Korte schets van de status van de onderhandelingen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Korte schets van de status van de onderhandelingen"

Transcriptie

1 Statusupdate dossier Griekenland Special Allard Bruinshoofd, Elwin de Groot en Marcel Weernink Het risico van een Grexit is met de recente overeenstemming tussen de Grieken en de overige euro lidstaten gereduceerd, maar niet weggenomen. Ook al lijkt de impact op de Nederlandse ondernemer, consument en belastingbetaler (zie onder) in eerste instantie beperkt, een Grexit blijft voor alle partijen een onwenselijke uitkomst (en het is ook niet ons basis scenario). Van zowel Griekse als (Noord )Europese zijde wordt de discussie regelmatig gevoed met oneigenlijke argumenten, van alle nuance ontdaan. Feit is dat Griekenland een enorme aanpassing in het economisch model moet ondergaan, dat die aanpassing onvermijdelijk pijnlijk is, dat men veel heeft bereikt, maar ook nog altijd veel werk heeft te verzetten. Ondernemers die zaken doen met Griekenland en contractueel euro s ontvangen van Griekse tegenpartijen, gaan in een Grexit scenario mogelijk problemen ervaren omdat de betalingsverplichting in euro s voor de Griekse tegenpartij te zwaar zal wegen na invoering van de nieuwe Drachme. Consumenten zullen in een Grexit scenario met name het ongemak van (tijdelijk) beperkt betalingsverkeer ervaren wanneer zij op reis gaan in Griekenland. De belastingbetaler wordt in een Grexit scenario op termijn mogelijk geconfronteerd met iets hogere belastingen wanneer de Griekse overheid wanpresteert op haar betalingsverplichtingen. Korte schets van de status van de onderhandelingen Op 20 februari werd na weken van intensieve onderhandeling en openlijke meningsverschil len overeenstemming bereikt tussen Griekenland, de overige eurolanden, de ECB, Europese Commissie en het IMF over de voortzetting van het steunprogramma. Kort samengevat committeert Griekenland zich aan het voortzetten van het programma, zal het geen maatregelen nemen die indruisen tegen de bezuinigings en hervormingsdoelstellingen in het programma, en zullen alle partijen de komende vier maanden benutten om de flexibiliteit van het programma zo te benutten dat het programma de keuze van het Griekse volk beter reflecteert. Daarmee is er voorlopig even iets van rust teruggekeerd in de eurozone. Maar de komende maanden zullen we nog geregeld de spanningen op zien lopen, want de Grieken en de rest van Europa blijven lijnrecht tegenover elkaar staan in hun intenties met het aan te passen pro gram ma. De overige eurolanden willen vasthouden aan het bestaande programma en daarin enige flexibiliteit benutten. Te grote toegeeflijkheid kan i) het electorale draagvlak voor extreme partijen in Zuid Europa vergroten en ii) het electorale draagvlak voor zittende regeringen in Noord Europa (verder) uithollen. 27 februari /11

2 Griekenland wil de komende vier maanden benutten om over een voor hen nieuw programma te onderhandelen. Daarin zullen zij die enige flexibiliteit tot het uiterste willen oprekken. Te grote toegeeflijkheid van Griekse zijde zal i) de coalitie electoraal worden aangerekend en ii) de verhoudingen binnen SYRIZA en de coalitie met het extreem rechts ANEL op scherp zetten omdat de coalitiepartners behoudens de aversie jegens de Troika programma s niets gemeen hebben. In dat proces blijft het risico aanwezig dat de partijen er niet uitkomen. Dan neemt de dreiging toe dat de ECB op enig moment de liquiditeitskraan dichtdraait (waarmee Griekse banken in acute liquiditeitsnood komen), waarop Griekenland kapitaalrestricties zal moeten invoeren om de vlucht van kapitaal naar het buitenland tegen te gaan. Dit alles is een hellend en zeer glad vlak naar een uittreding uit de eurozone, de Grexit. Geen van de partijen is daar op uit, maar een ongeluk zit inmiddels in een klein hoekje. Impact van een Grexit Zoals we hierboven al aangaven en ook in eerdere publicaties steeds hebben betoogd, is een Grexit voor de Grieken noch de overige eurozone lidstaten een wenselijk scenario (zie bijvoorbeeld Weernink, 2014) en daarmee ook niet het scenario dat wij de hoogste kansen toedichten (McGuire en Graham Taylor, 2015). Hieronder vatten we de argumenten voor betrokken partijen nogmaals kort samen. 1. Grexit tragedie voor de Grieken Voor de Grieken is een Grexit allerminst een wondermiddel voor economisch herstel. De directe impact op de Grieken zal voelbaar zijn door het wegvallen van nieuwe leningen van de Troika of de instituties tot voor kort bekend als de Troika zoals Griekenland het inmiddels liever verwoordt waarvan men afhankelijk blijft om het begrotingstekort te financieren. Weliswaar heeft de Griekse overheid in het afgelopen jaar een primair overschot gerealiseerd, dit zal echter als sneeuw voor de zon verdwijnen bij een verslechtering van de economische situatie. Bovendien zal er vanuit het Europese Stelsel van Centrale Banken (ESCB) geen liquiditeitssteun meer beschikbaar zijn om Griekse banken te steunen; het zal aan de Griekse centrale bank en de Griekse overheid zijn om die steun op een geloofwaardige manier te verlenen. Een financiële stabiliteitscrisis lijkt dan ook bijna niet te voorkomen in een Grexit scenario. De aankondiging van een Grexit kan niet meteen worden opgevolgd met de introductie van een nieuwe Drachme. Daarvoor moeten voorbereidingen worden gestart die in het gunstigste geval enkele maanden zullen kosten. Gedurende die periode zal het Griekse geldverkeer ontwricht raken, omdat elke weldenkende Griek chartale euro s vast zal willen houden die na conversie veel meer nieuwe Drachmes waard zijn. De verwachting is immers dat de nieuwe Drachme tientallen procenten in waarde zal dalen. Een complicerende factor is dat een exit uit de euro vanuit de Europese verdragen enkel mogelijk is bij een gelijktijdige exit uit de Europese Unie, waarmee Griekenland ook zijn vrije toegang tot de gemeenschappelijke markt riskeert. Het is op voorhand niet duidelijk of de overige landen van de Europese Unie jegens de Grieken de coulance zullen betrachten om lid te blijven van de Europese Unie. De voorgaande factoren zullen de Griekse economie in een diepe recessie doen belanden. Tegen die achtergrond zal ook de financieringsbehoefte van de overheid fors toenemen (hetgeen het gemis van de Troika middelen uitvergroot). Op de wat langere termijn na de Grexit is het weinig waarschijnlijk dat Griekenland haar economie zonder de dwang van de Troika wél ingrijpend gaat hervormen. Griekenland valt in plaats daarvan waarschijnlijk terug op het beproefde recept uit het pre euro tijdperk: de prijsconcurrentiepositie van haar exportproducten op peil houden door een geleidelijke verzwakking van de nieuwe Drachme over de tijd toe te staan. De echte kracht van de economie, die door middel van structurele hervormingen kan worden aangeboord, wordt dan niet 27 februari /11

