7 Effectevaluatie: effecten van het project

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "7 Effectevaluatie: effecten van het project"

Transcriptie

1 7 Effectevaluatie: effecten van het project In het effectonderzoek is onderzocht of de kennis, de houding en het gedrag van de bevolking van Zuidoost-Drenthe veranderd is ten aanzien van de leefstijlfactoren waar het project zich op richtte. Het gaat hierbij om voeding, beweging, roken en stress en hart- en vaatziekten in het algemeen. Hiertoe is een tweeledig onderzoek opgezet. Ten eerste betreft dit het longitudinaal onderzoek. Dit is een experimenteel vervolgonderzoek met een voormeting, eerste, tweede en derde effectmeting, bij een experimentele groep in Zuidoost-Drenthe en een controlegroep in Zuidwest-Drenthe. Ten tweede is een cross-sectioneel onderzoek opgezet. Dit omvat de vergelijking van gegevens van twee onafhankelijke groepen in 1991 en 1998 bij de experimentele regio. In de volgende paragrafen worden de resultaten van het effectonderzoek besproken. 7.1 Resultaten longitudinaal onderzoek In deze paragraaf wordt ingegaan op de resultaten van het longitudinaal onderzoek dat in 1991, 1993, 1996 en 1998 is gehouden. Hieronder wordt eerst ingegaan op de deelname aan het onderzoek en de samenstelling van de onderzochte groepen. Vervolgens worden de effecten van het project op de verschillende fasen van het model voor gedragsverandering via voorlichting besproken Respons Het effectonderzoek is uitgevoerd onder de personen die aan alle metingen hebben deelgenomen. In tabel 7.1 wordt een overzicht gegeven van de samenstelling van de uiteindelijke onderzochte groepen. Tabel 7.1 Samenstelling van het cohort in percentage en aantal respondenten man vrouw man vrouw man vrouw jaar 24% 14 22% 13 23% 36 22% 33 24% 44 22% jaar 23% 13 22% 13 22% 34 22% 33 23% 42 22% jaar 21% 12 19% 11 20% 31 19% 28 21% 38 19% jaar 16% 9 16% 9 17% 27 16% 24 16% 29 16% jaar 17% 10 21% 12 17% 25 21% 31 17% 31 21% 37 totaal 100% % % % % %

2 In tabel 7.2 wordt de respons op de metingen na de eerste meting weergegeven. In de tabel is te zien dat in de groep met gemeentelijke projectgroepen de respons geleidelijk toe neemt van 69% in 1993 tot 76% in In de experimentele regio zonder gemeentelijke projectgroepen blijft de respons vrijwel gelijk, gemiddeld 74%. In de controleregio is de respons iets lager. Na alle metingen (voormeting en de drie effectmetingen) heeft in de GP+ groep 37% aan alle metingen meegedaan, in de GP- groep is dat 41%. In de controleregio is dat percentage na drie metingen 52. De totale respons is hier dus hoger. Dat komt omdat in de controleregio geen eerste meting is gehouden. Tabel 7.2 Vergelijking tussen respons en non-respons groep; experimentele- en controleregio longitudinaal onderzoek in 1993, 1996 en Χ ²/t-test 1996 Χ ²/t-test 1998 Χ ²/t-test non- respons p non- respons p non- respons p respons respons respons experimentele regio GP+ aantal respons 31% 69% 29% 71% 24% 76% respons cumulatief 69% 48% 37% man 47% 43% 0,565 36% 46% 0,239 47% 40% 0,465 vrouw 53% 57% 64% 54% 53% 60% gem. leeftijd (jaar) , , ,998 vindt gezondheid goed 64% 72% 0,194 76% 72% 0,543 59% 75% 0,076 doet aan sport 39% 38% 0,790 49% 41% 0,321 31% 49% 0,084 rookt 34% 29% 0,661 25% 28% 0,709 19% 22% 0,314 let op vet 57% 53% 0,632 44% 64% 0,037 92% 73% 0,057 experimentele regio GPaantal respons 25% 75% 27% 73% 25% 75% respons cumulatief 75% 54% 41% man 52% 44% 0,065 46% 40% 0,268 39% 42% 0,586 vrouw 48% 56% 50% 60% 61% 58% gem. leeftijd (jaar) , , ,932 vindt gezondheid goed 61% 73% 0,002 74% 75% 0,919 61% 70% 0,087 doet aan sport 37% 41% 0,340 39% 48% 0,094 42% 44% 0,642 rookt 42% 33% 0,038 35% 27% 0,165 33% 23% 0,083 let op vet 61% 64% 0,532 61% 72% 0,060 75% 78% 0,549 controle regio 2 aantal respons - 31% 69% 27% 73% respons cumulatief - 69% 52% man - 50% 42% 0,055 42% 39% 0,617 vrouw - 50% 58% 58% 61% gem. leeftijd (jaar) , ,241 vindt gezondheid goed - 74% 74% 0,941 76% 73% 0,621 doet aan sport - 39% 41% 0,733 49% 37% 0,059 rookt - 41% 32% 0,047 38% 25% 0,024 let op vet - 61% 68% 0,185 69% 73% 0,473 1) Aangezien van de oorsponkelijke groep geënquêteerden geen informatie is behalve naam en adres is geen vergelijking gemaakt tussen non-respons en respons in ) Het cohort in de controle regio is in 1993 gevormd 120

3 Omdat van de non-respondenten informatie uit de voorgaande meting bekend is (behalve van de voormeting in 1991) kan worden nagegaan of er sprake is van selectieve uitval. Voor een aantal kenmerken is dat bekeken. Uit de tabel blijkt dat verschillen bij alle drie de groepen voorkomen. Er bestaan significante verschillen in deelname onder personen die op vet letten (GP+ 1996), hun gezondheid goed ervaren (GP- 1993) en onder de rokers (GP en controle 1996 en 1998). In al deze gevallen hebben personen met een gezonder gedrag of die hun gezondheid goed ervaren vaker meegedaan aan het onderzoek. Aangezien bij alle drie groepen de verschillen in respons min of meer in gelijke mate voorkomen, kan worden aangenomen dat bij vergelijking tussen de groepen onderling de resultaten niet sterk beïnvloed zijn Bekendheid van het project In tabel 7.3 wordt de bekendheid van het project beschreven. Duidelijk is te zien dat het project een steeds grotere bekendheid geniet in de loop van de tijd. Aangezien in het longitudinaal onderzoek de personen door de vragenlijst herhaaldelijk op het project zijn gewezen is het logisch dat ook in de controlegroep de bekendheid is toe genomen. Het verschil in bekendheid van het project is echter groot tussen personen in gemeenten met en gemeenten zonder projectgroep en de controle-regio. Dit betekent dat de grotere bekendheid niet alleen een gevolg kan zijn van het meedoen aan het longitudinaal onderzoek, maar dat dit bereikt is door de voorlichtingsactiviteiten. In 1998 zegt 17% in de gemeenten met een Tabel 7.3 Bekendheid van het project aantal aantal aantal % personen % personen % personen 1993 niet van gehoord 39% 39 45% % keer 35% 36 28% 78 6% keer 18% 18 17% 48 0% 1 meer dan 5 keer 8% 8 9% 24 1% niet van gehoord 21% 24 30% 88 64% keer 41% 46 47% % keer 23% 26 17% 50 3% 11 meer dan 5 keer 15% 17 7% 20 2% niet van gehoord 17% 20 21% 63 46% keer 39% 43 43% % keer 23% 26 23% 67 9% 31 meer dan 5 keer 21% 23 14% 40 4% 15 Friedman Χ²-toets GP+ P=0,000 GP- P=0,000 controle P=0,

4 projectgroep niet van het project te hebben gehoord. In de controleregio is dat 46%. In gemeenten met een projectgroep is het percentage dat zegt vaker dan vijf keer van het project te hebben gehoord 21. In de controleregio is dat slechts 4% In het onderzoek is nagegaan of men de inhoud van het project kent, en niet alleen bekend is met de naam of gewoon maar zegt ermee bekend te zijn. Hiervoor is onderzocht of men de aanleiding van het project kent. Personen in de regio met gemeentelijke projectgroepen zijn vaker op de hoogte van de juiste aanleiding tot het project. Vooral in de periode tussen 1993 en 1996 is er een toename in deze kennis geweest. In de regio zonder projectgroepen en de controleregio is het percentage dat de aanleiding kent lager (tabel 7.4). Tabel 7.4 Bekend met aanleiding van het project aantal aantal aantal % personen % personen % personen 1993 juist 25% 23 18% 45 2% 8 onjuist 33% 31 32% 79 3% 10 kent project niet 42% 39 50% % juist 29% 32 21% 59 8% 29 onjuist 49% 53 48% % 90 kent project niet 22% 24 31% 88 66% juist 30% 32 19% 57 9% 32 onjuist 52% 56 59% % 159 kent project niet 18% 20 21% 63 45% 159 Friedman Χ²-toets GP+ P=0,001 GP- P=0,000 controle P=0, Aandacht De eerste stap in het model tot gedragsverandering via voorlichting van Kok is aandacht. In tabel 7.5 wordt een overzicht gegeven van de mate waarin men heeft gehoord of gelezen en heeft gesproken over hart- en vaatziekten en de afzonderlijke leefstijlfactoren voeding, beweging, roken en stress. Op basis van een aantal vragen is een waarde tussen 0% en 100% berekend op een schaal voor aandacht. Uit de tabel blijkt dat de onderzochte groepen niet veel verschillen wat betreft aandacht. Bij alle drie de groepen is een gelijke lichte toename te zien in het percentage dat heeft gelezen over of gehoord van hart- en vaatziekten en dat heeft gesproken over hart- en vaatziekten. Bij de experimentele groep met gemeentelijke projectgroepen is deze toename niet significant. In de laatste meting (1998) bestaan 122

5 er geen verschillen tussen de drie groepen. Gemiddeld gesproken zegt 90% in de afgelopen periode over hart- en vaatziekten te hebben gelezen of ervan te hebben gehoord. Ongeveer 50% heeft daar met anderen over gesproken. Als onderscheid wordt gemaakt naar de afzonderlijke leefstijlfactoren, blijkt dat vooral de aandacht voor voeding en stress is toegenomen in de afgelopen jaren. Ook hier geldt dat de uiteindelijke score op de schalen in 1998 in de drie groepen niet veel verschilt. Ten aanzien van de leefstijlfactor stress valt op dat in de controlegroep in 1998 iets minder vaak over stress wordt gesproken. Tabel 7.5 Aandacht voor risicofactoren van hart- en vaatziekten over gehoord / gelezen over gesproken hart- en vaatziekten % 82% 85% 46% 42% 40% % 89% 86% 54% 50% 47% % 90% 90% 51% 50% 47% Friedman Χ², P= 0,345 0,041 0,041 0,315 0,000 0,000 voeding % 83% 86% 81% 72% 71% % 91% 89% 77% 78% 79% % 93% 94% 80% 83% 80% Cochrane Χ², P= 0,304 0,001 0,007 0,832 0,180 0,036 beweging % 81% 89% 89% 85% 79% % 89% 85% 85% 84% 82% % 88% 89% 86% 82% 85% Cochrane Χ², P= 0,196 0,016 0,282 0,482 0,575 0,194 roken % 90% 89% 84% 82% 82% % 93% 92% 93% 91% 86% % 91% 93% 87% 88% 87% Cochrane Χ², P= 0,819 0,226 0,087 0,144 0,393 0,081 stress % 74% 76% 48% 49% 44% % 84% 80% 65% 57% 57% % 85% 83% 64% 64% 56% Cochrane Χ², P= 0,756 0,013 0,030 0,030 0,022 0, Begrip Het begrip is getest door een aantal kennisvragen te stellen over de risicofactoren voor hart- en vaatziekten. Met behulp van deze vragen is een somscore berekend. De waarde hiervan ligt tussen 0 en 100. In tabel 7.6 wordt een overzicht gegeven van de totale kennisscore en de kennisscore van de afzonderlijke leefstijlfactoren. In 1998 scoren de drie onderzochte groepen precies gelijk op de schaal totale kennis, namelijk 52 punten. Bij de GP+ groep is er een kleine toename te zien in de score ten opzichte van de beginsituatie. Deze toename heeft vooral in de periode plaatsgevonden. Bij de andere twee groepen is deze ongewijzigd 123

