene heeft betrekking

Nadere informatie

Uw medische gegevens elektronisch delen?

Uw medische gegevens elektronisch delen? Uw medische gegevens elektronisch delen? Alleen met uw toestemming! Goede zorg met goede informatie Ziekte, een blessure of een ongeval komt vaak onverwacht. Daardoor kunt u terechtkomen bij een onbekende

Nadere informatie

Definitie Onder polyfarmacie wordt in dit document verstaan: het gelijktijdig gebruik van 5 of meer verschillende geneesmiddelen.

Definitie Onder polyfarmacie wordt in dit document verstaan: het gelijktijdig gebruik van 5 of meer verschillende geneesmiddelen. Toolkit polyfarmacie en medicatieveiligheid Doel 1. De medicamenteuze behandeling van de patiënt optimaliseren 2. Zoveel mogelijk voorkomen van (vermijdbare) bijwerkingen van medicatie 3. De continuïteit

Nadere informatie

Richtlijnen, protocollen en standaarden. Intercultureel bruikbaar?

Richtlijnen, protocollen en standaarden. Intercultureel bruikbaar? Richtlijnen, protocollen en standaarden. Intercultureel bruikbaar? Doel van een richtlijn Vastleggen van wetenschappelijke kennis en expertise rond een bepaalde stoornis t.b.v. hulpverleners en cliënten.

Nadere informatie

Analyserapport van de patiënten vragenlijsten over de huisarts: C. Noordzij

Analyserapport van de patiënten vragenlijsten over de huisarts: C. Noordzij Analyserapport van de patiënten vragenlijsten over de huisarts: C. Noordzij Datum aanmaak rapport:16-09-2017 1 Laatste ronde patiënten vragenlijsten huisarts Periode waarin ingevuld van: 5-8-2017 tot 1-9-2017

Nadere informatie

Voor een (zorg)aanbod dat aansluit bij laagopgeleiden, migranten en vluchtelingen

Voor een (zorg)aanbod dat aansluit bij laagopgeleiden, migranten en vluchtelingen Voor iedereen die werkt in de zorg, het onderwijs, voor een wijkteam of gemeente Training en advies Voor een (zorg)aanbod dat aansluit bij laagopgeleiden, migranten en vluchtelingen De trainingen en adviestrajecten

Nadere informatie

VRAGEN EN ANTWOORDEN over de elektronische uitwisseling van medische gegevens

VRAGEN EN ANTWOORDEN over de elektronische uitwisseling van medische gegevens VRAGEN EN ANTWOORDEN over de elektronische uitwisseling van medische gegevens Wat? In december 2011 zijn de organisaties van huisartsen(posten), apothekers en ziekenhuizen met de NPCF tot een akkoord gekomen

Nadere informatie

Toolkit Laaggeletterdheid

Toolkit Laaggeletterdheid Toolkit Laaggeletterdheid Toolkit voor Omgang met laaggeletterden in de huisartsenpraktijk Voorwoord Toolkit Laaggeletterdheid 01 Lezen en schrijven, het lijkt zo vanzelfsprekend En u vraagt zich vervolgens

Nadere informatie

Visuele, eenvoudige voorlichting aan migranten en laaggeletterden met diabetes

Visuele, eenvoudige voorlichting aan migranten en laaggeletterden met diabetes Visuele, eenvoudige voorlichting aan migranten en laaggeletterden met diabetes Inhoudsopgave Introductie Over PratenPlaten voor mensen met diabetes Over PratenPlaten voor zorgverleners 1. Wat is diabetes

Nadere informatie

Gezondheidsvaardigheden in de Nederlandse volwassen bevolking Het doel van het eerste deel van dit proefschrift, was te onderzoeken in hoeverre

Gezondheidsvaardigheden in de Nederlandse volwassen bevolking Het doel van het eerste deel van dit proefschrift, was te onderzoeken in hoeverre Samenvatting Inleiding In Nederland wordt van burgers verwacht dat zij een zelfstandige en verantwoordelijke rol vervullen met betrekking tot hun gezondheid en zorg. Dit is het gevolg van verschillende

