Outlook Beleggen in vastgoed en hypotheken

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Outlook 2014-2015 Beleggen in vastgoed en hypotheken"

Transcriptie

1 Outlook Beleggen in vastgoed en hypotheken

2

3 Inhoudsopgave Voorwoord 05 Terzijde Economisch kader Vastgoed in de beleggingsportefeuille Beleggen in vastgoed De Nederlandse vastgoedmarkten De Nederlandse huurwoningenmarkt De Nederlandse markt voor zorgvastgoed De Nederlandse winkelmarkt De Nederlandse kantorenmarkt Hypotheken in de beleggingsportefeuille Beleggen in hypotheken Nederlandse markt voor beleggingen in hypotheken Beleggen in internationaal vastgoed De Amerikaanse vastgoedmarkt De Duitse woningmarkt De Duitse winkelmarkt De Chinese vastgoedmarkt 77 Beleggen in vastgoed en hypotheken 03/84

4 Regiokantoor Rabobank, Zeist

5 Voorwoord Nieuwe realiteit Snel inspelen op veranderingen die elkaar in hoog tempo opvolgen: dat is de nieuwe realiteit van beleggen. Het gaat er om de grote lijnen achter de veranderingen te zien, trends te signaleren en die te vertalen naar beleggingsbeleid. De wereld verandert, de vastgoedmarkt verandert mee, aan de belegger de opgave om daarop te anticiperen. Vijftien jaar geleden konden wij ons bijna niet voorstellen dat we echt de hele dag behoefte zouden hebben aan een mobiele telefoon: nu is de smartphone integraal onderdeel van ons leven. Met die smartphone banen we ons een weg door de steeds drukker wordende stad. Een toenemende urbanisatie, starters die ook nadat ze een gezin worden in de stad blijven wonen, maar ook senioren die hechten aan het voorzieningenniveau van het stedelijk leven. Onze steden blijven groeien, ten koste van perifeer gelegen gebieden. Het traditionele onderscheid tussen sectoren vervaagt. Met die smartphone beantwoorden we thuis de mail van een collega, om s middags op het terras van dat leuke koffietentje die nieuwe das bij de webshop van de Bijenkorf uit te zoeken. Om ons heen zien we steeds meer senioren ook op dat terras zitten, het aantal gepensioneerden neemt snel toe, we krijgen er nog 1 miljoen huishoudens bij in Nederland, waarvan driekwart 65-plussers. waar de beleving niet ver weg is. Omdat bezit voor de meeste mensen steeds minder belangrijk wordt, men flexibel wil blijven in waar men woont en met wie men woont, is de keuze voor een huurwoning snel gemaakt. De nieuwe realiteit vraagt daarom innovatieve woonconcepten, nieuw zorgvastgoed en andere plekken om te werken en te winkelen. De nieuwe realiteit is er een van continue verandering. In deze Beleggingnota zetten wij onze visie op die veranderingen uiteen. We zien de kansen, duiden de risico s en beschrijven hoe we nieuwe marktbehoeften willen omzetten in langjarig rendement. Voor u, met u, want inspelen op de nieuwe realiteit zien wij als een gezamenlijke verantwoordelijkheid, een verantwoordelijkheid richting de gepensioneerden van nu en in de toekomst. Vastgoed zal zich, mist de juiste keuzes worden gemaakt, daarbij bewijzen met stabiele directe rendementen en met een waardeontwikkeling die de inflatie weer kan bijhouden Directie Syntrus Achmea Real Estate & Finance Henk Jagersma George Dröge Cindy Rombouts Aan de belegger om de trends in de nieuwe realiteit te vertalen naar beleggingsbeleid. Als winkelen meer kijken wordt, genieten van koffie en de beleving van de stad, dan ligt het voor de hand om in het beleggingsbeleid te focussen op de hoofdwinkelstraten in de grote steden, waar de trekkracht van grote internationale retailketens wordt gecombineerd met leisure en beleving. En als werken overal kan, dan is het logisch om in te zetten op die plaatsen waar mensen elkaar gaan ontmoeten. Dat zullen vaak de knooppunten in de grote steden zijn, waar kantoren met OV bereikbaarheid en voldoende ontmoetingsruimte bij elkaar komen. Voor de kantoren in de stad die geen gebruiker meer kunnen vinden, ligt de transitie naar huurwoningen voor de hand. Meer dan ooit kiezen mensen voor de stad, willen zij wonen op plekken Beleggen in vastgoed en hypotheken 05/84

6

7 Terzijde Pensioenfondsen en verzekeraars Sinds de mondiale economische crisis staan verzekeraars en pensioenfondsen voor een complexe investeringsagenda. Behalve dat zij met hun producten en beleggingen moeten inspelen op economische ontwikkelingen, staat de bedrijfsvoering onder druk. Pensioenfondsen en Pensioenverzekeraars Pensioenfondsen moeten diverse beleidsthema s gelijktijdig behandelen, zoals het opbouwen en behouden van voldoende dekkingsgraad, het hanteren van financiële kaders zoals FTK en Solvency II en het opereren in een complexe omgeving met een fijnmazig stelsel van regelgeving en toezicht. Daarnaast is er de opgave om het vertrouwen van de achterban te herstellen. In de jaren sinds de crisis hebben diverse pensioen fondsen noodgedwongen ingrijpende maatregelen moeten nemen, zoals verhoging van premies, afzien van indexering, aanpassing van de pensioen regeling en zelfs korting van pensioenen. Herstel van het vertrouwen blijkt in die context een taaie uitdaging. En de discussie die recent is ontstaan over de aanpassing van het opbouwpercentage toont de kwetsbare kant van het pensioenfondsen model als het gaat om het balanceren van de belangen van meerdere generaties binnen een collectieve regeling. De beleggingen zijn door de financiële crisis en de post-crisis onder druk gezet, ook al hebben pensioenfondsen in nominale zin nu meer beleggingen dan voor het uitbreken van de crisis. de vraag hoe het stelsel een goed pensioen in stand kan houden. Vlak voor het drukken van de Outlook heeft Staatssecretaris Klijnsma haar voornemens bekend gemaakt. Daarin wordt de voorkeur gegeven aan een tussenvariant waarin de voordelen van zowel het nominale als het reële contract worden gecombineerd. De komende tijd zal duidelijk worden hoe dit voornemen concreet wordt uitgewerkt en de consequenties daarvan. Relevant voor onze rol De huidige context is voor pensioenfondsen en verzekeraars uitdagend. Het kan leiden tot een andere opstelling ten aanzien van beleggen. Wat wij van onze kant voor u kunnen doen, is duidelijkheid bieden over vastgoed en hypotheken. Wat zijn de marktontwikkelingen? Welke rendementen zijn haalbaar binnen welke strategie? Hoe kunnen wij ervoor zorgen dat pensioenfondsen in control zijn ten aanzien van beleggingen in vastgoed en hypotheken? Op welke wijze kunnen wij waarde toevoegen aan een pensioenfonds? De beleggingsvisie die voor u ligt is een van de instrumenten. Daarnaast blijven wij u doorlopend voorzien van informatie, kennis en expertise. Voor het komende jaar staan weer belangrijke vraagstukken op de agenda, zoals de nieuwe pensioenwetgeving en de keuze voor nieuwe bestuursmodellen. Daarnaast moet rekening worden gehouden met ontwikke lingen zoals de invloed van de conjunctuur op het premiedraagvlak en het deelnemersbestand en de stijgende levensverwachting die maakt dat pensioenfondsen meer dekking nodig hebben. Ook het dilemma van de rentestand speelt hen parten; eerst het probleem van een lagere rente en nu het probleem van een mogelijke rentestijging. Wat te doen met de afdekking? Uiteindelijk gaat het om Beleggen in vastgoed en hypotheken 07/84