3 ontgonnen. De Grieken leveren zo op zowel korte als lange termijn veel aan internationale koopkracht in, maar realiseren zich dat op lange termijn mogelijk minder goed omdat voorbij de Grexit recessie de nominale lonen in nieuwe Drachme niet zullen dalen. 2. Grexit als het openen van de doos van Pandora voor de overige eurolanden Een Grexit heeft in directe zin impact op de overige eurolanden via met name de leningen die aan het land werden verstrekt. In indirecte zin is er voornamelijk het risico dat investeerders en spaarders ook sneller nerveus kunnen worden over de situatie in andere kwetsbare eurolanden. a. Directe effecten Grexit op de rest van de eurozone Na een Grexit is het onwaarschijnlijk dat de door de eurolanden verstrekte leningen aan Griekenland nog (volledig) terugbetaald gaan worden. De Griekse staatsschuld is inmiddels voor het overgrote deel verstrekt door de instituties tot voor kort bekend als de Troika (figuur 1). De Griekse schuldenlast zal in euro gemeten voor de Grieken niet draagbaar zijn, wanneer de belasting inkomsten waaruit dit moet gebeuren luiden in de nieuwe Drachme die bij invoering tientallen procenten minder waard zal zijn dan de euro. Vroeger of later komt dan het moment dat de Grieken eenzijdig de betalingen opschorten. Figuur 1: Troika hofleverancier van leningen aan Mogelijk heeft een Grexit ook gevolgen voor het Griekenland Europese Stelsel van Centrale Banken (ESCB). De Griekse centrale bank stond in december 2014 voor 55 miljard in het krijt bij de rest van het stelsel. De leningen aan Griekse banken zijn gedekt met onderpand en daarnaast staat de Griekse centrale bank er garant voor. De Griekse centrale bank heeft voor ruim 10 miljard aan kapitaal, provisies en (herwaardering ) reserves. Toch is het de vraag of in een dergelijk scenario er voldoende overblijft om de plooien helemaal glad te strijken. De belastingbetaler in de overige eurolanden hoeft hier overigens niet direct de consequenties van te voelen. Bron: IMF, Rabobank Voor zover de verliezen voor andere centrale banken in het Eurosysteem ten koste gaan van het kapitaal en de reserves, zal dit namelijk niet direct gevolgen hebben voor de winsten van de centrale banken welke in de meeste landen grotendeels worden teruggeploegd naar de begrotingen van de respectievelijke nationale overheden. b. Indirecte effecten Grexit op de rest van de eurozone Een Grexit kan als voorbeeld dienen voor kiezers in andere zwakkere lidstaten van de eurozone; dat er een alternatief is voor het harde bezuinigings en hervormingsbeleid dat noodgedwongen wordt doorgevoerd. Politieke partijen die een alternatieve route naar herstel propageren, zoals Podemos in Spanje, kunnen aan electorale steun winnen na een Grexit. We vermoeden dat dit misschien wel het minst relevante besmettingskanaal zal zijn, omdat de Griekse Grexit recessie de uittreding uit de muntunie niet als een heel aantrekkelijk alternatief zal neerzetten. Vervelender is potentieel het (toekomstige) gedrag van spaarders. Wetende na een Grexit dat een land in zwaar weer uit de euro kan stappen, of daar door omstandigheden uit gedwongen wordt, kunnen spaarders nerveuzer reageren bij economische en/of budgettaire tegenvallers in andere zwakkere eurolanden. In dergelijke situaties kunnen spaarmiddelen dan uit voorzorg worden onttrokken van met name Zuid Europese 27 februari /11

4 banken. Het zijn dan niet zozeer de buitenlandse spaarders die als eerste een land verlaten, maar ook de binnenlandse spaarders die hun spaargeld uit voorzorg liever ergens anders dan bij een binnenlandse bank laten staan. Een soortgelijk effect zorgt mogelijk voor oplopende rentes op de staatsobligaties van andere landen. Er kan bijvoorbeeld een extra risicopremie worden vereist om het uittredingrisico te compenseren. Dit zal ook weer met name opspelen bij economische en/of budgettaire tegenvallers. En ook hier geldt dat zowel binnenlandse als buitenlandse obligatiehouders een dergelijke terughoudendheid kunnen tonen. Bovenstaande effecten kunnen voor niet Europese investeerders in Europese banken een aanleiding geven om terughoudender te zijn om Europese banken van financiering of kapitaal te voorzien. Alles bij elkaar kan er een hogere mate van stress ontstaan in het Europese bancaire systeem, met hogere risicopremies en een toename van de fragmentatie. Ten slotte worden ook bedrijven mogelijk terughoudender om directe buitenlandse investeringen (DBI) in zwakkere eurolanden te doen, een effect dat ook weer sterker kan opspelen bij economische en/of budgettaire tegenvallers. Zelfs een tijdelijke of structurele afname van uitstaande DBI kan dan aan de orde zijn. 3. De eurozone rust op de Europese vangnetten zoals de wereld op de schouders van Atlas Met name de Noord Europese eurolanden benadrukken in het onderhandelingsproces met de Grieken dat de eurozone nu veel beter is ingericht op een Grexit dan in Er zijn immers sindsdien verschillende vangnetten opgetuigd die de hierboven geschetste indirecte effecten zouden kunnen neutraliseren, zo is de overtuiging. Wij zijn daar niet zo zeker van. Europa heeft sowieso geen vangnetten om eventuele toename van electorale steun aan pro exit partijen in andere eurolanden te mitigeren. De bevolking van een lidstaat moet het democratisch recht houden om zelf te beslissen over een eventuele uittreding uit de muntunie (bijvoorbeeld via een referendum). Een verbod hierop is democratisch niet te legitimeren. Ook kan de eurozone schade ondervinden van een EU exit van een nieteurozone land. De opkomst van UKIP en een mogelijk referendum over een Britse uittreding uit de EU (Brexit) is hierbij de meest reële dreiging. In het ergste geval levert het VK een voorbeeld voor andere eurozone landen die uit de EU dreigen te stappen en daarmee ook een eigen munt kunnen introduceren. Voor wat betreft de financiële vangnetten heeft de Europese Financiële StabiliteitsFaciliteit (EFSF) met 142 de grootste claim op Griekenland. Hoewel dit in principe losstaat van het Europese StabiliteitsMechanisme (ESM), bedoeld om ook in de toekomst aan andere landen in de eurozone een bescherming te bieden, kan het vertrouwen in de vangnet werking van dit mechanisme een forse deuk oplopen door een Grexit en het daaropvolgend failliet van het land. Een eventuele onttrekking van deposito s aan banken in andere kwetsbare lidstaten kan worden opgevangen door ECB liquiditeitssteun. De grote vraag is evenwel wat de politieke reactie zal zijn wanneer bancaire sectoren in zwakkere landen langdurig aan het liquiditeitsinfuus van de ECB moeten hangen.[1] Merk op dat de deposito s die de afgelopen jaren werden onttrokken aan Griekse banken, tot dusver per saldo niet terugkeerden (figuur 2). De vraag of de ECB als structurele verstrekker van funding mag optreden krijgt uiteindelijk een politiek antwoord. Kredietcontractie is niet uit te sluiten; wanneer de banken in de kwetsbare eurolanden in een dergelijke situatie de uitzettingen moeten aanpassen aan de onttrokken middelen. 27 februari /11

5 Figuur 2: Deposito s gaan te paard, keerden vooralsnog niet terug Bron: Macrobond Indien de rentevoeten op staatsobligaties in de zwakkere eurolanden onhoudbaar hoog zouden oplopen (zoals we in de periode mochten aanschouwen), dan is er uiteraard het door de ECB verkondigde programma van Outright Monetary Transactions (OMT). In het OMT programma kan de ECB optreden als ultieme koper van de belaagde staatsobligaties, om zo de rente erop te beperken tot beheersbare niveaus. Wel is het zo dat i) OMT nog nooit werd getest en ii) dat hier conditionaliteit (een programma met bezuinigings en hervormingsvereisten) mee gepaard gaat die electoraal juist een pro exit sentiment kan versterken en daarmee de onzekerheid in de financiële markten kan voeden. Een eventuele terughoudendheid van het bedrijfsleven op het vlak van directe buitenlandse investeringen in zwakker landen wordt momenteel in nog geen enkel Europees vangnet afgevangen. Een afname en/of zelf afbouw van DBI stromen i) remt de economische weerbaarheid van zwakkere lidstaten en ii) benadrukt en versterkt de financiële ontvlechting van de eurozone. Het holt daarmee één van de grote voordelen van de gemeenschappelijke markt uit. Tevens kan dit via lagere economische activiteit leiden tot tegenvallers in de overheidsbegrotingen waardoor de rentevoeten op de staatsobligaties kunnen oplopen. 4. Grexit in handen van orakel van Delphi Het is al met al onduidelijk of de eurozone een Grexit aankan, ook al is die vraag anders dan in 2010 niet zomaar meer met een volmondig neen te beantwoorden. De Europese steunmaatregelen beogen tijdelijk liquiditeitssteun te bieden (waar het ECB interventies betreft) en/of zijn ongetest en hebben mogelijk destabiliserende bijwerkingen (waar het OMT en bijgaande conditionaliteit betreft). Een Grexit verandert de dynamiek in de eurozone echter structureel en daar zou je idealiter structurele vangnet constructies voor op willen tuigen. Dat komt echter erg dicht bij de transfer unie waarin lidstaten op een automatische manier voor elkaar bijspringen en dat is voor de lidstaten een aantal bruggen te ver. De oplossingen om met de exit van een land om te kunnen gaan zijn dus wel denkbaar, maar bovenal politiek onhaalbaar om vorm te geven. En een Plan B bekendmaken is feitelijk toegeven dat deze route als mogelijk wordt geacht. Het orakel van Delphi stond in de Griekse oudheid voor cryptische antwoorden die werden gegeven door priesters in trance. Toch toog men van heinde en verre naar Delphi om het orakel te raadplegen. Hoe vergelijkbaar is de duiding die we doorgaans krijgen uit de Brusselse vergaderingen omtrent de Europees Griekse onderhandelingen. Toch zullen we de komende maanden weer regelmatig met spanning naar deze vergaderingen kijken, omdat daar wordt bepaald of een Grexit mythisch blijft of realiteit kan worden. Geopolitieke overwegingen Een Grexit heeft overigens mogelijk grotere consequenties dan enkel die op de samenstelling en werking van de eurozone. Het voor Griekenland volledig wegvallen van de voordelen van eurozone vangnetten, mogelijk verergerd door het beëindigen van het lidmaatschap van de Europese Unie (en de toegang tot de gemeenschappelijke markt die daaraan verbonden is), kan de Grieken in de Russische invloedsfeer drijven. Rusland kan zich in een dergelijke situatie zelfs gesterkt voelen om haar voormalige internationale leiderschap weer enigszins gestalte te gaan geven. Ook vanuit historisch en cultureel oogpunt is dit geen onrealistische optie: via de Griekse en Russisch Orthodoxe kerk zijn de landen immers al verbonden. 27 februari /11

