Ciencia y technologia. Basisveiligheid

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Ciencia y technologia. Basisveiligheid"

Transcriptie

1 Ciencia y technologia Basisveiligheid 1

2 Inhoud blz. 1.0 Arbeidsomstandighedenwetgeving Ontwikkeling van de arbeidsomstandigheden Huidigestand van zaken Het Arbobesluit De Arboregeling Overige decumentatie De Beleidsregel AI-bladen De Arbowet Doel van de Arbowet Uitgangspunten van de Arbowet Plichten en Rechten Algemene verplichtingen van de werkgever Algemene verplichtingen van de werknemer Het recht van de werkonderbreking Voorkomen van gevaar voor andere personen dan 13 werknemers 3.0 Toezichthoudende en deskandige instanties 3.1 De Arbeidsinspectie Arbodienst Risico, ongeval, veiligheid en preventie 4.1 Het begrip risico Risicofactoren in de werksituatie De aard van het werk Kennis en vakbekwamheid Mentaliteit De werkplek Welzijn Middelen Het begrip ongeval Letsel en ongeval als schakels in een keten Veiligheid Ongevallenpreventie Hoe te handelen bij ongevallen 5.1 Ongevallen met ernstig letsel Ongevallen zonder ernstig letsel Bijna-ongevallen Lering uit ongevallen Melding ongeval Gevaarlijke stoffen Vergiftiging Wijze van opname in het lichaam Opname via de spijsverteringsorganen Opname via de gave huid Opname via een open wond Opname via de ademhalingsorganen 27 2

3 7.2 Factoren die de vergiftiging bevorderen Maatregelen Soorten gevaarlijke stoffen 9.1 Zuren en logen (basen) Organische oplosmiddelen Cyclische verbindingen Metalen Koolmonoxide Verven en laken Asbest Etikettering; bijzondere gevaren en veiligheidsaanbevelingen 10.1 Etikettering Gevaarssymbolen Bijzondere gevaren en veiligheidsaanbevelingen Andere labels en borden Opslag van gevaarlijke stiffen Blootstelling 11.1 Zuurstof De verspreiding van een gas of damp in de ruimte Soorten van vergiftiging (effect) Persoonlijke hygiene Maximaal aanvaarde concentraties op de werkplek De reukwaarneming Meten Het gebruik van chemiekaarten De gevarendiamant Brand en Explosies Het verbrandingsproces Gasbrand Vloeistofbrand Vaste-stofbrand Explosiegrenzen Theorie van het blussen Blusstoffen Water (of stoom) Koolstofdioxide (CO 2 ) Schuim Poeder AFFF Zand Halon (BCF) Kleine blusmiddelen Brand- en explosiegevaar Hoe te handelen bij brand Persoonlijke veiligheid Werkvergunningen Soorten werkvergunning

4 25.0 Steekflenzen Besloten ruimten Risico s bij werkzaamheden in besloten ruimten Brand- en explosiegevaar Verstikking Vergiftigingsgevaar Gevaar voor elektrocutie Organisatorische maatregelen 28.1 Organisatorische maatregelen Toezicht en verblijfduur Werkvergunning besloten ruimte Meten van gevaarlijke stoffen in de werkruimte Maatregelen tijdens de werkzaamheden 30.1 Algemene maatregelen Ventileren Las- en snijwerkzaamheden Aanbrengen van verfproducten Toe te passen apparatuur en materieel Persoonlijke beschermingsmiddelen Het werken met machines Boormachines Koel- en snijolie bij verspanende bewerking Vast opgestelde slijpmachines Houtbewerkingsmachines Cirkelzaagmachines Het werken met handgereedschappen Handwerktuigen Pneumatisch handgereedschap Handslijpmachines, doorslijp- en afbraamschijven Beveiligingen op machines Risico s en beheermaatregelen van electriciteit 35.1 Risico s en ongevalsoorzaken Stroomdoorgang door het menselijk lichaam Verwondingen door vuurverschijnselen Letsel bij een val door een elektrische schok Brand en explosive door elektrische stroom Statische elektriciteit NEN Elektrotechnisch deskundigen Niet elektrotechnisch deskundigen Veiligheidsaarding Beveiligingsmaatregelen Elektrisch lassen Fysieke afscherming Methoden van veilig stellen Functie en beperking van aardschakelaars Tijdelijk elektrotechnisch materiel 90 4

5 35.7 Elektrisch handgereedschap Keuze van aansluitpunt Controle van elektrotechnisch materieel Veilig gebruik van verlengkabels en kabelhaspels Hijsen Hijskranen Hijsgereedschappen Oogbouten Takels Kettingwerk, kabels en touw ect Kettingwerk Kettingen Stroppen en lengen Touw Staalkabels Hijsjukken Hijsbanden Vorkheftruck Tillen Struikelen, uitglijden en verstappen Achtergronden Wegnemen van de risico s bij het lopen Markeren van risico s bij het lopen Beheersen van risico s bij het lopen Behandelen van letsel Werken op hoogte Ladders Soorten ladders Aandachtspunten bij gebruik van ladders Veilig gebruik van een ladder Onderhoud Staande, stalen steigers Veilig werken met steigers Hangsteigers Veiligheidsvoorschriften Algemene veiligheidswenken Rolsteigers Opbouwen van de rolsteiger Veilig werken met de rolsteiger Hoogwerkers Controle en uitgifte Gebruiksvoorschriften Werkbakken, ingericht voor personen Risico s Veilig gebruik 121 5

6 46.0 Veilig werken op hellende en platte daken Hellende daken Platte daken Wand- en vloeropeningen Persoonlijke Beschermingsmiddelen Waarom persoonlijke beschermingsmiddelen? Wat kunnen we van PBM verwachten? Keuze juiste persoonlijke beschermingsmiddelen Soorten persoonlijke beschermingsmiddelen Oogbescherming Normale veiligheidsbrillen Ruimzichtbrillen (overzetbrillen) Gelaatsscherm Lasbrillen en laskappen Adembescherming Stofmaskers ( FFP1, FFP2 ) Halfgelaatsmaskers Volgelaatsmaskers Soorten filters Verseluchtmasker Ademluchtmasker Gehoorbescherming Wanneer dient gehoorbescherming toegepast te worden Welke gehoorbeschermingsmiddelen Hoofdbescherming Handbescherming Voetbescherming Veiligheidschoenen Veiligheidslaarzen Beschermende kleding Valbeveiliging Harnasgordel Valbeveiligingsapparaten Remchute Non-chute PBM s en de Arbowet 138 Bijlagen Pictogrammen 6

7 1.0 Arbeidsomstandighedenwetgeving Daar waar mensen werken, hebben zij te maken met arbeidsomstandigheden. Onder arbeidsomstandigheden verstaan wij: de veiligheid; de gezondheid; het welzijn tijdens het werk. 1.1 Ontwikkeling van de arbeidsomstandighedenwetgeving ln 1919 werd de Arbeidswet van kracht. Deze wet bevatte een verbod op alle kinderarbeid en verderbepalingen over arbeids- en rusttijden. De Arbeidswet is in 1995 vervangen door de Arbeidstijdenwet. De Veiligheidswet, die in 1934 van kracht werd, gold voor fabrieken en werkplaatsen, agrarische bedrijven en de binnenvaart. Bovendien werden bepalingen van kracht voor elektrische leidingen en toestellen en voor het omgaan met gevaarlijke straling. ln 1980 is een deel van de Veiligheidswet vervangen door de Arbowet. ln 1994 is de Arbowet volledig ingevoerd. 1.2 Huidige stand van zaken Wet- en regelgeving over het onderwerp arbeidsomstandigheden bestaat sinds 1 juli 1997 uit drie niveaus. ln volgorde van belangrijkheid: 1 Arbowet Wet 2 Arbobesluit Algemene Maatregelen van Bestuur (AMvB) 3 Arboregeling Ministeriële regeling De regels uit Arbowet, Arbobesluit en Arboregeling hebben een dwingend karakter. Overtreding van deze regels kan leiden tot gerechtelijke stappen. De beleidsregels en de Arbo-lnformatiebladen houden zich veel meer bezig met de invoering van de wet-en regelgeving en kunnen worden gezien als een praktische uitleg. De Arbeidsinspectie gebruikt ze bij de dagelijkse handhaving van arbozorg in de praktijk. We gaan eerst in op het Arbobesluit, de Arboregeling de Beleidsregels en de AI-bladen. De Arbowet zullen we in hoofdstuk 2 uitgebreid behandelen. 7