8 Winkelcentrum De Hermitage, Zaandam

9 1. Economisch kader Herstel domineert De performance van vastgoed wordt voor een belangrijk deel bepaald door de economie. Sinds de economische crisis lieten de economieën van de verschillende landen in de wereld duidelijk andere groeipaden zien, met China als kampioen economische groei, de VS als come back kid met groeicijfers tussen de 2% en 4% per jaar en Europa als kwakkelende oude man. Nu de mondiale economie de weg naar herstel inslaat, zien we dat de groeipaden dichter bij elkaar komen te liggen. De groeicijfers van veel landen stijgen, terwijl dat van China onder de 8% lijkt te komen. Ook voor andere opkomende landen zijn de groeicijfers recent neerwaarts aangepast. De mondiale schok die ontstond nadat de VS zich leek te herbezinnen op verkleining van de monetaire steun aan de eigen economie is tekenend voor de toenemende internationale economische verwevenheid. Europa lijkt daarbij nu te profiteren van het mondiale herstel. Waar het Europees gemiddelde groeicijfer in 2013 nog beneden de 0% lag, wordt ook voor Europa in zijn geheel voor 2014 weer een positieve groei verwacht, met alleen nog negatieve groeicijfers voor Portugal en Griekenland (zie figuur 1). Europa krabbelt op De Europese economie herstelt voorzichtig, hoewel tempo en mate van groei nog niet duidelijk zijn. Er zijn twee scenario s denkbaar: zowel een V-vormig herstel (met een snel herstel en groeicijfers van gemiddeld 3%) als een meer gematigd L-vormig herstel (tussen nulgroei en 2% in). Het scenario met voorzichtige economische Figuur 1 Verwachte economische groei Bron: ABN AMRO 9% 8% China Economische groei % India Emerging Asia 6% Latin America Mexico South Africa Turkey 5% Vietnam Indonesia Brasil Russia 4% Sweden UAE US world GDP growth Poland South Korea (2014) 3,9% (yoy) 3% Germany Canada Austria Emerging Europe 2% France UK Japan Netherlands Ireland 1% Switzerland Italy Eurozone Spain Denmark 0% Portugal -1% Greece world GDP growth -2% (2013) 2,9% (yoy) -5% -4% -3% -2% -1% 0% 1% 2% 3% 4% 5% 6% 7% 8% 9% Economische groei 2013 Beleggen in vastgoed en hypotheken 09/84

10 groei in de eerste jaren lijkt nu het meest waarschijnlijk. Binnen Europa kunnen daarbij verschillende toekomstperspectieven worden onderscheiden. We zien een aantal landen die met de crisis flink aan concurrentiekracht heeft gewonnen. Een soms grote correctie van het loonniveau in combinatie met stevige hervormingen van de lokale economie zorgt voor nieuwe perspectieven na de crisis. Landen in Zuid- en Oost-Europa zijn in de crisisjaren in vergelijking met lage lonen landen zoals China meer concurrerend geworden en zouden daarmee kunnen profiteren van de trend van reshoring, bedrijven die terugkeren naar Europa. We zien ook landen, Scandinavië, maar vooral Duitsland, die goed door de crisis zijn gekomen. Zonder daarbij de gunstige econo mische perspectieven voor Duitsland op korte en middellange termijn tekort te willen doen, moet de positie van Duitsland op lange termijn goed worden gevolgd. De sterke economische performance van Duitsland bemoeilijkt de noodzakelijke hervormingen om op langere termijn concurrerend te blijven. Zorgelijk is de positie van Frankrijk; ondanks de prikkel van een economisch matige performance lijkt het land nu geen stappen in de richting van hervorming te zetten. Sanering in de bankensector Ondanks de maatregelen van de mondiale toezichthouders is de sanering in de banken sector nog niet afgerond. In veel Europese landen blijft de in het kader van Basel III benodigde herkapitalisatie de agenda van veel banken domineren. In juli 2013 heeft de Fed in de Verenigde Staten bovendien ingestemd met opnieuw strengere kapitaaleisen aan banken. Zolang die herkapitalisatie speelt, is een verruiming van de kredietmarkt niet waarschijnlijk en blijft de economische veerkracht beperkt. Symptomen van economisch herstel lijken het nieuws te domineren, maar de crisis is nog niet achter de rug. Mondiale economische groei stimuleert vastgoed Voor bijna alle mondiale vastgoedmarkten vormt de verwachte economische groei wel een stimulans. Bestedingen nemen voorzichtig toe, het vertrouwen groeit. Groei betekent echter ook dat de druk om de rente te verhogen toeneemt, wat weer een remmend effect heeft op de waardeontwikkeling van vastgoed. Misschien dat de ECB en de Fed nu nog niet aan deze druk toegeven, maar waarschijnlijk komt dat in 2014 (Verenigde Staten) of in 2015 (Europa) anders te liggen. Het effect van rentestijging op vastgoed verschilt uiteindelijk per markt. In die markten waar het economisch herstel nog fragiel is en risico-opslagen op vastgoed bij het eerste economisch herstel niet gelijk worden aangepast, zet de stijgende rente de prijzen van vastgoed gelijk onder druk. Ook in landen (of steden) waar de risico-opslag nu al laag is, bijvoorbeeld in de Tier 1-steden in de VS, zal een rentestijging tot druk op het prijsniveau leiden. In de meeste landen en steden die vanuit de crisis nu structureel in veiliger economisch vaarwater zijn gekomen, kan het negatieve effect van de renteverhoging naar verwachting worden opgevangen door een verlaging van de risico-opslag op vastgoed. Dit geldt niet alleen voor prime-vastgoed in herstellende economieën, maar ook voor secundair vastgoed, near prime, in economieën die al langer sterker zijn. Daar kan de daling van de risico-opslag het negatieve effect van een stijgende rente compenseren. Per saldo resteert dan een positief effect op de waardeontwikkeling van vastgoed. De prijzen van vastgoed stijgen weer. De verwachte prijsstijgingen kunnen nog een extra impuls krijgen indien ook de vraag van institutionele beleggers naar vastgoed toeneemt. Het is niet ondenkbaar dat een meer evenwichtige economie, in combinatie met de verwachte rentestijging, obligaties minder populair maakt bij beleggers. Dit ten gunste van andere beleggingscategorieën: aandelen, maar ook real assets, waaronder vastgoed. Groeiverwachting voor Nederland gematigd De economische groei in Nederland blijft achter bij het Europees gemiddelde. De aanhoudende discussies over steeds weer nieuwe bezuinigingen en de oplopende werkloosheid vormen geen stimulans voor de Nederlandse consument. Het kabinet slaagt er maar beperkt in een duidelijk eindbeeld van de economie te genereren dat consumenten en investeerders enthousiasmeert. 10/84