6 We schatten dit risico zeker op de korte termijn als niet erg hoog in. De Russen hebben immers mogelijk wel ambities, maar ook duidelijk nijpender financiële zorgen dan om met een significante financiële impuls de Griekse sympathie te kopen. Maar een vertrek van Griekenland uit de Europese familie kan op langere termijn wel degelijk de Grieks Russische banden verstevigen. Ook vanuit de Chinese hoek kan er steun worden geboden aan Griekenland, verbonden aan Chinese invloed in Europa. Ook hier is het risico op korte termijn beperkt te noemen, aangezien China haar internationale belangen heel strategisch uitbreidt met het oog op het verzekeren van haar grondstoffentoevoer. Griekenland heeft de Chinezen in dat opzicht weinig te bieden. Maar de Griekse blik kan op langere termijn wel nadrukkelijker op het oosten gericht raken na een Grexit. Wat betekent een Grexit voor mij? Dit is natuurlijk een vraag die velen, zowel bedrijven als gezinnen, in Griekenland en in Europa, zich zullen stellen. Het is lastig om hier een eenduidig beeld van te schetsen, maar het is duidelijk dat de effecten in Griekenland vooral financieel economisch van aard zullen zijn en direct worden gevoeld, terwijl zij elders in Europa abstracter zijn en mogelijk pas op langere termijn merkbaar worden, in de zin dat de onomkeerbaarheid van de euro niet langer een gegeven is zoals wij in het voorgaande betoogden. We schetsen hieronder kort wat de directe impact van een Grexit scenario voor Nederlanders kan zijn, afhankelijk van hun economische band met Griekenland. De ondernemer die met Griekenland handelt Voor ondernemers zullen in de transitiefase van de euro naar de nieuwe Drachme waarschijnlijk kapitaalrestricties merkbaar zijn; beperkingen op kasgeldopnames in Griekenland en grensoverschrijdende overschrijvingen en betaalopdrachten. Dit om de onvermijdelijke kapitaalvlucht uit Griekenland na aankondiging van een Grexit tegen te gaan. De invoering van de nieuwe Drachme zal op enig moment leiden tot een (gedeeltelijke) default van de Griekse overheid, zoals we betoogden in bovenstaande tekst. De schuldenlast neemt eenvoudigweg tot een te hoog niveau toe wanneer inkomsten in nieuwe Drachmen worden genoten, maar rente en afbetaling in de duurdere euro s moeten plaatsvinden. Het zelfde geldt uiteraard voor Griekse bedrijven die buitenlandse leningen in euro s afsloten, of contractueel in euro s moeten betalen voor leveringen, terwijl hun ontvangsten na een afgeronde Grexit in nieuwe Drachme luiden. Het is niet ondenkbaar dat men de rechtsgeldigheid van dergelijke contracten zal betwisten en/of zal pogen de betalingsverplichtingen om te zetten naar de goedkopere nieuwe Drachme. Voor nieuw te sluiten contracten met Griekse tegenpartijen zal uiteraard weer rekening gehouden moeten worden gehouden met wisselkoersrisico. Naast al deze risico s of kostenposten zijn er ook kansen voor ondernemers in een Grexit scenario, want Griekse producten worden ineens veel goedkoper. Dat kan het voor ondernemers interessant maken om de sourcing van producten om te leiden, of scherp geprijsde Griekse producten weer nadrukkelijker in de rest van Europa aan te gaan bieden. De consument die in Griekenland op vakantie gaat Voor consumenten zal hun zakelijke relatie met Griekenland doorgaans beperkt zijn tot reis naar en verblijf in het land. De consument zal in de transitiefase van de euro naar de nieuwe Drachme vooral hinder ondervinden doordat dat het betalingsverkeer aan banden wordt gelegd. Dit is net als voor de ondernemers een invulling van kapitaalrestricties om de onvermijdelijke kapitaalvlucht uit Griekenland na aankondiging van een Grexit tegen te gaan. Het zal dan concreet gaan om tijdelijke beperkingen op geldopnames bij pinautomaten; restricties op 27 februari /11

7 de hoeveelheid munt en papiergeld die men in euro s het land weer mee uit mag nemen aan het eind van een verblijf. Zodra de nieuwe Drachme eenmaal is ingevoerd, dan zal de consument voornamelijk merken dat reizen naar Griekenland en Griekse producten veel goedkoper zijn geworden. Vooral eenmaal voorbij de Grexit recessie zal Griekenland een aantrekkelijker vakantiebestemming worden vanuit prijsperspectief. De belastingbetaler Voor de belastingbetaler zal de impact lopen via de kosten van een eenzijdige wanbetaling van de Grieken op hun staatsschuld. Dat heeft een directe impact op de overige eurolanden, omdat een fors deel van die schuld via bilaterale leningen van eurolanden aan Griekenland is gefinancierd (zie ook figuur 1 boven). Indirect staan de eurolanden garant voor aan te vullen verliezen die de ECB en het IMF kunnen leiden. Het IMF verstrekte een deel van de noodleningen aan Griekenland. De ECB kocht Griekse staatsobligaties op onder het Securities Markets Programma en accepteerde onder andere Griekse staatsobligaties als onderpand voor verstrekte liquiditeit aan het Griekse bankwezen. Laten we voor het gemak de Griekse staatsschuld afronden op 325 mrd. En laten we eveneens voor het gemak aannemen dat Griekenland hierop 100% wanpresteert in een Grexit scenario. Er komt dan dus geen eurocent meer terug. Dit is een behoedzame aanname, omdat het in werkelijkheid niet ondenkbaar is dat er uiteindelijk toch nog iets van dat geld terug komt op de lange termijn. Hoeveel dat is, zal sterk afhangen van hoe goed het Grexit proces vanuit beide kanten wordt gemanaged. Laten we ten slotte wederom behoedzaam stellen dat Nederland 5% van die rekening oppakt (dat is iets meer dan het Nederlandse aandeel in de eurozone economie). We negeren dan dat een deel van de Griekse staatsschuld nog in andere handen is dan van de eurolanden, de ECB of het IMF. Nederland wordt in al deze behoedzaamheid in een Grexit scenario dan geconfronteerd met een verliespost van (5% van 325mrd =) ongeveer 16mrd. Als we dat als toevoeging aan de Nederlandse staatsschuld op termijn moeten financieren tegen 4% rente (de huidige marktrente bedraagt minder dan 0,5%), dan impliceert dat 650mln aan extra rente uitgaven in de Rijksbegroting waar geen renteontvangsten van de Griekse overheid meer tegenover staan. De Nederlandse staat heft jaarlijks voor een slordige 145mrd aan belastingen; de dekking van 650mln aan extra rentelasten zou een gemiddelde tariefsverhoging van minder dan een half procent vereisen. Dat is niet niks, en ook geen reden om Griekse schulden nu al kwijt te willen schelden, maar het is ook geen een bedrag om als Nederlandse belastingbetaler wakker van te liggen. De moraliteit achter de standpunten De afgelopen tijd hebben de Grieken en de eurozone lidstaten elkaar in weinig verbindende bewoordingen gekarakteriseerd. De Grieken zijn verbolgen over het Europese onrecht dat ze over zich krijgen uitgestort in de vorm van het veel te zware bezuinigings en hervormingsprogramma. De overige eurolanden en dan met name de Noord Europese lidstaten zijn diep verongelijkt over het feit dat de Grieken de afspraken die zij maakten in ruil voor de vele miljarden aan steun nu niet willen nakomen. De werkelijkheid is dat beide zijden een punt hebben en dat zonder al te veel nuance maken. We lopen de drie meest gebezigde stellingen na op hun juistheid en de juiste nuance. 1. Griekenland heeft niets gedaan Dit is een veelgehoord verwijt in Noord Europese beleidskringen. Dit verwijt is vrij eenvoudig te weerleggen door de feiten door te nemen. Griekenland heeft namelijk onder druk van de Troika een pakket aan economische en institutionele aanpassingen doorgemaakt die zijn gelijke niet kent in de moderne economische geschiedenis. 27 februari /11

