SAMENVATTING. Samenvatting

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "SAMENVATTING. Samenvatting"

Transcriptie

1 SAMENVATTING Multipele Sclerose (MS) is een neurologische aandoening van het centrale zenuwstelsel (hersenen en ruggenmerg). De precieze oorzaak van MS is nog niet bekend. Gedacht wordt aan een combinatie van enerzijds genetische aanleg en anderzijds omgevingsfactoren die samen een auto-immuunreactie tegen het eigen zenuwstelsel initiëren. Het belangrijkste gevolg hiervan is dat de beschermlaag (myeline) van de zenuwen op verschillende plaatsen wordt aangetast. Deze schade, en het littekenweefsel (sclerose) dat hierdoor ontstaat, zorgt voor een onvolledige of inefficiënte communicatie tussen zenuwcellen onderling. In een later stadium worden ook andere delen van het zenuwstelsel aangetast (neurodegeneratie), waaronder de grijze en witte stof van de hersenen evenals ondersteunende cellen. Omdat schade in het gehele centrale zenuwstelsel kan voorkomen, kunnen de symptomen afhankelijk van de locatie verschillen van problemen met het zien tot problemen met het geheugen of het lopen. Samenvatting Onderzoek laat zien dat er belangrijke verschillen zijn in het ziektebeloop van patiënten met MS. Een veel voorkomende vorm is waarbij periodes van plotselinge verergering (relapse) zich afwisselen met perioden van herstel en geen of weinig ziekteactiviteit (remitting). De huidige medicijnen die beschikbaar zijn voor mensen met Relapsing-Remitting MS richten zich op het onderdrukken van het aantal en de ernst van deze relapses. Helaas kunnen deze medicijnen niet voorkomen dat MS een chronische en progressieve ziekte is. Bij de meeste patiënten met Relapsing-Remitting MS blijven de plotselinge aanvallen na verloop van tijd afwezig, terwijl de ernst van de klachten alsnog toeneemt. Deze fase wordt Secondair Progressieve MS genoemd. Bij een klein percentage (± 15%) van de mensen met MS zijn de kenmerkende aanvallen helemaal afwezig, maar kenmerkt de MS zich door een geleidelijke toename van klachten; de zogenaamde Primair Progressieve MS. Door het grillige karakter van MS en de langzame achteruitgang kan de diagnose MS vaak pas gesteld worden als er sprake is van spreiding in plaats (verschillende plekken van ziekteactiviteit op een MRI-scan) en spreiding in tijd (meer episodes van ziekteactiviteit en achteruitgang). Wereldwijd zijn er naar schatting 2,4 miljoen mensen gediagnosticeerd met MS waarvan ongeveer patiënten in Nederland. De levensverwachting van mensen met MS in West-Europa is gemiddeld 6 à 7 jaar korter dan die van gezonde leeftijdsgenoten. Door de vooruitgang in de behandelingsmogelijkheden bij MS, is deze verminderde levensverwachting vaak niet meer direct gerelateerd aan de MS zelf, maar aan secundaire aandoeningen die naast de MS optreden (zoals bijvoorbeeld hart- en vaatziekten). 13

2 Samenvatting MS heeft een significante impact op het lichamelijk functioneren, uitvoeren van activiteiten en maatschappelijke participatie. Eén van de meest voorkomende, maar nog slecht begrepen symptomen bij patiënten met MS, is vermoeidheid. Hoewel er geen sluitende definities van vermoeidheid bestaan, is een veel gebruikte definitie: een subjectief tekort aan lichamelijke en/of mentale energie die wordt ervaren door de persoon zelf en ingrijpt op gebruikelijke en gewenste activiteiten. Ongeveer 80% van alle MS-patiënten ervaart ernstige vermoeidheidsklachten en 60% van deze mensen typeert deze vermoeidheid als één van de meest beperkende symptomen van MS. Er is nog weinig bekend over de oorzaak van deze ernstige vermoeidheidsklachten en dat maakt dat er ook nog geen effectieve behandeling is. Een principe dat mogelijk bijdraagt aan de ernst of instandhouding van deze vermoeidheidsklachten is dat mensen met MS als gevolg van inactiviteit in een neerwaartse spiraal belanden: neemt de (lichamelijke) activiteit af, dan leidt dat tot een verminderde lichamelijke conditie, welke bijdraagt aan de vermoeidheid, waardoor de activiteit verder afneemt en zo verder. In lijn met dit idee is het belangrijk dat we een goede inschatting kunnen maken van de lichamelijke conditie van patiënten met MS en door middel van een effectieve behandeling deze vicieuze cirkel proberen te doorbreken. De gouden standaard voor het meten van lichamelijke conditie is de maximale inspanningstest. Een maximale inspanningstest is te vergelijken met het fietsen tegen een berg op waarbij deze berg tevens elke minuut iets steiler wordt. De testpersoon moet zo hoog mogelijk op de berg zien te komen. Tijdens een dergelijke test, die meestal op een ergometer (een soort hometrainer) wordt uitgevoerd, meten we hoe het lichaam reageert op de gevraagde inspanning. Door te kijken naar de hoeveelheid lucht die iemand inademt en de hoeveelheid zuurstof en koolstofdioxide die iemand in- en uitademt, krijgen we zicht op de functie van de longen, het hart en spieren in relatie tot de geleverde inspanning. De maximale zuurstofopname (aerobe capaciteit; VO2piek) is een goede graadmeter voor de lichamelijke conditie. In het eerste deel van dit proefschrift is onderzoek gedaan naar de betrouwbaarheid (als we de test morgen weer afnemen, is de uitkomst dan ongeveer hetzelfde?) en validiteit (meet deze test wat wel echt lichamelijke conditie?) van de maximale inspanningstest voor het meten van lichamelijke conditie bij patiënten met MS. Een valide en betrouwbare test is essentieel in het kader van onderzoek en de klinische praktijk. In het tweede deel van dit proefschrift is onderzocht of we door middel van een uitgebalanceerd trainingsprogramma de lichamelijke conditie van patiënten met MS kunnen verbeteren en of dit een positief effect heeft op de ervaren vermoeidheid en 14

3 maatschappelijke participatie. Het Treating Fatigue in Multiple Sclerosis Aerobic Training, Cognitive Behavioural Therapy, and Energy Conservation Management (TREFAMS- ACE) onderzoek is een groot landelijk onderzoekprogramma. Binnen dit programma is middels drie aparte onderzoeken de effectiviteit van drie verschillende behandelingen op vermoeidheid en maatschappelijke participatie onderzocht bij 270 patiënten met MS, namelijk: Samenvatting conditietraining (TREFAMS-A) cognitieve gedragstherapie (TREFAMS-C) energiemanagement (TREFAMS-E) Elk van deze drie behandelingen wordt al regelmatig in de klinische praktijk toegepast, er is echter nog weinig bewijs voor hun effectiviteit en hoe deze behandelingen precies aangrijpen op de vermoeidheid. De resultaten beschreven in dit proefschrift (met uitzondering van de hoofdstukken 2 en 7) zijn verzameld in het kader van het TREFAMS-A. In het vervolg van deze samenvatting worden kort de resultaten van elke hoofdstuk van het proefschrift uiteengezet. Als laatste worden kort de belangrijkste bevindingen en conclusies beschreven. Deel 1: Aerobe capaciteit bij patiënten met MS In hoofdstuk 2 hebben we systematisch literatuuronderzoek gedaan naar studies waarin de maximale inspanningstest gebruikt is om aerobe capaciteit te meten bij patiënten met MS. Een analyse over de 40 gevonden studies liet zien dat: 1. de lichamelijke conditie van patiënten met MS gemiddeld ongeveer 17% lager is dan gezonde mensen; 2. een betere conditie samenhangt met een beter lichamelijk functioneren, meer activiteit, en betere participatie alsmede met persoonlijke factoren; 3. de lichamelijke conditie afneemt als de ernst van de MS toeneemt. Het feit dat de lichamelijke conditie afneemt als de ernst van de MS toeneemt is belangrijk omdat een verminderde lichamelijke conditie (naast een rol in de vermoeidheidsklachten) een verhoogd risico met zich meebrengt op o.a. hart- en vaatziekten en andere secundaire aandoeningen. 15