6 gebleven. Het uitgangspunt was in de GP+ groep lager. Als onderscheid gemaakt wordt naar de afzonderlijke factoren blijkt dat er geen veranderingen gedurende de projectperiode zijn opgetreden. Tabel 7.6 Kennisscore risicofactoren voor hart- en vaatziekten totaal Friedman Χ², P= 0,030 0,880 0,561 voeding Friedman Χ², P= 0,979 0,326 0,107 beweging Friedman Χ², P= 0,158 0,053 0,199 roken Cochrane Χ², P= 0,446 0,271 0,256 stress Friedman Χ², P= 0,162 0,224 0,375 1) Omgerekend naar kennis-schaal van 0 tot 100 Een andere maat voor de kennis is het kunnen noemen van risicofactoren voor hart- en vaatziekten. Tabel 7.7 geeft het aantal juiste risicofactoren weer dat de respondenten hebben genoemd. Over de periode van het project is dit aantal enigszins veranderd, maar de verschillen zijn in geen enkele groep significant. Tabel 7.7 Kennisscore risicofactoren voor hart- en vaatziekten aantal aantal aantal % personen % personen % personen Geeft drie goede antwoorden % 83 80% % 96 83% % % 84 80% % % 92 74% % 282 Cochrane Χ², P= 0,147 0,114 0,

7 7.1.5 Attitude De attitude wordt beschreven aan de hand van twee stellingen die de deelnemers aan het onderzoek zijn voorgelegd. De eerste stelling luidt het risico op hart- en vaatziekten hebben de meeste mensen grotendeels zelf in de hand. Uit de gegevens in tabel 7.8 blijkt dat er in beide experimentele groepen een significante verandering is opgetreden gedurende de projectperiode. Ten eerste is in de groepen GP+ en GP- het aantal personen dat geen mening heeft of het niet weet afgenomen in de loop van het project. Verder is in de eerste 5 jaar van het project tot 1996 het aantal personen met een positieve attitude in de GP+ groep toegenomen. In de GP- groep is de toename van het percentage personen met een positieve attitude minder geweest, maar de toename is na 1996 niet gestopt. Hierdoor is uiteindelijk in 1998 in de GP- en in de controle groep het percentage personen met een positieve attitude groter dan in de GP+ groep. Tabel 7.8 Attitude ten aanzien van risico op en aandacht voor hart- en vaatziekten het risico op hart- en vaatziekten hebben de meeste mensen grotendeels zelf in de hand al die aandacht voor hart- en vaatziekten vind ik overdreven 1991 eens 53% 57 60% % 10 7% 21 oneens 22% 23 20% 56 80% 85 81% 233 weet niet 25% 26 21% 58 11% 12 11% eens 62% 68 61% % % 12 11% 33 13% 44 oneens 26% 28 25% 73 24% 84 82% 91 80% % 282 weet niet 12% 14 14% 39 13% 47 6% 7 9% 26 7% eens 68% 77 66% % % 14 14% 41 14% 52 oneens 24% 27 24% 72 26% 91 81% 90 79% % 282 weet niet 8% 9 10% 29 11% 37 7% 8 7% 20 7% eens 61% 68 69% % % 18 16% 46 15% 52 oneens 31% 35 25% 75 22% 78 76% 86 80% % 286 weet niet 8% 9 6% 18 11% 39 7% 8 4% 13 5% 19 Friedman Χ², P= 0,004 0,011 0,582 0,831 0,004 0,800 Uit de mening over de tweede stelling, al die aandacht voor hart- en vaatziekten vind ik overdreven, blijkt dat er alleen in de GP- groep significante veranderingen zijn opgetreden gedurende de projectperiode. In deze groep is het aantal personen met een negatieve attitude van 7% in 1991 tot 16% in 1998 toegenomen. Het percentage personen met, vanuit preventieoogpunt, een negatieve attitude ten aanzien van deze stelling is in de drie groepen in 1998 uiteindelijk gelijk. Gemiddeld 15% staat negatief tegenover deze stelling, 79% heeft een positieve houding. 125

8 7.1.6 Intentie Om een indruk te krijgen van de intentie van respondenten om gezonder te willen leven, is gevraagd naar hun voornemen om vaker op vet in de voeding te letten, meer te gaan bewegen, te stoppen met roken en meer te ontspanning te nemen. In tabel 7.9 wordt hier een overzicht van gegeven. Uit de tabel wordt duidelijk dat er zich vrijwel geen veranderingen hebben voorgedaan gedurende de projectperiode. Alleen in de controlegroep is het aantal personen dat meer ontspanning wil nemen significant toegenomen tot hetzelfde percentage met dat voornemen in de beide experimentele groepen. De intentie om meer op de voeding te letten, meer te bewegen en minder te roken of te stoppen is in geen enkele groep veranderd. Tabel 7.9 Intentie tot gezonder gedrag aantal aantal aantal % personen % personen % personen wil op voeding letten % 32 25% 74 23% % 28 30% 84 27% % 23 30% 86 23% 77 Cochrane Χ², P= P=0,164 P=0,835 P=0,558 wil meer gaan bewegen % 47 32% 91 32% % 41 30% 87 28% % 33 32% 85 26% 81 Cochrane Χ², P= P=0,226 P=0,534 P=0,280 wil minder gaan roken % 10 39% 30 37% % 11 41% 33 29% % 8 26% 20 30% 30 Cochrane Χ², P= P=0,472 P=0,311 P=0,943 wil meer ontspanning nemen % 35 37% % % 37 32% 91 33% % 42 36% % 126 Cochrane Χ², P= P=0,922 P=0,522 P=0, Gedragsverandering Een stap verder dan alleen de intentie om gezonder te gaan leven is het daadwerkelijk veranderen van gedrag. In de evaluatie is nagegaan of men gedurende de projectperiode geprobeerd heeft het gedrag ten aanzien van de vier leefstijlthema's te veranderen. In tabel 7.10 wordt de gedragsverandering beschreven. Uit het overzicht blijkt dat het percentage respondenten dat heeft geprobeerd vaker op vet in de voeding te letten en dat heeft geprobeerd meer te bewegen in 126

9 alle drie groepen gelijk is gebleven gedurende de projectperiode. Significante veranderingen zijn aangetoond bij een poging om minder te roken en vaker te ontspannen. In beide experimentele groepen zijn er kleine verschuivingen in het aantal personen dat heeft geprobeerd minder te roken. In de GP+ groep is met name in de projectperiode het percentage dat geprobeerd heeft meer op de voeding te letten, meer te bewegen, minder te roken en meer te ontspannen gestegen. In de periode daarna is het weer afgenomen. Ditzelfde beeld is te zien bij een poging meer ontspanning te nemen bij respondenten in de controle groep. In 1993 gaf 32% aan dat ze meer ontspanning hadden geprobeerd te nemen, in % en in 1998 is dat 38%. Tabel 7.10 Gedragsverandering aantal aantal aantal % personen % personen % personen heeft geprobeerd meer op voeding te letten % 55 45% % % 60 47% % % 47 49% % 163 Cochrane Χ², P= P=0,191 P=0,445 P=0,065 heeft geprobeerd meer te bewegen % 31 43% % % 39 42% % % 35 40% % 117 Cochrane Χ², P= P=0,416 P=0,900 P=0,978 heeft geprobeerd minder te roken % 10 42% 35 44% % 15 40% 39 43% % 13 39% 38 35% 44 Cochrane Χ², P= P=0,021 P=0,028 P=0,747 heeft geprobeerd meer te ontspannen % 43 38% % % 52 42% % % 58 43% % 135 Cochrane Χ², P= P=0,368 P=0,586 P=0, Gedragsbehoud In de vorige paragraaf is gesproken over gedragsverandering. Respondenten hebben aangegeven in hoeverre zij geprobeerd hebben hun gedrag te veranderen. Het uiteindelijke doel van het preventieproject is een blijvend gezond gedrag te verwezenlijken. In het onderzoek is nagegaan in hoeverre na acht jaar preventie een gunstig gedrag ten aanzien van de leefstijlfactoren is bereikt. Hieronder wordt het gedrag ten aanzien van voeding, beweging en roken besproken. Aangezien de operationalisering van het gedrag wat betreft stress moeilijk te realiseren is in een korte vragenlijst, is deze factor niet gemeten. 127

10 Voeding Het gedrag ten aanzien van het projectthema voeding wordt beschreven aan de hand van vragen over het letten op de samenstelling van de voeding en het percentage en het soort vet in de voeding. Tabel 7.11 geeft hier een overzicht van. In alle drie de groepen en ten aanzien van de drie onderwerpen is een toename van gezond gedrag te zien. Gedurende het project is het percentage personen dat let op de samenstelling van de voeding met ongeveer 10% gestegen. In 1998 zegt ongeveer driekwart van de bevolking in de drie groepen op de samenstelling van de voeding te letten. Het percentage personen dat zegt op de hoeveelheid vet in de voeding te letten is over de projectperiode in de GP+ groep met 18% toegenomen en in de overige groepen met ruim 10%. Ook hier geldt dat in 1998 ongeveer driekwart let op de hoeveelheid vet in de voeding en dat er geen verschillen bestaan tussen de groepen. De toename van het aantal mensen dat let op het soort vet in de voeding is minder groot. In 1998 let ongeveer de helft van de respondenten hierop. Tussen de onderzochte groepen bestaat hierin geen verschil. Tabel 7.11 Gedrag: let op voeding aantal aantal aantal % personen % personen % personen let meestal/vaak op samenstelling voeding % 66 67% % 76 71% % % 76 76% % % 80 79% % 253 Cochrane Χ², P= P=0,804 P=0,009 P=0,033 let op percentage vet in de voeding % 38 61% % 48 67% % % 52 74% % % 59 73% % 196 Cochrane Χ², P= P=0,050 P=0,741 P=0,289 let op soort vet in de voeding % 20 38% % 32 43% 88 43% % 30 40% 83 57% % 37 46% % 126 Cochrane Χ², P= P=0,587 P=0,405 P=0,025 Beweging Om veranderingen in beweging te bestuderen is gevraagd naar het doen aan sport en beweging en de frequentie van het sporten. In tabel 7.12 wordt dit beschreven. Het aantal personen dat aan sport doet is in de GP+ groep in de eerste en tweede periode toegenomen. In de GP- groep gebeurde dit in de eerste periode. Daarna is dat percentage weer afgenomen. In de controlegroep is dat aantal ongeveer gelijk gebleven. Uiteindelijk is in 1998 het percentage personen dat sport vrijwel gelijk in 128

11 de drie groepen. Eenzelfde beeld laat de frequentie van het sporten zien. Deze constatering sluit aan bij de eerdere evaluaties (Bokma e.a. 1993; De Vries en Wijckmans 1997). De eerste perioden van het project hebben blijkbaar meer effect gehad. In de latere perioden is het gunstige effect afgenomen. Tabel 7.12 Gedrag: beweging en sport % aantal aantal aantal personen % personen % personen doet aan sport % 47 47% % 51 55% % % 55 49% % % 48 48% % 150 Cochrane Χ², P= P=0,488 P=0,471 P=0,297 sport meerdere keren per week % 22 44% % 32 51% 82 50% % 25 55% 74 45% % 23 51% 69 46% 67 Cochrane Χ², P= P=0,913 P=0,135 P=0,957 Roken In tabel 7.13 wordt het percentage respondenten dat rookt weergegeven. Dit percentage laat een wisselend verloop zien in de GP+ groep. In de periode is er een sterke afname geweest; in de laatste projectperiode is een toename te zien. In de andere twee regio's, met de GP- en de controlegroep, is het aantal rokers geleidelijk afgenomen, van ongeveer 30% naar 22% in de GP- groep en 25% in de controle groep. In 1998 roken in de GP+ groep relatief de meeste mensen. Tabel 7.13 Gedrag: roken aantal aantal aantal % personen % personen % personen rookt % 29 30% % 32 27% 78 31% % 27 25% 72 25% % 34 22% 68 25% 90 Cochrane Χ², P= P=0,413 P=0,000 P=0,