8 Figuur 3: Gierend tekort werd grotendeels weggewerkt Figuur 4: Prijsconcurrentie verbeterde door deflatie (interne devaluatie) Bron: IMF, Macrobond, Rabobank Bron: Macrobond, Rabobank Figuur 5: Administratieve processen werden enorm vereenvoudigd Figuur 6: Er werd op veel fronten hervormd Bron: Wereldbank, Rabobank Bron: OESO, Rabobank Zo werd een gierend tekort op de overheidsbegroting nagenoeg gedicht (figuur 3) en is een dito tekort op de lopende rekening van de betalingsbalans inmiddels omgeturnd naar een overschot. Het verlies aan prijsconcurrentievermogen van Griekse exporteurs dat in de jaren voorafgaand aan de Grote Recessie werd ontwikkeld, werd na een aarzelende start de afgelopen paar jaar in razend tempo omgebogen (figuur 4). Gegeven het lage tempo van prijsstijgingen in de rest van Europa, was hiervoor aanhoudende deflatie in de Griekse economie nodig. Ook het concurrentievermogen in termen van regels en administratieve processen is significant verbeterd (figuur 5). Ten slotte maakt Griekenland volgens de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) momenteel het meeste werk van de beleidsaanbevelingen die deze denktank jaarlijks doet (figuur 6). Wat de Grieken allemaal ook verweten mag worden, het schiet door om te stellen dat ze niets hebben gedaan de afgelopen jaren. Wel is het zo dat Griekenland van ver moesten komen en nog steeds alles behalve het beste jongetje uit de Europese klas is. Griekse exporteurs zijn nog altijd voornamelijk actief in marktsegmenten die onder zware concurrentiedruk staan van opkomende markten. En in termen van het gemak van zaken doen staan ze met alle progressie nog altijd rond plaats 70 mondiaal volgens de jaarlijkse ranking Ease of Doing Business van de Wereldbank. In meer algemene zin heeft Griekenland nog veel terrein te winnen in het versterken van haar instituties (figuur 7). Met name op het vlak van de corruptie ( percepties) is er nog een wereld te winnen (figuur 8). Wat dat betreft is het geen goed signaal dat de Grieken volgens de OESO in minder intensief met de hervormingsaanbevelingen aan de slag waren dan in voorgaande jaren (figuur 6). Deze laatste observaties hangen nauw samen met het gegeven dat de belasting inkomsten achterblijven bij de doelen die in het aanpassingsprogramma werden gesteld. 27 februari /11

9 Figuur 7: Institutioneel nog altijd voldoende werk aan de winkel Figuur 8: De corruptie bestrijding heeft nog een lange weg te gaan Bron: varia, Rabobank Bron: varia, Rabobank 2. De Grieken moeten eerst de pijn voelen die andere lidstaten ook doormaakten en niet meteen gaan klagen Het was niet sterk dat de Grieken die in 2010 het eerste hulpprogramma met de Troika overeenkwamen al in het voorjaar van 2011 vonden dat ze voor het behalen van de allereerste resultaten beloond moesten worden in de vorm van lagere rentevoeten op de Troika leningen. Met dat in het achterhoofd alleen al zal de Odyssee van de nieuwe Griekse regeringsploeg in Europa met de nodige scepsis zijn ontvangen. Dat laat echter onverlet dat de Griekse bevolking al een enorme prijs heeft betaald voor de economische aanpassing die tot dusver plaatsvond. De lonen zijn aanzienlijk verlaagd; bijna een kwart van alle Griekse banen is sinds 2009 verdwenen; de werkloosheid staat op ruim 25% (figuur 10) en de jeugdwerkloosheid op ruimschoots het dubbele; de economische activiteit ligt 25% onder het pre crisis niveau (figuur 9); aanzienlijke delen van de pensioenbeloftes werden doorgehaald; schulden van huishoudens zijn in reële termen gestegen als gevolg van het gedaalde Griekse prijspeil (deflatie) die de keerzijde vormde van het herwonnen prijsconcurrentievermogen. Het zijn enkele kengetallen die het economische en sociale leed van vele Grieken samenvatten en waarover met iets meer compassie zou mogen worden gesproken. Zeker omdat in het verleden vaker met de wijsheid van achteraf werd vastgesteld dat de IMF aanpak voor economische aanpassing die voor het Troika programma model stond wel erg boud was geweest. Figuur 9: Economie kromp al 25% Figuur 10: Werkloosheid nam met factor 3,5 toe Bron: Macrobond, Rabobank Bron: Macrobond, Rabobank Het staat overigens buiten kijf dat het Griekse economische model van voor 2010 onhoudbaar was. En ook was het van meet af aan zonneklaar dat aanpassing van dit model de Grieken een aantal jaren terug in de tijd zou werpen voor wat betreft het welvaartsniveau. Maar alle nuance is verloren als dit wordt samengevat in de oproep aan de Grieken om eindelijk eens pijn te gaan leiden in plaats van te pleiten voor schuldverlichting. 27 februari /11

10 3. Europa heeft Griekenland gesteund om de eigen belangen te beschermen Deze klacht wordt wel gehoord om de Griekse situatie te schetsen als het opzadelen van de Grieken met de schulden die een Noord Europese bankencrisis in 2010 moesten voorkomen. Weinigen zullen betwisten dat anno 2010 het Europese bankensysteem noch bedrijfsleven een Griekse default aankon. De grensoverschrijdende uitzettingen aan Griekenland en andere zwakkere lidstaten waren te groot en de nervositeit rondom de financiering (funding en kapitalisatie) van het Europese bankwezen was riskant groot. Dat maakte dat de Griekse situatie in 2010 gestabiliseerd moest worden om besmetting ervan naar andere landen in te dammen. Kijkend naar de cijfers van grensoverschrijdende kredietverstrekking is zeker te verdedigen dat de Europese steunmaatregelen het de private sector mogelijk maakten Griekenland onder dekking te verlaten (figuur 11, maar ook figuur 1).[2] Het is goed om hierbij te realiseren dat van die grensoverschrijdende kredietverlening slechts ongeveer een derde uitzettingen betrof op de Griekse overheid. De resterende twee derde betrof leningen aan de private sector, bijvoorbeeld aan buitenlandse bedrijven die in Griekenland investeerden. Die grensoverschrijdende kredietverstrekking was ook een reflectie van de reële vervlechting van de economieën van de eurozone en Griekenland. Figuur 11: Publieke steun dekte private aftocht Er is dus wel enig begrip op te brengen voor het gevoel dat Griekenland werd overladen met schulden om zo de problemen voor de rest van de eurozone op te lossen. Maar dat is allerminst het hele verhaal. De Grieken hebben namelijk in de jaren van voorspoed de economische winst van de grensoverschrijdende kredietverlening wel degelijk genoten, maar nooit omgezet in begrotingsoverschotten om zo een eventuele tegenslag te kunnen verwerken. Vergelijk dat met de Ieren en Spanjaarden die in de goede jaren ook veel buitenlandse kredieten aantrokken, maar hiermee wél buffers in de overheidsfinanciën Bron: BIS, Macrobond, Rabobank opbouwden in de vorm van begrotingsoverschotten en een lage staatsschuld. Toen de crisis zich aandiende, bleken die buffers onvoldoende om de problemen zelfstandig het hoofd te bieden, maar de betere uitgangssituatie maakte wel dat zij de problemen met steun van de Europese vangnetten (Spanje in slechts een lichte vorm) te boven wisten te komen. Voetnoten [1] De liquiditeitssteun die de ECB gedurende de eurocrisis aan banken in de eurozone periferie verstrekte, is gedurende de afgelopen tweeënhalf jaar substantieel teruggelopen. [2] De gedeeltelijke herstructurering van de Griekse staatsschuld in 2012 (de zogenaamde Private Sector Involvement of PSI) is deels debet aan de waardedaling van de uitzettingen op Griekenland eind Colofon Deze Special is een uitgave van Kennis en Economisch Onderzoek (KEO) van Rabobank en kwam mede tot stand in samenwerking met Financial Markets Research. De in deze publicatie gepresenteerde visie is gebaseerd op gegevens uit door ons betrouwbaar geachte bronnen. 27 februari /11

11 De in deze publicatie gepresenteerde visie is mede gebaseerd op gegevens uit door ons betrouwbaar geachte bronnen, waaronder Macrobond. Deze bronnen zijn op zorgvuldige wijze in onze analyses verwerkt. Overname van de inhoud met bronvermelding is toegestaan. Het Directoraat aanvaardt echter geen enkele aansprakelijkheid voor het geval dat de in deze publicatie neergelegde gegevens of prognoses onjuistheden bevatten. Deze informatie kunt u ontvangen door een mail te sturen naar onder vermelding van KEO Kennismail. Hierdoor wordt u op de verzendlijst geplaatst van de gratis digitale nieuwsbrief van Kennis en Economisch Onderzoek die tenminste eens per maand uitkomt. In deze nieuwsbrief zijn links te vinden naar bijvoorbeeld het Economisch Kwartaalbericht, maar ook naar alle andere publicaties van onze medewerkers. Voor overige informatie kunt u bellen met Kennis en Economisch Onderzoek via tel U kunt ons ook bereiken op het volgende e mailadres: Auteurs: Allard Bruinshoofd, Elwin de Groot (FMR) en Marcel Weernink Auteur(s) Allard Bruinshoofd Internationaal Onderzoek (IO) Elwin de Groot Financial Markets Research Marcel Weernink Internationaal Onderzoek (IO) februari /11

Verdieping: Kan een land failliet gaan?