4 Samenvatting In hoofdstuk 3 onderzochten we de betrouwbaarheid van de maximale inspanningstest bij een groep van 32 patiënten met MS. Deze patiënten voerden twee inspanningstesten uit met daar tussenin een periode van ongeveer twee weken. We namen hierbij aan dat deze twee weken te kort zouden zijn om een grote verandering in lichamelijke conditie te verwachten en dat de uitkomst van de tweede test derhalve vergelijkbaar is met de eerste test. Het verschil tussen de uitkomst van de twee testen noemen we dan de meetfout. Een grote meetfout maakt de test onnauwkeurig en het wordt dan moeilijker om een voor- of achteruitgang aan te tonen, bijvoorbeeld na een training. Uit de resultaten in hoofdstuk 3 bleek dat bij het volgen van groepen patiënten de test betrouwbaar was, maar dat bij het over de tijd volgen van individuele patiënten een groter verschil (> 21%) nodig is om zeker te weten dat het verschil echt is, en geen gevolg van een meetfout. Er zijn verschillende mogelijke bronnen die deze onnauwkeurigheid tussen de twee testen kunnen verklaren, bijvoorbeeld verschillen in MS-gerelateerde klachten, verschillen in motivatie om de test zo goed mogelijk uit te voeren, testcondities zoals omgevingstemperatuur of onnauwkeurigheid van de apparatuur. In hoofdstuk 4 hebben we vervolgens onderzocht of de maximale inspanningstest bij patiënten met MS daadwerkelijk meet wat we willen meten, namelijk de lichamelijke conditie. We wilden vaststellen of patiënten met MS wel in staat waren om de maximale zuurstofopname (VO 2 piek) te behalen. Beperkingen zoals minder kracht en/of coördinatie van hun benen zou een maximale testuitslag kunnen belemmeren. De uitkomst van de test is dan niet meer een maat voor de lichamelijke conditie van de patiënt, maar meer een maat voor wat de patiënt functioneel nog kan. Uit onderzoek bij 56 patiënten met MS bleek dat we de test als valide kunnen beschouwen voor patiënten die in ieder geval nog 500 meter kunnen lopen. Bij patiënten die deze afstand niet meer kunnen lopen beperkt de beenfunctie of aansturing (bijvoorbeeld spasticiteit, verminderde coördinatie of spierkracht) de uitvoer van de test waardoor de testuitkomst meer een maat voor de functionele beperking is dan een maat voor de lichamelijke conditie van de patiënt. Ook bleek in hoofdstuk 4 dat enkele veel gebruikte criteria bij een conditietest, zoals de verhouding zuurstofopname en koolstofdioxide-afgifte, mogelijk bij MS niet valide zijn. Wat wel een valide criterium lijkt is de maximale hartslag die de patiënt haalt tijdens de fietstest ten opzichte van zijn voorspelde maximale hartslag. Hierbij suggereert een hartslag onder de 90% van de voorspelde maximale hartslag dat deze test mogelijk geen valide test voor lichamelijke conditie was. 16

5 In hoofdstuk 5 hebben we vervolgens onderzocht of we naast de maximale zuurstofopname geen andere maat voor lichamelijke conditie kunnen berekenen die ook gebruikt kan worden bij patiënten die ernstiger aangedaan zijn, of wegens andere redenen niet in staat zijn een maximale inspanningstest uit te voeren. De Oxygen Uptake Efficiency Slope (OUES), waarbij niet gekeken wordt naar de zuurstofopname alleen, maar naar de verhouding tussen de hoeveelheid ademhaling en zuurstofopname (met andere woorden, de zuurstofopnameefficiëntie) lijkt een goed alternatief waarvoor geen maximale inspanning nodig is. De validiteit van de OUES als maat voor lichamelijke conditie was goed, echter ook bij de OUES was er sprake van een vrij grote meetfout en daardoor gelden dezelfde beperkingen als bij de hierboven besproken conditietest (conventionele VO 2 piek) als het gaat om het meten van verandering over de tijd. Samenvatting In hoofdstuk 6 hebben we de relatie tussen de ernst van de MS en lichamelijke conditie verder uitgediept. Hiervoor hebben we individuele gegevens van 116 patiënten uit drie verschillende landen (Nederland, Denemarken en België) bij elkaar gevoegd. Met deze individuele gegevens waren we nu ook in staat bij het berekenen van de relatie tussen de ernst van MS en lichamelijke conditie rekening te houden met belangrijke factoren als geslacht, leeftijd en postuur. Ook met het controleren voor deze belangrijke factoren vonden we een negatieve relatie tussen lichamelijke conditie en de ernst van de MS, eigenlijk vergelijkbaar met de resultaten beschreven in hoofdstuk 2. Een mindere lichamelijke conditie leidt mogelijk tot een hoger risico op andere klachten die niet direct met de MS te maken hebben, zoals hart- envaatziekten, overgewicht, en diabetes. Onderzoek laat zien dat patiënten met MS die daarnaast nog een andere aandoening hebben een slechtere prognose en kwaliteit van leven hebben. Deel 2: De behandeling van vermoeidheid bij multipele sclerose aerobe training In hoofdstuk 7 vatten we de bestaande studies samen die gekeken hebben naar het effect van oefentherapie, in het Engels exercise therapy, op de ervaren vermoeidheid bij patiënten met MS. Er zijn verschillende redenen om aan te nemen dat oefentherapie een positieve invloed zou kunnen hebben op de ervaren vermoeidheid. Ten eerste zou het mogelijk kunnen zijn de vicieuze cirkel van inactiviteit en verslechtering van de lichamelijke conditie zo te doorbreken. Ten tweede wordt er ook gedacht dat oefentherapie een positieve invloed zou kunnen hebben op de algehele gezondheid, hormoonfunctie, MS- 17

6 Samenvatting gerelateerde ontstekingsmechanismen en mogelijk een beschermend effect zou kunnen hebben op het zenuwstelsel zelf. Tijdens onze zoektocht naar bestaande literatuur over dit onderwerp in oktober 2014 vonden we 45 studies die onderzoek hadden gedaan naar het effect van oefentherapie op de ervaren vermoeidheid bij patiënten met MS. Hierbij werden alleen studies meegenomen met een zogenaamde gerandomiseerd gecontroleerd design (RCT; zie panel 1). Deze 45 studies samen suggereerden een middelmatig effect van oefentherapie op ervaren vermoeidheid. Daarnaast waren er aanwijzingen dat duurtraining, en combinatie van kracht en duurtraining, of de groep overige trainingsvormen (waaronder o.a. yoga-achtige interventies) effectiever zijn op de ervaren vermoeidheid dan bijvoorbeeld krachttraining alleen. Een belangrijke conclusie was ook dat er geen verschil zat in bijvoorbeeld het aantal MS-aanvallen tussen de patiënten die in de oefentherapie deelnemen en de patiënten die als controlegroep fungeerden. Intensieve fysieke training zorgt dus niet voor meer MS-aanvallen. We constateerden echter wel enkele verbeterpunten in deze studies die bij toekomstig onderzoek meegenomen zouden moeten worden. Ten eerste waren de studies vaak niet primair gericht op het beïnvloeden en meten van vermoeidheid. Deze studies hadden dan ook veelal niet genoeg deelnemers om het effect op vermoeidheid goed te meten. Ten tweede was het hebben van vermoeidheidsklachten vaak geen voorwaarde om aan het onderzoek deel te nemen. Net als met pijn, is het moeilijk positieve resultaten te boeken bij de behandeling van pijn, als er aan het begin van de studie geen pijnklachten zijn. Voor vermoeidheid zou hetzelfde moeten gelden. Dat wil zeggen dat er een bepaalde mate van vermoeidheid moet zijn om met een behandeling de vermoeidheid te kunnen beïnvloeden. Panel 1 Randomized-Controlled Trial (RCT) Een gerandomiseerd-gecontroleerd onderzoek wil zeggen dat patiënten door middel van loting aan een interventiegroep (bijvoorbeeld aerobe training) of een controlegroep (bijvoorbeeld een wachtlijst of reguliere zorg) worden toegewezen. Deze toewijzing door middel van loting zorgt dat de twee groepen, die je wilt vergelijken, qua leeftijd, geslacht, ziektekarakteristieken etc. zo veel mogelijk gelijk zijn en dat de groepen alleen verschillen in de behandeling die de verschillende groepen hebben gekregen. Bij een studie met twee groepen is er vaak één actieve behandeling, en één controlegroep die geen actieve behandeling krijgt. Bij medicijnonderzoek krijgen de beide groepen dan vaak ogenschijnlijk hetzelfde pilletje, alleen bij de interventiegroep zit er een beoogd medicijn in, en bij de controlegroep een placebo. De RCT is de gouden standaard als het gaat om het bepalen van de effectiviteit van bepaalde behandelingen. 18