12 7.1.9 Berekening effectiviteit van het project In de voorgaande paragrafen zijn de stappen uit het model voor gedragsverandering via voorlichting van Kok apart besproken. De effectiviteit kan ook worden uitgedrukt als invloed van het preventieproject op alle stappen uit het gehanteerde model die samen tot gedragsverandering leiden. In dit onderzoek is een productmaat berekend op basis van het model van Tones (1999). In dit model is sprake van een aantal elkaar opvolgende stappen die moeten worden doorlopen voordat succes wordt bereikt. Hoe verder men is in deze reeks stappen, hoe dichter men bij het gewenste gedrag is. De score wordt berekend als een getal tussen nul en één. Nul geeft aan dat gemiddeld in de groep nog geen stappen zijn ondernomen om het gewenste gedrag te bereiken; één zou betekenen dat de volledige groep alle in het model opgenomen stappen heeft ondernomen en het gewenste gedrag vertoont. In tabel 7.14 wordt de effectmaat afzonderlijk voor de vier leefstijlfactoren, voeding, beweging, roken en stress weergegeven. In het geval van stress is geen goede maat voor gedragsmeting in het onderzoek opgenomen. De effectmaat voor het preventieproject omvat daarom alleen de daarvoor liggende stappen. Tabel 7.14 Effectberekening op basis van de stappen uit het model van Kok veranderingen 1 p totaal Χ2 toets voeding GP+ 0,58 0,67 0,68 0,09 0,02 0,10 0,162 GP- 0,64 0,69 0,71 0,05 0,02 0,07 controle 0,61 0,65 0,72 0,04 0,07 0,11 beweging GP+ 0,58 0,63 0,61 0,05-0,02 0,03 0,017 GP- 0,64 0,59 0,60-0,04 0,01-0,04 controle 0,54 0,56 0,58 0,01 0,03 0,04 roken GP+ 0,81 0,86 0,86 0,05 0,00 0,04 0,619 GP- 0,83 0,85 0,85 0,01 0,01 0,02 controle 0,83 0,84 0,84 0,02-0,01 0,01 stress GP+ 0,52 0,57 0,63 0,05 0,06 0,10 0,039 GP- 0,57 0,60 0,60 0,04 0,00 0,03 controle 0,54 0,59 0,60 0,05 0,01 0,06 1) significante verschillen tussen jaren (Kruskal Wallis) zijn vet en cursief weergegeven 2) verschillen tussen groepen onderling over de hele periode getoetst met Х²-toets Uit de tabel blijkt dat bij alle groepen een vooruitgang is opgetreden bij alle vier de leefstijlthema s. Een uitzondering hierop vormt de GP- groep ten aanzien van beweging. De toename en veranderingen zijn niet bij alle groepen even groot. Ten aanzien van voeding bestaat er over de hele projectperiode gezien een significante toename die ongeveer even groot is in de drie groepen. Tussen de groepen 130

13 onderling bestaat geen verschil in deze toename. Opvallend is dat in de GP+ groep de toename het grootst is in de projectperiode In beide andere groepen was de toename minder groot. Ten aanzien van beweging is het beeld ongeveer gelijk. In de GP+ groep is er in de periode de grootste vooruitgang geboekt. In de andere groepen is er een minder grote verandering, in de GP- groep is de verandering zelfs negatief. Op de schaal roken is er ook in de periode een grotere vooruitgang zichtbaar in de GP+ groep. In de andere groepen is de verandering kleiner. In de periode is er in alle groepen vrijwel geen verandering opgetreden. Ten aanzien van stress is de toename in de periode in de drie groepen even groot. In de periode echter, bestaat een grotere vooruitgang in de GP+ groep. In de controlegroep en de GP- groep is er geen verandering gevonden. Uit de berekeningen blijkt dat het preventieproject ten aanzien van voeding, beweging en roken, vooral in de eerste jaren van het project een positief effect heeft gehad. De vooruitgang op de schalen is ten opzichte van de GP- groep en de controlegroep in de GP+ groep iets groter. Ten aanzien van stress bestaat er in de periode in de GP+ groep ten opzichte van de overige groepen een vooruitgang. Vanwege het geringe aantal personen in de GP+ groep is het onderscheidend vermogen minder groot in deze groep. Daardoor zijn soms geringere verschillen in beide andere groepen eerder significant dan grotere verschillen in de GP+ groep. 7.2 Resultaten cross-sectioneel onderzoek; onafhankelijke groepen 1991 en 1998 Het effectonderzoek bestaat uit twee afzonderlijke onderdelen, te weten een longitudinale en een cross-sectionele benadering. Het cross-sectionele onderzoek is een aanvulling op de longitudinale studie. Samen geven beide onderzoeken voldoende inzicht in de effecten van de interventie. Deze paragraaf gaat in op de resultaten uit het cross-sectioneel onderzoek dat in 1991 en 1998 is gehouden onder twee afzonderlijke steekproeven uit de bevolking. Achtereenvolgens komen bevindingen wat betreft de respons en de verschillende fasen van het model voor gedragsverandering via voorlichting aan de orde Respons Ten behoeve van het cross-sectioneel onderzoek zijn in de experimentele regio en in de controle regio in 1991 en in 1998 steekproeven getrokken uit inwoners van 20 tot 80 jaar. De respons op het onderzoek bedroeg in de experimentele regio in % en in %. In de controle-regio was de respons 67% in 1991 en 62% in In het onderzoek werden gegevens van in totaal 4015 personen gebruikt. In tabel 7.15 wordt het aantal personen naar leeftijdscategorie en geslacht 131

14 weergegeven. Om een goede vergelijking te kunnen maken tussen de drie experimentele condities zijn de gegevens gewogen op leeftijd en geslacht. Na de weging is de bevolkingsopbouw gelijk aan die van de experimentele regio. Aangezien bij de start van het project niet bekend was of en hoe het evaluatietraject zou verlopen is in 1991 geen uitgebreid onderzoek uitgevoerd in de controle-regio. In dit onderzoek wordt daarom uitvoerig ingegaan op de vergelijking tussen de GP+ en de GP- gemeenten. Van een aantal gedragsaspecten is de situatie aan het begin en het eind van het project wel onderzocht. Tabel 7.15 Samenstelling van de onderzochte groepen, gewogen op verdeling in experimentele regio man vrouw man vrouw man vrouw 1991 < 25 jaar 10% 15 9% 13 10% 37 9% 34 10% 41 10% jaar 22% 33 20% 30 22% 82 20% 75 22% 89 22% jaar 21% 31 21% 31 21% 79 21% 79 21% 85 21% jaar 19% 28 18% 27 19% 71 18% 68 19% 77 19% jaar 14% 21 15% 22 14% 53 15% 56 14% 57 14% jaar 14% 21 17% 25 14% 53 17% 64 14% 57 14% < 25 jaar 10% 24 9% 22 10% 45 9% 41 10% 39 10% jaar 22% 53 20% 48 22% 99 20% 90 22% 85 22% jaar 21% 50 21% 50 21% 95 21% 95 21% 81 21% jaar 19% 45 18% 43 19% 86 18% 81 19% 74 19% jaar 14% 33 15% 36 14% 63 15% 68 14% 54 14% jaar 14% 33 17% 41 14% 63 17% 77 14% 54 14% Bekendheid van het project De bekendheid van het project is in 1998 gemeten onder inwoners in de gemeenten met een gemeentelijke projectgroep en gemeenten zonder gemeentelijke projectgroep. Tabel 7.16 geeft hier een overzicht van. De bekendheid van het project is onder inwoners van gemeenten met een projectgroep in 1998 significant hoger (35%) dan onder inwoners van gemeenten zonder projectgroep (28%). Uit onderzoek bij een kleine groep inwoners in 1996 (n=269) bleek dat het project bij 55% van inwoners in gemeenten met projectgroep bekend was en bij 30% bij inwoners van gemeenten zonder projectgroep (De Vries en Wijckmans, 1997). De bekendheid is dus in de derde projectperiode afgenomen van ruim de helft in 1996 naar eenderde van alle inwoners in Onder de personen die aangegeven hebben van het project gehoord te hebben bestaat geen verschil in het aantal keren dat men in de voorafgaande 12 maanden ervan heeft gehoord. De kennis over de aanleiding tot het project en de vier projectthema's is groter in de GP+ groep. Een significant hoger percentage kan 4-5 thema's en de juiste aanleiding noemen. 132

15 Tabel 7.16 Bekendheid van het project in 1996 en GP+ GP- GP+ GP- gehoord van het project ja 55% 66 30% 45 35% % 244 nee 45% 54 70% % % 617 Χ²-test 2, P=0,015 zo ja, hoe vaak geen een keer 20% 28 22% keer 64% 92 56% keer 12% 17 15% 34 meer dan 5 keer 4% 6 7% 16 Χ²-test, P=0,442 bekend met inhoud project 0-3 thema's goed 53% 84 65% thema's goed 47% 73 35% 84 Χ²-test, P=0,016 1) gegevens van 1996 overgenomen uit evaluatie 1996 (De Vries en Wijckmans, 1997) 2) gebaseerd op gegevens Begrip In tabel 7.17 wordt de kennis van respondenten over oorzaken van hart- en vaatziekten in 1991 vergeleken met de situatie in Er bestaat geen verschil in de GP+ groep tussen de meting in 1991 en In 1991 kon 66% drie juiste oorzaken noemen, in 1998 is dat 65%. In de gemeenten zonder projectgroep is het aantal juist genoemde oorzaken significant afgenomen. In 1991 kon 69% drie juiste oorzaken noemen in 1998 wist 60% drie juiste oorzaken te noemen. Tabel 7.17 Kennis: noemen van oorzaken van hart- en vaatziekten GP+ GP gemiddeld 2, , , , goed 34% % % % goed 66% % % % 540 Χ²-test GP+: , P=0,771 GP-: , P=0, : GP+ - GP-, P=0, : GP+ - GP-, P=0,

16 7.2.4 Attitude In het cross-sectioneel onderzoek wordt de attitude ook weergegeven door de mening van respondenten over twee stellingen. Ten aanzien van de eerste stelling het risico op hart- en vaatziekten hebben de meeste mensen grotendeels zelf in de hand is het percentage personen dat het ermee eens is in beide groepen in 1998 groter dan in In 1991 was 67% in de GP+ groep het eens met de stelling, in %. In de GP- groep is in 1991 en 1998 respectievelijk 71% en 81% het ermee eens. Tussen de groepen bestaat geen verschil. Tabel 7.18 Attitude ten aanzien van twee stellingen GP+ GP het risico op hart- en vaatziekten hebben de meeste mensen grotendeels zelf in de hand eens 67% % % % 589 oneens 33% 65 21% 83 29% % 140 Χ²-test GP+: , P=0,002 GP-: , P=0, : GP+ - GP-, P=0, : GP+ - GP-, P=0,419 al die aandacht voor hart- en vaatziekten vind ik overdreven eens 18% 41 27% % 86 25% 193 oneens 82% % % % 573 Χ²-test GP+: , P=0,005 GP-: , P=0, : GP+ - GP-, P=0, : GP+ - GP-, P=0,422 De mening over de tweede stelling al die aandacht voor hart- en vaatziekten vind ik overdreven is vanuit gezondheidsoogpunt in 1998 minder gunstig. In beide groepen is het aantal personen dat het eens is met deze stelling in 1998 hoger ten opzichte van In 1998 is 27% in de GP+ groep en 25% in de GP- groep het hier mee eens. In 1991 was dat 18% en 14%. Ook hier bestaan geen verschillen tussen de experimentele groepen Intentie De intentie van respondenten om gezonder te gaan leven is, alleen in 1998, voor drie leefstijlfactoren nagevraagd. In tabel 7.19 worden de resultaten gepresenteerd. De intentie om minder vet te gaan eten is in de experimentele groepen significant meer aanwezig dan in de controlegroep. In de GP+ groep zegt 35% van plan te zijn minder vet te eten. In de GP- groep is 37% dat van plan. In de controlegroep zegt 30% minder vet te gaan eten. 134