Verdieping: Kan een land failliet gaan? Verdieping: Kan een land failliet gaan? Korte omschrijving werkvorm De leerlingen lezen fragmenten uit artikelen over wat het betekent als Griekenland failliet gaat en maken daar verwerkingsvragen over.

Nadere informatie

Internationale Spectator 5 2015 (jrg. 69) Item 5 van 5 ARTIKEL

Internationale Spectator 5 2015 (jrg. 69) Item 5 van 5 ARTIKEL ARTIKEL De Griekse tragedie: wie zonder zonde is Kees van Paridon Soms hoor je de uitspraak dat elke vorm van media-aandacht voor een bedrijf (of artiest) goed is, zelfs als er sprake is van negatieve

Nadere informatie

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU?

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Als gevolg van de wereldwijde economische en financiële crisis heeft de EU met een laag investeringsniveau te kampen. Alleen met gezamenlijke gecoördineerde

Nadere informatie

Kredietverlening aan Nederlandse bedrijven loopt terug

Kredietverlening aan Nederlandse bedrijven loopt terug Het Nederlandse bedrijfsleven is in sterke mate afhankelijk van bancaire kredietverlening. De groei van de zakelijke kredietverlening is in de tweede helft van 28 vertraagd. Dit hangt grotendeels samen

Nadere informatie

Verkiezingen Tweede Kamer 2012

Verkiezingen Tweede Kamer 2012 Verkiezingen Tweede Kamer 2012 Nederlandse politieke partijen langs de Europese meetlat Financiën dr. Edwin van Rooyen Update: 6-9-2012 Tussen de politieke partijen in Nederland bestaat aanzienlijke verdeeldheid

Nadere informatie

Europa in crisis. George Gelauff. Rijksacademie voor Financiën, Economie en Bedrijfsvoering

Europa in crisis. George Gelauff. Rijksacademie voor Financiën, Economie en Bedrijfsvoering Europa in crisis George Gelauff Rijksacademie voor Financiën, Economie en Bedrijfsvoering Opzet Baten en kosten van Europa Banken en overheden Muntunie en schulden Conclusie 2 Europa in crisis Europa veruit

Nadere informatie

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie

Michiel Verbeek, januari 2013

Michiel Verbeek, januari 2013 Michiel Verbeek, januari 2013 1 2 Eens of oneens? De bankiers zijn schuldig aan de kredietcrisis. De huidige economische crisis is het gevolg van de kredietcrisis van 2008. Als een beurshandelaar voor

Nadere informatie

Rabobank Noord- en Oost-Achterhoek Dick Sein

Rabobank Noord- en Oost-Achterhoek Dick Sein Rabobank Noord- en Oost-Achterhoek Dick Sein Directeur Particulieren en Private Banking 5 februari 15 Welkom Rabobank Noord- en Oost-Achterhoek Voorstellen Tim Legierse Hoofd Nationaal Onderzoek 3 Visie

Nadere informatie

Prinsjesdag 2014. Stand van zaken MKB. Rabobank Nederland, september 2014

Prinsjesdag 2014. Stand van zaken MKB. Rabobank Nederland, september 2014 Prinsjesdag 2014 Stand van zaken MKB Rabobank Nederland, september 2014 Internationale omgeving Basisscenario De wereldeconomie groeit ook in 2014, met name in de VS, maar spectaculair is het allemaal

Nadere informatie

Aan het college van burgemeester en schepenen,

Aan het college van burgemeester en schepenen, Ham, 19 september 2011 Aan het college van burgemeester en schepenen, Betreft: Schriftelijke vraag met schriftelijk antwoord over de Gemeentelijk Holding Geacht college, De Gemeentelijk Holding (verder:

Nadere informatie

DOUBLEDIVIDEND OUTLOOK 2015 KWALITEIT ONAFHANKELIJK BETROKKEN

DOUBLEDIVIDEND OUTLOOK 2015 KWALITEIT ONAFHANKELIJK BETROKKEN DOUBLEDIVIDEND OUTLOOK 2015 KWALITEIT ONAFHANKELIJK BETROKKEN DECEMBER 2014 1. Economie VS blijg anker Het IMF verwacht een wereldwijde economische groei van 3,8% in 2015 Met een verwachte economische

Nadere informatie

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein De Verenigde Staten gaan meestal voorop bij het herstel van de wereldeconomie. Maar terwijl een gerenommeerd onderzoeksburo recent verklaarde dat de Amerikaanse

Nadere informatie

30 januari 2015. Onderzoek: Griekenland en de EU

30 januari 2015. Onderzoek: Griekenland en de EU 30 januari 2015 Onderzoek: Griekenland en de EU Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek.

Nadere informatie

Obligaties 4-4-2014. Algemeen economisch:

Obligaties 4-4-2014. Algemeen economisch: Obligaties 4-4-2014 Algemeen economisch: Over de afgelopen maanden zet de bestaande trend zich door. De rente blijft per saldo onder druk, ondanks een tijdelijke hobbel na de start van het afbouwen van

Nadere informatie

Naslagwerk Economie van Duitsland. Hoofdstuk 8: Financiële stelsel. 8.1 Overzicht

Naslagwerk Economie van Duitsland. Hoofdstuk 8: Financiële stelsel. 8.1 Overzicht Naslagwerk Economie van Duitsland 8.1 Overzicht Het Duitse bankenstelsel is anders georganiseerd dan in de meeste andere landen. Naast een centrale bank, de Bundesbank, de reguliere zaken en retailbanken

Nadere informatie

Toetsopgaven VWO bij de euro-editie van het Onderdeel Geld van Percent Economie voor de tweede fase

Toetsopgaven VWO bij de euro-editie van het Onderdeel Geld van Percent Economie voor de tweede fase Toetsopgaven VWO bij de euro-editie van het Onderdeel Geld van Percent Economie voor de tweede fase Opgave 1 Sinds 1 juni 1998 maakt De Nederlandsche Bank (DNB) samen met de centrale banken van andere

Nadere informatie

Eindexamen economie pilot havo 2011 - I

Eindexamen economie pilot havo 2011 - I Beoordelingsmodel Vraag Antwoord Scores Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore

Nadere informatie

Economische voorjaarsprognoses 2015: herstel wint aan kracht dankzij economische rugwind

Economische voorjaarsprognoses 2015: herstel wint aan kracht dankzij economische rugwind Europese Commissie - Persbericht Economische voorjaarsprognoses 2015: herstel wint aan kracht dankzij economische rugwind Brussel, 05 mei 2015 De economie in de Europese Unie profiteert dit jaar van een

Nadere informatie

Onderzoek: Crisis Griekenland'

Onderzoek: Crisis Griekenland' 30 juni 2015 Onderzoek: ' Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Twaalf grafieken over de ernst van de crisis

Twaalf grafieken over de ernst van de crisis Twaalf grafieken over de ernst van de crisis 1 Frank Knopers 26-04-2012 1x aanbevolen Voeg toe aan leesplank We hebben een aantal grafieken verzameld die duidelijk maken hoe ernstig de huidige crisis is.