7 In hoofdstuk 8 beschrijven we het protocol van het Treating Fatigue in Multiple Sclerosis Aerobe Training, Cognitive Behavioural Therapy, and Energy Conservation Management onderzoeksprogramma (TREFAMS-ACE). In het protocol wordt beschreven hoe we voornemens waren de drie studies uit te voeren. In iedere studie werd één interventie (oefentherapie, cognitieve gedragstherapie en energiemanagement) vergeleken met de standaardzorg zoals die in Nederland wordt gegeven. Er werd bij alledrie de studies gekeken of patiënten die behandeld werden minder vermoeidheid ervoeren na afloop van de studie dan patiënten die standaardzorg kregen. Daarnaast keken we of de patiënten die behandeld werden meer en naar meer tevredenheid konden deelnemen in het dagelijks leven in vergelijking met de patiënten die de standaardzorg kregen. Naast deze primaire uitkomsten (vermoeidheid en participatie) werd er nog een heel aantal andere uitkomsten meegenomen, zoals lichamelijke conditie (deel 1 van dit proefschrift), lichamelijke activiteit, stemming, slaap, en kwaliteit van leven. Daarnaast werd er ook bloed afgenomen en speeksel verzameld. De verbeterpunten uit hoofdstuk 7 werden in het TREFAMS-ACE programma meegenomen. In het TREFAMS-ACE programma was vermoeidheid de primaire uitkomst, alleen patiënten met MS die ernstige vermoeidheidsklachten hadden (een score van 35 of hoger op de Checklist Individual Strength [CIS] vermoeidheidssubschaal) namen deel, en de interventies hadden als doel hadden de ervaren vermoeidheid te verminderen. Samenvatting In hoofdstuk 9 beschrijven we de resultaten van Treating Fatigue in Multiple Sclerosis Aerobic Training (TREFAMS-A) onderzoek. In deze studie werden 90 patiënten door middel van loting toegewezen aan de aerobe training (conditietraining) of een controlebehandeling door een MS-verpleegkundige. De aerobe training bestond uit 16 weken, 3x per week, 30 minuten middel-tot-hoog intensieve intervaltraining op een hometrainer. De controlebehandeling bestond uit drie bezoeken bij de MS-verpleegkundige waarbij aan de hand van een folder informatie werd verstrekt over vermoeidheid bij patiënten met MS. De testen en vragenlijsten zoals hierboven beschreven bij hoofdstuk 8 werden vervolgens halverwege de behandeling (na 8 weken), na de 16 weken behandeling, 10 weken na afloop van de behandeling en 36 weken na afloop van de behandeling, herhaald. Na 8 weken behandeling (halverwege) was er een positief significant verschil in het voordeel van de trainingsgroep; de trainingsgroep had een betere lichamelijke conditie. Na 16 weken behandeling was er een significante afname van 4,7 punten op de primaire vermoeidheidsvragenlijst, de CIS vermoeidheidssubschaal, welke loopt van 6 56, in het voordeel van de trainingsgroep. Helaas zagen we geen significant effect op de andere primaire uitkomst participatie. De positieve verandering op de CIS vermoeidheidssubschaal 19

8 Samenvatting van 4,7 punten was lager dan dat we op voorhand hadden gedefinieerd als een klinisch relevant verschil (8 punten). Daarnaast was er geen vergelijkbare verandering zichtbaar in de andere vragenlijsten gericht op vermoeidheid meegenomen in het onderzoek. Bovendien was het positieve effect 10 weken na de behandeling verdwenen. De grootte van het effect op vermoeidheid is in lijn met vorige studies naar de effecten van oefentherapie op vermoeidheid (hoofdstuk 7). Op basis hiervan concluderen we dan ook dat intensieve aerobe training veilig is, maar niet leidt tot klinisch relevante veranderingen in de ervaren vermoeidheid en participatie van ernstig vermoeide, ambulante patiënten met MS. Panel 2 Wanneer noemen we een verschil significant? In de statistiek noem je een verschil significant als het niet aannemelijk lijkt dat het gevonden verschil op toeval berust. Daarbij gaat men uit van de zogenaamde nulhypothese. In het geval van TREFAMS-A is dat bijvoorbeeld: er is geen effect van aerobe training ten opzichte van de controlebehandeling op vermoeidheid gemeten. Door middel van een aantal statistische methoden toetsen we of het verschil dat we vinden na de behandeling op toeval berust of niet. De uitkomst van deze toetsen is vaak de zogenaamde p-waarde. Vaak hanteren we hierbij als grens p-waarde van 0.05 van de statistische toets. Dan is het aannemelijk dat het verschil tussen, in dit geval de trainings- en de controlegroep, niet op toeval berust. Of, met andere woorden, we weten dan met 95% zekerheid dat het verschil niet toevallig is, maar een resultaat van onze behandeling. In de geneeskunde noemen we een significant verschil pas klinisch relevant als het verschil ook leidt tot relevante veranderingen voor de patiënt. Ernstige vermoeidheidsklachten komen veel voor bij patiënten met MS. Desondanks is er weinig eenduidigheid over wat vermoeidheid precies is, en welke oorzaken of factoren hier een bijdrage aan leveren. Binnen het wetenschappelijk onderzoek wordt vermoeidheid daarom vrijwel altijd gemeten met vragenlijsten die terugvragen over bijvoorbeeld de afgelopen 2 of 4 weken. Hier kleeft een aantal nadelen aan: mensen met cognitieve klachten vinden het moeilijk deze lijsten in te vullen; het is niet altijd duidelijk welke aspecten van vermoeidheid precies gemeten worden; mensen focussen bij het invullen van vragenlijsten die terugvragen naar een bepaalde periode vaak op de uiterste ervaringen binnen deze periode. Door deze focus op de uiterste ervaringen binnen deze periode wordt de ernst van de vermoeidheid mogelijk overschat. 20