17 Tabel 7.19 Intentie tot gezonder gedrag is van plan minder vet te eten ja 34% % % 227 nee 66% % % 521 Χ²-test, P= 0,013 is van plan meer te bewegen ja 34% % 218 nee 66% % 573 Χ²-test, P= 0,027 is van plan te stoppen met roken ja 43% 49 32% 81 nee 57% 64 68% 175 Χ²-test, P= 0,003 Ten aanzien van beweging en roken is de intentie alleen in de experimentele groepen nagevraagd. In de GP+ groep zegt 34% van plan te zijn meer te bewegen of aan sport te gaan doen. In de GP- groep is dat significant minder, namelijk 28%. Ook zijn significant meer rokende respondenten in de GP+ groep van plan te stoppen met roken. In 1998 zegt in de GP+ groep 43% dit van plan te zijn. In de GPgroep geeft 32% aan van plan te zijn minder te gaan roken of te stoppen met roken Gedragsverandering De stap na de intentie om gezonder te gaan leven is de eerste poging het gedrag daadwerkelijk te veranderen. In de evaluatie is nagegaan of men in de afgelopen 12 maanden geprobeerd heeft het gedrag ten aanzien van de onderzochte drie leefstijlen te veranderen. In tabel 7.20 wordt de gedragsverandering beschreven. Ten aanzien van voeding bestaan er geen verschillen in de situatie in 1991 en 1998 in de twee experimentele regio's. In de GP+ groep zegt zowel in 1991 als in % een poging te hebben gedaan meer op vet in de voeding te letten. In de GPgroep is dat in % en in %. In de controlegroep is alleen in 1998 nagevraagd of men een poging had gedaan meer op vet te letten. In de controlegroep geeft 54% aan dat geprobeerd te hebben. De verschillen tussen de groepen in 1998 zijn niet significant. Aan de rokers is gevraagd of ze geprobeerd hebben te stoppen met roken. In de GP+ en de GP- groep hebben in 1998 minder rokers een poging gedaan om te stoppen in vergelijking tot In 1991 zei in de GP+ groep 36% een poging te hebben gedaan en 27% in In de GP- groep is dat respectievelijk 30% en 20%. In de controlegroep is het percentage niet veranderd, namelijk 27% in 1991 en 29% in Tot slot de poging om meer te ontspannen en rust te nemen. In de GP- groep is een significante afname gevonden van het aantal personen dat een poging hiertoe heeft gedaan. In 1991 zei 46% en in % een poging te hebben gedaan meer 135

18 ontspanning te nemen. In de GP+ groep is een niet significante afname te zien, namelijk 37% in 1991 en 32% in Tabel 7.20 Gedragsverandering heeft geprobeerd meer op vet te letten ja 57% % % % % 409 nee 43% % % % % 345 Χ² test GP+: , P=0,925 GP-: , P=0, : GP+ - GP-, P=0, : GP+ - GP-, P=0,351 heeft geprobeerd minder te roken ja 36% 32 27% 32 30% 76 20% 51 27% 79 29% 37 nee 64% 55 73% 89 70% % % % 89 Χ² test GP+: , P=0,111 GP-: , P=0,005 controle: , P=0, : GP+/GP-/controle, P=0, : GP+/GP-/controle, P=0,085 heeft geprobeerd meer te ontspannen ja 37% 98 32% % % 283 nee 63% % % % 530 Χ² test GP+: , P=0,209 GP-: , P=0, : GP+ - GP-, P=0, : GP+ - GP-, P=0, Gedragsbehoud De laatste stap in het model voor gedragsverandering is gedragsbehoud. Ten aanzien van voeding, beweging en roken is het gedrag in de experimentele groepen en in de controlegroep nagevraagd. In de tabellen 7.21 tot en met 7.23 worden de resultaten weergegeven. Voeding Het gedrag ten aanzien van voeding beperkt zich tot het letten op de samenstelling van het product en het letten op het percentage vet en de vetsoort in de voeding. Het blijkt dat er tussen de situatie in 1991 en 1998 vrijwel geen verschillen bestaan in het aantal personen dat op de samenstelling van het product let in alle drie de onderzochte groepen. Een groot verschil bestaat er in het percentage personen dat zegt op vet in de voeding te letten. In de drie groepen is het percentage toegenomen, in de GP+ groep van 57% in 1991 naar 73% in In de GP- groep is 136

19 dat van 65% gestegen naar 76% in In de controlegroep van 55% in 1991 naar 68%. Het aantal respondenten dat zegt te letten op de vetsoort is ook in de drie onderzochte groepen toegenomen. De toename is in de GP+ groep het grootst. In 1991 zei 35% op de vetsoort te letten, in 1998 is dat 51%. In de andere twee groepen is dat in % en 37% en 50% en 44% in 1998, in respectievelijk de GP- en de controlegroep. Tabel 7.21 Gedrag: let op voeding let op samenstelling product meestal/vaak 30% 86 31% % % % % 220 soms 34% 98 34% % % % % 278 zelden of nooit 37% % % % % % 258 Χ² test GP+: P=0,846 GP-: P=0,044 controle: P=0, : GP+/GP-/controle P=0, : GP+/GP-/controle P=0,116 let op percentage vet 57% % % % % - 68% - Χ² test GP+: P=0,000 GP-: P=0,000 controle: P=0, : GP+/GP-/controle P=0, : GP+/GP-/controle P=0,018 let op vetsoort 35% 65 51% % % % - 44% - Χ² test GP+: P=0,000 GP-: P=0,001 controle: P=0, : GP+/GP-/controle P=0, : GP+/GP-/controle P=0,064 Beweging Het percentage personen dat aan sport deed was in 1991 niet verschillend in de drie onderzochte groepen. In de GP+ groep was dat 36%, in de GP- groep 40% en in de controlegroep 39%. Aan het eind van het project is dat percentage in de GP+ groep en de controlegroep gestegen. In de GP+ groep doet 43% aan sport en in de controlegroep is dat percentage gestegen naar 46%. 137

20 Tabel 7.22 Gedrag: beweging doet aan sport ja 36% % % % % % 342 nee 64% % % % % % 408 Χ² test GP+: P=0,050 GP-: P=0,290 controle: P=0, : GP+ - GP- P=0, : GP+ - GP- P=0,001 Tabel 7.23 Gedrag: roken rookt ja 32% 95 27% % % % % 241 nee, vroeger 27% 81 36% % % % % 514 nee, nooit gerookt 40% % % % 266 Χ² test GP+: P=0,038 GP-: P=0,000 controle: P=0, : GP+/GP-/controle P=0, : GP+/GP-/controle P=0,167 1) bij vergelijking groepen variabele gedichotomiseerd, naar wel en niet roken Roken Het percentage respondenten dat rookt is in alle drie onderzochte groepen met gemiddeld 5% afgenomen. In 1991 rookte in de GP+ groep 32%, in de GP- groep 35% en in de controlegroep 37%. Na het project is het percentage rokers in de GP+ groep 27%, in de GP- groep 29% en in de controlegroep 32%. De afname van het percentage rokers is in de drie groepen significant. Er bestaan geen significante verschillen in het percentage rokers tussen de groepen afzonderlijk Berekening effectiviteit van het project Ook voor het cross-sectioneel onderzoek is door het samenvoegen van de stappen uit het model voor gedragsverandering via voorlichting de effectiviteit van het project berekend. In paragraaf is de gehanteerde werkwijze al beschreven. Bij het cross-sectioneel onderzoek zijn van minder stappen uit het model gegevens bekend van 1991 en Hiervoor is de effectberekening uitgevoerd op basis van begrip, attitude, gedragsverandering en gedrag. In tabel 7.24 wordt de effectmaat 138

21 afzonderlijk voor de vier leefstijlfactoren, voeding, beweging, roken en stress weergegeven. Voor de factor stress is geen maat beschikbaar voor gedrag. De effectmaat voor het preventieproject omvat daarom alleen de daarvoor liggende stappen. Tabel 7.24 Effectberekening op basis van de stappen uit het model van Kok, cross-sectioneel Verandering Mann-Whitney rangtekentoets voeding GP+ 2,09 2,22 0,13 P=0,06 GP- 2,25 2,27 0,02 P=0,37 beweging GP+ 1,86 1,61-0,25 P=0,01 GP- 2,06 1,55-0,51 P=0,00 roken GP+ 1,57 1,63 0,06 P=0,37 GP- 1,57 1,59 0,02 P=0,99 stress GP+ 1,31 1,26-0,05 P=0,21 GP- 1,50 1,34-0,16 P=0,02 Uit de tabel blijkt dat in Zuidoost-Drenthe ten aanzien van voeding en, in mindere mate, ten aanzien van roken een hogere score op de schaal in 1998 is gevonden in de GP+ groep. In de GP- groep is er alleen een kleine toename te zien ten aanzien van voeding en roken in De netto effectiviteit kan worden berekend door de veranderingen in de GP- groep te beschouwen als achtergrondwaarde. Dan blijkt dat ten aanzien van alle vier leefstijlfactoren er een gunstiger ontwikkeling te zien is in de gemeenten met projectgroep. Ten opzichte van de startsituatie in 1991 is er een netto toename op de stappen uit het model wat betreft voeding, beweging, roken en stress. 7.3 Conclusie en discussie effectevaluatie Het effectonderzoek naar de verandering van kennis, houding en gedrag bij de bevolking van Zuidoost-Drenthe en de controle regio levert een aantal interessante gegevens op. Hieronder worden de conclusies voor het longitudinaal en het crosssectioneel onderzoek kort samengevat en besproken Algemeen Bij het evalueren van grootschalige voorlichtingsprogramma's gericht op gedragsverandering spelen veel factoren een rol die het proces van gedragsverandering beïnvloeden. Deze factoren zijn niet allemaal bekend, laat 139

22 staan te controleren. Individuele verschillen in bereidheid tot het veranderen van gedrag, de sociale omgeving, invloed van familie, vrienden en collega's, invloed van andere landelijke, regionale of plaatselijke campagnes en landelijke trends in gezondheidsgedrag spelen een rol. Om dit zo veel mogelijk te controleren werd een quasi-experimenteel onderzoek opgezet met voor- en nameting bij een experimentele groep en controlegroep. Het onderzoek bestond uit een longitudinaal en een cross-sectioneel deel. Omdat bij de start van het project niet bekend was of en in welke gemeenten projectgroepen zouden worden opgericht is de indeling in gemeenten met en gemeenten zonder projectgroep pas achteraf gemaakt. De verdeling van het aantal geënquêteerden is daardoor niet gelijk over de twee groepen. In het longitudinaal onderzoek is dit de reden dat het aantal personen in de GP+ groep kleiner is dan in beide andere groepen. Het longitudinaal onderzoek is uitgevoerd onder inwoners van Zuidoost-Drenthe. Later, bij de tweede meting, is een controlegroep bestaande uit inwoners van de buurregio Zuidwest-Drenthe samengesteld. Hierdoor zijn de resultaten alleen van 1993, 1996 en 1998 te gebruiken. De inwoners van Zuidoost-Drenthe hebben dus een keer vaker een vragenlijst ingevuld. Aangezien de meting in 1991 onder de noemer van de Gezondheidsenquête werd gehouden en deze al enige jaren geleden is uitgevoerd, mag verondersteld worden dat het invullen hiervan niet van grote invloed is op de verschillen in verandering tussen experimentele groep en controlegroep bij de latere metingen. Bij de vergelijking tussen inwoners van gemeenten met en zonder projectgroep in de experimentele regio is de uitgangssituatie gelijk. De veranderingen in deze groepen kunnen goed met elkaar vergeleken worden. In het cross-sectioneel onderzoek is alleen aan het begin en het eind van het project een uitgebreid onderzoek gedaan. In 1996 is een onderzoek uitgevoerd, echter op kleine schaal. Tevens speelt hier een ander probleem, namelijk dat van een goede controle groep. Vanwege de financiële situatie heeft aanvankelijk geen volledig onderzoek in 1991 plaatsgevonden. Veranderingen kunnen dus ook alleen voor de in dat jaar onderzochte gegevens worden nagegaan Bekendheid van het project Het project heeft een grote naamsbekendheid in Zuidoost-Drenthe genoten. Uit de effectonderzoeken kan worden geconcludeerd dat vooral in de eerste en tweede periode de bekendheid groot is geweest en snel is toegenomen. Niet alleen hebben veel inwoners van de regio van het project gehoord, zij zijn ook beter bekend met de inhoud van het project. Bovendien blijkt zowel uit het longitudinaal als het cross-sectioneel onderzoek dat er een betere bekendheid is bij inwoners van gemeenten met een gemeentelijke projectgroep. De grote toename van de bekendheid van het project onder deelnemers van het longitudinaal onderzoek wordt natuurlijk verklaard door het feit dat men al vier keer een vragenlijst over het project heeft ontvangen en heeft ingevuld. Echter het feit dat de toename bij 140