Nadere informatie

Lesbrief Verdienen en uitgeven 2 e druk

Lesbrief Verdienen en uitgeven 2 e druk Hoofdstuk 1. Inkomen verdienen 1.22 1.23 1.24 1.25 1.26 1.27 1.28 1.29 1.30 1.31 1.32 1.33 1.34 D A C C A D B A D D B C D 1.35 a. 1.000.000 425.000 350.000 40.000 10.000 30.000 = 145.000. b. 1.000.000

Nadere informatie

Eindexamen economie pilot vwo 2011 - II

Eindexamen economie pilot vwo 2011 - II Beoordelingsmodel Vraag Antwoord Scores Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore

Nadere informatie

Examen HAVO en VHBO. Economie 1,2 oude en nieuwe stijl

Examen HAVO en VHBO. Economie 1,2 oude en nieuwe stijl Economie 1,2 oude en nieuwe stijl Examen HAVO en VHBO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Vooropleiding Hoger Beroeps Onderwijs HAVO Tijdvak 2 VHBO Tijdvak 3 Woensdag 21 juni 13.30 16.30 uur 20 00 Dit

Nadere informatie

Perscommuniqué. Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de Belgische economie

Perscommuniqué. Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de Belgische economie Federaal Planbureau Economische analyses en vooruitzichten Perscommuniqué Brussel, 15 september 2000 Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de

Nadere informatie

Interpolis Obligaties 4e kwartaal 2012

Interpolis Obligaties 4e kwartaal 2012 Interpolis Obligaties 4e kwartaal 2012 Op de financiële markten keerde de rust enigszins terug in het vierde kwartaal. In de VS hield de zogenoemde fiscal cliff de beleggers nog wel geruime tijd in haar

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 havo 2000-II

Eindexamen economie 1-2 havo 2000-II Opgave 1 Uit een krant: Uitzendbranche blijft groeien Uit cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) blijkt dat de uitzendbranche in het eerste kwartaal van 1998 flink is gegroeid. In vergelijking

Nadere informatie

Beleggingsthema s 2016. What a difference a day makes (1975), Dinah Washington

Beleggingsthema s 2016. What a difference a day makes (1975), Dinah Washington Beleggingsthema s 2016 What a difference a day makes (1975), Dinah Washington Inleiding De dagen die in 2015 het verschil maakten, zijn de dagen waarop centrale bankiers uitspraken deden, what a difference

Nadere informatie

COUNTRY PAYMENT REPORT 2015

COUNTRY PAYMENT REPORT 2015 COUNTRY PAYMENT REPORT 15 Het Country Payment Report is ontwikkeld door Intrum Justitia Intrum Justitia verzamelt informatie bij duizenden bedrijven in Europa en krijgt op die manier inzicht in het betalingsgedrag

Nadere informatie

Europa en de Euro, een brug te ver. Lezing Jean Frijns Academisch Genootschap 13 maart 2014

Europa en de Euro, een brug te ver. Lezing Jean Frijns Academisch Genootschap 13 maart 2014 Europa en de Euro, een brug te ver Lezing Jean Frijns Academisch Genootschap 13 maart 2014 Opzet Waarom een Europese Gemeenschap? De stap naar een Muntunie: dwaas of wijs? De Eurocrisis van buitenlandse

Nadere informatie

25-01-2015, Jaargang 2, Editie 4. Mario Draghi slaagt voor zijn eerste examen

25-01-2015, Jaargang 2, Editie 4. Mario Draghi slaagt voor zijn eerste examen 25-01-2015, Jaargang 2, Editie 4 Mario Draghi slaagt voor zijn eerste examen Het is alweer ruim twee jaar geleden, dat Mario Draghi een verdere verdieping van de crisis in Europa afwendde. Hij deed dat

Nadere informatie

Vastgoed financieren. In een commerciële omgeving. Anja van Balen Sector Banker zorg 31 oktober 2013

Vastgoed financieren. In een commerciële omgeving. Anja van Balen Sector Banker zorg 31 oktober 2013 Vastgoed financieren In een commerciële omgeving Anja van Balen Sector Banker zorg 31 oktober 2013 Welkom in de commerciële bancaire wereld Businessplannen Bancaire normen Business plan Focus aanbrengen

Nadere informatie

E F F E C T U E E L. augustus 2011-18. Slachtoffer van eigen succes? Hilaire van den Bergh

E F F E C T U E E L. augustus 2011-18. Slachtoffer van eigen succes? Hilaire van den Bergh E F F E C T U E E L augustus 2011-18 Slachtoffer van eigen succes? Hilaire van den Bergh Hilaire van den Bergh werkt bij BCS Vermogensbeheer B.V. te Rotterdam. De inhoud van deze publicatie schrijft hij

Nadere informatie

Economisch Kwartaalbericht Westen gaat weer meer bijdragen aan groei van de wereldeconomie

Economisch Kwartaalbericht Westen gaat weer meer bijdragen aan groei van de wereldeconomie Economisch Kwartaalbericht Westen gaat weer meer bijdragen aan groei van de wereldeconomie Kennis en Economisch Onderzoek Focus: Turkse economie onder druk In december 2013 heeft de Turkse lira een duikvlucht

Nadere informatie

Examen HAVO. Economie 1

Examen HAVO. Economie 1 Economie 1 Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 13.30 16.00 uur 20 00 Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed

Nadere informatie

18 juli 2015. Onderzoek: Toekomst van Europa

18 juli 2015. Onderzoek: Toekomst van Europa 18 juli 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 50.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de peilingen

Nadere informatie

Internationale Economie. Doorzettend, maar mager groeiherstel, veel neerwaartse risico s

Internationale Economie. Doorzettend, maar mager groeiherstel, veel neerwaartse risico s Internationale Economie Doorzettend, maar mager groeiherstel, veel neerwaartse risico s Wim Boonstra, 27 november 2014 Basisscenario: Magere groei wereldeconomie, neerwaartse risico s De wereldeconomie

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten Generaal Postbus 20018 2500 DE Den Haag

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten Generaal Postbus 20018 2500 DE Den Haag > Retouradres Postbus 20201 2500 EE Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten Generaal Postbus 20018 2500 DE Den Haag Korte Voorhout 7 2511 CW Den Haag Postbus 20201 2500 EE Den Haag www.rijksoverheid.nl

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2011 2012 21 501-07 Raad voor Economische en Financiële Zaken Nr. 885 BRIEF VAN DE MINISTER VAN FINANCIËN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA 'S-GRAVENHAGE

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA 'S-GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 20201 2500 EE Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA 'S-GRAVENHAGE Korte Voorhout 7 2511 CW Den Haag Postbus 20201 2500 EE Den Haag www.rijksoverheid.nl

Nadere informatie

Dutch Summary. Dutch Summary

Dutch Summary. Dutch Summary Dutch Summary Dutch Summary In dit proefschrift worden de effecten van financiële liberalisatie op economische groei, inkomensongelijkheid en financiële instabiliteit onderzocht. Specifiek worden hierbij

Nadere informatie

16 juli 2015. Onderzoek: Akkoord Griekenland

16 juli 2015. Onderzoek: Akkoord Griekenland 16 juli 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de peilingen

Nadere informatie

De marktwaardedekkingsgraad per 30 juni 2015 was 135,1%. Dit is een toename van 5,7% ten opzichte van 31 maart 2015.

De marktwaardedekkingsgraad per 30 juni 2015 was 135,1%. Dit is een toename van 5,7% ten opzichte van 31 maart 2015. Kwartaalbericht 2015 Samenvatting De marktwaardedekkingsgraad per 30 juni 2015 was 135,1%. Dit is een toename van 5,7% ten opzichte van 31 maart 2015. De reële dekkingsgraad ultimo tweede kwartaal was

Nadere informatie

Marktwaarde van de pensioenverplichtingen in het tweede kwartaal gestegen van 15.941 miljoen naar 16.893 miljoen ( 15.008 miljoen ultimo Q4 2013).

Marktwaarde van de pensioenverplichtingen in het tweede kwartaal gestegen van 15.941 miljoen naar 16.893 miljoen ( 15.008 miljoen ultimo Q4 2013). Kwartaalbericht 2014 Samenvatting Marktwaardedekkingsgraad per 30 juni 2014 129,5%, een toename van 0,9%-punt ten opzichte van 31 maart 2014. Over de eerste zes maanden steeg de marktwaardedekkingsgraad

Nadere informatie

http://www.economiepagina.com - Alle nuttige economielinks bij elkaar!

http://www.economiepagina.com - Alle nuttige economielinks bij elkaar! Opgave 1 Gulden (ƒ) wordt euro ( ) Geld is een (1) aanvaard ruilmiddel. De maatschappelijke geldhoeveelheid in Nederland bestaat uit munten, bankbiljetten en (2). De komende jaren worden de functies van

Nadere informatie

In het statuut worden afspraken over onderwerpen als beheersing van rentekosten en -risico's, financierings- en beleggingsvraagstukken vastgelegd.

