EUROPA WORDT WAKKER! Van een neoliberale naar een sociale, solidaire en duurzame Europese Unie. Bart Staes

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "EUROPA WORDT WAKKER! Van een neoliberale naar een sociale, solidaire en duurzame Europese Unie. Bart Staes"

Transcriptie

1 EUROPA WORDT WAKKER! Van een neoliberale naar een sociale, solidaire en duurzame Europese Unie Bart Staes

2 Inhoud INLEIDING 5 EUROPA MOET NEOLIBERALE OOGKLEPPEN AFDOEN 7 Thuis 8 Oogkleppen 9 Elkaars spiegelbeeld 10 Christelijk cynisme 11 Moraliteit en Precarius 15 Sinterklaas 17 Een sociaal Europa 19 Neoliberale sprookjes 22 Meer Europa? Of een ander Europa? 24 Ongelijkheid 24 Méér ongelijkheid of beschaving? 26 Drijfzand 28 De lobby van Guy 29 Wélk ander Europa? 31 Democratie in nood 33 Geluksmachine 36 HET IS TIJD VOOR EEN TEGENLOBBY 39 Krijtstreep lobby 40 Never waste a good crisis 41 Banken redden, deel twee 43 Finance Watch 46 Vruchtbare grond 47 De mislukte hervorming van het Europees landbouwbeleid 50 Vergroenen 52 Cherry picking 53 Crashen 55 TTIP: alle macht aan de multinationals! 57 Meer dan handel alleen 59

3 Uitverkoop: Europese normen 60 ISDS 63 BOUWSTENEN VOOR EEN EUROPESE DROOM 66 Green New Deal 70 Een grijzemuizendeal 71 Groene jobs 73 ERENE 73 Das kapitaal 75 Nog meer groene jobs en nog eens jobs! 77 Fair Trade 79 Voedsel voor de stad 80 Rise Europe 82 Onderwijs en opleiding 83 Afval, het nieuwe goud 83

4 INLEIDING De vertrouwenscrisis waarin de Europese Unie zich anno 2014 bevindt, een eeuw na WO I én vlak voor de Europese verkiezingen, is diep en ongekend. Volgens recente peilingen is het aantal Europese burgers dat nog voorstander is van de EU, gedaald van 60 procent naar 45 procent. De opkomst voor de Europese verkiezingen is sinds 1979 voortdurend gedaald en zat in 2009 net boven de 40 procent. De opkomst voor de Amerikaanse Congres verkiezingen vertoont in die periode overigens exact dezelfde dalende curve. En hoewel de opkomst voor nationale verkiezingen gemiddeld 20 procent hoger ligt, vertoont ook die al 30 jaar een dalende trend. Maar we kunnen en mogen dit soort ontwikkelingen niet afdoen als een populistische en eurosceptische steekvlam. Het is de komende jaren erop of eronder voor de Europese Unie. Al is het maar de vraag of sommigen in de Europese bubble zich realiseren wat er écht leeft in de straten van Athene, Madrid, Parijs of Londen? Willen ze de verwarring, onvrede of boosheid bij burgers erkennen en begrijpen? Realiseren ze zich dat een koerswijziging nodig is? Om een log schip als de Europese Unie van koers te doen veranderen, moet je die noodzaak wel willen zien. Helaas is er in die Europese zeepbel, maar ook bij elites in de nationale hoofdsteden, nog teveel sprake van bestuurders met oogkleppen. Eén ding is zeker: een mislukking kunnen we ons niet permitteren. Honderd jaar na de Groote Oorlog dreigt de voor vele burgers in andere werelddelen nochtans zeer begeerlijke vrouwe Europa, in snel tempo af te takelen tot een ziekelijke en krakkemikkige oude vrouw. Willen we dat Europa weer gezond wordt, dan moeten we wel eerst de juiste diagnose stellen. De discussie in veel Europese landen gaat tijdens de verkiezingscampagne veel te veel over voor of tegen de Europese Unie. Het is de zogenaamde vlucht naar voren richting een verenigde staten van Europa (de school Verhofstadt) of het is weg met de EU, lang leve de natiestaat (de school Wilders, Farage, Le Pen). Dit is echter een vals debat en het doet absoluut 5

5 geen recht aan de forse uitdagingen waar we gezamenlijk voor staan. Het doet ook geen recht aan de bestaande, meer genuanceerde, alternatieve ideeën voor een andere Europese koers. Die koers bestaat uit een kritische analyse van hoe EU de laatste crisisjaren (maar ook daarvoor) werd bestuurd. Die kritische houding gaat samen met pro-europa zijn zonder recht te praten wat krom is én een duidelijke visie hebben over hoe het dan wél moet. Want die zeer concrete alternatieve ideeën bestaan: de vierde weg van een Green New Deal bijvoorbeeld, die al jaren wordt verdedigd door de Europese Groenen en andere progressieve politici. Daarover gaat dit politieke pamflet, dat deels werd geboren uit boosheid over hoe de prachtige erfenis van Europa wordt verkwanseld en deels vanuit gedrevenheid om de Europese burgers weer centraal te zetten in dit politieke project. De drijfveer om samen met burgers, bedrijven en organisaties mee te bouwen aan een Europese droom. De goesting om de tanker genaamd Europese Unie van een neoliberale naar een meer sociale, solidaire en duurzame koers te sturen. Europa wordt wakker! Bart Staes Antwerpen, mei

6 EUROPA MOET NEOLIBERALE OOGKLEPPEN AFDOEN In zijn jongste boek De kracht van het paradijs beklaagt VUB-professor Jonathan Holslag zich meer dan 600 bladzijden lang over het gebrek aan een coherente strategie voor Europa in de wereld. We ontberen in de eerste plaats daadkrachtige leiders die dat mogelijk maken, zo luidt de weinig opbeurende vaststelling. Europa heeft ideeën en visie nodig, niet zozeer de hervorming van zijn instituten of democratie. Hij heeft ten dele gelijk. Ja, er is meer visie nodig, maar tegelijk gedijen leiders slechts wanneer zij over een duidelijk mandaat beschikken. De Europese Commissie, de centrumrechtse regeringen in Europa en de door Herman Van Rompuy voorgezeten Europese Raad zijn daarvan een levend bewijs. Hun enge bezuinigingslogica berust niet op een duidelijk mandaat. Het Europees Parlement staat te vaak buitenspel als het over levensbelangrijke en verregaande beleidsbeslissingen over de eurozone gaat. Veel centrumrechtse regeringen beslissen liever onderling, buiten de EU om, en ondergraven zo mee de Europese gedachte. De machteloosheid tegenover dit soort gebrek aan democratie wekt woede en frustratie op. Op deze fundamentele oorzaken van het populisme en de kritiek op Europa hebben topfiguren als Eurocommissaris De Gucht of president Van Rompuy geen antwoord. Het is tijd om de daad bij het woord te voegen. In de Raad van Ministers heerst nog te veel geheimhouding. Zo is het te vaak lastig om te achterhalen welk standpunt een nationale regering inneemt in deze belangrijke vergaderingen. Door dit open te stellen kunnen journalisten, NGO s en andere waakhonden net als gewone burgers zonder veel moeite achterhalen welk beleid hun regeringen voeren. Als ook nationale parlementen hierbij betrokken raken, brengt dit Europa meer binnen in het nationale politieke debat en ontstaat er een Europese politieke ruimte inclusief inspraak en controle. 7

7 Ten tweede moeten burgers de voorzitter van de Europese Commissie via een breed gevoerde campagne kunnen verkiezen. De kandidaten moeten in alle nationale en Europese media de kans krijgen hun visie en beleid op de toekomst van Europa duidelijk te maken. Enkel op die manier heeft de Commissie een duidelijk mandaat en wordt het debat gepolitiseerd. Enkel zo kan de Commissie later afgerekend worden op het parcours dat het heeft gereden. Het is daarom een gemiste kans dat Van Rompuy dit in volle verkiezingscampagne als een weinig nuttig idee omschreef. Het is ook jammer dat de audiovisuele media niet meer aandacht besteden aan de kandidaten die door de grote politieke families naar voren zijn geschoven. Dat de Europese socialisten, liberalen en christendemocraten bovendien nu al een pact hebben gesloten om na de Europese verkiezingen achter gesloten deuren te bepalen wie de Commissievoorzitter zal zijn na de verkiezingen, is een andere misser van formaat. Het is een vorm van leiderschap met lange ij, de democratie is hier niet bij gebaat en het voedt cynisme. Thuis De Europese Unie kwam ruim 60 jaar geleden tot stand door de moedige visie van Europeanen die de Tweede Oorlog meemaakten, die over het enggeestig nationalisme, hun eigen schaduw en trauma s, heen konden stappen en hun idealen durfden verdedigen tegenover burgers. De industrie en dus het lot van inwoners van landen als Duitsland en Frankrijk werden door deze founding fathers zodanig aan elkaar gekoppeld, dat burgers langzaam aan gingen beseffen dat ze binnen een nieuwe Europese constructie voortaan wederzijds afhankelijk zouden zijn. Op vele fronten is en blijft de EU een succesverhaal, een historisch voorbeeld van de best geslaagde oefening in conflictpreventie, dat vele mensen in Verweggistan of in aangrenzende landen als Oekraïne nog doet dromen. De veiligheid en welvaart is voor vele Europeanen echter zo vanzelfsprekend geworden als water uit de kraan, schrijft Geert Mak in Thuis is de tijd. Maar de financiële implosie van 2008 en de daarmee verbonden sociaaleconomische crisis tasten, bovenop allerlei globaliseringsprocessen, als een agressief virus langzaam de fundamenten van Europa aan. Europese bouwstenen als solidariteit, vooruitgang, heropbouw, een gevoel van 8