23 personen in gemeenten met een projectgroep groter is kan worden toegeschreven aan het project zelf. Uit het cross-sectioneel onderzoek blijkt dat in de laatste periode de naamsbekendheid is afgenomen van 55% in 1996 tot 35% in 1998 bij de inwoners van gemeenten met een projectgroep. Tevens blijkt uit het longitudinaal onderzoek dat de toename van de bekendheid in de derde periode niet groot is geweest. Dit kan worden verklaard door verandering in het aantal uitgevoerde activiteiten. In de eerste projectperiode werden activiteiten door het GGD-projectteam uitgevoerd gericht op de hele regio. In de loop van de eerste en de tweede periode werden veel activiteiten uitgevoerd door de gemeentelijke projectgroepen. In de derde periode werden minder activiteiten opgezet en uitgevoerd. Het aantal uitgevoerde activiteiten heeft direct invloed gehad op de bekendheid van het project. Een vergelijking maken met de bekendheid van andere projecten in Nederland is moeilijk aangezien in deze onderzoeken een andere meetmethode, namelijk het telefonisch interview, wordt gebruikt. Over het algemeen blijkt dat communityprojecten een goede bekendheid genieten. De bekendheid van het project Let op vet Alkmaar was 51%. Men kende deze campagne vooral via massamediale activiteiten, namelijk via tijdschriften, kranten, reclamefolders en via folders en brochures (Hardeman e.a., 1993). Een ander community-project, 'Gezond Bergeyk', was bekend bij 84% van de respondenten, 41% kon zelf de naam van het project noemen en 43% kon dat niet, maar herkende de naam nadat de interviewer deze had genoemd (Van Assema, 1993). De bekendheid van Hartentroef bedroeg na toelichting in een telefonisch interview 19% (Van der Knaap, 1993). In vergelijking met deze resultaten kan de bekendheid van het project in Zuidoost-Drenthe goed genoemd worden Stappen tot gedragsverandering Gedurende de uitvoering van het preventieproject zullen, naast de invloed van de projectactiviteiten zelf, een aantal externe factoren van invloed zijn geweest op veranderingen in kennis, houding en gedrag. Zo zal de invloed van landelijke campagnes bijvoorbeeld massamediale campagnes gericht op stoppen met roken, 55+ in beweging, de landelijke Let op Vet campagne, en dergelijke, ook invloed hebben gehad op de drie groepen in het evaluatieonderzoek. Dit verklaart waarschijnlijk enkele gunstige ontwikkelingen in aandacht voor hart- en vaatziekten en kennis, houding en gedrag ten aanzien van de leefstijlthema s die in alle drie de groepen voorkomen. De invloed van het preventieproject is dan niet sterk genoeg om boven de invloed van landelijke trends uit te komen. In de eerste evaluatie werd een toename van de kennis over leefstijlfactoren gevonden. Uit de latere metingen bij het cross-sectioneel onderzoek over 1993 tot en met 1998 blijkt dat alleen ten aanzien van de totale kennisscore er een 141

24 significante toename is in de GP+ groep. De toename is het sterkst geweest in de eerste projectperiode. In de andere groepen is er geen kennistoename gemeten. Uit het cross-sectioneel onderzoek blijkt een afname van de kennis op te treden in GPgroep over de hele projectperiode. Dat de kennistoename het grootst is geweest in de eerste periode komt waarschijnlijk doordat in de eerste jaren meer activiteiten zijn opgezet en uitgevoerd. Tevens werd in het begin van het project binnen de activiteiten de nadruk gelegd op de eerste stappen tot gedragsverandering, waaronder kennis. Later werd de nadruk meer gelegd op verandering van gedrag en het aandragen van mogelijkheden tot gezond gedrag. De attitude is gemeten aan de hand van een aantal stellingen. In de resultaten zijn gegevens van twee stellingen beschreven. Deze stellingen geven een indicatie van de inschatting van de eigen effectiviteit ten opzichte van het risico op hart- en vaatziekten en hoe personen aankijken tegen preventieprogramma s. Uit het cross-sectioneel onderzoek blijkt dat in beide experimentele groepen een verbetering is opgetreden ten aanzien van de eerste stelling; meer personen vinden dat ze zelf meer kunnen doen aan het voorkomen van hart- en vaatziekten. Uit het longitudinaal onderzoek blijkt deze verbetering ook. Echter deze komt voor bij alle drie groepen, ook bij de controle groep. In de eerste en tweede evaluatie werd een verbetering gevonden van de attitude met name bij inwoners van gemeenten met een projectgroep. In het laatste onderzoek (alleen onder personen die alle metingen hebben meegedaan) blijkt dat er alleen gedurende de periode een verbetering heeft plaatsgevonden. De mening van respondenten over de aandacht voor hart- en vaatziekten is in de loop van het project gewijzigd. Uit de laatste meting blijkt dat men minder gecharmeerd is van aandacht voor het voorkomen van hart- en vaatziekten. Zowel uit het cross-sectioneel als het cross-sectioneel onderzoek blijkt dat een hoger percentage die mate van aandacht overdreven vindt. In de eerdere meting werd gevonden dat met name in gemeenten met een projectgroep men hier minder vaak negatief tegenover stond. Misschien heeft hier de vermindering van het aantal activiteiten in de latere periodes van het project geleid tot een andere mening over het nut van preventie. Intentie is volgens het ASE-model de belangrijkste voorspeller voor verandering van gezondheidsgedrag. De intentie is op eenvoudige wijze nagegaan. Van de vier leefstijlfactoren is gevraagd of men de eigen leefstijl wil veranderen. Uit het longitudinaal onderzoek blijkt dat alleen in de controle regio een significante verbetering is opgetreden ten aanzien van de intentie meer ontspanning te nemen. In de overige groepen bestaan geen verschillen over de hele periode. Uit het crosssectioneel onderzoek blijkt dat ten aanzien van de intentie om minder vet te eten de situatie in de experimentele groepen gunstiger is in vergelijking tot de controlegroep. Vergelijking tussen gemeenten met en gemeenten zonder een lokale groep laat zien dat ten aanzien van de intentie minder vet te eten, meer te bewegen en te stoppen met roken de situatie in de gemeenten met lokale groep gunstiger is. 142

University of Groningen. Evaluatie Zuidoost-Drenthe HARTstikke goed! Vries, Martin

University of Groningen. Evaluatie Zuidoost-Drenthe HARTstikke goed! Vries, Martin University of Groningen Evaluatie Zuidoost-Drenthe HARTstikke goed! Vries, Martin IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please

Nadere informatie

Evaluatie Zuidoost-Drenthe HARTstikke goed! Vries, Martin

Evaluatie Zuidoost-Drenthe HARTstikke goed! Vries, Martin Evaluatie Zuidoost-Drenthe HARTstikke goed! Vries, Martin IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version

Nadere informatie

Effect publieksvoorlichting

Effect publieksvoorlichting Effect publieksvoorlichting Inleiding Om het effect van de voorlichtingsbijeenkomsten te kunnen meten is gevraagd aan een aantal deelnemers aan deze bijeenkomsten om zowel voorafgaand aan de voorlichting

Nadere informatie

Maatschappelijke waardering van Nederlandse Landbouw en Visserij

Maatschappelijke waardering van Nederlandse Landbouw en Visserij Nederlandse Landbouw en Visserij Inhoud 1 Inleiding 03 2 Samenvatting en conclusies landbouw en visserij 3 Maatschappelijke waardering landbouw 09 4 Associaties agrarische sector 13 5 Waardering en bekendheid

Nadere informatie

Meting stoppers-met-roken juli 2008

Meting stoppers-met-roken juli 2008 Grote Bickersstraat 74 1013 KS Amsterdam Postbus 247 1000 AE Amsterdam t 020 522 54 44 f 020 522 53 33 e info@tns-nipo.com www.tns-nipo.com Consumer & Media Rapport Meting stoppers-met-roken juli 2008

Nadere informatie

ALCOHOLKENNIS OVERGEDRAGEN

ALCOHOLKENNIS OVERGEDRAGEN Al cohol kenni s over gedr agen Eval uat i eal cohol voor l i cht i ng doorpeer si ndehor eca ALCOHOLKENNIS OVERGEDRAGEN Evaluatie alcoholvoorlichting door peers in de horeca Juli 2005 INTRAVAL Groningen-Rotterdam

Nadere informatie

RAPPORTAGE. Evaluatie van de Echt stoppen met roken kan met de juiste hulp campagne

RAPPORTAGE. Evaluatie van de Echt stoppen met roken kan met de juiste hulp campagne RAPPORTAGE Evaluatie van de Echt stoppen met roken kan met de juiste hulp campagne Voorwoord In deze rapportage wordt beschreven of de doelstellingen van de Echt stoppen met roken kan met de juiste hulp

Nadere informatie

Meting stoppers-met-roken juni 2008

Meting stoppers-met-roken juni 2008 Grote Bickersstraat 74 1013 KS Amsterdam Postbus 247 1000 AE Amsterdam t 020 522 54 44 f 020 522 53 33 e info@tns-nipo.com www.tns-nipo.com Consumer & Media Rapport Meting stoppers-met-roken juni 2008

Nadere informatie

GfK Group Media RAB Radar- Voorbeeldpresentatie Merk X fmcg. Februari 2008 RAB RADAR. Radio AD Awareness & Respons. Voorbeeldpresentatie Merk X

GfK Group Media RAB Radar- Voorbeeldpresentatie Merk X fmcg. Februari 2008 RAB RADAR. Radio AD Awareness & Respons. Voorbeeldpresentatie Merk X RAB RADAR Radio AD Awareness & Respons Voorbeeldpresentatie Inhoud 1 Inleiding 2 Resultaten - Spontane en geholpen bekendheid - Herkenning radiocommercial en rapportcijfer - Teruggespeelde boodschap -

Nadere informatie

Alcohol(voorlichting): een ander verhaal!

Alcohol(voorlichting): een ander verhaal! Alcohol(voorlichting): een ander verhaal! Resultaten van het evaluatieonderzoek in 2008/2009 Achtergrond De negen gemeenten van West-Friesland, de gemeente Schagen, organisaties in de preventieve gezondheidszorg,

Nadere informatie

Monitoring gebruikerstevredenheid invoering 130 km/h

Monitoring gebruikerstevredenheid invoering 130 km/h TNS Nipo Grote Bickersstraat 74 1013 KS Amsterdam t 020 5225 444 e info@tns-nipo.com www.tns-nipo.com Rapport Monitoring gebruikerstevredenheid invoering 130 km/h Rick Heldoorn & Matthijs de Gier H1630

Nadere informatie

Hoofdstuk 24 Financiële situatie

Hoofdstuk 24 Financiële situatie Hoofdstuk 24 Financiële situatie Samenvatting De gemeente voert diverse inkomensondersteunende maatregelen uit die bedoeld zijn voor huishoudens met een lager inkomen. Zes op de tien Leidenaren zijn bekend

Nadere informatie

Rapport. Roken en Zwangerschap. Jordy van der Steen. B-1272 Juli 2002. Bestemd voor: DEFACTO voor een rookvrije toekomst Den Haag

Rapport. Roken en Zwangerschap. Jordy van der Steen. B-1272 Juli 2002. Bestemd voor: DEFACTO voor een rookvrije toekomst Den Haag nipo het marktonderzoekinstituut Postbus 247 1000 ae Amsterdam Grote Bickersstraat 74 Telefoon (020) 522 54 44 Fax (020) 522 53 33 Email info@nipo.nl Internet www.nipo.nl Rapport Roken en Zwangerschap

Nadere informatie

Deelrapportage "Apotheken door Cliënten Bekeken" Vorige en huidige meting Apotheek Den Hoorn

Deelrapportage Apotheken door Cliënten Bekeken Vorige en huidige meting Apotheek Den Hoorn Deelrapportage "Apotheken door Cliënten Bekeken" Vorige en huidige meting Apotheek Den Hoorn E Inhoud 1. Inleiding en methode 1 1.1. Achtergrond 1 1.2. Doel van het kwaliteitstraject: meten en verbeteren

Nadere informatie

Landelijke peiling Nijmegen 2000. Resultaten eindmeting, januari 2006

Landelijke peiling Nijmegen 2000. Resultaten eindmeting, januari 2006 Resultaten eindmeting, januari 2006 O&S Nijmegen januari 2006 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Onderzoeksresultaten 5 2.1 Eerste gedachte bij de stad Nijmegen 5 2.2 Bekendheid met gegeven dat Nijmegen de

Nadere informatie

Intern rapport: 432. Indien tekst gebruikt wordt voor commerciele doelstellingen dient altijd vooraf schriftelijke toestemming verkregen te zijn.