11 Toch is ook in Nederland sprake van herstel. Nederland profiteert als exportland van de groei van de wereldeconomie. De totale Nederlandse uitvoer stijgt in 2013 met 1,5% en in 2014 wordt een groei van 3,75% verwacht (CPB). Die groei zal zich parallel aan de mondiale groei blijven voortzetten. Voor de eerstkomende jaren is een gematigde economische groei het meest waarschijnlijk, ook al omdat Nederlandse banken hun balansen verder moeten verbeteren en structurele hervormingen maar beperkt doorgezet lijken te worden. Het CPB rekent in de Macro Economische Verkenningen voor 2014 dan ook met een eco nomische groei van 0,5%; fors minder dan in eerdere ramingen. Andere partijen zijn minder positief. De Rabobank verwacht voor 2014 bijvoorbeeld een nulgroei. Het basisscenario voor de middellange termijn is een gemiddelde economische groei van 1,5%, zoals voorspeld door het CPB. In een negatief scenario is het denkbaar dat het herstel later begint, met een nulgroei in 2014, om in de jaren daarna naar de 1% op te lopen. Een van de grote zorgen is de oplopende werkloosheid in Nederland. De werkgelegenheid profiteert in de verwachtingen van het CPB maar zeer beperkt van het economisch herstel, waardoor het een inside game blijft; vooral de groep mensen met een baan zal van de groei profiteren. Ondanks de hoge werkloosheid die groeit naar meer dan 9% (CPB), blijft de conclusie dat de krimp van de Nederlandse economie niet doorzet. Met een voorzichtig herstel van de economie zullen ook de perspectieven voor investeren in Nederlands vastgoed langzaam maar zeker verbeteren. Grote Houtstraat, Haarlem Beleggen in vastgoed en hypotheken 11/84

12 12/84 Zorgwoningen Bernardus, Amsterdam

13 2. Vastgoed in de beleggingsportefeuille 2.1 Beleggen in vastgoed Voor veel pensioenfondsen vervult vastgoed traditioneel een belangrijke rol in de beleggingsportefeuille. Van vastgoed wordt een stabiel en hoog direct rendement verwacht met een inflatiecomponent en een positieve waardeontwikkeling. Vastgoed vormt daarmee een middenweg tussen aandelen die hoger kunnen renderen, maar nu eenmaal volatiel zijn en obligaties met een relatief lage risicopremie. Vastgoed zorgt voor diversificatie van de risico s die samenhangen met het beleggen in obligaties en aandelen 1. Door het toevoegen van vastgoed aan een beleggingsportefeuille kan met dezelfde hoeveelheid risico een hoger rendement worden behaald, of omgekeerd, hetzelfde rendement met minder risico. Vastgoed, met name woningen en winkels, fungeert daarbij op lange termijn als inflatiehedge. In ruil voor de risico s en de lagere liquiditeit van vastgoed behoren beleggers - op lange termijn beoordeeld - een risicopremie in de beleggingsresultaten te ontvangen. Voorwaarde is dat de juiste keuzes in het vastgoedbeleggingsbeleid worden gemaakt. Dit beleid is afhankelijk van het door het pensioenfonds gewenste risicoprofiel. Net als bij aandelen en obligaties, bestaan binnen vastgoed zogeheten junk-bonds : beleggingen die alleen bij een opportunistic beleggingsstijl passen, maar niet in een reguliere core portefeuille thuishoren. Dynamiek vraagt om keuzes in beleggingsbeleid Niet alleen het risicoprofiel, maar ook de verwachte ontwikkeling van de vastgoedmarkt is van belang bij de inrichting van de portefeuille. Dat geldt eveneens voor de intrinsieke verplichtingen van het pensioenfonds in relatie tot de financiële positie van het fonds, de dekkingsgraad, de gewenste liquiditeit van de gehele portefeuille en de leverage van het vastgoed. Zo past een portefeuille met een leverage van 20% nog goed bij een core-strategie, terwijl hogere percentages vastgoed in de portefeuille meer risico betekenen. De dynamiek van de wereld, zowel maatschappelijk als financieeleconomisch, maakt het ingewikkelder dan ooit om een goede, op het pensioenfonds afgestemde assetmix te bepalen. Alle assetclasses lijken sinds de crisis meer risico s en meer volatiliteit te herbergen. Over de hele linie moet daarom rekening worden gehouden met een gemiddeld lagere rendement risicoverhouding dan in het verleden. Performance vastgoed onder druk Vanwege de economische crisis heeft vastgoed haar rol in de beleggingsportefeuille niet goed kunnen waarmaken. In plaats van de verwachte positieve waardeontwikkeling werden veel pensioenfondsen geconfronteerd met waardedalingen. Het directe rendement bleef daarbij wel steeds behoorlijk overeind. In de dalende markt stond ook de liquiditeit van vastgoedbeleggingen onder druk. Het aantal verkopers overtrof het aantal kopers. Verkopers die door de zeer krappe financieringsmarkt in liquiditeitsproblemen dreigden te komen, konden bij verkoop tot flinke discounts worden genoodzaakt, oplopend tot boven de 50%. Die slechte performance van vastgoed in de afgelopen jaren was voor pensioenfondsen reden om het aandeel vastgoed en aandelen in de beleggingsportefeuille te bevriezen, of soms zelfs terug te brengen. Gelet op het nog zeer fragiele economisch herstel, is het begrijpelijk dat veel institutionele beleggers nog steeds voorzichtig zijn ten aanzien van investeringen in vastgoed. Maar solide performance op lange termijn Ondanks de slechte performance van vastgoed sinds de crisis, is de performance van (Nederlands) vastgoed op lange termijn ( ) positief geweest (zie figuur 2). Vastgoed heeft over die periode met een beperkte volatiliteit voor een totaalrendement van gemiddeld bijna 6,5% per jaar gezorgd. 1 Voor aandelen bedraagt de correlatie met vastgoed 0,2, voor obligaties is die correlatie met -0,18 zelfs negatief (IPD). Beleggen in vastgoed en hypotheken 13/84