8 wederzijdse afhankelijkheid, eroderen in rap tempo. De Europese ruimte, zoals Mak die beschrijft, die altijd op gespannen voet heeft gestaan met het concept thuis, wordt door burgers steeds minder ervaren als een uitdaging, een plek die beschermt, vol dynamiek, mogelijkheden en vrijheid. Steeds meer voelt die Europese ruimte aan als bedreigend, chaotisch, en ongrijpbaar. Er waait een ongure wind vanuit Brussel en burgers vluchten naar dat thuis, een gevoel dat eurosceptici feilloos weten aan te spreken. Europa verkeert in een ware identiteitscrisis. Waarnemers als Mak hebben gelijk als ze het onterecht vinden dat veel voorstanders van de Europese Unie alleen maar met de vinger naar de eurosceptici en populisten wijzen. Ook al zouden de eurosceptici bij de Europese verkiezingen in sommige lidstaten een forse winst boeken, het grootste risico voor de toekomst van de EU, ligt eerder bij de grote politiek stromingen die de status quo willen behouden. Zij zijn de gevestigde orde, met die oogkleppen op, waardoor ze oorzaak en gevolg niet lijken te zien. Ze zien dus ook niet dat elke crisis kansen biedt om de écht noodzakelijke koersveranderingen in te zetten. En dan niet alleen op institutioneel vlak, hoe belangrijk bijvoorbeeld de Europese Bankenunie ook is. Het ís vooral urgent om de EU op sociaal, democratisch en ecologisch vlak een forse boost te geven. Om de Europese ruimte weer letterlijk en figuurlijk open te stellen voor burgers, om jongeren uitzicht te bieden op een betekenisvol leven. Om mensen het gevoel te geven dat ze gezien en gehoord worden, niet voor niets de basis van respect. Oogkleppen In de zucht naar polarisatie door een zwart-witbril doen sommigen alsof er voor de EU slechts twee opties bestaan om uit de miserie te geraken. Ofwel de drastische, institutionele vlucht naar voren richting een federaal Europa: een Verenigde Staten van Europa. Die optie wordt te vuur en te zwaard verdedigd door zelf verklaarde en bejubelde pro-europeanen als Guy Verhofstadt. Ofwel het terugschroeven van de Europese integratie, en het teruggeven van bevoegdheden aan de lidstaten. Een los verbond van natiestaten waarin de EU wordt beperkt tot een interne markt waar de onzichtbare hand zijn zegenende werk kan doen. Die optie wordt verdedigd door de eurosceptici als de Hollander Wilders, de Brit Farage of de Française Le Pen. Alsof die natiestaten door af en toe een muurtje 9

9 te metselen, in hun eentje nog iets kunnen doen aan een fenomeen als klimaatverandering, afvalfraude of de vernietigende kracht van operatoren in belastingparadijzen en van high frequency trading in de financiële sector. De amoraliteit van deze letterlijk en figuurlijk grenzeloze financiële sector is overgeslagen naar het bedrijfsleven en de politieke wereld en tast nu samenlevingen aan. Eurofielen en eurosceptici: ze dragen beiden in hun eigen model oogkleppen. Elkaars spiegelbeeld In zekere zin zijn de twee kampen zelfs elkaars spiegelbeeld. Zij die steeds meer terugplooien op een eng, exclusief en egoïstisch nationalisme. En de anderen die pleiten voor meer van hetzelfde en weigeren te erkennen dat de EU nu al drie decennia bestuurd wordt door politici die dogmatische en orthodoxe aanhangers geworden zijn van een nieuwe religie genaamd neoliberalisme. Of ze nu van liberale huize zijn, in het Europees Parlement verenigd in de liberale fractie ALDE of van christendemocratische partijen, verenigd in de EVP. Deze verdedigers van het neoliberale beleid van de EU, hebben er mede voor gezorgd dat Europese burgers zich niet meer met die EU kunnen identificeren. Het is een kil en technocratisch Brussels monster geworden, waarvan veel burgers eerder het gevoel hebben dat het bedreigend in plaats van beschermend is. Ze vluchten richting rattenvangers van Hamelen die hen een veilige en simpele thuishaven beloven. Het machteloze gevoel klopt ook deels, want anders dan wel eens wordt gedacht of beweerd, zijn de Europese Commissie, de Europese Raad en het Europees Parlement geen neutrale, aseksuele instellingen die zo objectief mogelijke wetten en regels maken. Nee, die instellingen worden bevolkt door mensen van vlees en bloed. Op topposities zitten, vaak politiek benoemde, mensen met een overtuiging en ideologie. Die ideologie gaat uit van markt en munt en houdt te weinig rekening met mens en milieu. De liberale theorie rond vrijheid voor het individu en zo min mogelijk overheidsbemoeienis, is in veel sectoren geperverteerd tot neoliberalisme, een extreme vorm van vrijheid en deregulering voor financiële markten en instellingen, waarvan het bestaan van financiële paradijzen inclusief in Europa zelf nog altijd een sprekend voorbeeld blijven. De Franse 10

10 dominicaan Henri Lacordaire zei in 1848 in de Notre-Dame: Zij die het niet beseffen, de vijanden van God en van de mensen horen dus te weten dat tussen sterk en zwak, tussen rijk en arm, tussen meester en slaaf, de vrijheid onderdrukt en de wet bevrijdt. Het liberalisme is té belangrijk om het aan de liberalen over te laten. Een voorbeeld is het feit dat opperliberaal Karel De Gucht namens de Europese Commissie sinds midden 2013 onderhandelt met de Verenigde Staten over een Transatlantisch Vrijhandel- en Investeringsverdrag (TTIP). Het gaat om het potentieel grootste handelsakkoord tussen twee handelsblokken ooit. De belangrijkste onderhandelingen gaan over het afbouwen van de zogenaamde non-tarifaire handelsbelemmeringen, door het op elkaar afstemmen van de regelgeving voor de interne markten van de EU en de VS. Dat gaat dus over het potentieel afzwakken van wetten die het individu en gemeenschappelijke waarden beschermen: beleid rond voedselveiligheid, consumentenbescherming, milieu, persoonlijke gegevensbescherming, gezondheid, en werknemersbescherming. De uitkomst van deze onderhandelingen zal een enorme impact hebben op ons samenlevingsmodel en onze democratie. En intussen dreigt de Europese Unie verder langzaam af te brokkelen en uiteen te rafelen door een gebrek aan visie, transparantie en moed. Christelijk cynisme Om te beginnen de grootste politieke macht in Europa, de EVP. Die fractie was de laatste jaren de grootste in het Europees Parlement en de EVP beschouwt zichzelf ergens als natuurlijke dominante kracht van Europa. Zeker de laatste 15 jaar domineerden de christendemocraten de Europese Unie. Ze leveren sleutelfiguren met de voorzitter van de Europese Commissie José Manuel Barroso, Europees President Herman Van Rompuy, de ex-eurogroepvoorzitter Jean-Claude Juncker, die nu bovendien ook de EVP-kandidaat is om Barroso op te volgen (EVP, Europese Volkspartij, de christendemocratische fractie). De Europese moederschoot van de CD&V is ondertussen verworden tot een cynische machtsclub. Hoe kan je als politieke fractie die beweert christelijke waarden na te streven, partijen opnemen zoals die van volstrekt autoritaire en amorele leiders als Silvio Berlusconi en de Hongaar Victor Orbán? 11

11 12 Aan de eerste moeten we misschien best niet langer inkt en papier verspillen. Hij is na talloze schandalen en gerechtelijke veroordelingen hopelijk eindelijk uitgerangeerd, maar laat Italië, één van de economische zwaargewichten van de EU, wel achter in chaos en met een gapende morele leegte. Toen hij in april 2014 weer eens nare concentratiekampgrappen over Duitsers maakte, verklaarde Marianne Thyssen dat zijn partij best uit de EVP zou stappen. Dat was voor het eerst, het was tenslotte verkiezingstijd. Maar andere EVP ers gaven ook nu aan dat dat best niet gebeurde omdat ze anders niet langer de grootste politieke formatie zouden blijven in het Europees Parlement. Het Hongaars verhaal oogt al niet veel beter. Orbán won op 6 april 2014 nogmaals glorieus de verkiezingen met zijn partij Fidesz. Het ronduit racistische Jobbik werd fors tweede. Na de vorige verkiezingen kon Fidesz door een tweederde meerderheid op 14 april 2011 een nieuwe Hongaarse grondwet goedkeuren die een regelrechte aanslag is op de pluralistische democratie. Deze grondwet staat dan ook bol van nationalistische symbolen en democratische beperkingen. Orbán en zijn centrumrechtse coalitie, ramden dat alles meedogenloos door het parlement. Europese democratie betekent niet dat de meerderheid alles alleen kan bepalen, maar verplicht een meerderheid ook de rechten van minderheden te respecteren. De nieuwe Hongaarse grondwet is in tegenspraak met fundamentele Europese waarden. Van nieuwe lidstaten wordt verwacht dat zij deze onderschrijven als zij EU-lid willen worden. Nu blijkt dat ééns men lid van de EU, de lidstaten deze waarden blijkbaar gewoon met voeten kunnen treden. Hallo? Christendemocratische EVP-fractie? Oorverdovend stil. In april 2013 was het weer prijs toen het Hongaarse parlement een reeks grondwetswijzigingen goedkeurde die de onafhankelijkheid van het Grondwettelijk Hof en de rechten van minderheden sterk ondermijnden. Ook de persvrijheid werd aan banden gelegd. Burgerrechtenbewegingen, oppositiepartijen en de Hongaarse bevolking uitten luide kritiek. Desondanks duwden Fidesz en Orbán, met een absolute meerderheid, gemakkelijk elke wet door de strot van het parlement. Oorspronkelijk was de Europese Commissie zeer blij met deze absolute meerderheid, omdat men geloofde dat het stabiliteit zou brengen. Maar de realiteit toonde duidelijk aan dat dit ook destructief kan werken. De Hongaarse grondwetshervormingen zijn dus niet in overeenstemming met de Europese beginselwaarden en verdragen. Zo mag het constitutioneel Hof niet meer refereren naar uitspraken die gedaan werden voor