In het statuut worden afspraken over onderwerpen als beheersing van rentekosten en -risico's, financierings- en beleggingsvraagstukken vastgelegd. Treasurystatuut Dynamiek Scholengroep 1. Verantwoording Scholen/schoolbesturen krijgen jaarlijks een bedrag waaruit alle kosten moeten worden gedekt en waarmee waarborgen voor 'bedrijfsvoering' op langere

Nadere informatie

pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD

pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD De macro-vraaglijn of geaggregeerde vraaglijn geeft het verband weer tussen het algemeen prijspeil en de gevraagde hoeveelheid binnenlands product. De macro-vraaglijn

Nadere informatie

gemeente Eindhoven Initiatiefvoorstel Lokaal Investeringsfonds behoud en bevorderen werkgelegenheid Inleiding

gemeente Eindhoven Initiatiefvoorstel Lokaal Investeringsfonds behoud en bevorderen werkgelegenheid Inleiding gemeente Eindhoven Raadsnummer 12R5074 Inboeknummer Dossiernummer Initiatiefvoorstel Lokaal Investeringsfonds behoud en bevorderen werkgelegenheid Inleiding Het tafelzilver is op, de tijd dat we ruim in

Nadere informatie

Economische prognose IMF voor het GOS

Economische prognose IMF voor het GOS Economische prognose IMF voor het GOS Jan Limbeek Twee keer per jaar, in april en september of oktober, publiceert het IMF zijn World Economic Outlook, waarin het zijn economische verwachtingen voor de

Nadere informatie

Zet herstel bankensector door?

Zet herstel bankensector door? ING Investment Office Publicatiedatum: 29 mei 2015 Sectorcommentaar financiële waarden Zet herstel bankensector door? Door Jan Kleipool, analist van het ING Investment Office De vooruitzichten voor de

Nadere informatie

Eindexamen havo economie 2013-I

Eindexamen havo economie 2013-I Beoordelingsmodel Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 2 bij (1) monopolie bij (2) toe

Nadere informatie

Economische kracht van het MKB in Kop van Noord-Holland in 2011

Economische kracht van het MKB in Kop van Noord-Holland in 2011 Economische kracht van het MKB in Kop van Noord-Holland in 2011 Hoe meten we de economische kracht? In deze rapportage leest u hoe groot de economische kracht is van het midden- en kleinbedrijf (MKB) 1

Nadere informatie

Gemiddelde hypotheekrentes in 2012 met NHG

Gemiddelde hypotheekrentes in 2012 met NHG rente rente Datum: 2 januari 2013 Terugblik renteontwikkeling 2012: de hypotheekmarkt is dood 2012 was een heel saai jaar. Er waren maar heel weinig wijzigingen in de hypotheekrentes. Je kunt wel zeggen

Nadere informatie

Oktober 2015. Macro & Markten. 1. Rente en conjunctuur :

Oktober 2015. Macro & Markten. 1. Rente en conjunctuur : Oktober 2015 Macro & Markten 1. Rente en conjunctuur : VS Zoals al aangegeven in ons vorig bulletin heeft de Amerikaanse centrale bank FED de beleidsrente niet verhoogd. Maar goed ook, want naderhand werden

Nadere informatie

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013 Internationale varkensvleesmarkt 212-213 In december 212 vond de jaarlijkse conferentie van de GIRA Meat Club plaats. GIRA is een marktonderzoeksbureau, dat aan het einde van elk jaar een inschatting maakt

Nadere informatie

Bijlage: Openstaande Kamervragen beleidsdoorlichting Risicomanagement van de staatsschuld en hoofdlijnen van het beleid

Bijlage: Openstaande Kamervragen beleidsdoorlichting Risicomanagement van de staatsschuld en hoofdlijnen van het beleid 1 Bijlage: Openstaande Kamervragen beleidsdoorlichting Risicomanagement van de staatsschuld en hoofdlijnen van het beleid Vraag 9: Hoe wordt in het nieuwe kader omgegaan met de neveneffecten die zich in

Nadere informatie

Vooral boven water huishouden lost extra af

Vooral boven water huishouden lost extra af Juli 2015 naar recordhoogte 96 punten Vooral boven water huishouden lost extra af De staat op zijn hoogste stand ooit. In het tweede kwartaal van 2015 steeg de barometer met maar liefst 5 punten van 91

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 havo 2004-I

Eindexamen economie 1-2 havo 2004-I 4 Beoordelingsmodel Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 Een voorbeeld van een juist antwoord

Nadere informatie

Rente de prijs van tijd. Als rente hoger is dan de opofferingskosten individuele prijs van tijd niet lenen maar sparen

Rente de prijs van tijd. Als rente hoger is dan de opofferingskosten individuele prijs van tijd niet lenen maar sparen Rente de prijs van tijd. Als rente hoger is dan de opofferingskosten individuele prijs van tijd niet lenen maar sparen Ruilen over de tijd Intertemporele substitutie Bedrijven lenen geld om te investeren

Nadere informatie

Begrotingsregels kabinet Balkenende IV

Begrotingsregels kabinet Balkenende IV Begrotingsregels kabinet Balkenende IV De Nederlandse begrotingsregels zijn de budgettaire spelregels waaraan het kabinet en de coalitiepartijen zich aan het begin van een vierjarige regeringsperiode committeren

Nadere informatie

Kredietbehoefte in crisistijd

Kredietbehoefte in crisistijd Kredietbehoefte in crisistijd U kunt het verschil maken voor uw klanten. In goede én in slechte tijden. De wereld om ons heen is in de afgelopen vijf jaar in rap tempo veranderd: we zitten midden in een

Nadere informatie

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2012

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2012 BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD Suriname Debt Management Office Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2012 Een vooruitblik op de schuld, de schuldenlastbetalingen in 2013-2045

Nadere informatie

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Derde kwartaal 2015-1 juli 2015 t/m 30 september 2015. Samenvatting:

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Derde kwartaal 2015-1 juli 2015 t/m 30 september 2015. Samenvatting: Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel Derde kwartaal 2015-1 juli 2015 t/m 30 september 2015 Samenvatting: De maandelijkse nominale dekkingsgraad is fors gedaald van 115,4% naar 103,7%. Dit

Nadere informatie

Examen HAVO. economie. tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. economie. tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2010 tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur economie tevens oud programma economie 1,2 Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Groei van het BBP. Kwartaal op kwartaal, geannualiseerd. Bron: IMF

Groei van het BBP. Kwartaal op kwartaal, geannualiseerd. Bron: IMF VKW Metena stelt voor: Outlook 2010 Met dank aan Groei van het BBP Kwartaal op kwartaal, geannualiseerd Bron: IMF Groei van het BBP Kwartaal op kwartaal, geannualiseerd Bron: IMF 2009 2010 VS Eurozone

Nadere informatie

Visie op 2010. Frans de Jong, directievoorzitter. Rabobank West Betuwe

Visie op 2010. Frans de Jong, directievoorzitter. Rabobank West Betuwe Visie op 21 Frans de Jong, directievoorzitter 1 Rabobank West Betuwe Programma Welkomstwoord: directievoorzitter Frans de Jong Visie op 21: Allard Bruinshoofd Gelegenheid tot vragen en afsluitende borrel

Nadere informatie

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie

Beleggingen institutionele beleggers in 2004 met 8,1 procent omhoog

Beleggingen institutionele beleggers in 2004 met 8,1 procent omhoog Publicatiedatum CBS-website Centraal Bureau voor de Statistiek 9 december 25 Beleggingen institutionele beleggers in 24 met 8,1 procent omhoog drs. J.L. Gebraad Centraal Bureau voor de Statistiek, Voorburg/Heerlen,

Nadere informatie

Van belang. Het verhaal van de Nederlandse Vereniging van Banken

Van belang. Het verhaal van de Nederlandse Vereniging van Banken Van belang Het verhaal van de Nederlandse Vereniging van Banken De som der delen De uitdagingen van de sector Door de NVB Van belang De nieuwe realiteit In Nederland zijn ruim tachtig Nederlandse en buitenlandse

Nadere informatie

Outlook 2016. Figuur 1: Invloed van Chinese groei op wereldwijde groei. (bron: Capital Economics) december 2015 Pagina 2 van 7

Outlook 2016. Figuur 1: Invloed van Chinese groei op wereldwijde groei. (bron: Capital Economics) december 2015 Pagina 2 van 7 Outlook 2016 Inleiding 2016 is in China het jaar van de aap. Apen zijn de genieën van de Chinese dierenriem. Ze leven in groepen, zijn intelligent en geestig. Niets is voor hen te moeilijk. Als het wel

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - juni 2012

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - juni 2012 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - juni 2012 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Goede tijden, slechte tijden. Soms zit het mee, soms zit het tegen

Goede tijden, slechte tijden. Soms zit het mee, soms zit het tegen Slides en video s op www.jooplengkeek.nl Goede tijden, slechte tijden Soms zit het mee, soms zit het tegen 1 De toegevoegde waarde De toegevoegde waarde is de verkoopprijs van een product min de ingekochte

Nadere informatie

Hoe (slecht) gaat het met de conjunctuur? Edwin De Boeck Fedustria 13 oktober 2011

Hoe (slecht) gaat het met de conjunctuur? Edwin De Boeck Fedustria 13 oktober 2011 Hoe (slecht) gaat het met de conjunctuur? Edwin De Boeck Fedustria 3 oktober Grote Recessie was geen Grote Depressie Wereldhandel Aandelenmarkt 9 8 7 8 VS - S&P-5 vergelijking met crash 99 Wereld industriële

Nadere informatie

Marktontwikkelingen varkenssector

Marktontwikkelingen varkenssector Marktontwikkelingen varkenssector 1. Inleiding In de deze nota wordt ingegaan op de marktontwikkelingen in de varkenssector in Nederland en de Europese Unie. Waar mogelijk wordt vooruitgeblikt op de te

Nadere informatie

1. Leg uit dat het sparen door gezinnen een voorbeeld is van ruilen in de tijd. 2. Leg uit waarom investeren door bedrijven als ruilen over de tijd beschouwd kan worden. 3. Wat is intertemporele substitutie?