8 1.2.1 Het Arbobesluit Het Arbobesluit is een overzichtelijk besluit, met alle bepalingen over de arbeidsomstandigheden naar onderwerp gerangschikt. Het Arbobesluit heeft een heldere, systematische indeling. De hoofdstukindeling van het Arbobesluit is als volgt: 1. Definities en toepassingsgebied; 2. Arbozorg en organisatie van de arbeid, (voorbeeld: RI&E); 3. Inrichting arbeidsplaatsen, (voorbeelden: ergonomie, werkhoogten en daglicht); 4. Gevaarlijke stoffen en biologische agentia, (voorbeeld: register gevaarlijke stoffen); 5. Fysieke belasting, (voorbeelden: beeldschermwerk, tillen en RSI = Repetitive Strain injury); 6. Fysische factoren, (voorbeelden: klimaat, geluid en verlichting); 7. Arbeidsmiddelen en specifieke werkzaamheden, (voorbeelden: hijsen, noodstop en laden/lossen); 8. Persoonlijke beschermingsmiddelen (PBM), veiligheids- en gezondheidssignalering (voorbeeld: pictogrammen); 9. Verplichtingen, strafbare feiten, beboetbare feiten, bestuursrechtelijke bepalingen en overgangs- en slotbepalingen De Arboregeling De Arboregeling bevat nadere voorschriften van bepaalde onderdelen van het Arbobesluit, bijvoorbeeld het werken met gevaarlijke stoffen of de keuring van hijskranen. Qua indeling is de Arboregeling hetzelfde als het Arbobesluit. Dat vergemakkelijkt het opzoeken van bepalingen. Daarnaast wordt de Arboregeling gebruikt voor het opnemen van gedetailleerde voorschriften uit de richtlijnen van de Europese Unie. Zo worden bijvoorbeeld de borden uit de richtlijn veiligheids-en gezondheidssignalering overgenomen. 1.3 Overige documentatie De Beleidsregels Aan het Arbobesluit en de Arboregeling zijn Arbo-Beleidsregels gekoppeld die concreet houvast bieden bij het toepassen van de wettelijke voorschriften. Deze Beleidsregels vervangen de normstellende functie van de Publikatiebladen. De Beleidsregels zijn geen algemeen verbindende voorschriften: werkgevers kunnen eventueel op een andere manier het gestelde beschermingsniveau bereiken. De meeste Beleidsregels zijn compact en verwijzen vaak naar NEN- en andere normen. 8

9 1.3.2 AI-bladen Voor de voorlichting en als achtergrondinformatie zijn er de Arbo lnformatiebladen. Er zijn al meer dan 30 Al-bladen verschenen over onderwerpen waar in de praktijk veel vragen over zijn. Voorbeelden van Al-bladen zijn: AI- 1: Arbo- en verzuimbeleid AI- 4: Lawaai op de arbeidsplaats AI- 7: Hijs- en hefgereedschap en veilig hijsen 2.0 De Arbowet De Arbowet bevat grondbeginselen voor het beleid op het terrein van Veiligheid, Gezondheid en Welzijn (VGW) van werknemers bij hun arbeid. Tevens zijn in de Arbowet bepalingen opgenomen voor de wijze waarop dit beleid moet worden georganiseerd. De Arbowet is een 'raamwet'. Dit betekent dat in de wet globale rechten en plichten zijn opgenomen. Zo staat de plicht tot het houden van een risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&E) in de wet. De inhoud van de wet, en dus ook een wijziging van de wet, is een zaak van de Tweede en Eerste Kamer. 2.1 Doel van de Arbowet De Arbowet heeft als doel de arbeidsomstandigheden van de werknemer te bevorderen. Daartoe bevat de Arbowet regels op de drie belangrijke gebieden: Veiligheid & Gezondheid & Welzijn Daarnaast heeft de Arbo-wet als doel het voorkomen en beperken van ziekte bij werknemers (het voeren van ziekteverzuimbeleid) en de bescherming tegen seksuele intimidatie, tegen agressie en geweld. 9

10 2.2 Uitgangspunten van de Arbowet: De Arbowet regelt naast veiligheid en algemen e gezondheid ook het welzijn. De Arbowet streeft naar een voortdurende verbetering van veiligheid, gezondheid en welzijn. In de Arbowet is de werkgever op de eerste plaats verantwoordelijk Maar 66k de werknemer krijgt verantwoordelijkheden die kunnen leiden tot strafrechtelijke aansprakelijkheid. De werknemer is nu actief betrokken bij het streven naar verbetering van de arbeidsomstandigheden. Deskundige ondersteuning wordt verzorgd door een Arbodienst Samenwerking en overleg staan centraal. De Arbowet houdt een stuk bewustwording in van de werknemer. In vergelijking met de 'oude' Veiligheidswet 1934 is elke werknemer nu ook verantwoordelijk voor zijn eigen situatie en voor die van zijn collega's. De werkgever is verantwoordelijk voor het opstellen, uitvoeren, evalueren en bijstellen van het beleid. De werknemer is echter medeverantwoordelijk! Behalve de rechten en bevoegdheden die werknemers als persoon of via de ondernemingsraad zijn toegekend, hebben werknemers ook wettelijk geregelde verplichtingen. Niet alleen de werkgever, maar ook de werknemers zijn in beginsel strafrechtelijk aansprakelijk wanneer men die verplichtingen niet nakomt. 2.3 Plichten en Rechten Algemene verplichtingen van de werkgever Algemene verplichtingen van de werkgever zijn: voldoende voorlichting en onderricht te geven over de aard van het werk, de daaraan verbonden gevaren en risico's en hoe deze te vermijden; het ondernemingsbeleid mede te richten op zo goed mogelijke arbeidsomstandigheden (veiligheid, gezondheid en welzijn). Dit beleid eventueel bij te stellen of aan te passen aan de technologische en wetenschappelijke ontwikkelingen; zo goed mogelijke werkmethoden en beschermingsmiddelen toe te passen; voor voldoende noodvoorzieningen te zorgen als er gevaar voor de werknemer kan ontstaan (bijv.: Bedrijfshulpverlening); voor zo veilig mogelijke machines, werktuigen, gereedschappen, stoffen enz. te zorgen; de gevaren voor veiligheid of gezondheid bij de bron te bestrijden; 10

11 werkplekken, werkmethoden enz. aan de werknemer aan te passen; geestdodende, niet afwisselende arbeid vermijden; rekening houden met de persoonlijke eigenschappen van de werknemer bij het toewijzen van taken en/of opdrachten, "de juiste persoon op de juiste plaats"; te zorgen dat het werk bijdraagt aan de zelfontplooiing en de vakbekwaamheid van de werknemer. Dit kan bijvoorbeeld door het vermijden van monotoon werk, zoals werken aan de lopende band; te zorgen dat het werk de mogelijkheid biedt tot contact met andere werknemers; de werknemer is geen nummer!; samen te werken en te overleggen met de werknemers bij de behartiging van en de zorg voor veiligheid, gezondheid en welzijn (denk aan ondernemingsraads- veiligheidsvergaderingen enwerkoverleg); het opstellen van een schriftelijke Risico-Inventarisatie en - Evaluatie (RI&E) binnen het bedrijf, met daarbij een Plan van Aanpak, (wat gaan we doen aan het verbeteren van de arbeidsomstandigheden?); minstens 1 maal per jaar toetsen of het plan van aanpak is uitgevoerd of moet worden bijgesteld; het melden en registreren van ongevallen en beroepsziekten; alle ongevallen, alsmede bijna-ongevallen (incidenten) dienen in een bedrijfsregister te worden vermeld als onderdeel van de RI&E; het melden van ernstige ongevallen aan de Arbeidsinspectie Algemene verplichtingen van de werknemer Algemene verplichtingen van de werknemer zijn: zijn werk zodanig uit te voeren dat hij zichzelf en/of anderen niet in gevaar brengt; beveiligingen en persoonlijke beschermingsmiddelen gebruiken; apparatuur zoals machines, gereedschappen, stoffen enz. op de juiste wijze gebruiken; voorschriften en regels naleven; mee werken aan het georganiseerde onderricht over de aard van het werk met de daaraan verbonden gevaren en risico's. Dit dient ter bevordering van de veiligheid, gezondheid en het welzijn; de opgemerkte gevaren voor de veiligheid of gezondheid direct te melden aan degene die met de leiding is belast het melden van (bijna) ongevallen het samenwerken met de werkgever en eventueel meewerken aan Arbo-onderzoeken. 11

12 2.3.3 Het recht van werkonderbreking Volgens de Arbowet heeft een werknemer het recht het werk te onderbreken wanneer aan de volgende drie voorwaarden wordt voldaan: 1. er 'naar zijn redelijk oordeel' ernstig gevaar bestaat voor hemzelf, zijn collega's of bijvoorbeeld personeel van derden en 2. het gevaar onmiddellijk dreigt, waardoor de Arbeidsinspectie niet tijdig kan optreden en 3. de direct leidinggevende onmiddellijk op de hoogte wordt gesteld. Voorbeelden: de directe dreiging van een explosie of uitslaande brand; een werkomgeving waarin giftige stoffen plotseling kunnen vrijkomen; een situatie waarin werknemers te maken hebben met onbeveiligde apparatuur of slechte steigers; een gescheurde ladderboom. De werkonderbreking hoeft niet bij de Arbeidsinspectie te worden gemeld. Dit komt namelijk pas aan de orde als er intern géén overeenstemming wordt bereikt met de werknemer(s) die het werkonderbrak(en). Iedereen kan contact opnemen met de Arbeidsinspectie. Wanneer de Arbeidsinspectie om haar oordeel wordt gevraagd, geeft zij de condities aan waaronder wel/niet mag worden gewerkt. De werknemer die zijn werk onderbreekt, behoudt het recht op doorbetaling van salaris gedurende de periode van werkonderbreking. De werknemer mag door het melden niet worden benadeeld in zijn positie in het bedrijf. De Arbowet maakt het voor de werknemer mogelijk door zijn eigen verantwoordelijkheid en inzicht, ernstig gevaar te voorkomen voor zichzelf en andere personen. Uitgangspunt Arbowet: De zorg voor veiligheid, gezondheid en welzijn is een gezamenlijke taak van werkgevers en werknemers. Gezamenlijke taak: Dit kan alleen door samenwerking. De wet zegt dan ook dat werkgevers en werknemers moeten samenwerken bij het behartigen van die zorg. Samenwerken: Samenwerken kan alleen door overleg. De Arbowet zegt dat werkgevers en werknemers in alle gevallen dienen te overleggen en geeft 12