12 2012, waardoor precedenten en jurisprudentie zo goed als betekenisloos worden. Daarnaast wordt de macht van het Grondwettelijk Hof ook flink beknot omdat het niet langer wetgeving mag beoordelen op inhoud, maar enkel op formele, procedurele aspecten. In de grondwetswijziging is ook de definitie van een familie als een huwelijk tussen een man en een vrouw opgenomen, wat alle andere vormen van partnerschap expliciet uitsluit. En de persvrijheid wordt beperkt doordat boodschappen van politieke partijen enkel nog door staatsmedia mogen worden uitgezonden. De Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE) oordeelde daags na de laatste verkiezingen, dat door allerlei wetten aan te passen Fidesz extra electoraal profijt had gehad. En het Europees Hof van Justitie oordeelde (toegegeven, na een klacht van de Europese Commissie) amper twéé dagen na de verkiezing dat Fidesz Europese wetgeving heeft geschonden door in 2011 de onafhankelijkheid van de officiële privacy-waakhond aan banden te leggen. Eerder al werd Hongarije door het Hof op de vingers getikt voor het ingrijpen in de rechtelijke macht en het naar huis sturen van ruim 200 rechters. Ik ben het heel vaak oneens met LDD-parlementslid en volbloed liberaal Derk-Jan Eppink. Maar in zijn begin 2014 gepubliceerde column Europa s elite en anti-elite sloeg hij de spijker op de kop. Eppink citeerde Rachida Dati, de Franse ex-minister van Justitie en Europarlementslid voor de Europese christendemocraten die op een conferentie van de denktank Open Europe in Londen een aanval lanceerde op de Europese elite, waarvan de EVP boegbeeld is: Er is de wereld van technocraten die méér Europa willen met een federale mythe voor ogen. Zij beschuldigt christendemocratische kopstukken ervan un club te vormen en betitelt zichzelf als euro-sceptisch. Eppink beschrijft de machtspositie van de EVP in Europa om te vervolgen met: Deze machtspositie is het levenswerk van de Belgische ex-premier Wilfried Martens die onlangs overleed. Martens, een minzaam innemende persoon, hanteerde als voorzitter van de Europese christendemocratische familie, een spijkerhard concept. De EVP moest in het Europarlement onder alle omstandigheden de grootste zijn. (...) Fractievorming draaide niet om Christus, maar om geld, macht en baantjes. We zijn een regerende klasse geworden boven de mensen die we vertegenwoordigen, aldus Dati. Jerzy Buzek, de vorige voorzitter van het Europees Parlement, zei tijdens de afgelopen legislatuur in de plenaire vergadering: Om alle twijfels over 13

13 de EU weg te nemen, moeten we terug naar de roots ervan, en dan zullen we ons realiseren dat vrede, stabiliteit, welvaart en een open samenleving niet vanzelfsprekend zijn. Het gevaarlijke en ondenkbare kan opnieuw gebeuren als we populisme niet indammen en onze basis waarden als vrijheid voor en solidariteit met allen niet koesteren. Vrijheid zei u? De EVP is de grootste verdediger van het huidige desastreuze besparingsbeleid en haar fractieleider Joseph Daul ging in het voorjaar 2014 nog tijdens de verkiezingscampagne doodleuk naar Boedapest om Orbán te ondersteunen. En zei Buzek daar solidariteit? Zelfs volbloed liberaal Eppink werd die hypocrisie te machtig: Commissievoorzitter Barosso zei in 2010: De euro is de bescherming tegen de crisis. Europees President Van Rompuy verklaarde in 2011 dat de crisis voorbij was, terwijl de jeugdwerkloosheid tot record hoogtes steeg. De mythe van Martens verdampte. In de politieke leegte groeide een anti EU-elite die inbeukte op de natuurlijke regeringspartij. De grond onder de voeten van de EU-elite begon te schuiven. En vervolgens somt hij de opkomst op van Nigel Farage, leider van de Britse onafhankelijkheidspartij UKIP, het FN van Marine Le Pen, de PVV van Wilders, het Vlaams Belang en Lega Nord uit Italië. Om er fijntjes op te wijzen dat de kritiek op het gebrek aan democratie in de EU, vooral ook van toepassing is op deze partijen zelf, want ze zijn stuk voor stuk minidictaturen. En ja, concludeert Eppink terecht, de EU-elite heeft gefaald, maar de anti-eu elite heeft niets te bieden. Overigens staat Eppink zélf wel als lijstduwer op de lijst van de Nederlandse liberale VVD. Een partij die onder premier Mark Rutte een keihard neoliberaal beleid voert en door een gedoogregering met Geert Wilders te vormen, het cynisme evenzeer als de EVP heeft gevoed. Op 15 maart 2012 tikte het Europees Parlement de regering Rutte trouwens op de vingers inzake de PVV. Door geen afstand te nemen van het stigmatiserende klachtenmeldpunt van de coalitiepartner de PVV over Centraal- en Oost-Europeanen, verzaakte de liberale premier Mark Rutte op te komen voor de fundamentele rechten en waarden van de Europese Unie. Het is onaanvaardbaar dat Europeanen een doelwit van xenofobe en intolerante politiek worden, wanneer zij van de ene naar de andere lidstaat verhuizen. De inwoners van de 27 EU-lidstaten hebben het recht om te wonen, werken en studeren waar ze willen. Je moet je thuis kunnen voelen in heel Europa. De resolutie van het Europees Parlement verzocht daarom de 14

14 Nederlandse regering met klem het beleid van de PVV, dat in strijd is met de grondwaarden van de EU, niet te gedogen. De ergernis over de houding van Rutte kwam niet uit de lucht vallen. Het beleid van de Nederlandse regering zoals het weren van Roemeense en Bulgaarse werknemers, het beperken van sociale rechten van EU-burgers deed al langer de wenkbrauwen fronsen. Je vraagt je af waar Rutte zijn liberale principes heeft verstopt. Het voorheen zo tolerante Nederland lijkt de waarden van Europa niet meer zo hoog in het vaandel te hebben, terwijl de Nederlandse economie die Europese samenwerking wel als fundament heeft. Intussen bleek uit journalistieke reconstructies dat Rutte zijn eigen ministers opdroeg om braaf ja te knikken als Wilders ergens boos was. Hij beschikt over het morele gehalte van een pladijs. Karel De Gucht, volbloed liberaal en Europees Commissaris, schreef het uitstekende boek Pluche, over de banalisering van extreemrechts. Het boek stamt uit 2007 maar is verrassend actueel en het beschrijft precies wat er in Nederland (en andere landen) aan de hand was en is. Een citaat: We dreigen in een zwijgspiraal terecht te komen. Iedere misnoegde burger met een fel discours krijgt uitgebreid het woord. Platte, extreme en aangebrande meningen komen zonder voorbehoud aan bod want ze vertegenwoordigen iets dat leeft onder de mensen. Wie tegengas geeft, wordt weggelachen, verdacht gemaakt of vol medelijden opgevoerd. Wat overblijft is een vrij podium voor extreemrechts. Het strategische zwijgen is in de politiek en media stilaan de norm geworden. Het is alleen als we massaal kritisch durven zijn over de banalisering van extreemrechts, dat we een kans maken om de publieke opinie uit het intolerante vaarwater te houden. Rutte hééft extreemrechts daarmee gebanaliseerd. En nu voelt hij zich verplicht om in een volstrekt populistisch klimaat een beetje met de anti- Europese retoriek van Wilders mee te gaan. De Gucht schreef in Pluche dat populisten opvallend vaak uit liberale politiek komen. Opnieuw: neoliberalen en anti-europese populisten twee kanten van dezelfde medaille?! Moraliteit en Precarius Dat mensenrechten en moraliteit juist dringend weer hoog op de politieke agenda moeten komen, stelde ook de Raad van Europa een internationale organisatie met zetel in Straatsburg, waarvan 47 Europese landen lid 15

15 zijn. Op 16 april 2014 publiceerde de mensenrechtenwaakhond dat Europa zijn grootste mensenrechtencrisis sinds decennia beleeft. Corruptie, mensenhandel, racisme en discriminatie, tieren welig in Europa. Dat in combinatie met werkloosheid en armoede, kan het extremisme voeden en leiden tot conflicten. Europa kreeg de Nobelprijs voor de Vrede en het mag dan wel het best geslaagde experiment in conflictpreventie zijn, de Raad van Europa wijst erop dat de uitdagingen er niet zozeer uit bestaan conflicten tussen landen te voorkomen, maar eerder conflicten binnen landen. Volgens secretaris- generaal Thorbjorn Jagland verkeert Europa in de diepste mensenrechtencrisis sinds de Koude Oorlog en zijn het gebrek aan democratische controle, vrije media, en onafhankelijke rechtspraak de belangrijkste oorzaken van corruptie en machtsmisbruik. Ook stelt de Raad van Europa dat discriminatie en besparingsbeleid heeft geleid tot de opmars van extreemrechts in landen als Griekenland. Op economisch vlak is het draconische besparingsbeleid van de laatste vijf jaar zo dogmatisch dat het op een religieuze orthodoxie begint te lijken. Geert van Istendael stelde in zijn mooie lezing De Parochie van Sint-Precarius: Die hogere geestelijkheid heeft theologie vervangen door economie. Een economie, zo leert zij, heeft geen welvarende meerderheid nodig om te blaken van gezondheid. Wat economie nodig heeft is een meerderheid die zich dag en nacht uitslooft voor een aalmoes. Lichtende voorbeelden zijn China en India. Het Duitse wirtschaftswunder het grote voorbeeld van de N-VA heeft ook een schaduwkant. De Duitse economie draait deels op werkende armen en ontneemt daarmee ook nog eens exportkansen van de rest van de eurolanden. En toch lijken vele Europese leiders of ministers van Economie te dromen van de economische prestaties van Duitsland, dat sinds 2002 bijvoorbeeld een exportoverschot ter waarde van ruim honderd miljard euro had, goed 5 procent van het BNP. Na de Tweede Wereldoorlog was Duitsland door een gebrek aan interne koopkracht bijna automatisch gefocust geraakt op export. Het bouwde een sterke economie op met een goed werkend sociaal overlegmodel. Dat model kwam na de hereniging van Oost- en West-Duitsland zwaar onder druk te staan. De overlegstructuren en cao s werden verminderd, lonen stonden onder druk en er moest flexibeler gewerkt worden. Vele bedrijven hielden zich niet langer aan collectieve afspraken. Ook 16