Nadere informatie

Het 1 e kwartaal van 2015.

Het 1 e kwartaal van 2015. 1 Het 1 e kwartaal van 2015. Achteraf bezien was het eerste kwartaal van 2015, vooral in Europa, uiterst vriendelijk voor beleggers. Hoewel door Invest4You, ondanks de jubelverhalen in de pers een zekere

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2012 2013 21 501-07 Raad voor Economische en Financiële Zaken Nr. 1025 LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN Vastgesteld 27 maart 2013 De vaste commissie voor Financiën

Nadere informatie

Recepten voor duurzame groei Beschouwingen naar aanleiding van het Jaarverslag 2014 van de Nationale Bank van België

Recepten voor duurzame groei Beschouwingen naar aanleiding van het Jaarverslag 2014 van de Nationale Bank van België Recepten voor duurzame groei Beschouwingen naar aanleiding van het Jaarverslag 2014 van de Nationale Bank van België Financieel Forum Gent - 26 februari 2015 Jan Smets A. De stand van zaken 1. De (lange)

Nadere informatie

Recepten voor duurzame groei Beschouwingen naar aanleiding van het Jaarverslag 2014 van de Nationale Bank van België

Recepten voor duurzame groei Beschouwingen naar aanleiding van het Jaarverslag 2014 van de Nationale Bank van België Recepten voor duurzame groei Beschouwingen naar aanleiding van het Jaarverslag 2014 van de Nationale Bank van België Financieel Forum West-Vlaanderen Kortrijk - 24 februari 2015 Jan Smets A. De stand van

Nadere informatie

Eindexamen vwo maatschappijwetenschappen 2013-I

Eindexamen vwo maatschappijwetenschappen 2013-I Opgave De eurocrisis Bij deze opgave horen de teksten 9 en. Inleiding De situatie rond de gemeenschappelijke munt, de euro, is tien jaar na de introductie verre van stabiel (mei 2012). In tekst 9 beschrijft

Nadere informatie

EUROPESE U IE HET EUROPEES PARLEME T

EUROPESE U IE HET EUROPEES PARLEME T EUROPESE U IE HET EUROPEES PARLEME T DE RAAD Brussel, 13 december 2011 (OR. en) 2011/0209 (COD) PE-CO S 70/11 CODEC 2165 AGRI 804 AGRISTR 74 WETGEVI GSBESLUITE E A DERE I STRUME TE Betreft: VERORDENING

Nadere informatie

de naamloze vennootschap ABN AMRO Bank N.V., gevestigd te Amsterdam, hierna te noemen Aangeslotene.

de naamloze vennootschap ABN AMRO Bank N.V., gevestigd te Amsterdam, hierna te noemen Aangeslotene. Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 2013-335 d.d. 11 november 2013 (mr. M.L. Hendrikse, voorzitter, mr. C.E. du Perron en J.C. Buiter, leden en mevrouw mr. I.M.M. Vermeer, secretaris)

Nadere informatie

Nederlands-Duitse grensstreek Sociaal-economische foto

Nederlands-Duitse grensstreek Sociaal-economische foto Nederlands-Duitse grensstreek Sociaal-economische foto 1 Rabobank Groep Duits-Nederlandse grensstreek Inhoudsopgave Demografie Dynamiek, groen-grijs, beroepsbevolking, inkomen, migratie Werkgelegenheid

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2012 2013 33 480 IXA Wijziging van de begrotingsstaat van Nationale Schuld (IXA) voor het jaar 2012 (wijziging samenhangende met de Najaarsnota) Nr. 3 VERSLAG

Nadere informatie

Begrotingsbeleid: Alles op zijn tijd! (column)

Begrotingsbeleid: Alles op zijn tijd! (column) 113 Begrotingsbeleid: Alles op zijn tijd! (column) C.W.A.M. van Paridon* Het zijn spannende tijden, zeker ook bij het begrotingsbeleid. In veel EU-landen stagneert de groei in 2012, loopt de werkloosheid

Nadere informatie

Kwartaal Update. Gold&Discovery Fund. Er lijkt een einde gekomen aan de zware correctie in grondstofgerelateerde. januari 2012

Kwartaal Update. Gold&Discovery Fund. Er lijkt een einde gekomen aan de zware correctie in grondstofgerelateerde. januari 2012 Kwartaal Update Gold&Discovery Fund januari 2012 In de eerste maand van dit jaar steeg goud bijna 11%, zilver 21%, terwijl de koperprijs 12% steeg. De waarde van onze portfolio steeg zelfs circa 18%. Hiermee

Nadere informatie

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Eerste kwartaal 2014-1 januari 2014 t/m 31 maart 2014. Samenvatting: stijgende aandelen

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Eerste kwartaal 2014-1 januari 2014 t/m 31 maart 2014. Samenvatting: stijgende aandelen Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel Eerste kwartaal 2014-1 januari 2014 t/m 31 maart 2014 Samenvatting: stijgende aandelen Nominale dekkingsgraad gestegen van 123,0% naar 123,6% Reële dekkingsgraad

Nadere informatie

De financiële crisis vanuit de. Miriam Gonzalez Executive Director Centrale Bank van Aruba

De financiële crisis vanuit de. Miriam Gonzalez Executive Director Centrale Bank van Aruba De financiële crisis vanuit de Caribische invalshoek 4 november 2010 0 Miriam Gonzalez Executive Director Centrale Bank van Aruba Structuur van de presentatie Effecten financiële crisis voor het Caribisch

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 1990-1991 22126 Wijziging van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van hoofdstuk IXA (Nationale Schuld) voor het jaar 1991 (wijziging samenhangende

Nadere informatie

Visie Van Lanschot 2012. BeterBusiness. Haarlem, 19 april 2012

Visie Van Lanschot 2012. BeterBusiness. Haarlem, 19 april 2012 Visie Van Lanschot 2012 BeterBusiness Haarlem, 19 april 2012 Welkom Frank Olde Agterhuis Directeur Van Lanschot Bankiers Haarlem Programma 16.40 tot 17.30 uur Visie Van Lanschot 2012 Slechte economie,

Nadere informatie

Uitkomsten DNB macro-stresstest zomer 2009

Uitkomsten DNB macro-stresstest zomer 2009 Uitkomsten DNB macro-stresstest zomer 2009 Stresstesting wordt door DNB al een aantal jaren gebruikt als instrument voor het financiële stabiliteitsbeleid en het prudentiële toezicht. Deze zomer is opnieuw

Nadere informatie

Bankfaillissementen in historisch en internationaal perspectief

Bankfaillissementen in historisch en internationaal perspectief Bankfaillissementen in historisch en internationaal perspectief Sinds het begin van de kredietcrisis zijn in Nederland drie bancaire instellingen omgevallen. Faillissementen in het bankwezen komen echter

Nadere informatie

Betalen in het eurogebied: nog niet alle wensen vervuld

Betalen in het eurogebied: nog niet alle wensen vervuld ers zijn over het algemeen positief over de bestaande betaalmogelijkheden, maar toch betaalt men in of naar het buitenland niet altijd zoals men zou willen. Zo is de tevredenheid over de acceptatie van

Nadere informatie

Wie zijn wij? Waar staan wij voor? Onze mensen

Wie zijn wij? Waar staan wij voor? Onze mensen Prioriteiten 2014-2019 Wie zijn wij? Wij zijn de grootste politieke familie in Europa, gedreven door een centrumrechtse politieke visie. Wij vormen de Fractie van de Europese Volkspartij (christendemocraten)

Nadere informatie

In deze nieuwsbrief voor Q2 2014

In deze nieuwsbrief voor Q2 2014 In deze nieuwsbrief voor Q2 2014 Werkloosheid Verenigde Staten - Fed blijft op toneel Rusland eist rol op, p.1. - Aandelen meest kansrijk in 2014, p.2. - Obligaties winnen in Q1 - weinig potentie, p.2.

Nadere informatie