Intern rapport: 432. Indien tekst gebruikt wordt voor commerciele doelstellingen dient altijd vooraf schriftelijke toestemming verkregen te zijn. Evaluatie voorlichting Nederlandse Brandwonden Stichting Een onderzoek naar het effect van groepsvoorlichting voor ouders van 0-4 jarigen Karin Klein Wolt Paul den Hertog Susanne Nijman Uitgegeven door

Nadere informatie

Rapportage. Keurmerk Klantgericht Verzekeren

Rapportage. Keurmerk Klantgericht Verzekeren Rapportage Keurmerk Klantgericht Verzekeren In opdracht van: Stichting toetsing verzekeraars Datum: 27 januari 2015 Projectnummer: 2014026 Auteurs: Marit Koelman & John Ruiter Index Achtergrond van het

Nadere informatie

Samenvatting (Dutch summary)

Samenvatting (Dutch summary) Parenting Support in Community Settings: Parental needs and effectiveness of the Home-Start program J.J. Asscher Samenvatting (Dutch summary) Ouders spelen een belangrijke rol in de ontwikkeling van kinderen.

Nadere informatie

Hoofdstuk 14 Meeuwenoverlast

Hoofdstuk 14 Meeuwenoverlast Hoofdstuk 14 Meeuwenoverlast Samenvatting Twee derde van alle Leidenaren geeft aan bij hen in de buurt overlast van meeuwen te hebben. Vergeleken met voorgaande jaren is vooral het aandeel bewoners dat

Nadere informatie

Voorbeeldcase RAB RADAR

Voorbeeldcase RAB RADAR Voorbeeldcase RAB RADAR Radio AD Awareness & Respons Private Banking (19725) Inhoud 2 Inleiding Resultaten - Spontane en geholpen merkbekendheid - Spontane en geholpen reclamebekendheid - Herkenning radiocommercial

Nadere informatie

Maatschappelijke waardering van Nederlandse landbouw en visserij

Maatschappelijke waardering van Nederlandse landbouw en visserij Nederlandse landbouw en visserij Inhoud 1 Inleiding 03 2 Samenvatting en conclusies landbouw en visserij 3 Maatschappelijke waardering landbouw 09 4 Associaties agrarische sector 13 5 Waardering en bekendheid

Nadere informatie

Samenvatting 3-meting effectonderzoek integratiecampagne. Onderzoek onder autochtone Nederlanders

Samenvatting 3-meting effectonderzoek integratiecampagne. Onderzoek onder autochtone Nederlanders Samenvatting 3-meting effectonderzoek integratiecampagne Onderzoek onder autochtone Nederlanders Samenvatting 3-meting effectonderzoek integratiecampagne Onderzoek onder autochtonen 1) Integratiecampagne

Nadere informatie

Jongeren en de sociale druk om (niet) te roken

Jongeren en de sociale druk om (niet) te roken Jongeren en de sociale druk om (niet) te roken Veranderingen tussen 1998 en 2005 Cyrille Koolhaas en Dr. Marc Willemsen Dit is een publicatie van STIVORO voor een rookvrije toekomst Correspondentieadres

Nadere informatie

De gegevens die worden gebruikt door de benchmark worden door de gemeente zelf aangeleverd. De burgerpeiling levert een deel van deze gegevens aan.

De gegevens die worden gebruikt door de benchmark worden door de gemeente zelf aangeleverd. De burgerpeiling levert een deel van deze gegevens aan. Burgerpeiling 2013 Eind 2013 is onder 2000 inwoners van de gemeente Noordoostpolder een enquete verspreid ten behoeve van de benchmark waarstaatjegemeente.nl. De enquete vormt een onderdeel van de benchmark.

Nadere informatie

FACTSHEET CONTINU ONDERZOEK ROOKGEWOONTEN 2013

FACTSHEET CONTINU ONDERZOEK ROOKGEWOONTEN 2013 FACTSHEET MAART 2014 FACTSHEET CONTINU ONDERZOEK ROOKGEWOONTEN 2013 KERNPUNTEN Een kwart (25%) van de Nederlandse bevolking vanaf 15 jaar rookt in 2013: 19% rookt dagelijks en 6% niet dagelijks. Het percentage

Nadere informatie

Aantal respondenten 1758 1707 1578 13981 Aantal benaderd 4500 4404 4344 36949

Aantal respondenten 1758 1707 1578 13981 Aantal benaderd 4500 4404 4344 36949 Onderwijs & Kwaliteit Eerste rapportage HBO-Monitor 2013 Op 3 april 2014 zijn de resultaten van de jaarlijkse HBO-monitor (enquête onder afgestudeerden) over 2013 binnengekomen. Het onderzoek betreft studenten

Nadere informatie

Onderzoek Zondagopenstelling Gemeente Borger-Odoorn

Onderzoek Zondagopenstelling Gemeente Borger-Odoorn Onderzoek Zondagopenstelling Gemeente Borger-Odoorn Oktober 2015 2 Management Summary Inleiding Ongeveer een jaar geleden heeft de gemeenteraad van Borger-Odoorn besloten om de winkels in haar gemeente

Nadere informatie

Werkbelevingsonderzoek 2013

Werkbelevingsonderzoek 2013 Werkbelevingsonderzoek 2013 voorbeeldrapport Den Haag, 17 september 2014 Ipso Facto beleidsonderzoek Raamweg 21, Postbus 82042, 2508EA Den Haag. Telefoon 070-3260456. Reg.K.v.K. Den Haag: 546.221.31. BTW-nummer:

Nadere informatie

De Tabakswet. Rapport. Onderzoek naar hinder en schadelijkheid van passief roken, houding t.a.v. en steun voor rookverboden Cyrille Koolhaas

De Tabakswet. Rapport. Onderzoek naar hinder en schadelijkheid van passief roken, houding t.a.v. en steun voor rookverboden Cyrille Koolhaas Grote Bickersstraat 74 13 KS Amsterdam Postbus 247 00 AE Amsterdam t 0 522 54 44 f 0 522 53 33 e info@tns-nipo.com www.tns-nipo.com Rapport De Tabakswet Onderzoek naar hinder en schadelijkheid van passief

Nadere informatie

Een ervaringsdeskundige voor de klas: werkt het? Mail Bas voor het rapport

Een ervaringsdeskundige voor de klas: werkt het? Mail Bas voor het rapport Een ervaringsdeskundige voor de klas: werkt het? Mail Bas voor het rapport Bas van den Putte (s.j.h.m.vandenputte@uva.nl) Tessa Rutten Anneke de Graaf Gert-Jan de Bruijn Een ervaringsdeskundige voor de

Nadere informatie

NOORDZEE EN ZEELEVEN. 2-meting Noordzee-campagne. Februari 2015. GfK 2015 Noordzee en zeeleven Stichting Greenpeace Februari 2015

NOORDZEE EN ZEELEVEN. 2-meting Noordzee-campagne. Februari 2015. GfK 2015 Noordzee en zeeleven Stichting Greenpeace Februari 2015 NOORDZEE EN ZEELEVEN 2-meting Noordzee-campagne Februari 2015 1 Inhoudsopgave 1. Samenvatting 2. Onderzoeksverantwoording 3. Onderzoeksresultaten 4. Contact 2 1. Samenvatting 3 Samenvatting Houding t.a.v.

Nadere informatie

Landelijke peiling Nijmegen Resultaten tussenmeting, begin juli 2005

Landelijke peiling Nijmegen Resultaten tussenmeting, begin juli 2005 Resultaten tussenmeting, begin juli 2005 O&S Nijmegen 13 juli 2005 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Onderzoeksresultaten 5 2.1 Eerste gedachte bij de stad Nijmegen 5 2.2 Bekendheid met gegeven dat Nijmegen

Nadere informatie

Gemeentelijke Dienstverlening. Omnibus 2009

Gemeentelijke Dienstverlening. Omnibus 2009 Gemeentelijke Dienstverlening Omnibus 2009 Afdeling O&S Februari 2009 2 Samenvatting Inwoners vinden dat de gemeente haar dienstverlening heeft verbeterd De inwoners van s-hertogenbosch beoordelen de gemeentelijke

Nadere informatie

Meting stoppers-met-roken januari 2009

Meting stoppers-met-roken januari 2009 Grote Bickersstraat 74 1013 KS Amsterdam Postbus 247 1000 AE Amsterdam t 020 522 54 44 f 020 522 53 33 e info@tnsnipo.com www.tnsnipo.com Consumer & Media Rapport Meting stoppersmetroken januari 2009 Meting

Nadere informatie

1 Opzet tabellenboek, onderzoeksopzet en respondentkenmerken

1 Opzet tabellenboek, onderzoeksopzet en respondentkenmerken 1 Opzet tabellenboek, onderzoeksopzet en respondentkenmerken 1.1 Opzet tabellenboek Dit tabellenboek geeft een uitgebreid overzicht van de uitkomsten van de Leefbaarheidsmonitor 2004. Het algemene rapport,

Nadere informatie

IMPACTMETING VAN MONEYMATTERS

IMPACTMETING VAN MONEYMATTERS IMPACTMETING VAN MONEYMATTERS IMPACTMETING VAN MONEYMATTERS - eindrapport - Y. Bleeker MSc (Regioplan) dr. M. Witvliet (Regioplan) dr. N. Jungmann (Hogeschool Utrecht) Regioplan Jollemanhof 18 1019 GW

Nadere informatie

INFOKAART OUDEREN EN ROKEN

INFOKAART OUDEREN EN ROKEN INFOKAART OUDEREN EN ROKEN Roken Roken is de risicofactor die de meeste sterfte en het meeste gezondheidsverlies met zich brengt en zodoende ook zorgt voor veel verlies aan kwaliteit van leven (1). Vijftien

Nadere informatie

Hoofdstuk 8 Kenmerken van de thuisomgeving

Hoofdstuk 8 Kenmerken van de thuisomgeving Hoofdstuk 8 Kenmerken van de thuisomgeving De relatie tussen leesvaardigheid en de ervaringen die een kind thuis opdoet is in eerder wetenschappelijk onderzoek aangetoond: ouders hebben een grote invloed

Nadere informatie

Samenvatting 3-meting effectonderzoek integratiecampagne. Onderzoek onder allochtone Nederlanders

Samenvatting 3-meting effectonderzoek integratiecampagne. Onderzoek onder allochtone Nederlanders Samenvatting 3-meting effectonderzoek integratiecampagne Onderzoek onder allochtone Nederlanders Samenvatting 3-meting effectonderzoek integratiecampagne Onderzoek onder allochtonen 1) Integratiecampagne

Nadere informatie

Rapport Consumentenonderzoek 2016 Keurmerk Klantgericht Verzekeren

Rapport Consumentenonderzoek 2016 Keurmerk Klantgericht Verzekeren Rapport Consumentenonderzoek 2016 Keurmerk Klantgericht Verzekeren Stichting toetsing verzekeraars Datum: 8 februari 2016 Projectnummer: 2015522 Auteur: Marit Koelman Inhoud 1 Achtergrond onderzoek 3 2

Nadere informatie

Interactief bestuur. Omnibus 2015

Interactief bestuur. Omnibus 2015 Interactief bestuur Omnibus 2015 O&S April 2016 Samenvatting In september/oktober 2015 is door de afdeling Onderzoek & Statistiek van de gemeente s- Hertogenbosch een omnibusonderzoek gehouden. In dit

Nadere informatie

Beschrijving resultaten onderzoek biseksualiteit AmsterdamPinkPanel Oktober 2014 Joris Blaauw

Beschrijving resultaten onderzoek biseksualiteit AmsterdamPinkPanel Oktober 2014 Joris Blaauw Beschrijving resultaten onderzoek biseksualiteit AmsterdamPinkPanel Oktober 2014 Joris Blaauw Dit document beschrijft kort de bevindingen uit het onderzoek over biseksualiteit van het AmsterdamPinkPanel.