16 in geprivatiseerde overheidsbedrijven daalden de lonen fors, waardoor mensen die dezelfde baan deden verschillende lonen kregen. Duitsland had geen minimumloon. Er ontstond dan ook een heel leger van miljoenen arme werkenden, die verplicht allerlei baantjes deden voor een uurloon van 4 tot 5 euro. Duitsland werd binnen de eurozone dus deels een lagelonenland. Aan de andere kant was er veel innovatie en moderne technologie. Die combinatie zorgde ervoor dat de loonkost per productie-eenheid zo fors daalde dat met name de Zuid-Europese landen niet konden concurreren. Ze gingen steeds meer importeren, met leningen van Duitse, Franse en andere banken, en hun productie zakte verder weg. Tegelijk groeide in Duitsland de armoede snel, wat volgens een grondige analyse van John Vandaele in MO* vooral te maken had met de toegenomen ongelijkheid: De groei ging vooral naar de topinkomens. Dat had nogal wat consequenties, want volgens het Duitse Instituut voor Economisch Onderzoek was er in het voorbije decennium duidelijk sprake van een herverdeling ten voordele van inkomens uit vermogen en de hoogste inkomens. Dat extra inkomen vormde in feite extra spaargeld, dat voor ruim 60 procent werd uitgevoerd en niet in de Duitse economie geïnvesteerd werd. Dat spaargeld zocht dus zijn weg naar gunstige investeringen. Het zorgde zo mee voor zeepbellen in de vastgoedsector van Spanje en Ierland. Geld werd uitgeleend aan landen als Griekenland, waarmee dat land inkopen deed in Duitsland. Alleen al de Duitse banken hebben voor liefst 137 miljard euro uitstaan in de zuidelijke eurolanden en Ierland. Duitse en Franse grootbanken kochten respectievelijk voor maar liefst 65 en 83 miljard euro Griekse staatsobligaties. En ze wisten donders goed hoe het er met de staatsfinanciën in het land van Zeus, de god die Europa ontvoerde, voor stond. De banken maakten zich daardoor opnieuw extreem kwetsbaar. Maar dat vonden ze niet erg. Als het fout liep dan werden ze toch weer met belastinggeld gered. Niet? Sinterklaas Op 6 december 2011, de verjaardag van Sinterklaas, gaf de Amerikaanse president Obama een licht verontrustende speech. Niet dat hij vertelde 17

17 dat de goede heilige man niet bestaat, de gemiddelde Amerikaan gelooft allang niet meer in sprookjes. Nee, Obama waarschuwde zijn toehoorders dat het wereldberoemde sprookje, de American Dream, vol sociale mobiliteit en democratie, in gevaar is: Ongelijkheid vervormt onze democratie. Het geeft een onevenwichtig grote stem aan hen die lobbyisten kunnen betalen. (...) De fiscale kortingen bevoordelen vooral de rijken. Sommige miljardairs hebben een belastingheffing van 1 procent! (...) De markt is nooit een vergunning geweest voor wie dan ook om te pakken wat je maar wilt. (...) We moeten de middenklasse van dit land heropbouwen. Het waren verontrustende woorden, niet zozeer vanwege de inhoud, maar omdat Obama niet sprak als presidentskandidaat maar als bewoner van het Witte Huis. Verontrustend als je beseft dat hij als president van het machtigste land ter wereld weinig vermocht om de achterliggende krachten die hij met zijn woorden impliciet weergaf een neoliberale vloedgolf die al enkele decennia met een vernietigende kracht over de Verenigde Staten rolt af te stoppen. Obama lijkt wel de belichaming geworden van waar ons systeem in verzeild is geraakt, zoals commentaarschrijver Serge Halimi van Le Monde Diplomatique schreef. Hij staat als een gedegradeerde kapitein op een scheepje en kijkt machteloos toe hoe dat in een storm terechtkomt. Nobelprijswinnaar economie Joseph Stiglitz vatte het anders samen: Obama heeft alleen maar wat stoelen verplaatst op het dek van de Titanic. De bijna ineenstorting in september 2008 van het financiële systeem en de daar aan gekoppelde economische crisis, werd onvoldoende gebruikt om de noodzakelijke structurele hervormingen door te voeren. A triumph of failed ideas luidde de toepasselijke titel van een column van econoom Paul Krugman uit Terwijl het maatschappelijke debat de laatste jaren flink woedde en alle kanten uitging, bleef de elite neoliberale mantra s herhalen. Iemand als Olli Rehn, de partner in crime van de Europese visionair Verhofstadt, zei onlangs zelf dat we hebben gezien hoe belangrijk een sterke liberale invloed is voor de beleidsvorming van de EU. President Obama, de Europese regeringsleiders en Commissievoorzitter Barroso deden de laatste jaren flink hun best ons te doen geloven dat ze wel zaken wilden veranderen althans in woord en geschrift maar demonstreerden vooral onmacht. Die manifeste onmacht is beangstigend. 18

18 De neoliberale pletwals vergrootte de ongelijkheid en ondergroef daardoor de stabiliteit. Nu lijkt ook de democratie onder druk te staan door toedoen van de financiële markten. Vele Europese overheden staan met de rug tegen de ideologische muur of worden onder druk van de markten simpelweg vervangen, zoals in Griekenland en Italië gebeurde. De verdere bureaucratisering of de toenemende invloed van neutrale technocraten, hoe wijs ze soms ook mogen zijn, is een direct gevaar voor de Europese Unie. De Duitse intellectueel Hans Magnus Enzensberger schreef terecht dat de EU vooral last heeft van een soort postdemocratisch syndroom. Een anonieme, onvoldoende gelegitimeerde macht bemoeit zich werkelijk met alles en legt alles vast in bureaucratische regels en richtlijnen. Zolang dat gebeurde vanuit een gemeenschappelijke bekommernis om het welzijn van mens en milieu, leidde het slechts tot apathie of cynisme, en een lage opkomst bij Europese verkiezingen. Er was dus al een grondig gebrek aan politisering van de Europese Unie. Als de EU onder zo n gesternte landen ook nog eens verwoestende besparingen door de strot begint te rammen, dan leidt ze de Europese droom of gedachte naar de uitgang. En als zowel rechtse als linkse partijen zich achter die consensus scharen, dan blijft voor de gemiddelde burger alleen maar een storting van ressentiment over op wat filosoof Peter Sloterdijk de woedebanken noemt (of een stem op een extreme (haat)partij). Een sociaal Europa Een sociaal Europa vereist dus meer evenwicht in de eurozone in plaats van een sociale race naar de bodem. Maar in de parochie van Sint- Precarius schitteren volgens van Istendael de groeicijfers: De begroting heeft er altijd een overschot. Hoe dat kan? Simpel. Verlaag de lonen. En vooral, ban de solidariteit uit. Weg met al die dure sociale lasten die je in achterlijker tijden moest betalen aan egoïstische gepensioneerden, luie werklozen en ingebeelde zieken. Weg ermee. Solidariteit is een vies woord. Veel politici hebben zonder dat openlijk te vertellen in feite het sociaal contract met hun kiezers en de burgers opgezegd. Zo verdedigen ze nog steeds, zij het minder openlijk de private belangen van de relatief kleine maar erg rijke en machtige financiële sector, en die van multinationale 19

19 ondernemingen. Ze verdedigen niet het algemene belang dat gedragen wordt door de publieke sector en instituties. En we zien dezelfde oude, griezelige reflexen overal in Europa opduiken: lopend achter de vlag, worden sociaaleconomisch zwakke minderheden en de anderen weggezet als (deel)oorzaak van de problemen. In tijden van oorlog is waarheid het eerste slachtoffer, in tijden van crisis is dat onderlinge solidariteit. De ongelijkheid en armoede nemen in Europa toe onder het globaliseringsgeweld, maar ook door bewuste beleidskeuzen. Een klein voorbeeld. In 2011 werd in het Europees Parlement gestemd over de bestedingen van het Europees Sociaal Fonds (ESF), dat projecten moet steunen om in tijden van crisis de sociale uitsluiting van mensen tegen te gaan. Dat kan door kleine herscholingsprojecten specifiek voor mensen aan de onderkant, die te kampen hebben met extreme armoede of discriminatie. De linkse partijen in het Europees Parlement wilden dat minstens een kwart van de zogenaamde Europese Cohesiefondsen naar het ESF zou gaan, en dat de criteria gezien de crisis werden verruimd. Maar de christendemocraten en liberalen waren tegen en wilden minder ESF bestedingen. Ongelijkheid wordt zo langzamerhand door iedereen beschouwd als een ongezond maatschappelijk fenomeen, dat zoveel mogelijk in toom moet worden gehouden. Maar de a-moraliteit uit de financiële wereld werd jaren (en nog!) vergoelijkt door bepaalde geledingen uit de politieke wereld. De politiek werd met dit gebrek aan moraliteit besmet. Mak schrijft: En die boodschap komt hard en duidelijk aan bij de jeugd in een land als Ierland maar ook overal elders dat zwaar getroffen wordt. Die boodschap, die levensles, luidt helder en simpel: wie graait en de boel oplicht komt ermee weg, wie braaf werkt en studeert, wie denkt zo een stel kinderen groot te kunnen grootbrengen in een veilige en stabiele omgeving, wie zo onnozel is om daar zijn toekomstverwachtingen op te bouwen die wordt gestraft. Om vervolgens Goethe te citeren: Zaaizaad vermaal je niet. De filosoof doelde op jongeren die destijds ten strijde trokken. Het geldt nu voor de legers jonge werklozen, wanhopig op zoek naar een job, een zinvolle invulling van hun leven. Gedurende de laatste decennia hoorden mensen over de buitensporige bedragen die soms uitgekeerd werden aan bankiers en CEO s, ze keken naar de luxe waarin zij baadden, en begrepen niet waaraan zij die rijkdom verdienden. Of ze vonden dat ze op zijn minst recht hadden op hun deel 20