14 Nederlandse vastgoedsectoren scoorden over de periode bovendien een plaats in de internationale top-5 wat betreft rendement per eenheid risico. Daarbij geven de diverse assetclasses binnen Nederlands vastgoed duidelijke verschillen te zien. Het segment Nederlandse winkels kent historisch de beste totaalperformance, relatief weinig risico en toch een totaalrendement van 8,5%. Het segment kantoren kent de minst goede performance, gemiddeld 4,6%. Het rendement van huurwoningen ligt hier tussenin. Het rendement bestaat voor alle sectoren uit een zeer stabiel direct rendement. Fluctuaties zitten met name in de verschillende waardeontwikkeling, het indirecte rendement. Voor winkels en woningen ligt de gemiddelde langjarige waardeontwikkeling rond de 2,5%, terwijl de waardeontwikkeling van kantoren bijna nihil is en er dus in reële termen (gecorrigeerd voor inflatie) sprake is van een waardedaling. Met die langjarige waardestijging hebben beleggingen in winkels en woningen hun verwachting als inflatiehedge wel waargemaakt. Focus en actief management voorwaarde voor succes Ondanks de solide performance van vastgoed op lange termijn, is de verwachting dat alleen actief assetmanagement in de komende jaren voor een goede performance op de korte termijn kan zorgen. Hoewel die performance een steuntje in de rug krijgt van het voorzichtige herstel van de economie, zijn de marktperspectieven voor de verschillende sectoren zodanig dat alleen met een scherpe focus en actief assetmanagement een goede performance en een positief rendement kan worden bereikt. Figuur 2 Rendement-risicoverhouding: vastgoed, aandelen en obligaties Bron: IPD, bewerking Syntrus Achmea Real Estate & Finance Vastgoed Obligaties Aandelen Totaal rendement (TR) gemiddelde % 8% 6% 4% 2% 0% -2% TR Retail Netherlands Unsmoothed TR All Property Netherlands Unsmoothed TR Eurobloc Bonds Barclays World Bond (GBP) Barclays World Bond (EUR) TR Residential Netherlands Unsmoothed TR Offices Netherlands Unsmoothed S&P World Index (EUR) MSCI Netherlands IMI (USD) 5% 10% 15% 20% 25% 30% MSCI World Index (USD) MSCI World Index (EUR) -4% Risico gemeten in volatiliteit (1x st. deviatie) 14/84

15 Evenwicht tussen een core strategie en een beleggingsstijl gericht op opportunities In sommige landen, zoals Duitsland of de Verenigde Staten, kan nu al - voorzichtig en met een scherpe en selecte aanpak - van het economisch herstel worden geprofiteerd. In Nederland moet deze focus nog nauwkeuriger worden ingesteld; het verschil tussen goede en minder goede objecten en goede en minder goede locaties is groter geworden en deze ontwikkeling zet zich voort. Daarnaast staat Nederland er economisch minder goed voor dan veel andere landen. De rol van een goede vastgoedvermogensbeheerder, uitgekiend assetmanagement en een zorgvuldige selectie van landen, regio s en objecten (property picking) om in te investeren, zijn belangrijker dan ooit. Dat vraagt om actief beheer, verkoop van niet-strategisch gelegen vastgoed en aankoop van vastgoed dat direct rendement en waardeontwikkeling combineert. Dit vereist kennis en creativiteit, maar ook slagkracht in verhuur, dispositie en acquisitie. Marktkracht is daarbij onontbeerlijk. profiel. Daarbij moet een evenwicht worden gevonden tussen een core strategie met minder risico s en een meer risicovolle beleggings stijl gericht op opportunities. Toch kunnen we concluderen dat er goede redenen zijn om de portefeuille vanuit een langetermijn-beleggingsstrategie deels met vastgoed in te vullen. Tegenover mogelijke afwaarderingen op niet-strategische objecten staan een verwachte waardegroei op strategische locaties en bovendien een zeer stabiel direct cashrendement. Beleggingen in woningen en winkels bleken daarbij historisch een goede inflatiehedge. Wij verwachten dat in ieder geval de middeldure huurwoningen dat ook in de toekomst zullen zijn. Tegenover de risico s van beleggen in vastgoed staat op lange termijn een gezonde risicopremie. Vastgoed heeft naast obligaties en aandelen een belangrijke rol in de beleggings portefeuille en zal die rol in de komende jaren ook weer gaan waarmaken. Verdere afwaardering structurele leegstand De tweedeling op de markt betekent bovendien dat er nog geen volledig einde is gekomen aan de afwaarderingen. Bij structureel leegstaande kantoren en winkels is een verdere waardedaling te verwachten, die toeneemt wanneer er heel actief op snelle verkoop wordt gestuurd. Ook bij woningen in regio s met een teruglopende bevolking hoeft niet op een positieve waardeontwikkeling te worden gerekend; niet in Nederland, maar ook niet in andere Europese landen. Voor Nederlandse huurwoningen wordt voor de komende jaren generiek wel op een stijging van het gemiddelde huurniveau gerekend. Voor winkels staat dit huurniveau juist onder druk door de aanhoudende koopkrachtdaling en de opkomst van internet. Voor kantoren rekenen we - doordat de aanvangsrendementen van kantoren nu beter in lijn komen met de risico s - weer op een gunstiger wordend perspectief. Vastgoed maakt op lange termijn rol in de portefeuille waar In de beleggingsportefeuilles van pensioenfondsen ligt de nadruk nu vaak op zakelijke en vastrentende waarden. De samenstelling van de vastgoedportefeuille is afhankelijk van het gewenste beleggings Beleggen in vastgoed en hypotheken 15/84