13 overlegmogelijkheden aan, zoals bijvoorbeeld met de Ondernemingsraad en door middel van werkoverleg Voorkomen van gevaar voor andere personen dan werknemers De werkgever moet niet alleen doeltreffende maatregelen treffen ter voorkoming van gevaar voor de veiligheid en de gezondheid van zijn werknemers, maar ook van andere personen. Bijvoorbeeld: werknemers van andere werkgevers, bezoekers, voorbijgangers, omwonenden en spelende kinderen. De werkgever kan strafrechtelijk en civielrechtelijk worden vervolgd indien genoemde groepen (ook indien zij ter plekke niets te zoeken hebben) letsel overkomt in zijn fabriek, op zijn bouwwerk of in zijn werkplaats. Ter voorkoming van gevaar voor derden dienen dezelfde maatregelen te worden genomen die gelden voor eigen werknemers. 3.0 Toezichthoudende en deskundige instanties Voor toezicht op de naleving van de arbeidsomstandighedenwet zijn, naast de werkgever, verschillende instanties in het leven geroepen. Deze hebben dan ook wettelijke bevoegdheden en taken. 3.1 De Arbeidsinspectie De Arbeidsinspectie is onder andere belast met het toezicht op de naleving van de Arbeidstijdenwet ende Arbowet. Ambtenaren van de Arbeidsinspectie hebben toegang tot alle arbeidsorganisaties en mogen daar onder andere: beproevingen en metingen doen; foto's en tekeningen maken; monsters nemen; voorwerpen (of gedeelten daarvan) meenemen voor onderzoek. Iedereen is verplicht aan de ambtenaren van de Arbeidsinspectie alle gegevens en inlichtingen te verstrekken. Om de naleving van de wet te waarborgen, kan de Arbeidsinspectie de volgende maatregelen neme: het geven van een bestuurlijke boete ( "het lik op stuk beleid" ); een eis stellen; een rapport opstellen; het werk stilleggen. Voorbeelden van feiten waarvoor een bestuurlijke boete kan worden gegeven: het niet of onjuist gebruiken van ter beschikking gestelde noodzakelijke beveiliging of persoonlijke beschermingsmiddelen 13

14 door een werknemer waardoor direct ernstig gevaar bestaat voor de werknemer zelt of voor andere personen dan de werknemer; het werken op hoogten van meer dan 2,50 meter waarbij geen voorzieningen zijn getroffen tegen vallen; het blootstellen van werknemers aan concentraties van asbest in de inademlucht boven de wettelijke grenswaarde; het ontbreken van een noodstopvoorziening op arbeidsmiddelen waarbij dit noodzakelijk is; het werken op onstabiel opgestelde ladders en trappen of waarbij een stevige steun voor handen en voeten ontbreekt. 3.2 Arbodienst Een Arbodienst is een dienst waarin deskundigheid ten aanzien van veiligheid, gezondheid en welzijn gezamenlijk aanwezig is. Vanaf 1 januari 1998 dient elk bedrijf bij een gecertificeerde Arbodienst te zijn aangesloten. Een Arbodienst is een adviserende dienst voor werkgevers en de werknemers die deskundige bijstand verleent op het gebied van preventie en bescherming. De taken van een Arbodienst bestaan o.a. uit het: houden van een arbeidsomstandighedenspreekuur; begeleiden van zieke werknemers; verlenen van bijstand bijvoorlichting en onderricht; uitvoeren van periodiek arbeidsgezondheidskundig onderzoek (PAGO); verdere taken in het kader van de bedrijfsgezondheidszorg; verlenen van medewerking aan het opstellen van de risicoinventarisatie en -evaluatie (RI&E); verlenen van bijstand bij het opstellen van het Plan van Aanpak en veiligheidsrapporten; melden van beroepsziekten door de arts aan het Nederlands Meldpunt van Beroepsziekten. 4.0 Risico, ongeval, veiligheid en preventie 4.1 Het begrip 'risico' Onder risico wordt verstaan: De mate van waarschijnlijkheid dat een ongewenste gebeurtenis plaatsvindt. Bij het vaststellen van de ernst van een risico spelen dus twee factoren een belangrijke rol, te weten: Kans, Hoe groot is de mogelijkheid dat er een ongewenste gebeurtenis plaatsvindt 14

15 De ongewenste gebeuftenis, Hiermee wordt bedoeld het effect van de gevolgen als een Ongewenste gebeurtenis plaatsvindt. Dit effect kan direct letsel en/of schade opleveren, maar kan ook op langere termijn pas tot uiting komen. Ofwel wat gaat er fout en wat zijn de gevolgen. Kortweg gezegd: Risico = Kans x Effect lndien er letsel of schade optreedt is er mogelijk sprake van een onaanvaardbaar risico. 4.2 Risicofactoren in de werksituatie Factoren die het risico in de werksituatie bepalen zijn: De aard van het werk Het soort werk bepaalt of de werknemer aan kleine of grote risico's blootstaat. Wat voor gevaarlijke gereedschappen of machines heeft iemand nodig en met wat voor gevaarlijke stoffen moet hij omgaan? Maar ook het werken met beeldschermen brengt risico's met zich mee. Voorbeelden: Lassers: laswerkzaamheden; Kantoorpersoneel: werken met een PC; Schilders: werken met oplosmiddelen; Stellingbouwers: steigers bouwen, werken op hoogte; Monteurs: sleutelen aan een machine; Operators: werken in een besloten ruimte Kennis en vakbekwaamheid Om veilig te kunnen werken is o.a. noodzakelijk: juiste voorlichting en opleiding voldoende informatie over het werk voldoende praktische vakbekwaamheid praktijkervaring Onvoldoende kennis/vakbekwaamheid leidt tot grotere risico's Mentaliteit Onveilig handelen kan ook worden bepaald door een 'stoere houding', iets als een 'uitdaging' zien of ongeïnteresseerdheid. Dit kan ook leiden tot risico's voor anderen. Er zijn ook mensen die het als een uitdaging zien een bepaald karwei sneller uit te voeren dan in de tijd die ervoor is gepland. HAAST! Voor het'gemak'worden dan wel één of meerdere 15

16 veiligheidsmaatregelen genegeerd. "Desinteresse, dollen of spelen tijdens het werk zijn ook bronnen van mogelijke ongevallen De werkplek Vele factoren kunnen in en om de werkplek het risico bepalen, zoals: brand- en explosiegevaar, stralingsgevaar, elektriciteit: onder spanning staande apparatuur, te hard geluid en/of te weinig verlichting, een rommelige werkplek met als gevolg struikelen, uitglijden, vallen, zich stoten, lassen, hijsen, slijpen etc., vervuildeomgevingslucht, te hoge of te lage temperatuur, weersomstandigheden gevaarlijke werkzaamheden in de omgeving Welzijn Een wat minder bekende risicofactor is het welzijn van de mens: te weinig contact met collega's, niet weten waarom en voor wie men bepaalde taken verricht, eentonig en inhoudsloos werk, ruzie met chef of collega's persoonlijke problemen kunnen leiden tot fouten, sleur, ongeïnteresseerdheid en vormen dus een risico Middelen Hieronder kunnen alle gereedschappen en apparatuur, maar ook gevaarlijke stoffen vallen. Deze worden verderop nog behandeld. 4.3 Hetbegrip'ongeval' Een ongeval is een ongewilde gebeurtenis, veroorzaakt door een onveilige handeling en/of een onveilige situatie, met schade en/of letsel tot gevolg. voorbeeld 1 Bij steigerbouwwerkzaamheden valt een steigerpijp naar beneden en treft een collega op het hoofd. De veiligheidshelm heeft wel het leven van de man gered, maar desondanks moet hij worden afgevoerd naar het ziekenhuis. 16

17 Een bijna-ongeval is een ongewilde gebeurtenis, die nauwelijks of geen gevolgen heeft, maar onder iets gewijzigde, toevallige omstandigheden wel tot letsel of schade kan leiden. voorbeeld 2 Bij steigerbouwwerkzaamheden valt een steigerpijp naar beneden en landt vlak naast een collega op de begane grond, dus net mis. De steigerbouwer neemt een andere steigerpijp en vervolgt zijn werkzaamheden. In deze voorbeelden zien we dat in beide situaties de ongewenste gebeurtenis gelijk is, namelijk het per ongeluk vallen van de steigerpijp. In voorbeeld 1 is sprake van een ongeval. In voorbeeld 2 is er nauwelijks of geen schade of letsel. Dit soort situaties noemen wij bijna-ongevallen Letsel en ongeval als schakels in een keten In Amerika is door de psycholoog Heinrich en de veiligheidskundige Lateiner een theorie opgezet, gericht op het voorkomen van ongevallen. Het programma had tot doel de oorzaken van ongevallen weg te nemen. In deze theorie, het 'Lateinersysteem', is de mens een actieve factor bij het veroorzaken van een ongeval. Men kwam namelijk tot de conclusie dat bij ongevallen altijd mensen betrokken waren. Dit wordt uitgebeeld als een keten van vijf schakels die kunnen worden voorgesteld in de vorm van vijf dominostenen. Als we de 5 dominostenen langs gaan, zien we van achteren naar voren het volgende: letsel/schade - verzuim en/of kosten - ongewenste gevolgen ongeval - veroorzaker van letsel/schade - vraag: waardoor veroorzaakt? onveiligehandeling/situatie Voorbeelden van enkele onveilige situaties: Losliggende bestrating. Een afstap naar een 40 cm lager gelegen vloer. 17