9 De laatste stelling is in het bijzonder interessant omdat dit betekent dat vermoeidheid geen vast gegeven is (wel / geen vermoeidheid) maar verandert over de tijd. In hoofdstuk 10 hebben we bij 165 van de 270 TREFAMS-ACE deelnemers gekeken naar het verloop van vermoeidheid over de dag. Deelnemers aan het TREFAMS-ACE onderzoek ontvingen op één enkele dag een viertal sms jes (om 9, 13, 17, en 21 uur) waarin gevraagd werd hun vermoeidheid op exact dat moment te beoordelen op een schaal van 0 (geen vermoeidheid) tot 10 (heel erg vermoeid). Op basis van deze sms jes kwamen we uit op vier verschillende vermoeidheidsprofielen. Het merendeel (79) van deelnemers scoorde de hele dag een hoge score. De één-na-grootste groep (56) voelde zich relatief fit in de ochtend, en moe in de avond. De twee kleinste groepen waren of moe in de ochtend en fit in de avond (16), of de hele dag relatief fit (13). De gemiddelde score over de hele dag kwam niet sterk overeen met de scores op de verschillende vermoeidheidsvragenlijsten die op hetzelfde meetmoment waren afgenomen. We vonden dat de uitkomst op de Epworth Sleepiness Scale een deel van dit verschil kon verklaren. Deze vragenlijst vraagt naar de mate waarin iemand de neiging heeft weg te doezelen in verschillende situaties. We concludeerden in hoofdstuk 10 dan ook dat deze sleepiness een belangrijke rol speelt bij het beoordelen van de vermoeidheid op dat moment, die niet goed gevangen wordt in de gebruikte vragenlijsten voor vermoeidheid. We doen daarom een aanbeveling om voor een degelijke meting van vermoeidheid ook rekening te houden met de verandering van deze vermoeidheid over de dag. Samenvatting In hoofdstuk 11 van dit proefschrift worden vervolgens de bevindingen van alle hoofdstukken samengevat en in perspectief geplaatst. Daarnaast worden de implicaties van dit proefschrift voor zorg en onderzoek besproken. De belangrijkste conclusies en aanbevelingen zijn: De maximale inspanningstest voor het meten van lichamelijke conditie is bij patiënten met geen tot weinig beperkingen in de mobiliteit/loopvaardigheid valide en betrouwbaar. Bij het testen van patiënten op meerdere momenten in de tijd moet geprobeerd worden zoveel mogelijk testomstandigheden gelijk te houden, waaronder ook de ervaren klachten op dat moment (bijvoorbeeld vermoeidheid). In tegenstelling tot andere patiëntengroepen is de diagnostische en voorspellende waarde van de maximale inspanningstest (en zijn vele uitkomsten) bij mensen met MS nog relatief beperkt. 21

10 Samenvatting De lichamelijke conditie van patiënten met MS is laag, ook in patiënten die minimale neurologische beperkingen hebben. Daarnaast neemt de lichamelijke conditie af naarmate de ernst van de aandoening groter wordt, dusdanig dat het de risico s op secundaire aandoeningen vergroot. Toekomstig onderzoek moet uitwijzen of deze afname te voorkomen is, of dat deze afname een onvermijdelijk gevolg is van het progressieve karakter van de MS. Zestien weken hoog-intensieve duurtraining is haalbaar, maar leidt echter niet tot klinisch relevante veranderingen in de ervaren vermoeidheid van patiënten met MS. De huidige vermoeidheidsvragenlijsten, gebruikt in dit onderzoek, gaan uit van vermoeidheid als een symptoom met meerdere dimensies, bijvoorbeeld fysiek en mentaal. Toekomstig onderzoek en zorg zijn mogelijk meer gebaat bij het meten van de ernst van de ervaren vermoeidheid als een eenduidig, unidimensioneel symptoom. Daarbij is het aan te bevelen de ervaren vermoeidheid en de impact van deze vermoeidheid op het functioneren apart in kaart te brengen. Deze twee aspecten van vermoeidheid kunnen dan worden aangevuld met objectieve maten van mogelijke factoren die bijdragen aan de ernst of impact van vermoeidheid (zoals kwaliteit van slaap of lichamelijke conditie). De revalidatiebehandeling voor vermoeidheid zou primair moeten insteken op deze objectieve aangrijpingspunten. 22

Samenvatting. Summary in Dutch

Samenvatting. Summary in Dutch Samenvatting Summary in Dutch SAMENVATTING Multipele Sclerose (MS) is een neurologische aandoening van het centrale zenuwstelsel. De precieze oorzaak van MS is nog niet bekend. Gedacht wordt aan een combinatie

Nadere informatie

- 172 - Prevention of cognitive decline

- 172 - Prevention of cognitive decline Samenvatting - 172 - Prevention of cognitive decline Het percentage ouderen binnen de totale bevolking stijgt, en ook de gemiddelde levensverwachting is toegenomen. Vanwege deze zogenaamde dubbele vergrijzing

Nadere informatie

Meten van ziekteprogressie in MS: komen de perspectieven van

Meten van ziekteprogressie in MS: komen de perspectieven van Samenvatting proefschrift Jolijn Kragt Meten van ziekteprogressie in MS: komen de perspectieven van patiënten en dokters met elkaar overeen? Multipele sclerose (MS) is een chronische progressieve neurologische

Nadere informatie

VERMOEIDHEID BIJ MS Oorzaken, werkingsmechanismen en revalidatiebehandeling VERMOEIDHEID DEFINITIE VERMOEIDHEID

VERMOEIDHEID BIJ MS Oorzaken, werkingsmechanismen en revalidatiebehandeling VERMOEIDHEID DEFINITIE VERMOEIDHEID VERMOEIDHEID BIJ MS Oorzaken, werkingsmechanismen en revalidatiebehandeling Mw.dr. Jetty van Meeteren, Revalidatiearts, Rijndam, RVE Erasmus MC VERMOEIDHEID Komt bij 60 tot 80% van de patienten voor Het

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting NEDERL ANDSE SAMENVAT TING HET OOG ALS WEERSPIEGELING VAN HET BREIN Optische coherentie tomografie in MS Meer dan een eeuw geleden schreef een van de eerste neurologen die gebruik maakte van de oogspiegel,

Nadere informatie

MS: Revalidatie in de vroege fase. H.G.A. Hacking, revalidatiearts.

MS: Revalidatie in de vroege fase. H.G.A. Hacking, revalidatiearts. MS: Revalidatie in de vroege fase H.G.A. Hacking, revalidatiearts. Wat valt er te revalideren in de vroege fase? Aan bod komen: 1. Wat is revalidatie? 2. Hoe ga ik om met deze chronische aandoening (coping)?

Nadere informatie

Samenvatting Klinische uitkomstmaten in progressieve multiple sclerose

Samenvatting Klinische uitkomstmaten in progressieve multiple sclerose Klinische uitkomstmaten in progressieve multiple sclerose SV Achtergrond Multiple Sclerose (MS) is een chronische neurologische ziekte, waarbij er sprake is van demyelinisatie (verlies van het myeline

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting HET BEGRIJPEN VAN COGNITIEVE ACHTERUITGANG BIJ MULTIPLE SCLEROSE Met focus op de thalamus, de hippocampus en de dorsolaterale prefrontale cortex Wereldwijd lijden ongeveer 2.3

Nadere informatie

Samenvatting Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie

Samenvatting Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie Zoals beschreven in hoofdstuk 1, is artrose een chronische ziekte die vaak voorkomt bij ouderen en in het bijzonder

Nadere informatie

waardoor een beroerte kan worden gezien als een chronische aandoening.

waardoor een beroerte kan worden gezien als een chronische aandoening. amenvatting Elk jaar krijgen in Nederland zo n 45.000 mensen een beroerte, ook wel CVA (Cerebro Vasculair Accident) genoemd. Ongeveer 60% van hen keert na opname in het ziekenhuis of revalidatiecentrum

Nadere informatie

Appendix. Nederlandstalige samenvatting (Dutch summary)

Appendix. Nederlandstalige samenvatting (Dutch summary) Appendix Nederlandstalige samenvatting (Dutch summary) 93 87 Inleiding Diabetes mellitus, kortweg diabetes, is een ziekte waar wereldwijd ongeveer 400 miljoen mensen aan lijden. Ook in Nederland komt de

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting GENETISCHE EN RADIOLOGISCHE MARKERS VOOR DE PROGNOSE EN DIAGNOSE VAN MULTIPLE SCLEROSE Multiple Sclerose (MS) is een aandoening van het centrale zenuwstelsel (hersenen en ruggenmerg)