16 2.2 De Nederlandse vastgoedmarkten Ontwikkeling langs verschillende groeipaden De Nederlandse vastgoedmarkten ontwikkelen zich langs verschillende groeipaden. Waar de toekomstperspectieven voor woningen en zorg vastgoed in algemene zin gunstig zijn, is dat voor de meeste kantoren op korte termijn minder het geval. De vooruitzichten voor de winkelmarkt vragen nu om voorzichtigheid, hoewel dit vastgoedsegment qua rendement-risicoverhouding tot op heden duidelijk de beste prestatie heeft laten zien (zie figuur 3). Behalve verschillen, zijn er ook overeenkomsten tussen de markten. In de eerste plaats zijn dat de waardedalingen in de afgelopen jaren, veroorzaakt door de economische crisis. Ook ontwikkelen alle sectorale vastgoedmarkten zich in toenemende mate als min of meer binaire vastgoedmarkten. Binnen de diverse markten zijn er winnaars en verliezers aan te wijzen. Met de winnaars zijn goede beleggingsresultaten te behalen als zorgvuldige analyses worden gecombineerd met beleggingskracht. De verschillen tussen winnaars en verliezers worden steeds groter. Leegstand is realiteit Alle vastgoedmarkten hebben met structurele leegstand te maken, al verschilt de omvang daarvan. Voor de kantorenmarkt is structurele leegstand een bekend fenomeen. Te veel nieuwbouw, op de verkeerde locaties, heeft in combinatie met vraaguitval geleid tot miljoenen vierkante meters kantoren die nooit meer worden gevuld. Ook op de winkelmarkt zien we meer leegstand, maar op veel kleinere schaal dan bij de kantorenmarkt. Door de aanhoudende verslechterende koopkracht, de vergrijzing, en ook door de structurele verschuiving van een deel van de bestedingen richting internet, komt een groeiend deel van de winkelmarkt buitenspel te staan. Vooral aanloopstraten en winkels op perifere locaties zijn de dupe. Ondanks de gunstige perspectieven in brede zin voor de huurwoningmarkt verwachten we dat op lange termijn ook daar plekken met structurele leegstand ontstaan. Nu nog is de leegstand op de woningmarkt conjunctureel, vaak kleinschalig en beperkt tot dure huurwoningen of minder courante producten als appartementen boven winkelcentra in uitbreidingswijken. In de toekomst zal die leegstand ook op andere plekken structureel zichtbaar zijn, bijvoorbeeld in gebieden waar de krimp het hardst toeslaat. Ook in de zorgsector staan tegenover winnende beleggingscategorieën, waaronder middeldure huurwoningen met een zorgcomponent, categorieën vastgoed die met leegstand te maken krijgen. Met name in verouderde grootschalige verpleeghuizen en op lichte zorg gerichte zorgvoorzieningen zal dat het geval zijn. Nu het kabinet erop inzet om zorg zo veel mogelijk thuis te laten verlenen, blijven zorginstellingen met naar schatting bijna overbodige plaatsen achter. Herontwikkeling tot aantrekkelijke woonmilieus voor ouderen ligt hier voor de hand. Het voorzichtige herstel van de Nederlandse economie zal voor veel structureel leegstaande panden geen soelaas bieden. Een aanhoudend kwantitatief overschot in kantoren, winkels, woningen en zorgvastgoed is de nieuwe realiteit. Voor vastgoedeigenaars en gemeenten ligt er een gezamenlijke taak om die structurele leegstand aan te pakken en ervoor te zorgen dat panden, straten en wijken niet verloederen, maar juist een nieuwe toekomst krijgen. Figuur 3 Rendement-risicoverhouding Bron: IPD winkels kantoren woningen gemiddeld totaal rendement 8,72 4,24 4,92 risico (st deviatie) 4,44 5,21 5,10 16/84

17 De verschillen tussen winnaars en verliezers worden steeds groter Nesselande, Rotterdam Crisis als stimulans voor kostenreductie en innovaties De schaal van de projectontwikkeling- en bouwsector is door de crisis de afgelopen jaren fors gekrompen, terwijl de sector zelf ook een vernieuwingslag doormaakt. De crisis is een stimulans geweest voor faalkostenreductie, innovaties en klantgerichte flexibiliteit. Er ontstaan nieuwe, relatief eenvoudige concepten die vaak grotendeels in fabrieken kunnen worden geproduceerd. Bij kantoren en winkels was dit al vaker gebruikelijk, maar ook in de zorg en de woningbouw zien we dit nu steeds meer gebeuren. Toenemende kwalitatieve tekorten in alle markten Doordat ook corporaties als gevolg van het kabinetsbeleid nu een deel van hun investeringen staken, wordt de benodigde bouwcapaciteit in de sector verder teruggebracht. Het is daarbij de vraag of de sanering in de ontwikkel- en bouwsector niet zodanig groot is dat bij een economisch herstel al snel krapte in die capaciteit zal ontstaan. Dat zou tot een snelle stijging van bouwkosten kunnen leiden. Ondanks dat het nog niet zover is, kan het verstandig zijn om hier via langjarige afspraken met aannemers op te anticiperen. Door de bouwstop op de woningmarkt, in de zorg, maar ook op de kantorenmarkt ontstaat op microniveau schaarste aan goed vastgoed op goede locaties. In de winkelmarkt is die schaarste op winnende plekken zelfs nooit weggeweest. Waar er dus sprake is van een kwantitatief overschot in alle markten, is in toenemende mate tegelijkertijd sprake van kwalitatieve tekorten. Beleggen in vastgoed en hypotheken 17/84