20 van de koek. Laat de koek maar fors groeien, zo kraaiden de neoliberalen aan hun volgers, dan vallen er vanzelf heerlijke kruimels in uw mond! Een studie van de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO), een denktank van de westerse overheden, bracht in 2012 in kaart hoe het inkomen van een gemiddeld huishouden de jongste twee decennia gemiddeld 1,7 procent per jaar is aangegroeid. Maar ook hoe de rijkste tien procent van deze aardbol het vermogen exponentieel sneller zag toenemen dan de armste tien procent. Ze vertelt verder hoe de groei zich in het begin vooral in de Angelsaksische wereld manifesteerde (niet toevallig in omgevingen waar de belangrijkste liberaliseringsoperaties het snelst doorgedrukt werden), maar stilaan uitdijde naar de rest van de westerse wereld. Onder meer in Duitsland, Denemarken en Zweden groeide de kloof tussen arm en rijk pijlsnel. De rijkste Amerikanen en Britten, en vooral de toplui en een aantal handelaars van hun bedrijven en banken, hebben in de voorbije dertig jaar de bulk van de groei kennelijk opgesoupeerd. Naarmate de crisis vorderde, stegen de lonen in de bankensector exponentieel. In de aanloop naar het crisisjaar 2008 kreeg Lehman-topman Richard S. Fuld een loon van gemiddeld dollar per uur, in totaal 466 miljoen dollar, plus een afscheidsbonus van 62 miljoen. Stanley O Neal, topman bij Merrill Lynch tussen 2001 en 2007, ving 70 miljoen dollar, plus een afscheidspremie van 161 miljoen. Charles Prince kreeg bij Citigroup tussen 2003 en 2007 een bedrag van slechts 53 miljoen dollar, plus een gouden handdruk van 40 miljoen. En James Cayne, CEO van de ook bijna ter ziele gegane bank Bear Stearns, ontving tot 2007 een totaalbedrag van 232 miljoen dollar, plus 61 miljoen opstappremie. Toen de eerste schokgolven van de financiële crisis van 2008 voorbij waren, begonnen de financiële whizzkids weer meer loon te eisen. De periode van schuld en boete was al in 2010 voorbij. Uit een onderzoek van de Financial Times bleek dat de topmannen van de vijftien grootste banken in 2011 alweer 36 procent meer loon naar hun penthouses meenamen dan in Ze hadden heus wel geleerd en hielden zich aan de nieuwe wetten: de bonussen waren verlaagd maar als compensatie was hun vast loon verhoogd. Ooit schreef de Nederlandse sociaaldemocratische econoom Jan Tinbergen dat de ideale balans in het verschil tussen de hoogste en laagste lonen in een bedrijf of organisatie rond één op vijf ligt. Met andere 21

Eindexamen vwo maatschappijwetenschappen 2013-I

Eindexamen vwo maatschappijwetenschappen 2013-I Opgave De eurocrisis Bij deze opgave horen de teksten 9 en. Inleiding De situatie rond de gemeenschappelijke munt, de euro, is tien jaar na de introductie verre van stabiel (mei 2012). In tekst 9 beschrijft

Nadere informatie

Kijktip: Nieuwsuur in de Klas

Kijktip: Nieuwsuur in de Klas Kijktip: Nieuwsuur in de Klas Korte omschrijving werkvorm De leerlingen beantwoorden vragen over de Europese politiek aan de hand van korte clips van Nieuwsuur in de Klas. Leerdoel De leerlingen leren

Nadere informatie

WAAR WIJ VOOR STAAN. Socialisten & Democraten in het Europees Parlement. Fractie van de Progressieve Alliantie van

WAAR WIJ VOOR STAAN. Socialisten & Democraten in het Europees Parlement. Fractie van de Progressieve Alliantie van WAAR WIJ VOOR STAAN. Fractie van de Progressieve Alliantie van Socialisten & Democraten in het Europees Parlement Strijden voor sociale rechtvaardigheid, het stimuleren van werkgelegenheid en groei, hervorming

Nadere informatie

Wie bestuurt de Europese Unie?

Wie bestuurt de Europese Unie? Wie bestuurt de Europese Unie? De Europese Unie (EU) is een organisatie waarin 28 landen in Europa samenwerken. Eén ervan is Nederland. Een aantal landen werkt al meer dan vijftig jaar samen. Andere landen

Nadere informatie

Een wat strenge stem, hij wil graag officiëler klinken dan hij in wezen is.

Een wat strenge stem, hij wil graag officiëler klinken dan hij in wezen is. Een wat strenge stem, hij wil graag officiëler klinken dan hij in wezen is. Goedendag! Als ik even de aandacht mag, ja! Dank u. Dan geef ik nu het woord aan mezelf. Als ik mij eerst eens even mag introduceren.

Nadere informatie

Michiel Verbeek, januari 2013

Michiel Verbeek, januari 2013 Michiel Verbeek, januari 2013 1 2 Eens of oneens? De bankiers zijn schuldig aan de kredietcrisis. De huidige economische crisis is het gevolg van de kredietcrisis van 2008. Als een beurshandelaar voor

Nadere informatie

Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?)

Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?) Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?) Toelichting op de opdracht Tijdens deze opdracht gaan jullie in kleine groepjes in onderhandeling met elkaar over een pakket

Nadere informatie

Verkiezingen. 1. Politieke voorkeur

Verkiezingen. 1. Politieke voorkeur Verkiezingen Voor vijftigplussers staat er de komende jaren veel op het spel. De betaalbaarheid van de zorg staat ter discussie en het niveau van pensioenen en AOW dreigt te worden aangetast. Daarnaast

Nadere informatie

Nieuwsmonitor 6 in de media

Nieuwsmonitor 6 in de media Nieuwsmonitor 6 in de media Juni 2011 Nieuws - Europa kent geen watchdog ANTWERPEN/BRUSSEL - Het Europese beleidsniveau krijgt in de Vlaamse TV-journaals gemiddeld een half uur aandacht per maand. Dat

Nadere informatie

Koopkrachtpariteit en Gini-coëfficiënt in China: hoe je tegelijkertijd arm én rijk kunt zijn.

Koopkrachtpariteit en Gini-coëfficiënt in China: hoe je tegelijkertijd arm én rijk kunt zijn. Koopkrachtpariteit en Gini-coëfficiënt in China: hoe je tegelijkertijd arm én rijk kunt zijn. 1. De Wereldbank berichtte onlangs dat de Chinese economie binnen afzienbare tijd de grootste economie van

Nadere informatie

Standaard Eurobarometer 80. DE PUBLIEKE OPINIE IN DE EUROPESE UNIE Najaar 2013 NATIONAAL RAPPORT BELGIË

Standaard Eurobarometer 80. DE PUBLIEKE OPINIE IN DE EUROPESE UNIE Najaar 2013 NATIONAAL RAPPORT BELGIË Standaard Eurobarometer 80 DE PUBLIEKE OPINIE IN DE EUROPESE UNIE Najaar 2013 NATIONAAL RAPPORT BELGIË Opiniepeiling besteld en gecoördineerd door de Europese Commissie, Directoraat-generaal Communicatie.

Nadere informatie

Verkiezingen Tweede Kamer 2012

Verkiezingen Tweede Kamer 2012 Verkiezingen Tweede Kamer 2012 Nederlandse politieke partijen langs de Europese meetlat Financiën dr. Edwin van Rooyen Update: 6-9-2012 Tussen de politieke partijen in Nederland bestaat aanzienlijke verdeeldheid

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Bevrijdingsdag, Leek, 5 mei 2010

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Bevrijdingsdag, Leek, 5 mei 2010 Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Bevrijdingsdag, Leek, 5 mei 2010 Dames en heren, [Inleiding] In de zomer van 1946 voer een schip van Thailand naar Nederland. Een kleine Nederlandse

Nadere informatie

De Duurzaamheid van de Euro

De Duurzaamheid van de Euro Sustainable Finance Lab : De Duurzaamheid van de Euro #susfinlab www.sustinablefinancelab.nl De euro is niet houdbaar Arjo Klamer Munten komen en gaan Gevallen munten Papiermark (Duitsland) 1914-1924 Hyperinflatie

Nadere informatie

NIEUWE NIVELLERINGS- POLITIEK

NIEUWE NIVELLERINGS- POLITIEK NIEUWE NIVELLERINGS- POLITIEK Jesse Klaver november 2014 NIEUWE NIVELLERINGSPOLITIEK De kloof tussen arm en rijk in Nederland neemt toe. GroenLinks pleit daarom bij het bezoek van Thomas Piketty aan Nederland

Nadere informatie

Europa en de. Peter van Dalen. Europarlementariër voor de ChristenUnie

Europa en de. Peter van Dalen. Europarlementariër voor de ChristenUnie Europa en de Peter van Dalen Europarlementariër voor de ChristenUnie Inhoud 1: De ChristenUnie in het EP 2: Europa en de regio s 3: Europa en de Drechtsteden 2 Deel 1: de ChristenUnie in het EP 3 De 3

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004

Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004 Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004 tijdvak 2 woensdag 23 juni 9.00-11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING VBO-MAVO-D Gebruik het bronnenboekje. Dit examen

Nadere informatie

Turken in Kreuzberg. Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de)