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting. Chapter 5

Nederlandse Samenvatting. Chapter 5 Nederlandse Samenvatting Chapter 5 Chapter 5 Waarde van MRI scans voor voorspelling van invaliditeit in patiënten met Multipele Sclerose Multipele Sclerose (MS) is een relatief vaak voorkomende ziekte

Nadere informatie

Hoofdstuk 1 is de algemene inleiding van dit proefschrift. Samenvattend, depressie is een veelvoorkomende stoornis met een grote impact op zowel het

Hoofdstuk 1 is de algemene inleiding van dit proefschrift. Samenvattend, depressie is een veelvoorkomende stoornis met een grote impact op zowel het Samenvatting Hoofdstuk 1 is de algemene inleiding van dit proefschrift. Samenvattend, depressie is een veelvoorkomende stoornis met een grote impact op zowel het individu als op populatieniveau. Effectieve

Nadere informatie

Dutch Summary. (Nederlandse Samenvatting) Tim Takken

Dutch Summary. (Nederlandse Samenvatting) Tim Takken Dutch Summary (Nederlandse Samenvatting) Tim Takken 9 In Hoofdstuk 1 wordt een inleiding gegeven over algemene fitheid en algehele gezondheid. Uit diverse studies blijkt dat er een relatie bestaat tussen

Nadere informatie

SAMENVATTING. De toepassing van inspanningsfysiologie in de revalidatie van kinderen met cerebrale parese

SAMENVATTING. De toepassing van inspanningsfysiologie in de revalidatie van kinderen met cerebrale parese S SAMENVATTING De toepassing van inspanningsfysiologie in de revalidatie van kinderen met cerebrale parese Samenvatting Cerebrale parese (CP) is de meest voorkomende oorzaak van een fysieke beperking

Nadere informatie

hoofdstuk 4 & 7 hoofdstuk 3 & 6 hoofdstuk 2 hoofdstuk 5 Hoofdstuk 2 tot en met 5 hoofdstuk 6 en 7 hoofdstuk 2 hoofdstuk 3 hoofdstuk

hoofdstuk 4 & 7 hoofdstuk 3 & 6 hoofdstuk 2 hoofdstuk 5 Hoofdstuk 2 tot en met 5 hoofdstuk 6 en 7 hoofdstuk 2 hoofdstuk 3 hoofdstuk Samenvatting De Lokomat is een apparaat dat bestaat uit een tredmolen, een harnas voor lichaamsgewichtondersteuning en twee robot armen die de benen van neurologische patiënten kunnen begeleiden tijdens

Nadere informatie

het laagste niveau van psychologisch functioneren direct voordat de eerste bestraling begint. Zowel angstgevoelens als depressieve symptomen en

het laagste niveau van psychologisch functioneren direct voordat de eerste bestraling begint. Zowel angstgevoelens als depressieve symptomen en Samenvatting In de laatste 20 jaar is er veel onderzoek gedaan naar de psychosociale gevolgen van kanker. Een goede zaak want aandacht voor kanker, een ziekte waar iedereen in zijn of haar leven wel eens

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Multipele Sclerose (MS) is een aandoening waarbij de beschermlaag (myeline) rondom de zenuwen in de hersenen en het ruggenmerg, alsmede de zenuwbanen (axonen)

Nadere informatie

Multiple sclerose (MS) Poli Neurologie

Multiple sclerose (MS) Poli Neurologie 00 Multiple sclerose (MS) Poli Neurologie 1 Inleiding U heeft MS. Deze woorden veranderen in één keer je leven. Gevoelens van ongeloof, verdriet en angst. Maar misschien ook opluchting, omdat de vage klachten

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 119 120 Samenvatting 121 Inleiding Vermoeidheid is een veel voorkomende klacht bij de ziekte sarcoïdose en is geassocieerd met een verminderde kwaliteit van leven. In de literatuur

Nadere informatie

Samenvatting Samenvatting

Samenvatting Samenvatting Samenvatting Samenvatting Binnen het domein van hart- en vaatziekten is een bypassoperatie de meest uitgevoerde chirurgische ingreep. Omdat bij een hartoperatie het borstbeen wordt doorgesneden en er meestal

Nadere informatie

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest.

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest. Samenvatting 152 Samenvatting Ieder jaar krijgen in Nederland 16.000 mensen een hartstilstand. Hoofdstuk 1 beschrijft de achtergrond van dit proefschrift. De kans om een hartstilstand te overleven is met

Nadere informatie

Chapter 9 CHAPTER 9. Samenvatting

Chapter 9 CHAPTER 9. Samenvatting CHAPTER 9 Samenvatting 115 Kanker en behandelingen voor kanker kunnen grote invloed hebben op de lichamelijke gezondheid en het psychisch functioneren van mensen. Er is veel onderzoek gedaan naar de effectiviteit

Nadere informatie

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte.

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte. Een chronische en progressieve aandoening zoals multiple sclerose (MS) heeft vaak grote consequenties voor het leven van patiënten en hun intieme partners. Naast het omgaan met de fysieke beperkingen van

Nadere informatie

Wat beweegt de patiënt met MS? Vincent de Groot, revalidatiearts. Inhoud

Wat beweegt de patiënt met MS? Vincent de Groot, revalidatiearts. Inhoud Wat beweegt de patiënt met MS? Vincent de Groot, revalidatiearts Inhoud Multipele sclerose Overzicht behandelmogelijkheden Multidisciplinair revalidatieplan Casus Conclusie 1 Wat is MS? Typen MS Relapsing-Remitting

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch) Vermoeidheid bij multiple sclerose: meten en management

Samenvatting (Summary in Dutch) Vermoeidheid bij multiple sclerose: meten en management * Samenvatting (Summary in Dutch) Vermoeidheid bij multiple sclerose: meten en management 180 Multipele sclerose (MS) is een chronische inflammatoire aandoening van het centraal zenuwstelsel. MS kenmerkt

Nadere informatie

Summery. Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers

Summery. Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers ummery amenvatting Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers 207 Algemene introductie Werkgerelateerde arm-, schouder- en nekklachten zijn al eeuwen

Nadere informatie

hoofdstuk 1 doelstellingen hoofdstuk 2 diagnosen

hoofdstuk 1 doelstellingen hoofdstuk 2 diagnosen Dit proefschrift gaat over moeheid bij mensen die dit als belangrijkste klacht presenteren tijdens een bezoek aan de huisarts. In hoofdstuk 1 wordt het onderwerp moeheid in de huisartspraktijk kort geïntroduceerd,

Nadere informatie

Is cognitive gedragstherapie voor het chronisch vermoeidheidssyndroom ook effectief als groepstherapie?

Is cognitive gedragstherapie voor het chronisch vermoeidheidssyndroom ook effectief als groepstherapie? Nijmeegs Kenniscentrum Is cognitive gedragstherapie voor het chronisch vermoeidheidssyndroom ook effectief als groepstherapie? Jan-Frederic Wiborg, Jose van Bussel, Agaat van Dijk, Gijs Bleijenberg, Hans

Nadere informatie

Fysieke fitheid, vermoeidheid en fysieke training bij sarcoïdose patiënten

Fysieke fitheid, vermoeidheid en fysieke training bij sarcoïdose patiënten Fysieke fitheid, vermoeidheid en fysieke training bij sarcoïdose patiënten 5 april 2017 Sarcoïdose ontsporing afweersyteem ophoping afweercellen: granulomen overal in lichaam: longen, lymfesysteem, huid,

Nadere informatie

behandeling volgens de KNGF-richtlijn bij mensen met artrose aan de heup en/of knie.

behandeling volgens de KNGF-richtlijn bij mensen met artrose aan de heup en/of knie. Samenvatting De primaire doelstelling van het onderzoek was het onderzoeken van de lange termijn effectiviteit van oefentherapie en de rol die therapietrouw hierbij speelt bij patiënten met artrose aan