18 Keerpunt op de beleggingsmarkt Als gevolg van de malaise op de vastgoedmarkten in de afgelopen jaren zien we het beleggingsvolume teruglopen, terwijl dat in andere landen, zoals Duitsland, alweer stijgt. Het meest teruggelopen is het volume van beleggingen in kantoren: in 2012 was dat nog geen kwart van het volume in Alleen het volume van woningbeleggingen is de afgelopen jaren min of meer constant gebleven. Op de beleggingsmarkt zien we met het naderende perspectief van economisch herstel nu wel dat buitenlandse beleggers voorzichtig weer actief worden; een teken dat de onderkant van de markt in zicht komt. Een groot deel van die buitenlandse beleggers is op zoek naar vastgoed met een distressed karakter, zoals vastgoed van eigenaren die, al dan niet gedwongen door financierings problemen, hun vastgoed moeten verkopen. Bij de aankoop daarvan kunnen forse kortingen op de boekwaarde worden bedongen. Maar meer en meer buitenlandse partijen zijn ook geïnteresseerd in de markt voor core vastgoed. Deze partijen zien in bijvoorbeeld de Nederlandse woningmarkt aan trekkelijke mogelijkheden voor risicodiversificatie en het behalen van een gezond direct rendement. Bij het uiteindelijk aantrekken van de economie zullen de risicomarges op vastgoed afnemen. Dit zal over het algemeen de bij economisch herstel horende verwachte rentestijging compenseren. Het bruto aanvangsrendement op goede locaties zal daardoor dalen. Het effect is tweeledig: bestaand bezit wordt meer waard en de prijs voor nieuw bezit wordt hoger. Voor de slechte Figuur 4 Beleggingsvolume totaal en per vastgoedmarkt Bron: Jones Lang LaSalle, bewerking Syntrus Achmea Real Estate & Finance (2013) Kantoren Winkels Bedrijsruimte Woningen Overig Miljarden Q1 + Q /84

19 locaties geldt dit niet. Daar neemt het bruto aanvangsrendement in alle sectoren alleen maar verder toe. Ook hier is het effect tweeledig: bestaand bezit wordt minder waard en de prijs voor nieuw bezit wordt lager. Ook hier is dus sprake van winnaars en verliezers. Duurzaamheid steeds belangrijker Ten slotte zien we in alle sectoren dat duurzaamheid aan belang wint, gedreven door de markt, zowel door gebruikers als beleggers, maar ook door de overheid (energieakkoord). De kantorenmarkt loopt daarbij voorop. Ook zien we bij zowel woningen, winkels als kantoren dat er een groeiende maatschappelijke weerstand ontstaat tegen het volbouwen van Nederland. De hoeveelheid leegstaande vierkante meters vastgoed maakt dat nieuwbouwplannen buiten bestaand stedelijk gebied niet alleen met (nieuwe) regels worden bemoeilijkt zoals in toenemende mate op de winkelmarkt is te zien, maar dat ook grote maatschappelijke druk kan ontstaan om voor nieuwbouw geen toestemming te verlenen. Bedrijven en lokale bestuurders kiezen steeds vaker eieren voor hun reputatiegeld. op gang brengen. Daarnaast willen (banken), kunnen (ontwikkelaars) of mogen (corporaties) veel traditionele vastgoedpartijen geen kapitaal meer steken in het risicodragend ontwikkelen van nieuwe projecten. De kans is daarom groot dat de belegger ook in een zich herstellende vastgoedmarkt een groter aanbod houdt van binnenstedelijke projecten om in te investeren. Dit was in het verleden wel anders; toen werden beleggers volop gepasseerd door ontwikkelaars en gemeenten. Wanneer de economie zich in de komende jaren structureel herstelt, zal de concurrentie tussen de beleggers onderling naar verwachting wel weer groeien. De beschikbaarheid van vastgoed voor individuele institutionele beleggers zal daarmee afnemen. Het is dan ook raadzaam om de ogen geopend te houden voor nieuwe marktsegmenten die voor risicodiversificatie van aandelen en obligaties kunnen zorgen, zoals zorgvastgoed, maar bijvoorbeeld ook (sociale) infrastructuur en scholen. Er blijven op de Nederlandse markt, mits zorgvuldige geselecteerd, voldoende mogelijkheden om te investeren en een bij het risicoprofiel passend rendement te behalen. Renovatie, herontwikkeling en transformatie De verschuiving van de productie van uitbreidingslocaties naar het beter benutten van bestaand stedelijk gebied heeft als bijkomend positief effect voor beleggers dat de waarde van bestaand bezit beter wordt behouden. De bouwopgave zal de komende jaren complexer worden doordat greenfield nieuwbouw plaatsmaakt voor brownfield renovatie, herontwikkeling of transformatie. Daarbij zal het in de bestaande stad veel vaker gaan om hoogbouw en multifunctionele projecten. Ook de verbetering van de openbare ruimte zal deel gaan uitmaken van de bouwopgave. De verandering in de bouwopgave betekent dat deze kennis- en kapitaalintensiever wordt. Omdat het nu niet goed voorstelbaar is dat particulieren op grote schaal een rol gaan spelen bij de voorfinanciering van grote projecten, zal naar verwachting steeds vaker een beroep worden gedaan op de belegger. Die kan via voorfinanciering, de realisatie van binnenstedelijke projecten wél Bedrijven en lokale bestuurders kiezen steeds vaker eieren voor hun reputatiegeld Beleggen in vastgoed en hypotheken 19/84