Turken in Kreuzberg. Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de) Turken in Kreuzberg Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de) 1 OPDRACHT 1 Waarom werd de Berlijnse muur opgericht? Na de 2 e Wereldoorlog werd Duitsland in 2 gedeeltes opgesplitst, te weten West-Duitsland

Nadere informatie

Eindexamen maatschappijleer vwo 2003-II

Eindexamen maatschappijleer vwo 2003-II Opgave 1 Armoede en werk 1 Het proefschrift bespreekt de effecten van het door twee achtereenvolgende kabinetten-kok gevoerde werkgelegenheidsbeleid. / De titel van het proefschrift heeft betrekking op

Nadere informatie

Stemmen Europese verkiezingen 2014

Stemmen Europese verkiezingen 2014 Stemmen Europese verkiezingen 2014 2 Voorwoord Dit boek gaat over de verkiezingen voor het Europees Parlement van 22 mei 2014. Het boek is gemaakt door de medewerkers van het Educatief Centrum voor Cliënten,

Nadere informatie

MOMENTUM VOOR ANDERE GLOBALISERING

MOMENTUM VOOR ANDERE GLOBALISERING MOMENTUM VOOR ANDERE GLOBALISERING Monika Sie Dhian Ho, voorzitter van het bestuur van The Broker De Brokerdag op 14 April 2014 Diepe economische crises zijn momenten van politieke waarheid. De geschiedenis

Nadere informatie

PERSONEELSVERGADERING ACOD UNIVERSITEIT GENT

PERSONEELSVERGADERING ACOD UNIVERSITEIT GENT PERSONEELSVERGADERING ACOD UNIVERSITEIT GENT De maatregelen in deze presentatie zijn gebaseerd op de informatie zoals ze beschikbaar was op 25 NOVEMBER 2014 Vooraf: wat is ACOD? ABVV Socialistische vakbond

Nadere informatie

U schrijft ook dat wij Belgen bang zijn voor elkaar. Hoezo?

U schrijft ook dat wij Belgen bang zijn voor elkaar. Hoezo? Wablieft praat met Paul Verhaeghe De maatschappij maakt mensen ziek Materieel hebben we het nog nooit zo goed gehad. De meesten van ons hebben een inkomen, een dak boven ons hoofd Toch voelen veel mensen

Nadere informatie

Nederland. EUROBAROMETER 74 De publieke opinie in de Europese Unie. Najaar 2010. Nationaal Rapport

Nederland. EUROBAROMETER 74 De publieke opinie in de Europese Unie. Najaar 2010. Nationaal Rapport Standard Eurobarometer EUROBAROMETER 74 De publieke opinie in de Europese Unie Najaar 2010 Nationaal Rapport Nederland Representation of the European Commission to Netherlands Inhoud Inleiding Context

Nadere informatie

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode?

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode? DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848 ACHTERGRONDINFORMATIE PERIODE 1815-1848 DE EERSTE JAREN VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN Tussen 1795 en 1813 was Nederland overheerst geweest door de Fransen. In

Nadere informatie

Steunpunt tot bestrijding van armoede, bestaansonzekerheid en sociale uitsluiting

Steunpunt tot bestrijding van armoede, bestaansonzekerheid en sociale uitsluiting Steunpunt tot bestrijding van armoede, bestaansonzekerheid en sociale uitsluiting Feiten en cijfers ja Neemt de inkomensongelijkheid tussen arm en rijk toe? Toelichting: Een vaak gehanteerde maatstaf voor

Nadere informatie

KIJK VOOR MEER INFORMATIE EN LESTIPS OP WWW.EUROPAEDUCATIEF.NL HET STARTPUNT VOOR EUROPA IN HET ONDERWIJS. werkvel - 1. Tweede Fase Havo/vwo

KIJK VOOR MEER INFORMATIE EN LESTIPS OP WWW.EUROPAEDUCATIEF.NL HET STARTPUNT VOOR EUROPA IN HET ONDERWIJS. werkvel - 1. Tweede Fase Havo/vwo werkvel - 1 De Europese Unie (EU). Je hebt er dagelijks mee te maken. Al is het alleen al omdat je niet alleen Nederlander bent, maar ook Europeaan. Of dat er bijvoorbeeld euro s in je portemonnee zitten.

Nadere informatie

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten Arm en Rijk Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten 2.1 Rijk en arm in de Verenigde Staten De rijke Verenigde Staten Je kunt op verschillende manieren aantonen dat de VS een rijk land is. Het BNP

Nadere informatie

Lees deze tekst in maximaal 8 minuten. Geef daarna antwoord op de vragen.

Lees deze tekst in maximaal 8 minuten. Geef daarna antwoord op de vragen. Oefening 1: globaal lezen Lees deze tekst in maximaal 8 minuten. Geef daarna antwoord op de vragen. In het najaar van 1996 ontdekt de buitenlandse pers het poldermodel. Er verschijnen lovende artikelen

Nadere informatie

Twaalf grafieken over de ernst van de crisis

Twaalf grafieken over de ernst van de crisis Twaalf grafieken over de ernst van de crisis 1 Frank Knopers 26-04-2012 1x aanbevolen Voeg toe aan leesplank We hebben een aantal grafieken verzameld die duidelijk maken hoe ernstig de huidige crisis is.

Nadere informatie

Beginselen van de politieke partijen die in 2006 in de Tweede Kamer vertegenwoordigd waren

Beginselen van de politieke partijen die in 2006 in de Tweede Kamer vertegenwoordigd waren Beginselen van de politieke partijen die in 2006 in de Tweede Kamer vertegenwoordigd waren Partij van de Arbeid (PvdA) Volkspartij voor Vrijheid en Democratie (VVD) Christen-democratisch Appèl (CDA) Democraten

Nadere informatie

Goeiemiddag in Gent, stad in volle groene verandering!

Goeiemiddag in Gent, stad in volle groene verandering! Beste vrienden, Goeiemiddag in Gent, stad in volle groene verandering! Vooreerst, en vanuit de grond van mijn hart: Bedankt! Bedankt om al weken keihard campagne te voeren. Bedankt voor jullie tijd, energie,

Nadere informatie

Daar duurt het vaak een hele tijd vooraleer men over een boek begint te praten en er commentaren over pleegt.

Daar duurt het vaak een hele tijd vooraleer men over een boek begint te praten en er commentaren over pleegt. Toespraak van Guy Verhofstadt Hasselt, 2 juni 2009. Dames en heren, Beste vrienden, Het is vandaag exact een maand geleden dat ik in Leuven mijn boek De weg uit de crisis heb voorgesteld. In de politiek

Nadere informatie

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren,

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren, Toespraak van de minister-president, mr. dr. Jan Peter Balkenende, bijeenkomst ter ere van de 50 ste verjaardag van de Verdragen van Rome, Ridderzaal, Den Haag, 22 maart 2007 Majesteit, Koninklijke Hoogheid,

Nadere informatie

GENDERGELIJKHEID SOLIDARITEIT ACTIE. De werkzaamheden van GUE/NGL in de Commissie rechten van de vrouw en gendergelijkheid van het Europees Parlement

GENDERGELIJKHEID SOLIDARITEIT ACTIE. De werkzaamheden van GUE/NGL in de Commissie rechten van de vrouw en gendergelijkheid van het Europees Parlement GENDERGELIJKHEID SOLIDARITEIT ACTIE De werkzaamheden van GUE/NGL in de Commissie rechten van de vrouw en gendergelijkheid van het Europees Parlement Gendergelijkheid, solidariteit, actie Voor politieke

Nadere informatie

Deel 3. Wat doet de Europese Unie? 75

Deel 3. Wat doet de Europese Unie? 75 DEEL 3.4 DE EURO Deel 3. Wat doet de Europese Unie? 75 3.4. DE EURO DOEL - De leerlingen/cursisten ontdekken de voordelen van het gebruik van de eenheidsmunt: wisselen van geld is niet meer nodig, je spaart

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 vwo 2004-II

Eindexamen economie 1 vwo 2004-II Opgave 1 Stoppen met roken!? In een land betalen rokers bij de aanschaf van tabaksproducten een flink bedrag aan indirecte belasting (tabaksbelasting)*. Dat vinden veel mensen terecht omdat de overheid

Nadere informatie

Moedige overheden. Stille kampioenen = ondernemingen. Gewone helden = burgers

Moedige overheden. Stille kampioenen = ondernemingen. Gewone helden = burgers Moedige overheden Stille kampioenen = ondernemingen Gewone helden = burgers Vaststellingen Onze welvaart kalft af Welvaartscreatie Arbeidsparticipatie Werktijd Productiviteit BBP Capita 15-65 Bevolking

Nadere informatie

maatschappijwetenschappen pilot vwo 2015-I

maatschappijwetenschappen pilot vwo 2015-I Opgave 1 Kroatië toegetreden tot de EU Bij deze opgave horen de teksten 1 tot en met 3 en figuur 1. Inleiding Kroatië is een van de staten in de Balkan die voorheen tot Joegoslavië behoorden. In 1991 verklaarde

Nadere informatie

Blijvende onrust op de beurs: hoe nu verder?

Blijvende onrust op de beurs: hoe nu verder? Blijvende onrust op de beurs: hoe nu verder? Zoals u waarschijnlijk weet, is de beurs nog steeds bijzonder nerveus en vooral negatief. De directe aanleiding is de tegenvallende groei in China waar wij

Nadere informatie

Armoede en ongelijkheid in de wereld. Inleiding tot een eenvoudig én complex onderwerp Francine Mestrum, 27 maart 2016

Armoede en ongelijkheid in de wereld. Inleiding tot een eenvoudig én complex onderwerp Francine Mestrum, 27 maart 2016 Armoede en ongelijkheid in de wereld Inleiding tot een eenvoudig én complex onderwerp Francine Mestrum, 27 maart 2016 Wat gaan we bestuderen? Wanneer en hoe zijn armoede en ongelijkheid op de agenda van

Nadere informatie

Fysiek goud is de ultieme veilige haven en zou de basis moeten vormen van ieder vermogen.