18 Een losliggend putdeksel. Een niet geïsoleerde stoomleiding. Een gat in een werkvloer. Een onveilige situatie is een situatie die tot een ongeval kan leiden of schade aan de gezondheid kan toebrengen. Voorbeelden van enkele onveilige handelingen: Het niet gebruiken van persoonlijke beschermingsmiddelen (PBM). Om gemakkelijker te kunnen werken even een stuk van een steiger weghalen. Met een takel hijsen terwijl die aan een reling hangt. Werken vanaf een ladder waarbij je een boormachine met beide handen vasthoudt. Stoeien tijdens het werk. Een onveilige handeling is een handeling die tot een ongeval kan leiden menselijk falen er zijn blijkbaar veel redenen waarom iemand onveilig werkt, of dikwijls onveilige situaties schept, bijvoorbeeld : hij weet niet dat slijpen zonder beschermingskap gevaarlijk is; hij weet niet dat er specifieke regels zijn voor het werken in een besloten ruimte; hij kan niet met een kettingzaag werken; hij wil geen veiligheidsgordeldragen; hij wil zich niet aan de veiligheidsvoorschriften houden; hij ziet dat anderen (chefs, collega's) het ook op deze (onveilige) manier doen. We zien dat er nogal wat redenen kunnen zijn, die als volgt samengevat kunnen worden: 1. Hij weet het niet. 2. Hij kan het niet. 3. Hij wil het niet. Deze drie redenen noemen we 'menselijk falen'. achtergrond menselijk falen vindt vaak zijn oorsprong in verschillende factoren buiten het werk, zoals: a) Huiselijke omstandigheden of privé moeilijkheden Wanneer de gedachten afdwalen naar zieke familieleden, kinderen, problemen op school, relatieproblemen enz., is iemand minder met zijn gedachten bij het werk dan gewenst. b) Persoonlijke gewoonten, karakter Iemand die gemakzuchtig van aard is, zal in het algemeen de weg van de minste weerstand kiezen.'waarom moeilijk doen als het makkelijk kan". 18

19 c) Ervaring uit vroegere werkkring Iemand die uit een werkkring komt waar men het met de veiligheid niet zo nauw neemt, is gewend geraakt aan onveilig werken. d) Opleiding Als de opleiding en instructie niet in overeenstemming is met het werk, is er gevaar dat er ondeskundig, dus ook onveilig, wordt gewerkt. e) Omstandigheden binnen het bedrijf Bepalend zijn bijvoorbeeld: de werksfeer, teamgeest, collegialiteit, orde en netheid, ergonomische aspecten, maar ook de benadering door de directe chef. De keten is nu compleet en we zien dat letsel aan het eind van een reeks factoren komt. De eerste drie factoren: achtergrond, menselijk falen en onveilige handelingen en situaties, kunnen leiden tot een ongeval en hebben eventueel letsel tot gevolg. Op onveilige handelingen en situaties kun je de meeste invloed uitoefenen. Handelingen en situaties kun je bovendien zien. Conclusie: Om ongevallen te voorkomen, moeten we vooral onveilige handelingen en onveilige situaties aanpakken. 19

20 4.4 Veiligheid Veiligheid is een relatief begrip. Wat voor de één veilig is, kan de ander wel onveilig vinden. Absolute veiligheid bestaat niet! Er zijn altijd risico's. Nu hebt u in deze les al gezien dat u de risico's die er zijn moet onderkennen. Pas als de risico's onderkend zijn, kunt u er wat aan doen en de mogelijkheden van een ongeval verkleinen; zo mogelijk helemaal wegnemen. Wat is veiligheid? Veiligheid is het bewust nemen van aanvaardbare risico,s (binnen wettelijke regels). Voor wie geldt dit? Iedereen! Want iedereen is volgens de Arbowet medeverantwoordelijk. Iedereen heeft het recht, maar ook de plicht, om op te treden als er onveilige situaties zijn. Onveilige situaties kunnen worden opgeheven door: 1 Wegnemen van de oorzaak. 2 Afschermen/beveiligen. 3 Waarschuwen: eigen chef, collega's, onderhoudsdienst, andere bevoegde afdeling, Arbo-dienst. 4 Nagaan of er daadwerkelijk iets aan wordt gedaan, het zo nodig hogerop zoeken. Het eigen veiligheidsbeleid en de Arbowet helpen ons een handje. Uit onderzoek is gebleken dat 20% van alle letsel is toe te schrijven aan onveilige situaties, terwijl ongeveer 80% wordt veroorzaakt door onveilige handelingen. Iemand die onveilige handelingen constateert, moet als eerste: A. Deze handelingen laten stoppen! Het kan zijn dat bekend is dat het zo niet mag. Het is echter ook mogelijk dat men de voorschriften niet kent of geen instructie heeft gehad. B. Ondenoeken waarom men onveilig handelt? In ieder geval blijkt of het geven van instructie (opnieuw) nodig is. C. Instructie geven! 20

Veilig en gezond werken

Veilig en gezond werken Veilig en gezond werken B.E.M. Pennings 2006 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar worden gemaakt door middel van druk, fotokopie of op andere wijze

Nadere informatie

Examenopgaven Basisveiligheid

Examenopgaven Basisveiligheid Dit VCA is uitsluitend bestemd voor opleidingsdoeleinden en is hiervoor vrijelijk te gebruiken. Auteursrechten Examenopgaven Basisveiligheid Evenementcode: Lees de volgende aanwijzingen goed door! Dit

Nadere informatie

arboregelgeving Informatiebron Arbo-aspecten bij het gebruiken van biomassa voor energie-opwekking arbowet

arboregelgeving Informatiebron Arbo-aspecten bij het gebruiken van biomassa voor energie-opwekking arbowet Informatiebron Arbo-aspecten bij het gebruiken van biomassa voor energie-opwekking arbo-regelgeving Arbowet De regelgeving op het gebied van arbeidsomstandigheden is vastgelegd in de Arbeidsomstandighedenwet,

Nadere informatie

Evenementcode: proefexamen

Evenementcode: proefexamen Dit proefexamen VCA is uitsluitend bestemd voor opleidingsdoeleinden en heeft als doel om de kandidaat kennis te laten maken met de wijze van examineren. De vragen worden één keer per jaar gecontroleerd

Nadere informatie

Gevaarlijke stoffen zijn stoffen die gevaarlijk zijn voor je gezondheid. Op je werk, maar ook thuis zijn veel meer gevaarlijke stoffen dan je denkt.

Gevaarlijke stoffen zijn stoffen die gevaarlijk zijn voor je gezondheid. Op je werk, maar ook thuis zijn veel meer gevaarlijke stoffen dan je denkt. Gevaarlijke stoffen Gevaarlijke stoffen zijn stoffen die gevaarlijk zijn voor je gezondheid. Op je werk, maar ook thuis zijn veel meer gevaarlijke stoffen dan je denkt. Giftig Een stof is giftig als deze

Nadere informatie

Evenementcode: proefexamen

Evenementcode: proefexamen Naam kandidaat: Dit proefexamen VCA is uitsluitend bestemd voor opleidingsdoeleinden en heeft als doel om de kandidaat kennis te laten maken met de wijze van examineren. De vragen worden één keer per jaar

Nadere informatie

Grootmoeder zorgt veilig voor roodkapje. Een presentatie van Gastouderbureau Roodkapje en Frans van Tilborg (HVK) Hartelijk dank voor uw komst!

Grootmoeder zorgt veilig voor roodkapje. Een presentatie van Gastouderbureau Roodkapje en Frans van Tilborg (HVK) Hartelijk dank voor uw komst! Grootmoeder zorgt veilig voor roodkapje Een presentatie van Gastouderbureau Roodkapje en Frans van Tilborg (HVK) Hartelijk dank voor uw komst! Veilig verzorgen van kleinkinderen Dominotheorie Ongevallen

Nadere informatie

Evenementcode: proefexamen

Evenementcode: proefexamen Naam kandidaat: Dit proefexamen VCA is uitsluitend bestemd voor opleidingsdoeleinden en heeft als doel om de kandidaat kennis te laten maken met de wijze van examineren. De vragen worden één keer per jaar

Nadere informatie

Instructie gevaarlijke stoffen algemeen:

Instructie gevaarlijke stoffen algemeen: Instructie gevaarlijke stoffen algemeen: Doel Het doel van deze instructie is om gevaarlijke stoffen in het algemeen te bespreken om de werknemers bewust te maken van de alom aanwezige gevaren en hoe hiermee

Nadere informatie

Toolbox-meeting Gevaarlijke stoffen

Toolbox-meeting Gevaarlijke stoffen Toolbox-meeting Gevaarlijke stoffen Unica installatietechniek B.V. Schrevenweg 2 8024 HA Zwolle Tel. 038 4560456 Fax 038 4560404 Inleiding In het dagelijks leven kunnen we niet meer zonder chemische stoffen.