Nadere informatie

ENERGIEK. Bewegingsprogramma bij chronische neurologische aandoeningen

ENERGIEK. Bewegingsprogramma bij chronische neurologische aandoeningen ENERGIEK Bewegingsprogramma bij chronische neurologische aandoeningen Achtergrond Bewegen is goed, voor iedereen! Dat is wat u vaak hoort en ziet in de media. En het is waar, bewegen houdt ons fit en

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting * Nederlandse samenvatting Samenvatting Dit proefschrift is gebaseerd op de FuPro-CVA studie (Prognose van functionele uitkomst op lange termijn bij patiënten met een cerebrovasculaire aandoening) die

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting SAMENVATTING

Nederlandse samenvatting SAMENVATTING AMENVATTING Obesitas is een groeiend wereldwijd probleem. Om die reden is preventie onderzoek erg belangrijk. In de zwangerschap is dit zelfs nog belangrijker. Vrouwen met overgewicht of obesitas die zwanger

Nadere informatie

1 G>=>KE:G=L> Dutch summary

1 G>=>KE:G=L> Dutch summary 1 Dutch summary * - nederlandse samenvatting Alhoewel cerebrale parese (CP) wordt gezien als een non-progressieve aandoening treden er wel degelijk secundaire complicaties op zoals afname van beweeglijkheid,

Nadere informatie

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Samenvatting Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Hoofdstuk 1 bevat de algemene inleiding van dit proefschrift. Dit hoofdstuk

Nadere informatie

nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting

nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting nederlandse samenvatting 197 Nederlandse samenvatting Binnenwerk QLIM Study Mix 197 21-03-16 15:58 198 the qlim study Van alle kinderen in Nederland die worden gediagnosticeerd met kanker is vijf jaar

Nadere informatie

Samenvatting 127 SAMENVATTING

Samenvatting 127 SAMENVATTING Samenvatting 127 SAMENVATTING Dankzij recente verbeteringen in diagnostiek en behandeling is het aantal mensen dat kanker overleeft toegenomen. Een subgroep van de overlevenden van kanker heeft langdurig

Nadere informatie

Perseverative cognition: The impact of worry on health. Nederlandse samenvatting

Perseverative cognition: The impact of worry on health. Nederlandse samenvatting Perseverative cognition: The impact of worry on health Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Perseveratieve cognitie: de invloed van piekeren op gezondheid Iedereen maakt zich wel eens zorgen.

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 203 Nederlandse samenvatting Wittere grijstinten Klinische relevantie van afwijkingen in de grijze stof in multipele sclerose, zoals afgebeeld met MRI Multipele sclerose (MS) is

Nadere informatie

SAMENVATTING. MVW_proefschrift_170x240_17042013.indd 172

SAMENVATTING. MVW_proefschrift_170x240_17042013.indd 172 SAMENVATTING MVW_proefschrift_170x240_17042013.indd 172 ALIFE@WORK DE EFFECTEN VAN EEN LEEFSTIJLPROGRAMMA MET BEGELEIDING OP AFSTAND VOOR GEWICHTSCONTROLE BIJ WERKNEMERS ACHTERGROND Overgewicht, waarvan

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING 188 Type 1 Diabetes and the Brain Het is bekend dat diabetes mellitus type 1 als gevolg van hyperglykemie (hoge bloedsuikers) kan leiden tot microangiopathie (schade aan de kleine

Nadere informatie

hoofdstuk 1 hoofdstuk 2 hoofdstuk 3

hoofdstuk 1 hoofdstuk 2 hoofdstuk 3 SAMENVATTING Dit proefschrift is gewijd aan Bouwen aan Gezondheid : een onderzoek naar de effectiviteit van een leefstijlinterventie voor werknemers in de bouwnijverheid met een verhoogd risico op hart

Nadere informatie

samenvatting 127 Samenvatting

samenvatting 127 Samenvatting 127 Samenvatting 128 129 De ziekte van Bechterew, in het Latijn: Spondylitis Ankylopoëtica (SA), is een chronische, inflammatoire reumatische aandoening die zich vooral manifesteert in de onderrug en wervelkolom.

Nadere informatie

Je gaat het pas zien als je het doorhebt. (Johan Cruijff)

Je gaat het pas zien als je het doorhebt. (Johan Cruijff) Je gaat het pas zien als je het doorhebt. (Johan Cruijff) Chapter 6 NEDERLANDSE SAMENVATTING Nederlandse Samenvatting 6 Nederlandse samenvatting Multiple sclerose (MS) is een neuro-inflammatoire en neurodegeneratieve

Nadere informatie

Samenvatting. Effectiviteit van ergotherapie: stand van zaken

Samenvatting. Effectiviteit van ergotherapie: stand van zaken Samenvatting Effectiviteit van ergotherapie: stand van zaken Ergotherapie is een paramedisch beroep dat gericht is op het verbeteren van het zelfstandig functioneren door het individu in de voor die persoon

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Kransslagadervernauwing en hartklachten Kransslagadervernauwing is een van de belangrijkste ziekten in de westerse wereld. De kransslagaderen zijn de bloedvaten die het hart van

Nadere informatie

Factoren in de relatie tussen angstige depressie en het risico voor hart- en vaatziekten

Factoren in de relatie tussen angstige depressie en het risico voor hart- en vaatziekten Factoren in de relatie tussen angstige depressie en het risico voor hart- en vaatziekten In dit proefschrift werd de relatie tussen depressie en het risico voor hart- en vaatziekten onderzocht in een groep

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting (Dutch Summary)

Nederlandse samenvatting (Dutch Summary) Nederlandse samenvatting (Dutch Summary) 87 Appendix Inleiding Diabetes mellitus gaat een steeds belangrijkere rol spelen in onze gezondheidszorg. Het aantal patiënten met diabetes zal naar verwachting

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Een goede hand functie is van belang voor interactie met onze omgeving. Vanaf het moment dat we opstaan, tot we s avonds weer naar bed gaan,

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING (DUTCH SUMMARY)

NEDERLANDSE SAMENVATTING (DUTCH SUMMARY) NEDERLANDE AMENVATTING (DUTCH UMMARY) 189 Nederlandse amenvatting (Dutch ummary) trekking van proefschrift Patiënten met een chronische gewrichtsontsteking, waaronder reumatoïde artritis (RA), de ziekte

Nadere informatie

Dagelijkse dosis visolie verbetert de prestaties van leerlingen bij nationale examens

Dagelijkse dosis visolie verbetert de prestaties van leerlingen bij nationale examens Onderzoek naar niewe medicijnen duurt jaren en doorloopt een aantal verschillende stadia. Tenslotte worden de medicijnen op mensen getest in klinische trials. Bij stap 1 wordt de veiligheid getest op gezonde

Nadere informatie

het psychisch functioneren van de ouder, de tevredenheid van de ouders met de (huwelijks)relatie en de gezinscommunicatie. Een beter functioneren van

het psychisch functioneren van de ouder, de tevredenheid van de ouders met de (huwelijks)relatie en de gezinscommunicatie. Een beter functioneren van 9 Samenvatting 173 174 9 Samenvatting Kanker is een veel voorkomende ziekte. In 2003 werd in Nederland bij meer dan 72.000 mensen kanker vastgesteld. Geschat wordt dat het hier in 9.000 gevallen om mensen

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING Hoofdstuk 1 Dementie is een progressieve ziekte die de levensverwachting bekort. De ziekte leidt tot een geleidelijke verslechtering van het mentaal functioneren. In Nederland

Nadere informatie

but no statistically significant differences

but no statistically significant differences but no statistically significant differences Astma is een chronische aandoening, die niet te genezen is. Met de passende zorg kunnen symptomen tot een minimum worden gereduceerd en zou een astma patiënt