20 2.3 De Nederlandse huurwoningenmarkt De Nederlandse markt van beleggershuurwoningen komt structureel in ander vaarwater terecht. Waar de sector nu nog een beperkte omvang heeft, zal het aantal geliberaliseerde huurwoningen in de komende jaren snel groeien. En hoewel de transitie in stappen plaatsvindt en soms met overgangsproblemen gepaard gaat, is het eindbeeld van de geliberaliseerde huurwoningmarkt in het middensegment (huurniveau van w 680 tot w 1.000) zeer positief, zowel wat betreft waardegroei als ontwikkeling van het huurniveau. Outlook Waardegroei = + Huurniveaus + + Legenda Focus in beleggingsstrategie Verbreden van de beleggingsportefeuille in combinatie met waarde toevoegen in bestaande portefeuille door actief management Middeldure huurwoningen ( 680 tot 1.000) Ligging binnen Grote Randstad, Eindhoven en de grotere groeiende provinciesteden Breed scala aan concepten, van kleine studio s (eenpersoonshuishoudens) en starters- en studentenwoningen tot reguliere eengezinswoningen; voorzichtig met appartementen in uitbreidingswijken Meeste kansen liggen in nieuwbouw of in overname corporatiebezit in wijken met gemengd bezit Combinatie met service en zorg kan een pre zijn + positieve verwachting - negatieve verwachting = stabiel =/- stabiel tot lichte daling =/+ stabiel tot lichte stijging SWOT-analyse Nederlandse markt voor geliberaliseerde huurwoningen Strengths Weaknesses Historisch hoog en stabiel direct rendement Bewezen inflatiehedge Beperkte leegstand op strategische locaties Opportunities Huurwoningen missen fiscale subsidie die koopwoningen wel hebben Afhankelijkheid van overheidsbeleid in gereguleerd segment dat grote invloed heeft op marktcondities geliberaliseerd segment Verbeterde betaalbaarheid koopwoningen (door prijsdaling en lage rente) maakt huren relatief minder aantrekkelijk Beperkte hoeveelheid woningen om in te investeren Threats Toename aantal huishoudens, met ook extra vraag naar woningen met service- en zorgcomponent Groeiende voorkeur van deel van de bevolking voor huren boven kopen Gewijzigd doelgroepenbeleid dat de concurrentie van corporaties in het middensegment beperkt en zorgt voor extra aanbod vanuit corporaties Nieuw huurbeleid Rutte II dat extra huurverhogingen boven inflatie mogelijk maakt Herstel koopwoningmarkt op termijn zorgt voor waardegroei Extra vraag vanuit starters die geen eigen vermogen voor koop hebben Conjuncturele huurders die bij aantrekken economie weer kiezen voor koopwoningen Toenemende leegstand, met name in het dure segment (> 1.000) Geïndexeerde huurniveaus die boven de markthuur uitkomen en bij mutatie leiden tot huurverlaging Negatief indirect rendement als gevolg van prijsdalingen op de markt voor koopwoningen Verdere verruiming Leegstandswet die tijdelijke verhuur koopwoningen mogelijk maakt 20/84

De Duitse woningmarkt

De Duitse woningmarkt De Duitse woningmarkt Outlook Duitse woningmarkt De urbanisatie zorgt voor een druk op de markt in de grote steden 15 16 17 18 Waardegroei Woningen top 5 steden + + + + Overige grote steden =/+ =/+ =/+

Nadere informatie

Woningmarkt na de crisis. Henk Jagersma, Directievoorzitter Syntrus Achmea Real Estate & Finance

Woningmarkt na de crisis. Henk Jagersma, Directievoorzitter Syntrus Achmea Real Estate & Finance Woningmarkt na de crisis Henk Jagersma, Directievoorzitter Syntrus Achmea Real Estate & Finance 1 Waar staan we met Nederland na de crisis? Nederlandse economie is er heel voorzichtig weer bovenop aan

Nadere informatie

De Nederlandse woningmarkt

De Nederlandse woningmarkt De Nederlandse woningmarkt Outlook Nederlandse woningmarkt Afnemende beschikbaarheid in het core segment, toch volop kansen 15 16 17 18 Waardegroei Grote steden Noordvleugel + + + + Overig Noordvleugel

Nadere informatie

De Nederlandse markt voor zorgvastgoed

De Nederlandse markt voor zorgvastgoed De Nederlandse markt voor zorgvastgoed Voor het investeren in zorgvastgoed staan de meeste seinen op groen. De vergrijzing en de marktwerking in de zorg zorgen voor een structurele verbetering van het

Nadere informatie

De Duitse winkelmarkt

De Duitse winkelmarkt De Duitse winkelmarkt Outlook Duitse winkelmarkt Uitstekende vooruitzichten winkelmarkt in de grootste steden 15 16 17 18 Waardegroei High street retail + + + + Dominante winkelcentra + + + + Boodschappencentra

Nadere informatie

De Duitse winkel- en woningmarkt

De Duitse winkel- en woningmarkt De Duitse winkel- en woningmarkt De Duitse winkel- en woningmarkt bevinden zich voorlopig nog in de expansiefase. De bovengemiddelde inkomensgroei zorgt op de middellange termijn voor structureel hogere

Nadere informatie

De Nederlandse kantorenmarkt

De Nederlandse kantorenmarkt De Nederlandse kantorenmarkt Outlook Nederlandse kantorenmarkt Meer dynamiek op minder locaties 15 16 17 18 Waardegroei Topsegment + + + + Stationslocaties sterkste steden + + =/+ =/+ Overige stationslocaties

Nadere informatie

VOGON. Rob Vester, Ontwikkelingsbedrijf

VOGON. Rob Vester, Ontwikkelingsbedrijf VOGON Rob Vester, Ontwikkelingsbedrijf Samenwerking: het perspectief van de belegger Syntrus Achmea Vastgoed Ca. 14,0 miljard belegd vermogen; Ca. 1,0 miljard in het buitenland Ca. 4,0 miljard financiering

Nadere informatie

Vastgoedrapport Groningen Assen 2011

Vastgoedrapport Groningen Assen 2011 Vastgoedrapport Groningen Assen 2011 9 Beleggersmarkt 2011 9.1 Veranderend investeringsgedrag: vastgoed met weinig risico Klik hier direct door naar regionale ontwikkelingen > Veranderend investeringsgedrag:

Nadere informatie

De Nederlandse markt voor beleggen in woninghypotheken

De Nederlandse markt voor beleggen in woninghypotheken De Nederlandse markt voor beleggen in woninghypotheken De Nederlandse hypotheekmarkt is structureel aan het veranderen. De traditionele aanbieders hebben in de afgelopen tijd stap voor stap plaats gemaakt