Nadere informatie

Helger Siegert. Agenda

Helger Siegert. Agenda Stand van Zaken Arbeidsomstandigheden www.molens.nl en www.molen.pagina.nl Helger Siegert 1 Agenda Introductie Uitgangspunten Veranderingen in de wet Discussie 2 1 Arbeidsomstandigheden Wat is aandacht

Nadere informatie

Toolbox. Gevaarlijke stoffen

Toolbox. Gevaarlijke stoffen Toolbox Gevaarlijke stoffen Stichting Arbouw 2009. Alle rechten voorbehouden Hoe herken je een gevaarlijke stof? Gevaarlijke stoffen herken je aan het etiket: gevaarsymbolen; R-zinnen; S-zinnen. 2 Gevaarsymbolen

Nadere informatie

Schadelijke producten algemeen

Schadelijke producten algemeen Schadelijke producten algemeen Wat zijn schadelijke producten? Wat zijn de gevolgen van werken met schadelijke producten? Welke factoren zijn van invloed op de schadelijkheid? Wat zegt de wet? Wat kunnen

Nadere informatie

Proefexamen Basisveiligheid VCA

Proefexamen Basisveiligheid VCA Proefexamen Basisveiligheid VCA Lees de volgende aanwijzingen goed door! Dit proefexamen bestaat uit 40 meerkeuzevragen. Na elke vraag volgen drie antwoordmogelijkheden, waarvan er slechts één de juiste

Nadere informatie

Veilig werken Veilig werken is het uitgangspunt van

Veilig werken Veilig werken is het uitgangspunt van Veilig werken Veilig werken is het uitgangspunt van werkgever en werknemer. Maar het is nu eenmaal niet mogelijk om alle ongevallen te voorkomen. Soms zijn er zijn situaties waar we niets aan kunnen veranderen.

Nadere informatie

-1- Over welke domeinen gaat de V&G-wetgeving? -1- Voor wie geldt de V&Gwetgeving? -1- Noem de twee vormen van overleg.

-1- Over welke domeinen gaat de V&G-wetgeving? -1- Voor wie geldt de V&Gwetgeving? -1- Noem de twee vormen van overleg. -1- Noem de groepen signaleringsborden. -1- Noem de twee vormen van overleg. -1- Noem de verschillende vormen van markeringen. -1- Over welke domeinen gaat de V&G-wetgeving? -1- Voor wie geldt de V&Gwetgeving?

Nadere informatie

Arbeidsomstandigheden

Arbeidsomstandigheden t b r o n s e k Arbeidsomstandigheden T Inleiding Wettelijke regels Veiligheid, gezondheid en welzijn Rechten en plichten Uitvoering arbobeleid Inleiding Johan ter Veer, administratief medewerker bij blikfabriek

Nadere informatie

Aard der bijzondere gevaren toegeschreven aan gevaarlijke stoffen en preparaten: R-zinnen

Aard der bijzondere gevaren toegeschreven aan gevaarlijke stoffen en preparaten: R-zinnen 1 van 8 Rzinnen & S zinnen Datum: 18032013 Aard der bijzondere gevaren toegeschreven aan gevaarlijke stoffen en preparaten: Rzinnen R 1 R 2 R 3 R 4 R 5 R 6 R 7 R 8 R 9 R 10 R 11 R 12 R 14 R 15 R 16 R 17

Nadere informatie

Evenementcode: proefexamen

Evenementcode: proefexamen Naam kandidaat: Dit proefexamen VCA is uitsluitend bestemd voor opleidingsdoeleinden en heeft als doel om de kandidaat kennis te laten maken met de wijze van examineren. De vragen worden één keer per jaar

Nadere informatie

Evenementcode: proefexamen

Evenementcode: proefexamen Naam kandidaat: Dit proefexamen VCA is uitsluitend bestemd voor opleidingsdoeleinden en heeft als doel om de kandidaat kennis te laten maken met de wijze van examineren. De vragen worden één keer per jaar

Nadere informatie

Bijlage IX AARD DER BIJZONDERE GEVAREN TOEGESCHREVEN AAN GEVAARLIJKE STOFFEN EN PREPARATEN :

Bijlage IX AARD DER BIJZONDERE GEVAREN TOEGESCHREVEN AAN GEVAARLIJKE STOFFEN EN PREPARATEN : Bijlage IX R 1 : In droge toestand ontplofbaar AARD DER BIJZONDERE GEVAREN TOEGESCHREVEN AAN GEVAARLIJKE STOFFEN EN PREPARATEN : R 2 : Ontploffingsgevaar door schok, wrijving, vuur of andere ontstekingsoorzaken

Nadere informatie

RISICOZINNEN (R-ZINNEN)

RISICOZINNEN (R-ZINNEN) RISICOZINNEN (R-ZINNEN) R-code R-zin 1 In droge toestand ontplofbaar. 2 Ontploffingsgevaar door schok, wrijving, vuur of andere ontstekingsoorzaken. 3 Ernstig ontploffingsgevaar door schok, wrijving, vuur

Nadere informatie

Aard der bijzondere gevaren toegeschreven aan gevaarlijke stoffen en preparaten (R-zinnen)

Aard der bijzondere gevaren toegeschreven aan gevaarlijke stoffen en preparaten (R-zinnen) Document Milieu-, Natuur- en Energiebeleid Koning Albert II-laan 20 bus 8 1000 Brussel Tel 02 553 03 55 - Fax 02 553 80 06 beleid@lne.vlaanderen.be Onderwerp Status versie datum auteur R-zinnen en S-zinnen

Nadere informatie

Enkelvoudige R-zinnen 1 In droge toestand ontplofbaar 2 Ontploffingsgevaar door schok, wrijving, vuur of andere ontstekingsoorzaken.

Enkelvoudige R-zinnen 1 In droge toestand ontplofbaar 2 Ontploffingsgevaar door schok, wrijving, vuur of andere ontstekingsoorzaken. Enkelvoudige R-zinnen 1 In droge toestand ontplofbaar 2 Ontploffingsgevaar door schok, wrijving, vuur of andere ontstekingsoorzaken. 3 Ernstig ontploffingsgevaar door schok, wrijving, vuur of andere ontstekingsoorzaken.

Nadere informatie

Persoonlijke Risico Inventarisatie & Maatwerk Aanpak (PRIMA basislijst)

Persoonlijke Risico Inventarisatie & Maatwerk Aanpak (PRIMA basislijst) Persoonlijke Inventarisatie & Maatwerk Aanpak (PRIMA basislijst) Waar komt 1 Psychosociale arbeidsbelasting 1.1 Discriminatie 1.2 Agressie en geweld; 1.3 Seksuele intimidatie; 1.4 Pesten; 1.5 Werkdruk;

Nadere informatie

LAST- MINUTE RISICOANALYSE

LAST- MINUTE RISICOANALYSE LAST- MINUTE RISICOANALYSE LMRA PERSOONLIJKE RISICOANALYSE Naam uitvoerder : Functie : LAST-MINUTE RISICOANALYSE PERSOONLIJKE RISICOANALYSE SAMEN STREVEN NAAR EEN VEILIGERE WERKPLEK Bij Stork zijn we persoonlijk

Nadere informatie

Arbodocument/ Aanvraag-uitzenddocument

Arbodocument/ Aanvraag-uitzenddocument Arbodocument/ Aanvraag-uitzenddocument Opdrachtgever Naam Adres Plaats Contactpersoon Telefoon E-mailadres Uitzendkracht wordt te werk gesteld te: Afdeling uzk Functie uzk Omschrijving werkzaamheden/specifieke

Nadere informatie

3.12 Persoonlijke beschermingsmiddelen In te vullen door het bedrijf Persoonlijke beschermingsmiddelen

3.12 Persoonlijke beschermingsmiddelen In te vullen door het bedrijf Persoonlijke beschermingsmiddelen _Voorbeeld_ Huishoudelijkreglement 1. Inleiding Met deze uitgave van ons huishoudelijk reglement willen wij gespecificeerd aangeven waaraan men zich moet houden bij het uitvoeren van alle bedrijfsactiviteiten

Nadere informatie

4 dood 0 4 8 12 16 20. Risico-analyse d.m.v de matrix. Risicomatrix. Gevolg

4 dood 0 4 8 12 16 20. Risico-analyse d.m.v de matrix. Risicomatrix. Gevolg Risico-analyse d.m.v de matrix 1. Maak een lijst met alle gevaren tijdens de werkzaamheden. (met andere woorden: maak een lijst met alles wat mis kan gaan) 2. Bepaal van per gevaar de kans dat het gevaar

Nadere informatie

Gevaarlijke stoffen PREVENTIEMAATREGELEN

Gevaarlijke stoffen PREVENTIEMAATREGELEN (ook producten met gevaarlijke eigenschappen genoemd) zijn terug te vinden in alledaagse producten zoals schoonmaakmiddelen en verf. We zijn er zo aan gewend geraakt dat we er niet meer bij stilstaan dat

Nadere informatie

Proefexamen VCA Basisveiligheid 2014 001

Proefexamen VCA Basisveiligheid 2014 001 Na elke vraag volgen drie antwoordmogelijkheden, waarvan er slechts één de juiste is. Voor dit examen zijn maximaal 40 punten te behalen. Elk goed antwoord levert u 1 punt op. U bent geslaagd wanneer u

Nadere informatie

INHOU D. Hoofdstuk 1 ELEKTROTECHNISCHE RISICO S 1

INHOU D. Hoofdstuk 1 ELEKTROTECHNISCHE RISICO S 1 INHOU D INLEIDING XVII Hoofdstuk 1 ELEKTROTECHNISCHE RISICO S 1 1.1 DIRECTE RISICO S VAN ELEKTRICITEIT 2 1.1.1 Stroom door menselijk lichaam 2 1.1.1.1 Stroomsterkte, tijdsduur en effect 2 1.1.1.2 Spanning