Nadere informatie

HERSENATROFIE GEMETEN MET BEHULP VAN MRI BIJ MULTIPELE SCLEROSE

HERSENATROFIE GEMETEN MET BEHULP VAN MRI BIJ MULTIPELE SCLEROSE HERSENATROFIE GEMETEN MET BEHULP VAN MRI BIJ MULTIPELE SCLEROSE Samenvatting 193 Het doel van dit proefschrift was het onderzoeken van de waarde van hersenatrofie gemeten met behulp van MRI voor het vervolgen

Nadere informatie

Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst

Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst Samenvatting 141 Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst Hoofdstuk 1 is de inleiding van dit proefschrift. Internetbehandeling voor depressie en angst is bewezen effectief. Dit opent

Nadere informatie

De ontwikkeling van depressie bij kinderen en adolescenten met ADHD

De ontwikkeling van depressie bij kinderen en adolescenten met ADHD De ontwikkeling van depressie bij kinderen en adolescenten met ADHD Samenvatting 10 tot 40% van de kinderen en adolescenten met ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder) ontwikkelen symptomen van

Nadere informatie

Ergotherapeutische Energiemanagement interventies en de effecten op vermoeidheid

Ergotherapeutische Energiemanagement interventies en de effecten op vermoeidheid Ergotherapeutische Energiemanagement interventies en de effecten op vermoeidheid Resultaten van een systematisch review en een toepassing voor de praktijk Lyan Blikman, MSc. Bewegingswetenschapper PhD

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting INTRODUCTION Kinderen en jongeren met cerebrale parese (CP) kunnen vaak niet zo goed lopen, rennen of traplopen. Dat kan komen door spierzwakte. Spierzwakte wordt vaak gemeten als de kracht die kinderen

Nadere informatie

Samenvatting voor niet-ingewijden

Samenvatting voor niet-ingewijden voor niet-ingewijden Type 2 diabetes Diabetes is een ernstige chronische ziekte, die wordt gekenmerkt door te hoge glucosespiegels (de suikers ) in het bloed. Er zijn verschillende typen diabetes, waarvan

Nadere informatie

Screening en behandeling van psychische problemen via internet. Viola Spek Universiteit van Tilburg

Screening en behandeling van psychische problemen via internet. Viola Spek Universiteit van Tilburg Screening en behandeling van psychische problemen via internet Viola Spek Universiteit van Tilburg Screening en behandeling van psychische problemen via internet Online screening Online behandeling - Effectiviteit

Nadere informatie

Verminderen van de impact van geriatrische aandoeningen door fysieke activiteit

Verminderen van de impact van geriatrische aandoeningen door fysieke activiteit Verminderen van de impact van geriatrische aandoeningen door fysieke activiteit Eén van de belangrijkste gevolgen van veroudering en geriatrische aandoeningen is het ontstaan van beperkingen. De weg van

Nadere informatie

Dutch summary. Mitochondriaal dysfunctioneren in multiple sclerosis

Dutch summary. Mitochondriaal dysfunctioneren in multiple sclerosis Mitochondriaal dysfunctioneren in multiple sclerosis Multiple sclerose (MS) is een ingrijpende aandoening van het centraal zenuwstelsel en de meest voorkomende oorzaak van niet-trauma gerelateerde invaliditeit

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Een dwarslaesie is een gehele of gedeeltelijke beschadiging van het ruggenmerg en leidt tot vermindering van spierkracht, sensibiliteit en dysfunctie van het autonome zenuwstelsel.

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Het is een uitdaging om ouderen te identificeren die baat kunnen hebben bij een interventie gericht op de preventie van beperkingen in het dagelijks leven op het moment dat dergelijke

Nadere informatie

Slaapproblemen en vermoeidheid bij een neurologische aandoening

Slaapproblemen en vermoeidheid bij een neurologische aandoening Slaapproblemen en vermoeidheid bij een neurologische aandoening Annelies Dalman, neuroloog Jaarvergadering CVA, MS en Parkinson 4 april 2016 Slaap en vermoeidheid Inleiding Slaap Vermoeidheid MS en slaap

Nadere informatie

rapporteerden. Er werden geen verschillen gevonden in schoolprestaties, spijbelgedrag en middelengebruik tussen de verschillende groepen.

rapporteerden. Er werden geen verschillen gevonden in schoolprestaties, spijbelgedrag en middelengebruik tussen de verschillende groepen. Samenvatting Samenvatting Depressie en angst zijn de meest voorkomende psychische stoornissen in de adolescentie met een enorme impact op het individu. Veel adolescenten rapporteren depressieve en angst

Nadere informatie

Samenvatting*en*conclusies* *

Samenvatting*en*conclusies* * Samenvatting*en*conclusies* * Kwaliteitscontrole-in-vaatchirurgie.-Samenvattinginhetnederlands. Inditproefschriftstaankwaliteitvanzorgenkwaliteitscontrolebinnende vaatchirurgie zowel vanuit het perspectief

Nadere informatie

Hoofdstuk 1 Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 1 Hoofdstuk 2 179 In dit proefschrift werden de resultaten beschreven van studies die zijn verricht bij volwassen vrouwen met symptomen van bekkenbodem dysfunctie. Deze symptomen komen frequent voor en kunnen de kwaliteit

Nadere informatie

Multipele Sclerose (MS)

Multipele Sclerose (MS) Multipele Sclerose (MS) MS is een ziekte van de hersenen en het ruggenmerg, die vooral bij jonge volwassenen voorkomt. In de eerste jaren komen de verschijnselen vaak in aanvallen, ook wel Schub of relapse

Nadere informatie

SAMENVATTING bijlage Hoofdstuk 1 104

SAMENVATTING bijlage Hoofdstuk 1 104 Samenvatting 103 De bipolaire stoornis, ook wel manisch depressieve stoornis genoemd, is gekenmerkt door extreme stemmingswisselingen, waarbij recidiverende episoden van depressie, manie en hypomanie,

Nadere informatie

De behandeling van lage rugpijn met ruggordels en medicatie

De behandeling van lage rugpijn met ruggordels en medicatie Samenvatting 163 De behandeling van lage rugpijn met ruggordels en medicatie Lage rugpijn is een veelvuldig voorkomend probleem in geïndustrialiseerde landen. De kans dat iemand gedurende zijn leven een

Nadere informatie

Iedereen ervaart wel eens lichamelijke klachten. Soms is hiervoor een duidelijke oorzaak, zoals een beschadiging of een ontsteking, maar vaak is er ge

Iedereen ervaart wel eens lichamelijke klachten. Soms is hiervoor een duidelijke oorzaak, zoals een beschadiging of een ontsteking, maar vaak is er ge LEKENSAMENVATTING Iedereen ervaart wel eens lichamelijke klachten. Soms is hiervoor een duidelijke oorzaak, zoals een beschadiging of een ontsteking, maar vaak is er geen duidelijke medische verklaring

Nadere informatie

HOOFDSTUK 1: INLEIDING

HOOFDSTUK 1: INLEIDING 168 Samenvatting 169 HOOFDSTUK 1: INLEIDING Bij circa 13.5% van de ouderen komen depressieve klachten voor. Met de term depressieve klachten worden klachten bedoeld die klinisch relevant zijn, maar niet

Nadere informatie

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift 153 SAMENVATTING Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift Angst en depressie zijn de meest voorkomende psychische stoornissen, de ziektelast is hoog en deze aandoeningen brengen hoge kosten met

Nadere informatie

Psychosocial Problems in Cancer Genetic Counseling: Detecting and Facilitating Communication W. Eijzenga

Psychosocial Problems in Cancer Genetic Counseling: Detecting and Facilitating Communication W. Eijzenga Psychosocial Problems in Cancer Genetic Counseling: Detecting and Facilitating Communication W. Eijzenga Nederlandse samenvatting INLEIDING Mensen met een mogelijk verhoogde kans op kanker kunnen zich

Nadere informatie

Fysieke revalidatie van oncologische patiënten

Fysieke revalidatie van oncologische patiënten Fysieke revalidatie van oncologische patiënten DR. ERIC VAN BREDA MEDISCH SPORTFYSIOLOOG UNIVERSITEIT MAASTRICHT Revalidatie na kanker De richtlijn oncologische revalidatie Is vooral gericht op klachten

Nadere informatie

Samenvatting (Dutch summary)

Samenvatting (Dutch summary) Samenvatting (Dutch summary) Door de hedendaagse gespecialiseerde medische zorg is de levensverwachting van mensen met een dwarslaesie aanzienlijk toegenomen. Echter, veel mensen met een chronische dwarslaesie

Nadere informatie

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 SAMENVATTING 117 Pas kortgeleden is aangetoond dat ADHD niet uitdooft, maar ook bij ouderen voorkomt en nadelige gevolgen kan hebben voor de patiënt en zijn omgeving. Er is echter weinig bekend over de

Nadere informatie

Growing into a different brain

Growing into a different brain 221 Nederlandse samenvatting 221 Nederlandse samenvatting Groeiend in een ander brein: de uitkomsten van vroeggeboorte op schoolleeftijd De doelen van dit proefschrift waren om 1) het inzicht te vergroten

Nadere informatie

Wetenschappelijk onderzoek in het VUmc: wat heeft u eraan?