Nadere informatie

Bekendheid Norm Gezond Bewegen

Bekendheid Norm Gezond Bewegen Bewonersonderzoek 2013 gemeente Deventer onderdeel Sport Nationale Norm Gezond Bewegen De Nationale Norm Gezond Bewegen is in 2013 bij 55% van de Deventenaren bekend. Dit percentage was in 2011 licht hoger

Nadere informatie

Samenvatting 2-meting effectonderzoek integratiecampagne. Onderzoek onder allochtone Nederlanders

Samenvatting 2-meting effectonderzoek integratiecampagne. Onderzoek onder allochtone Nederlanders Samenvatting 2-meting effectonderzoek integratiecampagne Onderzoek onder allochtone Nederlanders Samenvatting 2-meting effectonderzoek integratiecampagne Onderzoek onder allochtonen 1) Integratiecampagne

Nadere informatie

Hondenbeleid Deventer Eindmeting

Hondenbeleid Deventer Eindmeting Hondenbeleid Deventer Eindmeting Januari 2011 Uitgave : Team Kennis en Verkenning Naam : Jasper Baks Telefoonnummer : 694229 Mail : jr.baks@deventer.nl Strategische Ontwikkeling 1 Inhoud Algemene samenvatting

Nadere informatie

Rapport monitor Opvang asielzoekers. week 44 t/m Onderzoek naar houding van Nederlanders t.a.v. de opvang van asielzoekers.

Rapport monitor Opvang asielzoekers. week 44 t/m Onderzoek naar houding van Nederlanders t.a.v. de opvang van asielzoekers. Rapport monitor Opvang asielzoekers week 44 t/m 47 2015 Onderzoek naar houding van Nederlanders t.a.v. de opvang van asielzoekers 23 november 2015 Projectnummer: 20645 Inhoudsopgave Voorwoord Samenvatting

Nadere informatie

Draagvlakmonitor huisvesting vluchtelingen. Rapportage derde meting juni 2016

Draagvlakmonitor huisvesting vluchtelingen. Rapportage derde meting juni 2016 Draagvlakmonitor huisvesting vluchtelingen Rapportage derde meting juni 2016 Introductie Waarom dit onderzoek? Zijn Nederlanders de afgelopen maanden anders gaan denken over de opvang van vluchtelingen

Nadere informatie

Gemeente Roosendaal. Cliëntervaringsonderzoek Wmo over Onderzoeksrapportage. 26 juni 2017

Gemeente Roosendaal. Cliëntervaringsonderzoek Wmo over Onderzoeksrapportage. 26 juni 2017 Gemeente Cliëntervaringsonderzoek Wmo over 2016 Onderzoeksrapportage 26 juni 2017 DATUM 26 juni 2017 Dimensus Beleidsonderzoek Wilhelminasingel 1a 4818 AA Breda info@dimensus.nl www.dimensus.nl (076) 515

Nadere informatie

Evaluatie Back to Basics: De Nieuwe Koers

Evaluatie Back to Basics: De Nieuwe Koers Evaluatie Back to Basics: De Nieuwe Koers nderzoek uitgevoerd in opdracht van: Gemeente Goirle DIMENSUS beleidsonderzoek April 2012 Projectnummer 488 Het onderzoek De gemeente Goirle is eind april 2010

Nadere informatie

Water uit de kraan laten doorlopen of niet? Onderzoek naar het effect van de zomercampagne waterkwaliteit

Water uit de kraan laten doorlopen of niet? Onderzoek naar het effect van de zomercampagne waterkwaliteit Water uit de kraan laten doorlopen of niet? Onderzoek naar het effect van de zomercampagne waterkwaliteit Index 1. Oasen en de campagne 3 2. Samenvatting en conclusie 6 3. Resultaten onderzoek 10 4. Onderzoeksverantwoording

Nadere informatie

- 172 - Prevention of cognitive decline

- 172 - Prevention of cognitive decline Samenvatting - 172 - Prevention of cognitive decline Het percentage ouderen binnen de totale bevolking stijgt, en ook de gemiddelde levensverwachting is toegenomen. Vanwege deze zogenaamde dubbele vergrijzing

Nadere informatie

hoofdstuk 1 hoofdstuk 2 hoofdstuk 3

hoofdstuk 1 hoofdstuk 2 hoofdstuk 3 SAMENVATTING Dit proefschrift is gewijd aan Bouwen aan Gezondheid : een onderzoek naar de effectiviteit van een leefstijlinterventie voor werknemers in de bouwnijverheid met een verhoogd risico op hart

Nadere informatie

risicocommunicatie, planning & mechanismen van gezondheidsgedragsverandering in een populatie met een verhoogd risico op hart- en vaatziekten

risicocommunicatie, planning & mechanismen van gezondheidsgedragsverandering in een populatie met een verhoogd risico op hart- en vaatziekten risicocommunicatie, planning & mechanismen van gezondheidsgedragsverandering in een populatie met een verhoogd risico op hart- en vaatziekten Hart- en vaatziekten vormen een grote bedreiging voor de volksgezondheid.

Nadere informatie

Onderzoek TNS NIPO naar thuiswinkelgedrag en de bekendheid van het Thuiswinkel Waarborg in Nederland

Onderzoek TNS NIPO naar thuiswinkelgedrag en de bekendheid van het Thuiswinkel Waarborg in Nederland Onderzoek TNS NIPO naar thuiswinkelgedrag en de bekendheid van het Thuiswinkel Waarborg in Nederland In april 2013 heeft TNS NIPO in opdracht van Thuiswinkel.org een herhalingsonderzoek uitgevoerd naar

Nadere informatie

Samenvatting (Dutch summary)

Samenvatting (Dutch summary) De SMOKE studie Achtergrond Chronisch obstructief longlijden, ook wel Chronic Obstructive Pulmonary Disease (COPD) genoemd, word gezien als een wereldwijd gezondheidsprobleem. Ten gevolge van onder andere

Nadere informatie

trntrtrtr V td L O\'ERLASTMETINGEN IN DE GRAVII\TNESTEEG EN OMGEVING

trntrtrtr V td L O\'ERLASTMETINGEN IN DE GRAVII\TNESTEEG EN OMGEVING trntrtrtr V td L O\'ERLASTMETINGEN IN DE GRAVII\TNESTEEG EN OMGEVING : COLOFON St. INTRAVAL Postadres: Postbus 1781 9701 BT Groningen E-mail info@intraval.nl Kantoor Groningen: Kantoor Rotterdam: St. Jansstraat

Nadere informatie

Preventie van pesten op basisscholen volgens de PRIMA antipestmethode

Preventie van pesten op basisscholen volgens de PRIMA antipestmethode Preventie van pesten op basisscholen volgens de PRIMA antipestmethode Auteurs: A. van Dorst, K. Wiefferink, E. Dusseldorp, F. Galindo Garre, M. Crone, Th. Paulussen; TNO, Leiden. Uit het in 2008 afgesloten

Nadere informatie

S a m e n v a t t i n g 149. Samenvatting

S a m e n v a t t i n g 149. Samenvatting S a m e n v a t t i n g 149 Samenvatting 150 S a m e n v a t t i n g Dit proefschrift richt zich op de effectiviteit van een gezinsgerichte benadering (het DMOgespreksprotocol, gebruikt binnen het programma

Nadere informatie

53% 47% 51% 54% 54% 53% 49% 0% 25% 50% 75% 100% zeer moeilijk moeilijk komt net rond gemakkelijk zeer gemakkelijk

53% 47% 51% 54% 54% 53% 49% 0% 25% 50% 75% 100% zeer moeilijk moeilijk komt net rond gemakkelijk zeer gemakkelijk 30 FINANCIËLE SITUATIE In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de financiële situatie van de Leidse burgers. In de enquête wordt onder andere gevraagd hoe moeilijk of gemakkelijk men rond kan komen met het

Nadere informatie

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 SAMENVATTING 117 Pas kortgeleden is aangetoond dat ADHD niet uitdooft, maar ook bij ouderen voorkomt en nadelige gevolgen kan hebben voor de patiënt en zijn omgeving. Er is echter weinig bekend over de

Nadere informatie

Factoren in de relatie tussen angstige depressie en het risico voor hart- en vaatziekten

Factoren in de relatie tussen angstige depressie en het risico voor hart- en vaatziekten Factoren in de relatie tussen angstige depressie en het risico voor hart- en vaatziekten In dit proefschrift werd de relatie tussen depressie en het risico voor hart- en vaatziekten onderzocht in een groep

Nadere informatie

CLIËNTERVARINGSONDERZOEK

CLIËNTERVARINGSONDERZOEK CLIËNTERVARINGSONDERZOEK Huishoudelijke Hulp Gemeente Loppersum Wmo Support Datum: 15 maart 2017 Versie: Definitief 1 Inhoudsopgave 2 Inleiding... 3 2.1 Waarom huisbezoeken?... 3 2.2 Leeswijzer... 3 3

Nadere informatie

Uitkomsten cliëntervaringsonderzoek Wmo 2015

Uitkomsten cliëntervaringsonderzoek Wmo 2015 Uitkomsten cliëntervaringsonderzoek Wmo 2015 1. Algemeen In het Westerkwartier is het cliëntervaringsonderzoek Wmo over 2015 afgerond en zijn de resultaten hiervan inmiddels bekend. In 18 van de 23 Groningse

Nadere informatie

Bijlage 1. Benadering en respons ten tijde van de tweede meting

Bijlage 1. Benadering en respons ten tijde van de tweede meting Bijlage 1. Benadering en respons ten tijde van de tweede meting Benadering van deelnemers Deelnemers aan de cohortstudie werden bij het tweede interview benaderd volgens een zogenaamd benaderingsprotocol,

Nadere informatie

Tabak, cannabis en harddrugs

Tabak, cannabis en harddrugs JONGERENPEILING 0 ZUID-HOLLAND NOORD De jongerenpeiling heeft als doel om periodiek op systematische wijze ontwikkelingen in gezondheid en gewoonten van jongeren in kaart te brengen. Dit is het eerste

Nadere informatie

Onderzoek Passend Onderwijs

Onderzoek Passend Onderwijs Rapportage Onderzoek passend onderwijs In samenwerking met: Algemeen Dagblad Contactpersoon: Ellen van Gaalen Utrecht, augustus 2015 DUO Onderwijsonderzoek drs. Liesbeth van der Woud drs. Tanya Beliaeva

Nadere informatie

Ongezond gedrag op vijf leefstijlaspecten

Ongezond gedrag op vijf leefstijlaspecten Nationale Leefstijlbarometer / P.13 Ongezond gedrag op vijf leefstijlaspecten Gezond / ongezond gedrag voor wat betreft alcohol, bewegen, gewicht, roken en voeding Mix van prescriptieve en descriptieve

Nadere informatie

Het belang van begeleiding

Het belang van begeleiding Het belang van begeleiding Langdurig zieke werknemers 9 en 18 maanden na ziekmelding vergeleken Lone von Meyenfeldt Philip de Jong Carlien Schrijvershof Dit onderzoek is financieel mogelijk gemaakt door

Nadere informatie

Herhaalmeting Kennis over de AOW-partnertoeslag

Herhaalmeting Kennis over de AOW-partnertoeslag Herhaalmeting Kennis over de AOW-partnertoeslag Een internetonderzoek in opdracht van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Uitgevoerd door: Intomart GfK bv Projectnummer: 21095 Datum: 28-5-

Nadere informatie

Rapportage Dagbesteding en Vervoer. www.triqs.nl

Rapportage Dagbesteding en Vervoer. www.triqs.nl Rapportage Dagbesteding en Vervoer Versie 1.0.0 Juli 2012 Drs. J.J. Laninga DBV2.0 www.triqs.nl VOORWOORD Met genoegen bieden wij u hierbij de rapportage aan over de uitgevoerde meting. Deze rapportage

Nadere informatie

Ontwikkeling werkdruk in het onderwijs 1999-2003

Ontwikkeling werkdruk in het onderwijs 1999-2003 Ontwikkeling werkdruk in het onderwijs 1999-2003 Eindrapport Een onderzoek in opdracht van het Vervangingsfonds Frank Schoenmakers Rob Hoffius B3060 Leiden, 21 juni 2005 Inhoudsopgave 1 Inleiding 4 2 Verantwoording:

Nadere informatie

Eenzaamheid in Nederland Coalitie Erbij

Eenzaamheid in Nederland Coalitie Erbij Eenzaamheid in Nederland Coalitie Erbij Juli TNS NIPO Natascha Snel Suzanne Plantinga Inhoud Conclusies en aanbevelingen 3 1 Inleiding en onderzoeksdoel 6 2 Eenzaamheid in Nederland 9 3 Kennis: bekendheid