Nadere informatie

R-zinnen en S-zinnen. R-zinnen... 2 Gecombineerde R-zinnen... 4 S-zinnen... 7 Gecombineerde S-zinnen... 9

R-zinnen en S-zinnen. R-zinnen... 2 Gecombineerde R-zinnen... 4 S-zinnen... 7 Gecombineerde S-zinnen... 9 -zinnen en S-zinnen Inhoud Pag. -zinnen... 2 Gecombineerde -zinnen... 4 S-zinnen... 7 Gecombineerde S-zinnen... 9 -zinnen (aanduiding bijzondere gevaren, isk-zinnen) -nummer Gevarenaanduiding 1 2 3 4 5

Nadere informatie

Branchetoetsdocument: Arbo en veiligheid

Branchetoetsdocument: Arbo en veiligheid pagina van 5 Branchetoetsdocument: Arbo en veiligheid Versie 4. VERVALLEN - Vervangen door RI&E en Preventiemedewerker (alle branche) Deelbranche(s) Camper en Caravan Algemene beschrijving & doelstelling

Nadere informatie

1. RISK & SAFETY ZINNEN

1. RISK & SAFETY ZINNEN 1. RISK & SAFETY ZINNEN Risico en Veiligheidszinnen op etiketten en veiligheidsbladen R-zinnen geven bijzondere gevaren (Risks) aan. S-zinnen geven veiligheidsaanbevelingen (Safety) aan. De zinnen zijn

Nadere informatie

Het echte VOL-VCA examen dat u na de opleiding gaat maken omvat 70 vragen en daarvoor heeft u maximaal 105 minuten de tijd.

Het echte VOL-VCA examen dat u na de opleiding gaat maken omvat 70 vragen en daarvoor heeft u maximaal 105 minuten de tijd. Dit proefexamen omvat 35 vragen over de hoofdstukken 1 tot en met 3 van het PBNA lesboek VOL-VCA. Aan dit proefexamen mogen maximaal 50 minuten besteed worden. Elk goed antwoord levert u 1 punt op. Voor

Nadere informatie

Examenopgaven Basisveiligheid

Examenopgaven Basisveiligheid Naam kandidaat: Dit VCA is uitsluitend bestemd voor opleidingsdoeleinden en is hiervoor vrijelijk te gebruiken. Auteursrechten Examenopgaven Basisveiligheid Evenementcode: 00000000-NA210000 Lees de volgende

Nadere informatie

Code Voorzorgsmaatregelen Gevarenklasse Gevarencategorie

Code Voorzorgsmaatregelen Gevarenklasse Gevarencategorie Lijst van voorzorgsmaatregelen (P-zinnen) Algemeen Code Voorzorgsmaatregelen Gevarenklasse Gevarencategorie P101 P102 P103 Bij het inwinnen van medisch advies, de verpakking of het etiket ter beschikking

Nadere informatie

HSE guidelines mei 2012 AARDGASCONDENSAAT HSE LIFE THE NATIONAL OIL&GAS INDUSTRY STANDARD FOR PROFESSIONALS

HSE guidelines mei 2012 AARDGASCONDENSAAT HSE LIFE THE NATIONAL OIL&GAS INDUSTRY STANDARD FOR PROFESSIONALS S HSE guidelines mei 2012 AARDGASCONDENSAAT HSE LIFE THE NATIONAL OIL&GAS INDUSTRY STANDARD FOR PROFESSIONALS Werk veilig of werk niet Bij werkzaamheden aan installaties en systemen zijn strikte procedures

Nadere informatie

Basisveiligheid-VCA Proefexamen 2

Basisveiligheid-VCA Proefexamen 2 asisveiligheid-v Proefexamen 2 Lees de volgende aanwijzingen goed door! Dit examen bestaat uit 40 meerkeuzevragen. Na elke vraag volgen drie antwoordmogelijkheden, waarvan er slechts één de juiste is.

Nadere informatie

MEDEWERKERS VRAGENLIJST BRANCHE-RIE TECHNISCHE GROOTHANDEL

MEDEWERKERS VRAGENLIJST BRANCHE-RIE TECHNISCHE GROOTHANDEL 1 Betrekken medewerkers bij de uitvoering van de RI&E. Medewerkers zijn een belangrijke bron van informatie over veiligheid en gezondheid op het werk. Zij hebben belang bij veilige en gezonde werkomstandigheden.

Nadere informatie

Melden van (bijna )ongevallen en gevaarlijke situaties

Melden van (bijna )ongevallen en gevaarlijke situaties Datum Kenmerk Melden van (bijna )ongevallen en gevaarlijke situaties Voor het invullen van dit formulier kunt u contact opnemen met de preventiemedewerker 1 (arbo en milieucoördinator) van uw faculteit

Nadere informatie

Korte functieomschrijving (mag ook als bijlage worden toegevoegd):

Korte functieomschrijving (mag ook als bijlage worden toegevoegd): In te vullen door bedrijf / opdrachtgever. Naam bedrijf/opdrachtgever: 1/6 Ingevuld door: Datum (dd-mm-jjjj): Functie/opdrachtnaam: Korte functieomschrijving (mag ook als bijlage worden toegevoegd): Het

Nadere informatie

-2- Noem voorbeelden van orde en netheid (good housekeeping). -2- Bij welke werkzaamheden kan een aanvullende werkvergunning nodig zijn?

-2- Noem voorbeelden van orde en netheid (good housekeeping). -2- Bij welke werkzaamheden kan een aanvullende werkvergunning nodig zijn? -2- Bij welke werkzaamheden kan een aanvullende werkvergunning nodig zijn? -2- Noem voorbeelden van orde en netheid (good housekeeping). -2- Noem enkele gevaren op het werk. -2- Noem werkzaamheden of omstandigheden

Nadere informatie

HSE guidelines mei 2012 AARDGASCONDENSAAT HSE LIFE THE NATIONAL OIL&GAS INDUSTRY STANDARD FOR PROFESSIONALS

HSE guidelines mei 2012 AARDGASCONDENSAAT HSE LIFE THE NATIONAL OIL&GAS INDUSTRY STANDARD FOR PROFESSIONALS S HSE guidelines mei 2012 AARDGASCONDENSAAT HSE LIFE THE NATIONAL OIL&GAS INDUSTRY STANDARD FOR PROFESSIONALS Werk veilig of werk niet Bij werkzaamheden aan installaties en systemen zijn strikte procedures

Nadere informatie

Explosieveilige elektrische/ventilatie-/verlichtings-/...apparatuur gebruiken. Uitsluitend vonkvrij gereedschap gebruiken

Explosieveilige elektrische/ventilatie-/verlichtings-/...apparatuur gebruiken. Uitsluitend vonkvrij gereedschap gebruiken Betekenis P-zinnen Algemeen P101 P102 P103 Bij het inwinnen van medisch advies, de verpakking of het etiket ter beschikking houden Buiten het bereik van kinderen houden Alvorens te gebruiken, het etiket

Nadere informatie

Risk & Safety zinnen (Risico- en veiligheidsaanduidingen op etiketten)

Risk & Safety zinnen (Risico- en veiligheidsaanduidingen op etiketten) en S-zinnen isk & Safety zinnen (isico- en veiligheidsaanduidingen op etiketten) Voor etikettering van stoffen die op de werkplek woren gebruikt verwijst de Arbowet naar het 'Besluit verpakking en aanduiding

Nadere informatie

Het betrekken van medewerkers bij de uitvoering van de RI&E

Het betrekken van medewerkers bij de uitvoering van de RI&E Het betrekken van medewerkers bij de uitvoering van de RI&E Medewerkers zijn een belangrijke bron van informatie over veiligheid en gezondheid op het werk. Zij hebben belang bij veilige en gezonde werkomstandigheden.

Nadere informatie

WAAROM? Omdat het moet... Wettelijk voorschrift (ARBO, ADN etc) Bedrijfsvoorschrift Omdat ik dat wil... Mijn gezondheid beschermen Bescherming van mijn bemanning PBM s is de laatste in de Hierarchy of

Nadere informatie

Proefexamen VCA Basisveiligheid

Proefexamen VCA Basisveiligheid Naam kandidaat: Proefexamen V asisveiligheid Lees de volgende aanwijzingen goed door! Dit examen bestaat uit 40 meerkeuzevragen. Na elke vraag volgen drie antwoordmogelijkheden, waarvan er slechts één

Nadere informatie

FNV Bondgenoten. Checklist Beleid chemische stoffen, zwangerschap en voortplanting in bedrijven

FNV Bondgenoten. Checklist Beleid chemische stoffen, zwangerschap en voortplanting in bedrijven FNV Bondgenoten Checklist Beleid chemische stoffen, zwangerschap en voortplanting in bedrijven Gevaarssymbolen op grond van de Europese regelgeving R-zinnen voor de voortplanting giftige stoffen R 46 R

Nadere informatie

Basisveiligheid-VCA Proefexamen 4

Basisveiligheid-VCA Proefexamen 4 asisveiligheid-v Proefexamen 4 Lees de volgende aanwijzingen goed door! Dit examen bestaat uit 40 meerkeuzevragen. Na elke vraag volgen drie antwoordmogelijkheden, waarvan er slechts één de juiste is.