Wetenschappelijk onderzoek in het VUmc: wat heeft u eraan? Diabetesbijeenkomst Wetenschappelijk onderzoek in het VUmc: wat heeft u eraan? Diabetesbijeenkomst Wat doet diabetes type 1 met het brein? Drs. Eelco van Duinkerken Cognitieve klachten http://www.youtube.com/watch?v=rgwbxe8zdc4&feature=related

Nadere informatie

Cerebrale parese en de overgang naar de adolescentie. Beloop van het functioneren, zelfwaardering en kwaliteit van leven.

Cerebrale parese en de overgang naar de adolescentie. Beloop van het functioneren, zelfwaardering en kwaliteit van leven. * Cerebrale parese en de overgang naar de adolescentie Beloop van het functioneren, zelfwaardering en kwaliteit van leven In dit proefschrift worden de resultaten van de PERRIN CP 9-16 jaar studie (Longitudinale

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting 11 Nederlandse Samenvatting Bij beslissingen over het al dan niet vergoeden van behandelingen wordt vaak gebruikt gemaakt van kosteneffectiviteitsanalyses, waarin de kosten worden afgezet tegen de baten.

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Samenvatting In de diagnose en prognose van hartfalen hebben B-type Natriuretisch Peptide (BNP) en N-terminaal probnp (NT-proBNP) in de afgelopen jaren hun waarde bewezen. Tegenwoordig

Nadere informatie

GEZONDHEID SUBSTANTIEEL VERBETERD

GEZONDHEID SUBSTANTIEEL VERBETERD RESULTATEN ANALYSE 2014 GEZONDHEID SUBSTANTIEEL VERBETERD De Rughuis Methode heeft aangetoond dat de gezondheidstoestand en kwaliteit van leven bij patiënten met chronische rugklachten enorm kan toenemen.

Nadere informatie

Hoofdstuk 1 Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 1 Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 SAMENVATTING Chronische nek pijn is vaak het gevolg van een verkeersongeval, en dan met name van een kop-staart aanrijding. Na zo een ongeval ontwikkelen mensen vaak een zeer specifiek klachtenpatroon.

Nadere informatie

Primair-progressieve. Primair-progressieve multiple sclerose. Dit is een uitgave van het Nationaal MS Fonds

Primair-progressieve. Primair-progressieve multiple sclerose. Dit is een uitgave van het Nationaal MS Fonds Primair-progressieve Primair-progressieve multiple scerose multiple sclerose Dit is een uitgave van het Nationaal MS Fonds Wagenstraat 25 3142 CR Maassluis telefoon: 010-591 98 39 fax: 010-592 86 86 e-mail:

Nadere informatie

Onderzoek heeft aangetoond dat een hoge mate van herstelbehoefte een voorspellende factor is voor ziekteverzuim. Daarom is in de NL-SH ook de relatie

Onderzoek heeft aangetoond dat een hoge mate van herstelbehoefte een voorspellende factor is voor ziekteverzuim. Daarom is in de NL-SH ook de relatie Samenvatting Gehoor en de relatie met psychosociale gezondheid, werkgerelateerde variabelen en zorggebruik. De Nationale Longitudinale Studie naar Horen Slechthorendheid is een veelvoorkomende chronische

Nadere informatie

Engelse Verpleegster Gebruikt HeartMath met Multiple Sclerose patiënten

Engelse Verpleegster Gebruikt HeartMath met Multiple Sclerose patiënten Engelse Verpleegster Gebruikt HeartMath met Multiple Sclerose patiënten Een verpleegkundige in Engeland die is gespecialiseerd in patiënten met multiple sclerose / MS voerde een informele studie uit waarbij

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/43602 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Fenema, E.M. van Title: Treatment quality in times of ROM Issue Date: 2016-09-15

Nadere informatie

In Beweging! Lizette Wattel Universitair Netwerk Ouderenzorg UNO-VUmc 1-2-2015

In Beweging! Lizette Wattel Universitair Netwerk Ouderenzorg UNO-VUmc 1-2-2015 2015 In Beweging! Lizette Wattel Universitair Netwerk Ouderenzorg UNO-VUmc 1-2-2015 IN BEWEGING IMPLEMENTATIE VAN EEN BEST PRACTICE BINNEN HET UNO-VUMC. EINDVERSLAG INLEIDING Ouderen in woonzorgcentra

Nadere informatie

HOOFDSTUK 2 Intermanuele transfereffecten in volwassenen

HOOFDSTUK 2 Intermanuele transfereffecten in volwassenen Samenvatting 166 HOOFDSTUK 1 Introductie Na een armamputatie wordt vaak, om functionaliteit te behouden, een prothese voorgeschreven. Echter, 30% van de voorgeschreven protheses wordt niet gebruikt. 1-4

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Zowel beleidsmakers en zorgverleners als het algemene publiek zijn zich meer en meer bewust van de essentiële rol van kwaliteitsmeting en - verbetering in het verlenen van

Nadere informatie

Samenvatting. The Disability Assessment Structured Interview, Its reliability and validity in work disability assessment, 2010

Samenvatting. The Disability Assessment Structured Interview, Its reliability and validity in work disability assessment, 2010 Samenvatting The Disability Assessment Structured Interview, Its reliability and validity in work disability assessment, 2010 Als werknemers door ziekte hun werk niet meer kunnen doen betaalt de werkgever

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting SAMENVATTING

Nederlandse samenvatting SAMENVATTING Samenvatting Nederlandse samenvatting SAMENVATTING De inleiding, de achtergronden en de doelstellingen van dit proefschrift worden beschreven in hoofdstuk 1. Evenals in andere landen neemt het aantal

Nadere informatie

Optimale loopvaardigheid met een prothese Balanceren tussen capaciteit en belasting. Samenvatting

Optimale loopvaardigheid met een prothese Balanceren tussen capaciteit en belasting. Samenvatting Optimale loopvaardigheid met een prothese Balanceren tussen capaciteit en belasting amenvatting ummary Introductie Het ondergaan van een beenamputatie is een drastische chirurgische ingreep, die grote

Nadere informatie

Hoofdstuk 1 hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 1 hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 1 geeft een algemene inleiding op dit proefschrift. Artrose is een chronische progressieve gewrichtsaandoening. Men schat dat de hoge prevalentie wereldwijd verder zal toenemen vanwege de stijgende

Nadere informatie

gegevens van de mannen die aan het begin van het onderzoek nog geen HVZ en geen diabetes hadden.

gegevens van de mannen die aan het begin van het onderzoek nog geen HVZ en geen diabetes hadden. Samenvatting In hoofdstuk 1 hebben we het belang en het doel van het onderzoek in dit proefschrift beschreven. Wereldwijd vormen hart- en vaatziekten (HVZ) de belangrijkste oorzaak van sterfte. Volgens

Nadere informatie