Nadere informatie

Kerncijfers leefstijlmonitor seksuele gezondheid 2016

Kerncijfers leefstijlmonitor seksuele gezondheid 2016 Kerncijfers leefstijlmonitor seksuele gezondheid 2016 Over welke cijfers hebben we het? In Nederland worden gegevens over de leefstijl van de bevolking verzameld door meerdere thema-instituten die elk

Nadere informatie

Samenvatting. Opvoeding en thuis omgeving als aangrijpingspunten in de preventie van overgewicht bij kinderen: resultaten van de ChecKid studie

Samenvatting. Opvoeding en thuis omgeving als aangrijpingspunten in de preventie van overgewicht bij kinderen: resultaten van de ChecKid studie Opvoeding en thuis omgeving als aangrijpingspunten in de preventie van overgewicht bij kinderen: resultaten van de ChecKid studie Overgewicht is een snel groeiend wereldwijd probleem en is geassocieerd

Nadere informatie

Evaluatie Diving Cup. Effecten op Sportparticipatie. Jan van Houthof AJ Amsterdam T

Evaluatie Diving Cup. Effecten op Sportparticipatie. Jan van Houthof AJ Amsterdam T Evaluatie Diving Cup Effecten op Sportparticipatie Jan van Houthof 6 1065 AJ Amsterdam T 06 24512991 marije@bureaubeweeg.nl www.bureaubeweeg.nl 1 Samenvatting In deze rapportage worden de resultaten besproken

Nadere informatie

Inbraakpreventie in Westfriesland

Inbraakpreventie in Westfriesland Inbraakpreventie in Westfriesland uitkomsten van een peiling onder inwoners Westfriese gemeenten Juni 2014 Belangrijkste uitkomsten Risico-perceptie De zes gemeenten die deel uit maken van het politiedistrict

Nadere informatie

EFFECTEN VAN DE WEEKEND- SCHOOL VAN STICHTING WITTE TULP. - eindrapport - dr. Marga de Weerd. Amsterdam, november 2009

EFFECTEN VAN DE WEEKEND- SCHOOL VAN STICHTING WITTE TULP. - eindrapport - dr. Marga de Weerd. Amsterdam, november 2009 EFFECTEN VAN DE WEEKEND- SCHOOL VAN STICHTING WITTE TULP - eindrapport - dr. Marga de Weerd Amsterdam, november 2009 Regioplan Beleidsonderzoek Nieuwezijds Voorburgwal 35 1012 RD Amsterdam Tel.: +31 (0)20-5315315

Nadere informatie

Alleen-Pinnen-Monitor

Alleen-Pinnen-Monitor 1 Alleen-Pinnen-Monitor Perceptie van alleen-pinnen kassa s 2 e meting Erwin Boom & Markus Leineweber, 11 september 2012 Uitgevoerd in opdracht van de Betaalvereniging Nederland en Stichting BEB Vertrouwelijk

Nadere informatie

gegevens analyseren Welk onderzoekmodel gebruik je? Quasiexperiment ( 5.5) zonder controle achtergronden

gegevens analyseren Welk onderzoekmodel gebruik je? Quasiexperiment ( 5.5) zonder controle achtergronden een handreiking 71 hoofdstuk 8 gegevens analyseren Door middel van analyse vat je de verzamelde gegevens samen, zodat een overzichtelijk beeld van het geheel ontstaat. Richt de analyse in de eerste plaats

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Het aantal mensen met een gestoorde nierfunctie is de afgelopen decennia sterk toegenomen. Dit betekent dat er steeds meer mensen moeten dialyseren of een niertransplantatie moeten

Nadere informatie

Een onderzoek onder afval- en reinigingsmanagers in Nederland

Een onderzoek onder afval- en reinigingsmanagers in Nederland Grote Bickersstraat 74 1013 KS Amsterdam Postbus 247 1000 AE Amsterdam t 020 522 54 44 f 020 522 53 33 e info@tns-nipo.com www.tns-nipo.com Samenvatting Zwerfafval anno 2005 Een onderzoek onder afval-

Nadere informatie

Veranderingen in middelengebruik onder Nederlandse scholieren: samenhang met schoolniveau

Veranderingen in middelengebruik onder Nederlandse scholieren: samenhang met schoolniveau Marlous Tuithof, Saskia van Dorsselaer, Karin Monshouwer Veranderingen in middelengebruik onder Nederlandse scholieren: samenhang met schoolniveau Kernpunten Roken Sinds 23 is de prevalentie van roken

Nadere informatie

Waarschuwende teksten op sigarettenpakjes

Waarschuwende teksten op sigarettenpakjes nipo het marktonderzoekinstituut Postbus 247 00 ae Amsterdam Grote Bickersstraat 74 Telefoon (020) 522 54 44 Fax (020) 522 53 33 E-mail info@nipo.nl Internet www.nipo.nl NIPO het marktonderzoekinstituut

Nadere informatie

Grafiek 26.1a Het vóórkomen van verschillende vormen van discriminatie in Leiden volgens Leidenaren, in procenten 50% 18% 19% 17% 29%

Grafiek 26.1a Het vóórkomen van verschillende vormen van discriminatie in Leiden volgens Leidenaren, in procenten 50% 18% 19% 17% 29% 26 DISCRIMINATIE In dit hoofdstuk wordt ingegaan op het vóórkomen en melden van discriminatie in Leiden en de bekendheid van en het contact met het Bureau Discriminatiezaken. Daarnaast komt aan de orde

Nadere informatie

Aan de gemeenteraad van Nijmegen. Geachte leden van de raad,

Aan de gemeenteraad van Nijmegen. Geachte leden van de raad, Ingekomen stuk D5 (PA 2 juli 2008) Aan de gemeenteraad van Nijmegen Korte Nieuwstraat 6 6511 PP Nijmegen Telefoon (024) 329 91 11 Telefax (024) 323 93 34 E-mail gemeente@nijmegen.nl Postadres Postbus 9105

Nadere informatie

Onderzoek Inwonerspanel: Geinbeat (Cityplaza) Festival

Onderzoek Inwonerspanel: Geinbeat (Cityplaza) Festival 1 (12) Onderzoek Inwonerspanel: Auteur Tineke Brouwers Respons onderzoek Op 26 maart kregen de panelleden van 18 jaar en ouder (1.155 personen) een e-mail met de vraag of zij digitaal een vragenlijst over

Nadere informatie

Onderzoek in het kader van de 100 ste editie van de Internationale Vierdaagse Afstandsmarsen Nijmegen. Nienke Lammertink en Koen Breedveld

Onderzoek in het kader van de 100 ste editie van de Internationale Vierdaagse Afstandsmarsen Nijmegen. Nienke Lammertink en Koen Breedveld NEDERLANDERS OVER DE VIERDAAGSE Onderzoek in het kader van de 100 ste editie van de Internationale Vierdaagse Afstandsmarsen Nijmegen Nienke Lammertink en Koen Breedveld Mei 2016 1 Nederlanders over de

Nadere informatie

Leidenincijfers Beleidsonderzoek draagt bij aan de kwaliteit van beleid en besluitvorming

Leidenincijfers Beleidsonderzoek draagt bij aan de kwaliteit van beleid en besluitvorming incijfers Beleidsonderzoek draagt bij aan de kwaliteit van beleid en besluitvorming Uitkomsten GGD-gezondheidspeiling 2016 Gezondheid van aren BELEIDSONDERZOEK 071-516 5123 I info@leidenincijfers.nl I

Nadere informatie

Samenvatting 2-meting effectonderzoek integratiecampagne. Onderzoek onder autochtone Nederlanders

Samenvatting 2-meting effectonderzoek integratiecampagne. Onderzoek onder autochtone Nederlanders Samenvatting 2-meting effectonderzoek integratiecampagne Onderzoek onder autochtone Nederlanders Samenvatting 2-meting effectonderzoek integratiecampagne Onderzoek onder autochtonen 1) Integratiecampagne

Nadere informatie

Houding van ouders ten aanzien van het rookgedrag van jongeren van jaar

Houding van ouders ten aanzien van het rookgedrag van jongeren van jaar Grote Bickersstraat 74 1013 KS Amsterdam Postbus 247 1000 AE Amsterdam t 020 522 54 44 f 020 522 53 33 e info@tns-nipo.com www.tns-nipo.com Consumer & Media Rapport Houding van ouders ten aanzien van het

Nadere informatie

Samenvatting en conclusies

Samenvatting en conclusies Samenvatting en conclusies Inleiding In het kader van de Monitor en evaluatie Tweede Fase HAVO / VWO heeft het ITS voor het Ministerie van OCenW, directie voortgezet onderwijs, onderzoek gedaan in het

Nadere informatie

Klanttevredenheidsonderzoek Warmtenet (2015)

Klanttevredenheidsonderzoek Warmtenet (2015) Klanttevredenheidsonderzoek Warmtenet (2015) In het voorjaar van 2015 is een tevredenheidsonderzoek onder de particuliere klanten van Warmtenet Hengelo gehouden. Aan alle particuliere klanten van Warmtenet

Nadere informatie

Hoofdstuk 1. Inleiding.

Hoofdstuk 1. Inleiding. 159 Hoofdstuk 1. Inleiding. Huisartsen beschouwen palliatieve zorg, hoewel het maar een klein deel van hun werk is, als een belangrijke taak. Veel ongeneeslijk zieke patiënten zijn het grootse deel van

Nadere informatie

Digitale dienstverlening van de overheid

Digitale dienstverlening van de overheid G E S P O T Digitale dienstverlening van de overheid Rekenkamers en rekenkamercommissies doen gezamenlijk onderzoek tijdens Spotdag Rekenkamer(commissie)s doen wel vaker gezamenlijk onderzoek. Maar samen

Nadere informatie

ROOKGEDRAG IN BELGIË 2014

ROOKGEDRAG IN BELGIË 2014 ROOKGEDRAG IN BELGIË 2014 Een rapport aan Stichting tegen Kanker GfK Belgium 2014 Rookgedrag in België 20 August 2014 1 Inleiding: Achtergrond en doelstellingen Onderzoeksmethode GfK Belgium 2014 Rookgedrag

Nadere informatie

International Tobacco Control (ITC) policy evaluation project Evaluatie In iedere roker zit een stopper campagne Tweede nameting

International Tobacco Control (ITC) policy evaluation project Evaluatie In iedere roker zit een stopper campagne Tweede nameting International Tobacco Control (ITC) policy evaluation project Evaluatie In iedere roker zit een stopper campagne Tweede nameting Den Haag, oktober 2009 Drs. Gera Nagelhout, Universiteit Maastricht Dr.

Nadere informatie

BedrijfsGezondheidsIndex 2007

BedrijfsGezondheidsIndex 2007 BedrijfsGezondheidsIndex 2007 Oudere werknemers zijn vitaler Oudere werknemers zijn vitaler en ervaren een betere mentale gezondheid dan hun jongere collega s. Dit komt mede doordat ze een gezondere leefstijl

Nadere informatie

Mondgezondheidsrapport

Mondgezondheidsrapport Mondgezondheidsrapport sensibiliseringproject Glimlachen.be 2014 Effectevaluatie van een 4-jaar longitudinaal sensibiliseringproject in scholen in Vlaanderen Samenvatting J Vanobbergen Glimlachen - Souriez

Nadere informatie

Is jouw maand ook altijd iets te lang? Onderzoek Jongerenpanel Tilburg

Is jouw maand ook altijd iets te lang? Onderzoek Jongerenpanel Tilburg Is jouw maand ook altijd iets te lang? Onderzoek Jongerenpanel Tilburg Onderzoek uitgevoerd in opdracht van: Gemeente Tilburg DIMENSUS beleidsonderzoek December 2012 Projectnummer 507 Inhoudsopgave Samenvatting

Nadere informatie

AFM Consumentenmonitor Q3 2009 Kredietwaarschuwingszin

AFM Consumentenmonitor Q3 2009 Kredietwaarschuwingszin AFM Consumentenmonitor Q3 009 Kredietwaarschuwingszin GfK Michel van der List Marcel Cools/ Niek Damen Indeling Rapportage Kredietwaarschuwingszin 1 Onderzoeksverantwoording Kennisvragen Kredietwaarschuwingszin

Nadere informatie