Nadere informatie

Examen: Proefexamen Basisveiligheid VCA (BE)

Examen: Proefexamen Basisveiligheid VCA (BE) Examen: Proefexamen asisveiligheid V (E) Reeks: Proefexamen asisveiligheid V (E) Lees de volgende aanwijzingen goed door! Dit examen bestaat uit 40 meerkeuzevragen. Na elke vraag volgen drie antwoordmogelijkheden,

Nadere informatie

Examen: Basisveiligheid

Examen: Basisveiligheid Naam kandidaat: Examen: asisveiligheid Evenementcode: Proefexamen_asisveiligheid V Lees de volgende aanwijzingen goed door! Dit examen bestaat uit 40 meerkeuzevragen. Na elke vraag volgen drie antwoordmogelijkheden,

Nadere informatie

Vakjargon uit Arbowet en arbocatalogus. FNV Woordenlijst

Vakjargon uit Arbowet en arbocatalogus. FNV Woordenlijst Vakjargon uit Arbowet en arbocatalogus FNV Woordenlijst Woordenboekje: jargon rond Arbowet en arbocatalogus arbeidshygiënische strategie arbeidsinspectie arbeidsrisico arbo arbobeleid arbobeleidsregels

Nadere informatie

Het echte VOL-VCA examen dat u na de opleiding gaat maken omvat 70 vragen en daarvoor heeft u maximaal 105 minuten de tijd.

Het echte VOL-VCA examen dat u na de opleiding gaat maken omvat 70 vragen en daarvoor heeft u maximaal 105 minuten de tijd. Dit proefexamen omvat 35 vragen over de hoofdstukken 4 tot en met 9 van het PBNA lesboek VOL-VCA. Aan dit proefexamen mogen maximaal 50 minuten besteed worden. Elk goed antwoord levert u 1 punt op. Voor

Nadere informatie

Hawkinsstraat 21 7207 RR Zutphen telefoon: 0575-545100 www.adaptconsultants.nl info@adaptconsultants.nl

Hawkinsstraat 21 7207 RR Zutphen telefoon: 0575-545100 www.adaptconsultants.nl info@adaptconsultants.nl TEST 3. Vragen les 10 t/m 13 en hetgeen bekend dient te zijn. 49. Wat is verplicht bij gebruik van een uitschuifbare ladder die toegang biedt tot een dak? a. deze ladder moet aan de bovenzijde worden vastgezet

Nadere informatie

* 19% * 21% -4- Wat is de minimale zuurstofconcentratie in de lucht waarbij gewerkt mag worden?

* 19% * 21% -4- Wat is de minimale zuurstofconcentratie in de lucht waarbij gewerkt mag worden? * 19% * 21% -4- Wat is de minimale zuurstofconcentratie in de lucht waarbij gewerkt mag worden? -4- Hoeveel zuurstof zit er bij normale omstandigheden in de lucht? * Afvalverwerking * Gezondheidszorg *

Nadere informatie

HSE guidelines december 2012 KWIK HSE LIFE THE NATIONAL OIL&GAS INDUSTRY STANDARD FOR PROFESSIONALS

HSE guidelines december 2012 KWIK HSE LIFE THE NATIONAL OIL&GAS INDUSTRY STANDARD FOR PROFESSIONALS H HSE guidelines december 2012 KWIK HSE LIFE THE NATIONAL OIL&GAS INDUSTRY STANDARD FOR PROFESSIONALS Werk veilig of werk niet Bij werkzaamheden aan gesloten installaties en systemen zijn strikte procedures

Nadere informatie

VEILIGHEIDSMAATREGELEN BIJ HET 1431 SCHILDEREN IN BESLOTEN RUIMTEN 1 januari 1995

VEILIGHEIDSMAATREGELEN BIJ HET 1431 SCHILDEREN IN BESLOTEN RUIMTEN 1 januari 1995 SCHILDEREN IN BESLOTEN RUIMTEN 1 Bij het toepassen van verven met ontvlambare oplos- en verdunningsmiddelen in besloten ruimten, zijn er twee risico's waartegen de nodige voorzorgsmaatregelen moeten worden

Nadere informatie

Voorbeeld. Naam opleider en registratienummer CBR, registratienummer 0000H0. Versienummer en datum Opleidingsplan versie 1; 25 maart 2016

Voorbeeld. Naam opleider en registratienummer CBR, registratienummer 0000H0. Versienummer en datum Opleidingsplan versie 1; 25 maart 2016 Naam opleider en registratienummer CBR, registratienummer 0000H0 Versienummer en datum Opleidingsplan versie 1; 25 maart 2016 Code en type training Code: U05-2 VCA Type: Eendaags, regulier en in dagdelen

Nadere informatie

Wat mogen kinderen van 12 jaar?

Wat mogen kinderen van 12 jaar? Wat mogen kinderen van 12 jaar? Kinderen van 12 jaar mogen werken in het kader van een alternatieve sanctie. Het gaat dan om niet industriële hulparbeid van lichte en opvoedkundige aard of om een leerproject.

Nadere informatie

1 Arbeidsmiddelen volgens het Arbobesluit

1 Arbeidsmiddelen volgens het Arbobesluit 1 Arbeidsmiddelen volgens het Arbobesluit Arbobesluit 7.1 Arbeidsmiddelen buiten gebruik Dit hoofdstuk is niet van toepassing op arbeidsmiddelen die op een zodanige manier zijn gedemonteerd of gesloopt,

Nadere informatie

VGWM A WAY OF LIVING BENZEEN. Standaards voor professionals, wees alert!

VGWM A WAY OF LIVING BENZEEN. Standaards voor professionals, wees alert! VGWM A WAY OF LIVING Standaards voor professionals, wees alert! Werk veilig of werk niet Bij werkzaamheden aan gesloten installaties en systemen zijn strikte procedures van kracht. Er bestaat immers een

Nadere informatie

EXPLOSIEVEILIGHEIDSDOCUMENT Beoordeling van explosiegevaren door stof van installaties en arbeidsplaatsen

EXPLOSIEVEILIGHEIDSDOCUMENT Beoordeling van explosiegevaren door stof van installaties en arbeidsplaatsen Installatie: Arbeidsplaats: Beschrijving van de installatie en arbeidsplaats Verantwoordelijke: (1) Brandbare Stoffen (2) Gegevens van de meest kritische stof Ontstekingstemperatuur: Ontstekingsenergie:

Nadere informatie

HOOFDSTUK 4. ETIKETTERING

HOOFDSTUK 4. ETIKETTERING 4.1 GEVAARLIJKE STOFFEN HOOFDSTUK 4. ETIKETTERING Tijdens de scheikundelessen zullen jullie zelf vaak met stoffen werken die gevaarlijk kunnen zijn. Om goed en veilig met deze stoffen (chemicaliën) om

Nadere informatie

Examen: Proefexamen Basisveiligheid VCA

Examen: Proefexamen Basisveiligheid VCA Naam kandidaat: Examen: Proefexamen asisveiligheid V Evenementcode: Proefexamen_asisveiligheid V Lees de volgende aanwijzingen goed door! Dit examen bestaat uit 40 meerkeuzevragen. Na elke vraag volgen

Nadere informatie

HSE guidelines januari 2012 BENZEEN HSE LIFE THE INTERNATIONAL OIL&GAS INDUSTRY STANDARD FOR PROFESSIONALS

HSE guidelines januari 2012 BENZEEN HSE LIFE THE INTERNATIONAL OIL&GAS INDUSTRY STANDARD FOR PROFESSIONALS H HSE guidelines januari 2012 BENZEEN HSE LIFE THE INTERNATIONAL OIL&GAS INDUSTRY STANDARD FOR PROFESSIONALS Werk veilig of werk niet Bij werkzaamheden aan installaties en systemen zijn strikte procedures

Nadere informatie

Algemeen Ziekenhuis Vesalius Studenten- Stagiairs

Algemeen Ziekenhuis Vesalius Studenten- Stagiairs W E R K P O S T F I C H E In uitvoering van het KB van 03.05.1999 betreffende de bescherming van de jongeren op het werk en de omzendbrief van 12.01.2004 betreffende het gezondheidstoezicht van stagiairs

Nadere informatie

Arbochecklist Productie/technisch/logistiek

Arbochecklist Productie/technisch/logistiek In te vullen door bedrijf / opdrachtgever. Naam bedrijf/opdrachtgever: 1/6 Ingevuld door: Datum (dd-mm-jjjj): Functie/opdrachtnaam: Korte functieomschrijving (mag ook als bijlage worden toegevoegd): Het

Nadere informatie

Examen: Proefexamen Basisveiligheid

Examen: Proefexamen Basisveiligheid Naam kandidaat: Examen: Evenementcode: Lees de volgende aanwijzingen goed door! Dit examen bestaat uit 40 meerkeuzevragen. Na elke vraag volgen drie antwoordmogelijkheden, waarvan er slechts één de juiste

Nadere informatie

Safety Regulations. Uitvoeren van risicobeoordelingen: VGM plan, TRA en LMRA

Safety Regulations. Uitvoeren van risicobeoordelingen: VGM plan, TRA en LMRA Pagina: 1 van 5 1. Wijzigingen t.o.v. vorige versie Geen, eerste versie. 2. Toepassingsgebied Dit veiligheidsvoorschrift is van toepassing op alle werkzaamheden die binnen de inrichtingsgrenzen van de

Nadere informatie

P-zinnen. Omschrijving. P-Nummer

P-zinnen. Omschrijving. P-Nummer P-Nummer P101 P102 P103 P201 P202 P210 P211 P220 P221 P222 Omschrijving Bij het inwinnen van medisch advies, de verpakking of het etiket ter beschikking houden. Buiten het bereik van kinderen houden. Alvorens