Fysiek goud is de ultieme veilige haven en zou de basis moeten vormen van ieder vermogen. Fysiek goud is de ultieme veilige haven en zou de basis moeten vormen van ieder vermogen. Goud is al duizenden jaren simpelweg een betaalmiddel: geld. U hoort de term steeds vaker opduiken in de media.

Nadere informatie

Instructie: Quiz EU - Test je kennis!

Instructie: Quiz EU - Test je kennis! Instructie: Quiz EU - Test je kennis! Korte omschrijving werkvorm De leerlingen worden ingedeeld in teams. Elk team strijdt om de meeste punten. Er zijn kennisvragen en blufvragen. Bij kennisvragen kiest

Nadere informatie

Geachte lezer, Voor meer uitleg over mijn presentatie Ga kathedralen bouwen! verwijs ik u graag naar de website http://www.quakernaat.nl.

Geachte lezer, Voor meer uitleg over mijn presentatie Ga kathedralen bouwen! verwijs ik u graag naar de website http://www.quakernaat.nl. Geachte lezer, Voor meer uitleg over mijn presentatie Ga kathedralen bouwen! verwijs ik u graag naar de website http://www.quakernaat.nl. Deze presentatie is bedoeld als naslagwerkje voor aanwezigen. Daan

Nadere informatie

Goede tijden, slechte tijden. Soms zit het mee, soms zit het tegen

Goede tijden, slechte tijden. Soms zit het mee, soms zit het tegen Slides en video s op www.jooplengkeek.nl Goede tijden, slechte tijden Soms zit het mee, soms zit het tegen 1 De toegevoegde waarde De toegevoegde waarde is de verkoopprijs van een product min de ingekochte

Nadere informatie

Beleggingsthema s 2016. What a difference a day makes (1975), Dinah Washington

Beleggingsthema s 2016. What a difference a day makes (1975), Dinah Washington Beleggingsthema s 2016 What a difference a day makes (1975), Dinah Washington Inleiding De dagen die in 2015 het verschil maakten, zijn de dagen waarop centrale bankiers uitspraken deden, what a difference

Nadere informatie

Verkiezingen Tweede Kamer 2012

Verkiezingen Tweede Kamer 2012 Verkiezingen Tweede Kamer 2012 Nederlandse politieke partijen langs de Europese meetlat Europese Unie dr. Edwin van Rooyen 10-9-2012 PvdA, VVD en SP zijn voorstander van het vergroten van de controle op

Nadere informatie

1. Met andere ogen. Wetenschap en levensbeschouwing. De wereld achter de feiten

1. Met andere ogen. Wetenschap en levensbeschouwing. De wereld achter de feiten 1. Met andere ogen Wetenschap en levensbeschouwing De wereld achter de feiten Dit boek gaat over economie. Dat is de wetenschap die mensen bestudeert in hun streven naar welvaart. Het lijkt wel of economie

Nadere informatie

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU?

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Als gevolg van de wereldwijde economische en financiële crisis heeft de EU met een laag investeringsniveau te kampen. Alleen met gezamenlijke gecoördineerde

Nadere informatie

De economische wereldcrisis

De economische wereldcrisis De economische wereldcrisis (9.2) Onderzoeksvraag: Wat waren de oorzaken van de economische wereldcrisis van 1929 en waarom duurde die crisis zo lang? Kenmerkend aspect: De crisis van het wereldkapitalisme.

Nadere informatie

10-puntenplan voor het herstel van de Nederlandse economie

10-puntenplan voor het herstel van de Nederlandse economie 10-puntenplan voor het herstel van de Nederlandse economie Nederland zit in een grote economische crisis. Het consumentenvertrouwen is dramatisch laag. Nederlanders zijn onzeker over hun baan, hun huis,

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.6 Emancipatie en democratisering. Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd?

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.6 Emancipatie en democratisering. Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd? Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd? Kenmerkende aspecten: * Voortschrijdende democratisering, met deelname van steeds meer mannen en vrouwen aan het politiek proces. * De opkomst van

Nadere informatie

Toespraak staatssecretaris H.A.L. van Hoof bij de opening van de miniconferentie O&O-fondsen op 10 september 14.00u in Den Haag

Toespraak staatssecretaris H.A.L. van Hoof bij de opening van de miniconferentie O&O-fondsen op 10 september 14.00u in Den Haag Toespraak staatssecretaris H.A.L. van Hoof bij de opening van de miniconferentie O&O-fondsen op 10 september 14.00u in Den Haag Welkom, blij dat u er bent. Uit het feit dat u met zovelen bent gekomen maak

Nadere informatie

Het managen van balansen, risico s, risicoprofielen waar u allen druk mee bezig bent, herken ik dus goed.

Het managen van balansen, risico s, risicoprofielen waar u allen druk mee bezig bent, herken ik dus goed. Speech Bert Boertje, divisiedirecteur Toezicht pensioenfondsen bij DNB, tijdens het beleggersberaad van Pensioen Pro op 8 oktober 2015, getiteld Beleggen tussen twee vuren. In zijn speech ging Boertje

Nadere informatie

Naslagwerk Economie van Duitsland. Hoofdstuk 8: Financiële stelsel. 8.1 Overzicht

Naslagwerk Economie van Duitsland. Hoofdstuk 8: Financiële stelsel. 8.1 Overzicht Naslagwerk Economie van Duitsland 8.1 Overzicht Het Duitse bankenstelsel is anders georganiseerd dan in de meeste andere landen. Naast een centrale bank, de Bundesbank, de reguliere zaken en retailbanken

Nadere informatie

Ontwikkeling politieke voorkeur in 2015

Ontwikkeling politieke voorkeur in 2015 Een politiek systeem in ontbinding De peiling van vandaag laat zien in welke bijzondere electorale situatie Nederland eind 2015 is beland. Deze resultaten kunnen geplaatst worden in het verlengde van het

Nadere informatie

Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder?

Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder? Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder? Net als we vorig jaar meerdere keren hebben gezien, zijn de beurzen wederom bijzonder nerveus en vooral negatief. Op het moment van schrijven noteert de AEX 393

Nadere informatie

Herman 1ste president van EU

Herman 1ste president van EU Herman 1ste president van EU Herman for President Een droom van een grijze muis komt uit uit! Heel het land reageerde positief op de aanstelling van Herman Van Rompuy als Europees president. Velen vonden

Nadere informatie

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS Dit onderzoek bestaat uit 40 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad. Meerkeuze antwoorden worden

Nadere informatie

Wie zijn wij? Waar staan wij voor? Onze mensen

Wie zijn wij? Waar staan wij voor? Onze mensen Prioriteiten 2014-2019 Wie zijn wij? Wij zijn de grootste politieke familie in Europa, gedreven door een centrumrechtse politieke visie. Wij vormen de Fractie van de Europese Volkspartij (christendemocraten)

Nadere informatie

Beste lezers van De Geldfabriek,

Beste lezers van De Geldfabriek, Beste lezers van De Geldfabriek, Ik hoop dat jullie veel plezier hebben gehad met het lezen van dit verhaal. Vonden jullie ook dat Pippa wel erg veel aan mooie spullen dacht? En dat sommige mensen onaardig

Nadere informatie

16 juli 2015. Onderzoek: Akkoord Griekenland

16 juli 2015. Onderzoek: Akkoord Griekenland 16 juli 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de peilingen

Nadere informatie

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler?

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Iedereen heeft wel eens van Adolf Hitler gehoord. Hij was de leider van Duitsland. Bij zijn naam denk je meteen aan de Tweede Wereldoorlog. Een verschrikkelijke

Nadere informatie

Examen HAVO. Economie 1

Examen HAVO. Economie 1 Economie 1 Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 13.30 16.00 uur 20 00 Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed

Nadere informatie

Cijfers en wegwijzers Armoede in Vlaanderen en Brussel. ChanceArt 10 december 2009

Cijfers en wegwijzers Armoede in Vlaanderen en Brussel. ChanceArt 10 december 2009 Cijfers en wegwijzers Armoede in Vlaanderen en Brussel ChanceArt 10 december 2009 Inhoud 1. De naakte cijfers 2. Decenniumdoelstellingen 3. Armoedebarometers 4. Armoede en cultuurparticipatie 5. Pleidooi

Nadere informatie

Colloquium NIC 1/10/2015: afsluiting

Colloquium NIC 1/10/2015: afsluiting Colloquium NIC 1/10/2015: afsluiting Dames en Heren, Het is mij een eer en een genoegen om dit boeiende colloquium te mogen afsluiten. Deze middag hebben we in elk geval een voortschrijdend inzicht gekregen

Nadere informatie

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel)

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel) Wat is realiteit? De realiteit is de wereld waarin we verblijven met alles wat er is. Deze realiteit is perfect. Iedere mogelijkheid die we als mens hebben wordt door de realiteit bepaald. Is het er, dan

Nadere informatie

Beste, lieve partijgenoten,

Beste, lieve partijgenoten, Beste, lieve partijgenoten, We zijn net bezig geweest met een wirwar van moties. Maar wat mij nog het meest bezighoudt is de wirwar van emoties. Ik weet niet hoe het jullie is gegaan na de aanslag in Parijs,

Nadere informatie

PVDA weerlegt leugens ArcelorMittal Gent is de goedkoopste van de hele groep

PVDA weerlegt leugens ArcelorMittal Gent is de goedkoopste van de hele groep PVDA weerlegt leugens ArcelorMittal Gent is de goedkoopste van de hele groep Auteur: Tom De Meester PVDA Studiedienst Datum: Maandag 24 maart 2014 De staking bij ArcelorMittal in Gent bedreigt de toekomst

Nadere informatie

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen.