Nadere informatie

Digitale grenzen en mogelijkheden van laaggeletterden en laagopgeleiden

Digitale grenzen en mogelijkheden van laaggeletterden en laagopgeleiden Digitale grenzen en mogelijkheden van laaggeletterden en laagopgeleiden Presentatie voor We leren altijd!, 10 jaar ETV.nl 5 maart 2014 Willem Houtkoop (willem.houtkoop@ecbo.nl Waar hebben we het over Verschillende

Nadere informatie

Analyserapport van de patiëntenvragenlijsten over de huisarts: Cnossen

Analyserapport van de patiëntenvragenlijsten over de huisarts: Cnossen Analyserapport van de patiëntenvragenlijsten over de huisarts: Cnossen Datum aanmaak rapport:26-11-2015 1 Laatste ronde patiëntenvragenlijsten huisarts Periode waarin ingevuld van: 31-10-2013 tot 10-4-2014

Nadere informatie

JAARGANG 8 / NUMMER 2 OKTOBER Mede mogelijk dankzij:

JAARGANG 8 / NUMMER 2 OKTOBER Mede mogelijk dankzij: JAARGANG 8 / NUMMER 2 OKTOBER 2013 Partners: Mede mogelijk dankzij: VRAAG 1 Rappe troonrede Op Prinsjesdag sprak koning Willem-Alexander zijn eerste troonrede uit. Uiteraard vergeleken analisten deze direct

Nadere informatie

Zorggroep Cohesie Cure and Care denkt mee met mensen met Diabetes! Optimale Diabeteszorg door goede samenwerking tussen zorgverleners

Zorggroep Cohesie Cure and Care denkt mee met mensen met Diabetes! Optimale Diabeteszorg door goede samenwerking tussen zorgverleners Zorggroep Cohesie Cure and Care denkt mee met mensen met Diabetes! Optimale Diabeteszorg door goede samenwerking tussen zorgverleners Uw huisarts heeft vastgesteld dat u lijdt aan Diabetes Mellitus, een

Nadere informatie

Klanttevredenheidsonderzoek DBC Diabetes Mellitus Eerste lijn

Klanttevredenheidsonderzoek DBC Diabetes Mellitus Eerste lijn Inleiding: Sinds 1 januari 2008 wordt in Noord-Limburg de diabeteszorg in de eerste lijn door Cohesie Cure and Care georganiseerd. De diabeteszorg wordt als DBC Diabetes Mellitus Eerste Lijn op gestructureerde

Nadere informatie

Analyserapport van de patiënten vragenlijsten over de huisarts: Comsa

Analyserapport van de patiënten vragenlijsten over de huisarts: Comsa Analyserapport van de patiënten vragenlijsten over de huisarts: Comsa Datum aanmaak rapport:10-05-2017 1 Laatste ronde patiënten vragenlijsten huisarts Periode waarin ingevuld van: 22-4-2017 tot 29-4-2017

Nadere informatie

Analyserapport van de patiënten vragenlijsten over de huisarts: Nguyen

Analyserapport van de patiënten vragenlijsten over de huisarts: Nguyen Analyserapport van de patiënten vragenlijsten over de huisarts: Nguyen Datum aanmaak rapport:08-10-2017 1 Laatste ronde patiënten vragenlijsten huisarts Periode waarin ingevuld van: 10-6-2017 tot 10-6-2017

Nadere informatie

deel het gevoel CONVERSATION MAP: een nieuwe benadering van diabeteseducatie waarmee u uw patiënten laat praten had echt uit te maken van

deel het gevoel CONVERSATION MAP: een nieuwe benadering van diabeteseducatie waarmee u uw patiënten laat praten had echt uit te maken van CONVERSATION MAP: een nieuwe benadering van diabeteseducatie waarmee u uw patiënten laat praten Ik had echt het gevoel deel uit te maken van het leerproces. Ontworpen door In samenwerking met Gesponsord

Nadere informatie