Nadere informatie

licht ontvlambaar licht ontvlambaar

licht ontvlambaar licht ontvlambaar Tipkaart 22.5 1,2-dichloorethaan (C2H4Cl2) Algemene gegevens CAS nr: 107-06-2 EU-etikettering: R-zinnen: 45-11-22-36/37/38 S-zinnen: : 53-45 licht ontvlambaar zeer giftig CLP(EU-GHS): Signaalwoord: GEVAAR

Nadere informatie

Veiligheidsaanbevelingen (P)

Veiligheidsaanbevelingen (P) Veiligheidsaanbevelingen (P) P101 P102 P103 P201 P202 P210 P211 P220 P221 P222 P223 P230 P231 P231+P232 P232 P233 P234 P235 P235+P410 P240 Bij het inwinnen van medisch advies, de verpakking of het etiket

Nadere informatie

Antwoorden Oefenvragen, puzzels en multiplechoice-vragen

Antwoorden Oefenvragen, puzzels en multiplechoice-vragen Basisveiligheid VCA voor de groen-grijze sector, 4e druk Antwoorden, puzzels en multiplechoice-vragen Hoofdstuk 1 1 gevarenbronnen 2 - onveilige situaties - onveilige handelingen 3 onveilige handelingen

Nadere informatie

VEILIGHEIDSINFORMATIEBLAD Pagina 1

VEILIGHEIDSINFORMATIEBLAD Pagina 1 Pagina 1 1. Identificatie van de stof of het preparaat en van de vennootschap / onderneming Productbenaming: Plasticrète deel A : P- Cast A02 Gebruik: Diverse industriële toepassingen. Verantwoordelijke

Nadere informatie

H-zinnen en S-zinnen. Inhoud

H-zinnen en S-zinnen. Inhoud H-zinnen en S-zinnen Lijst van gevarenaanduidingen (H-zinnen, met de H van hazard) en voorzorgsmaatregelen (P-zinnen, met de P van precaution) volgens de EU-GHS/CLP-verordening. Inhoud 1 Lijst van gevarenaanduidingen

Nadere informatie

Arbochecklist Productie/Technisch/Logistiek

Arbochecklist Productie/Technisch/Logistiek Arbochecklist Productie/Technisch/Logistiek 1 U moet in het bezit zijn van geldige veiligheidsdiploma s/certificaten: Indien ja, opleiding VCA (veilig werken I/II) veiligheidspaspoort SIR-pas Certificaat

Nadere informatie

Algemeen. Voorzorgsmaatregelen in verband met preventie

Algemeen. Voorzorgsmaatregelen in verband met preventie Overzicht P-zinnen P-zin Algemeen P101 Bij het inwinnen van medisch advies, de verpakking of het etiket ter beschikking houden. P102 Buiten het bereik van kinderen houden. P103 Alvorens te gebruiken, het

Nadere informatie

Vrijwilligers en Arbeidsomstandigheden

Vrijwilligers en Arbeidsomstandigheden Vrijwilligers en Arbeidsomstandigheden Frank Rijshouwer Hogere Veiligheidskundige 20 juni 2006 1 Arbowetgeving Arbeidsomstandighedenwet Arbeidsomstandighedenbesluit Arbeidsomstandighedenregeling Arbo-

Nadere informatie

Examen: Proefexamen Basisveiligheid VCA

Examen: Proefexamen Basisveiligheid VCA Naam kandidaat: Examen: Proefexamen asisveiligheid V Evenementcode: Proefexamen_asisveiligheid V Lees de volgende aanwijzingen goed door! Dit examen bestaat uit 40 meerkeuzevragen. Na elke vraag volgen

Nadere informatie

Een werkgever is ook verplicht zich aan allerlei wetten te houden. Een van die wetten is de Arbeidsomstandighedenwet, kortweg de Arbo-wet.

Een werkgever is ook verplicht zich aan allerlei wetten te houden. Een van die wetten is de Arbeidsomstandighedenwet, kortweg de Arbo-wet. Arbo Inhoud Arbowet Als werknemer in een winkel heb je samen met de werkgever afspraken genaakt over het werk dat je doet. Dat zijn niet de enige regels waaraan een bedrijf zich moet houden. We gaan het

Nadere informatie

Factsheet Veilige arbeidsomstandigheden. Arbowet en zorgplicht

Factsheet Veilige arbeidsomstandigheden. Arbowet en zorgplicht Factsheet Veilige arbeidsomstandigheden Arbowet en zorgplicht Sinds 1 januari 2007 is de Arbeidsomstandighedenwet (Arbowet) in beginsel niet meer van toepassing op vrijwilligers. Alleen als er ernstige

Nadere informatie

Gevaarlijke producten

Gevaarlijke producten Welkom Gevaarlijke producten Basisvorming preventie & bescherming Gemeenschappelijke preventiedienst Lesgever: Karen Brems Wat is een gevaarlijk product? Gevaarlijke producten in scholen Blootstelling

Nadere informatie

Tekst bij de sheets: Toolbox Gevaarlijke stoffen

Tekst bij de sheets: Toolbox Gevaarlijke stoffen Tekst bij de sheets: Toolbox Gevaarlijke stoffen In onderstaande tabel is aangegeven welke sheets er zijn. Sheet Korte omschrijving 1 Toolbox Gevaarlijke stoffen 2 Hoe herken je een gevaarlijke stof? 3

Nadere informatie

HSE guidelines. januari 2012 BENZEEN HSE LIFE THE INTERNATIONAL OIL&GAS INDUSTRY STANDARD FOR PROFESSIONALS

HSE guidelines. januari 2012 BENZEEN HSE LIFE THE INTERNATIONAL OIL&GAS INDUSTRY STANDARD FOR PROFESSIONALS HSE guidelines H januari 2012 BENZEEN HSE LIFE THE INTERNATIONAL OIL&GAS INDUSTRY STANDARD FOR PROFESSIONALS Werk veilig of werk niet Bij werkzaamheden aan installaties en systemen zijn strikte procedures

Nadere informatie

Claim! Amerikaanse toestanden

Claim! Amerikaanse toestanden Claim! Amerikaanse toestanden Perspectief van de arbeidshygiënist Deventer, 25 april 2012 Rob Snippe, gecertificeerd arbeidshygiënist Arbeidshygiëne Arbeidshygiëne is de toegepaste wetenschap, welke zich

Nadere informatie

Veilig en gezond werken in de diervoederindustrie

Veilig en gezond werken in de diervoederindustrie Veilig en gezond werken in de diervoederindustrie Veilig en gezond werken in de diervoederindustrie Werk in de diervoedersector is niet altijd vrij van gevaren en risico s. Voor de veiligheid en gezondheid

Nadere informatie

Plafond- en wandmonteur

Plafond- en wandmonteur Plafond- en wandmonteur Het belangrijkste bouwwerk ben je zelf Alles wat je moet weten over het gezond en veilig monteren van wanden en plafonds Informatie voor de werknemer Zwaar werk Wanden en plafonds

Nadere informatie

Protocol voor het handelen bij ongevallen

Protocol voor het handelen bij ongevallen Protocol voor het handelen bij ongevallen Maart 2016 Op grond van de Arbeidsomstandighedenwet, kortweg de Arbowet, is de werkgever verplicht om ongevallen op te nemen in een ongevallenregister en ernstige

Nadere informatie

H(azard)- en P(recautionnary)-zinnen

H(azard)- en P(recautionnary)-zinnen H(azard)- en P(recautionnary)-zinnen Met het invoeren van het GHS vervallen de R(isk)- en S(afety)-zinnen. Daarvoor in de plaats komen de H(azard)- en P(recautionnary)-zinnen. H-zinnen geven informatie

Nadere informatie

mei 2008 VGWM Gezondheid Veiligheid Welzijn A WAY OF LIVING Standaards voor professionals, wees alert!

mei 2008 VGWM Gezondheid Veiligheid Welzijn A WAY OF LIVING Standaards voor professionals, wees alert! mei 2008 VGWM A WAY OF LIVING Veiligheid Gezondheid Welzijn Milieu VGWM Standaards voor professionals, wees alert! Werk veilig of werk niet Voor werkzaamheden aan geopende installaties en systemen zijn,

Nadere informatie

Bureau KAM/Arbo Waternet Deel RI&E Bodem- en Milieu Technologie

Bureau KAM/Arbo Waternet Deel RI&E Bodem- en Milieu Technologie Bureau KAM/Arbo Waternet Deel RI&E Bodem- en Milieu Technologie Datum inspectie mei 2010 Datum rapport 25 mei 2010 Sector Sector O&P/ sector Drinkwater Auditeur Henk Blaauw / Martin Hammer Opsteller Martin

Nadere informatie

Voorbeeld-RI&E, met Plan van Aanpak (met dank aan ArboUnie Noordwest Nederland)

Voorbeeld-RI&E, met Plan van Aanpak (met dank aan ArboUnie Noordwest Nederland) Voorbeeld-RI&E, met (met dank aan ArboUnie Noordwest Nederland) De rapportage van een RI&E vindt meestal plaats in tabelvorm. Hierin komen de volgende onderdelen voor: Het onderwerp waar het risico betrekking

Nadere informatie

Holland Solar heet u welkom. Veilig werken op daken. Solar Solu(ons 2015

Holland Solar heet u welkom. Veilig werken op daken. Solar Solu(ons 2015 Holland Solar heet u welkom Veilig werken op daken Solar Solu(ons 2015 Veilig werken op daken ernst van tongeren directeur/eigenaar ID energie bestuurslid Holland Solar assessor Kenteq ( SEI erkenning

Nadere informatie