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen. Tussen welke twee landen is de Eerste Wereldoorlog begonnen? 1. Engeland en Frankrijk 2. Duitsland en Frankrijk 3. Duitsland en Engeland Nederland blijft neutraal. Wat betekent dat? 1. Nederland kiest

Nadere informatie

een goed jaar voor jou, voor mij en voor de hele buurt.

een goed jaar voor jou, voor mij en voor de hele buurt. een goed jaar voor jou, voor mij en voor de hele buurt. Dames en Heren Beste vrienden Een gelukkig Nieuwjaar. Van harte Voor u, voor wie u dierbaar is, en voor ons allemaal. Een gelukkig Nieuwjaar. Een

Nadere informatie

D66 leidt in aanloop naar Europese verkiezingen dankzij vastberaden eurofielen

D66 leidt in aanloop naar Europese verkiezingen dankzij vastberaden eurofielen D66 leidt in aanloop naar Europese verkiezingen dankzij vastberaden eurofielen Gegroeid optimisme over toekomst Europa vertaalt zich niet in afname euroscepsis 15 mei Een week voor de verkiezingen voor

Nadere informatie

Wie zijn wij? Waar staan wij voor? Onze mensen

Wie zijn wij? Waar staan wij voor? Onze mensen Resultaten 2009-2014 Wie zijn wij? Wij zijn de grootste politieke familie in Europa, gedreven door een centrumrechtse politieke visie. Wij vormen de Fractie van de Europese Volkspartij (christendemocraten)

Nadere informatie

Brussel, 27 februari 2007 (01.03) (OR. fr) RAAD VAN DE EUROPESE UNIE 6855/07 SOC 78

Brussel, 27 februari 2007 (01.03) (OR. fr) RAAD VAN DE EUROPESE UNIE 6855/07 SOC 78 RAAD VAN DE EUROPESE UNIE Brussel, 27 februari 2007 (01.03) (OR. fr) 6855/07 SOC 78 INGEKOMEN DOCUMENT van: de heer Jordi AYET PUIGARNAU, directeur, namens de secretarisgeneraal van de Europese Commissie

Nadere informatie

BBP Inflatie Lopende rekening Werkloosheid Europa 2,0 0,1 0,8 3,3 2,8 2,1 0,4 0,8 1,0

BBP Inflatie Lopende rekening Werkloosheid Europa 2,0 0,1 0,8 3,3 2,8 2,1 0,4 0,8 1,0 Prognose IMF voor Midden-Europa en de Balkan Jan Limbeek Twee keer per jaar, in april en in september of oktober, publiceert het IMF zijn World Economic Outlook, waarin het zijn economische verwachtingen

Nadere informatie

Kinderboekenweek 2012 Hallo wereld!

Kinderboekenweek 2012 Hallo wereld! Naam: Kinderboekenweek 2012 Hallo wereld! Elk jaar hebben we een kinderboekenweek. Dit is al sinds 1955 zo. Dat zijn al heel veel jaren. Elke kinderboekenweek duurt 10 dagen. Dit jaar valt deze week in

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE . > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat

Nadere informatie

Belangen: Rusland versus de EU

Belangen: Rusland versus de EU Belangen: Rusland versus de EU Korte omschrijving werkvorm Leerlingen denken na over de redenen waarom Rusland en de EU zich met het conflict in Oekraïne bemoeien. Dit doen zij door eerst een tekst te

Nadere informatie

TIJD VAN PRUIKEN EN REVOLUTIES

TIJD VAN PRUIKEN EN REVOLUTIES TIJD VAN PRUIKEN EN REVOLUTIES Hoofdstuk 4 PARAGRAAF 4.1 Pruikentijd Standenmaatschappij De verlichting VERVAL EN RIJKDOM In de 17 e eeuw was Nederland het rijkste land ter wereld Van stilstand komt achteruitgang

Nadere informatie

Stand for Secularism and Human Rights!

Stand for Secularism and Human Rights! EU ELECTIONS 2014 Stand for Secularism and Human Rights! EHF Manifesto November 2013 E uropean elections in May 2014 will be crucial for humanists in Europe. The rise of radical populist parties, the persisting

Nadere informatie

MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG!

MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG! MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG! I.I De geboorte van de Europese Unie Zoals jullie waarschijnlijk wel weten zijn er de vorige eeuwen veel oorlogen in Europa geweest. Vooral de Eerste en de Tweede Wereldoorlog

Nadere informatie

Europa in crisis. George Gelauff. Rijksacademie voor Financiën, Economie en Bedrijfsvoering

Europa in crisis. George Gelauff. Rijksacademie voor Financiën, Economie en Bedrijfsvoering Europa in crisis George Gelauff Rijksacademie voor Financiën, Economie en Bedrijfsvoering Opzet Baten en kosten van Europa Banken en overheden Muntunie en schulden Conclusie 2 Europa in crisis Europa veruit

Nadere informatie

Maatschappijleer par. 1!

Maatschappijleer par. 1! Maatschappijleer par. 1 Iets is een maatschappelijk probleem als: 1. Het groepen mensen aangaat 2. Het samenhangt met of het is gevolg is van maatschappelijke verandering 3. Er verschillende meningen zijn

Nadere informatie

ITINERA INSTITUTE PERSBERICHT

ITINERA INSTITUTE PERSBERICHT ITINERA INSTITUTE PERSBERICHT België WK VOETBAL is een immigratienatie 2018, 2012/11 15 05 2012 MENSEN WELVAART BESCHERMING België is een immigratienatie: 25% van de bevolking is van oorsprong migrant.

Nadere informatie

Eindexamen economie havo II

Eindexamen economie havo II Opgave 1 Buitenland en overheid in de kringloop In de economische wetenschap wordt gebruikgemaakt van modellen. Een kringloopschema is een model waarmee een vereenvoudigd beeld van de economie van een

Nadere informatie

DE RAAD VAN EUROPA HOEDER VAN DE MENSENRECHTEN SAMENVATTING

DE RAAD VAN EUROPA HOEDER VAN DE MENSENRECHTEN SAMENVATTING DE RAAD VAN EUROPA HOEDER VAN DE MENSENRECHTEN SAMENVATTING Non-member state of the Council of Europe (Belarus) LIDSTATEN HOOFDZETEL EN OVERIGE VESTIGINGEN BEGROTING Albanië, Andorra, Armenië, Azerbeidzjan,

Nadere informatie

Beste kameraden, A. GEEN SOCIAAL BELEID

Beste kameraden, A. GEEN SOCIAAL BELEID Beste kameraden, Hoop en geloof in de toekomst. Dat is essentieel voor u en voor mij. Hoop geeft ons de kracht om door te gaan bij grote en kleine tegenslagen. Alles wat ik doe, is omdat ik hoop en geloof

Nadere informatie

Hoofdstuk 7 Samenwerking in Europa

Hoofdstuk 7 Samenwerking in Europa Hoofdstuk 7 Samenwerking in Europa Vroeger voerden Europese landen vaak oorlog met elkaar. De laatste keer was dat met de Tweede Wereldoorlog (1940-1945). Er zijn in die oorlog veel mensen gedood en er

Nadere informatie

Manifest voor de Rechten van het kind

Manifest voor de Rechten van het kind Manifest voor de Rechten van het kind Kinderen vormen de helft van de bevolking in ontwikkelde landen. Ongeveer 100 miljoen kinderen leven in de Europese Unie Het leven van kinderen in de hele wereld wordt

Nadere informatie

MODULE III BESLISSINGEN NEMEN IN EUROPA? BEST LASTIG!!!

MODULE III BESLISSINGEN NEMEN IN EUROPA? BEST LASTIG!!! MODULE III BESLISSINGEN NEMEN IN EUROPA? BEST LASTIG!!! De Europese Unie bestaat uit 27 lidstaten. Deze lidstaten hebben allemaal op dezelfde gebieden een aantal taken en macht overgedragen aan de Europese

Nadere informatie

Interview Alex Wynaendts, Aegon. Tekst: Martin Voorn. Kop

Interview Alex Wynaendts, Aegon. Tekst: Martin Voorn. Kop Interview Alex Wynaendts, Aegon Tekst: Martin Voorn Kop (suggestie 1:) Globalisering kan financiële markten hard raken (suggestie 2:) Verzekeren is lokale kennis wereldwijd inzetten (suggestie 3:) Globalisering

Nadere informatie

Herdenking Capitulaties Wageningen

Herdenking Capitulaties Wageningen SPEECH SYMPOSIUM 5 MEI 2009 60 jaar NAVO Clemens Cornielje Voorzitter Nationaal Comité Herdenking Capitulaties Wageningen Dames en heren, De détente tussen oost en west was ook in Gelderland voelbaar.

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding... 4 Hoofdstuk 1 Het ontstaan van de rechten... 6 Hoofdstuk 2 De belangrijkste rechten...12

Inhoud. Inleiding... 4 Hoofdstuk 1 Het ontstaan van de rechten... 6 Hoofdstuk 2 De belangrijkste rechten...12 Inhoud Inleiding... 4 Hoofdstuk 1 Het ontstaan van de rechten... 6 Hoofdstuk 2 De belangrijkste rechten...12 Onderwerp 1 Gelijkheid...13 De rechten van Tim... 14 Onderwerp 2 Toegankelijkheid...17 De rechten

Nadere informatie

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940)

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Adolf Hitler In 1933 kwam Adolf Hitler in Duitsland aan de macht. Hij was de leider van de nazi-partij. Hij zei tegen de mensen: `Ik maak van Duitsland

Nadere informatie

Internationale Spectator 5 2015 (jrg. 69) Item 5 van 5 ARTIKEL

Internationale Spectator 5 2015 (jrg. 69) Item 5 van 5 ARTIKEL ARTIKEL De Griekse tragedie: wie zonder zonde is Kees van Paridon Soms hoor je de uitspraak dat elke vorm van media-aandacht voor een bedrijf (of artiest) goed is, zelfs als er sprake is van negatieve

Nadere informatie