Nadere informatie

Het middensegment in de huursector De ontbrekende schakel Johan Conijn, ASRE/UvA, Ortec Finance

Het middensegment in de huursector De ontbrekende schakel Johan Conijn, ASRE/UvA, Ortec Finance Het middensegment in de huursector De ontbrekende schakel Johan Conijn, ASRE/UvA, Ortec Finance Datum 11 mei 2011 Het middensegment Wat verstaan we onder het middensegment in de huursector? - verhuurders:

Nadere informatie

Wilfred van der Neut, directeur Dynamis. Beleggingsklimaat op de woningmarkt

Wilfred van der Neut, directeur Dynamis. Beleggingsklimaat op de woningmarkt Wilfred van der Neut, directeur Dynamis Beleggingsklimaat op de woningmarkt Wilfred van der Neut - Directeur sinds 1 mei 2015 - HBG Vastgoed - ING Vastgoedontwikkeling - Propertize, boegbeeld o.a. The

Nadere informatie

De Nederlandse markt voor beleggen in zakelijke hypotheken

De Nederlandse markt voor beleggen in zakelijke hypotheken De Nederlandse markt voor beleggen in zakelijke hypotheken Met het herstel van de economie nemen de beleggingsactiviteiten en daarmee de vraag naar vreemd vermogen weer toe. En waar traditionele grote

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

igg bouweconomie marktanalyse

igg bouweconomie marktanalyse igg bouweconomie marktanalyse indices en prognoses kwartaalbericht, - Het herstel van de bouwmarkt krijgt steeds duidelijker vormen. Na een periode van circa zeven jaar waarin de prijzen eigenlijk continu

Nadere informatie

Gemengde verwachtingen institutionele beleggers over vastgoed

Gemengde verwachtingen institutionele beleggers over vastgoed Centraal Bureau voor de Statistiek Divisie Macro-economische Statistieken en Publicaties 3 november 24 Gemengde verwachtingen institutionele beleggers over vastgoed Drs. J.L. Gebraad De Stichting Leerstoel

Nadere informatie

Waar op de kaart? Wim Wensing ING Real Estate Investment Management. OTB-studiedag Waardecreatie woningportefeuille. Delft, 17 maart 2010

Waar op de kaart? Wim Wensing ING Real Estate Investment Management. OTB-studiedag Waardecreatie woningportefeuille. Delft, 17 maart 2010 Waar op de kaart? Wim Wensing ING Real Estate Investment Management OTB-studiedag Waardecreatie woningportefeuille Delft, 17 maart 2010 ING Real Estate Investment Management ING REIM verzorgt asset management

Nadere informatie

Vastgoed en vastgoedfinancieringen

Vastgoed en vastgoedfinancieringen Vastgoed en vastgoedfinancieringen Dé strategisch vastgoedpartner voor pensioenfondsen Syntrus Achmea Real Estate & Finance is dé strategisch vastgoedpartner voor pensioenfondsen. Dankzij onze unieke

Nadere informatie

Vastgoed en vastgoedfinancieringen

Vastgoed en vastgoedfinancieringen Vastgoed en vastgoedfinancieringen Dé strategisch vastgoedpartner voor pensioenfondsen is dé strategisch vastgoedpartner voor pensioenfondsen. Dankzij onze unieke combinatie van pensioenexpertise en vastgoedexpertise

Nadere informatie

INVESTMENT SNAPSHOT. Nederland Januari 2012. Cushman & Wakefield Research Publicatie

INVESTMENT SNAPSHOT. Nederland Januari 2012. Cushman & Wakefield Research Publicatie INVESTMENT SNAPSHOT Nederland Januari 2012 DE BELEGGINGSMARKT IN 2011 ALGEMEEN Het jaar 2011 begon met een positieve stemming op zowel de gebruikers als de beleggingsmarkt. Ondanks dat de beleggingsniveaus

Nadere informatie

KWARTAALVERSLAG. Philips Pensioenfonds. 1. In het kort. 2. Financiële positie Philips Pensioenfonds 1/5 DERDE KWARTAAL 2015

KWARTAALVERSLAG. Philips Pensioenfonds. 1. In het kort. 2. Financiële positie Philips Pensioenfonds 1/5 DERDE KWARTAAL 2015 KWARTAALVERSLAG DERDE KWARTAAL 2015 1. In het kort De beleidsdekkingsgraad per 30 september 2015 bedroeg 112,6% Het rendement van 1 juli tot en met 30 september 2015 bedroeg -1,6% Het pensioenvermogen

Nadere informatie

De Australische vastgoedmarkt

De Australische vastgoedmarkt De Australische vastgoedmarkt Outlook Australische vastgoedmarkt Beleggingsmarkten lopen vooruit op economisch herstel 15 16 17 18 Waardegroei Kantoren =/+ = = =/+ Winkels =/+ =/+ =/+ =/+ Logistiek =/+

Nadere informatie

BELEGGERS EN WONINGCORPORATIES EEN PERFECT MATCH? 21 mei 2014 Thomas Heijdendael

BELEGGERS EN WONINGCORPORATIES EEN PERFECT MATCH? 21 mei 2014 Thomas Heijdendael BELEGGERS EN WONINGCORPORATIES EEN PERFECT MATCH? 21 mei 2014 Thomas Heijdendael NEDERLANDSE WONINGMARKT IN EUROPEES PERSPECTIEF Initiatief van acht institutionele woningbeleggers en de IVBN Doel om Nederlandse

Nadere informatie

Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008

Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008 Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008 Hoofdpunten Rendement over eerste helft 2008 is 5,1%. De dekkingsgraad is medio 2008 uitgekomen op 132%. De kredietcrisis eist zijn tol. Vooral aandelen en onroerend

Nadere informatie

Institutionele beleggers verwachten meer te beleggen in vastgoed

Institutionele beleggers verwachten meer te beleggen in vastgoed Publicatiedatum CBS-website Centraal Bureau voor de Statistiek 18 januari 25 Institutionele beleggers verwachten meer te beleggen in vastgoed Drs. J.L. Gebraad Centraal Bureau voor de Statistiek, Voorburg/Heerlen,

Nadere informatie

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Vierde kwartaal 2014-1 oktober 2014 t/m 31 december 2014

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Vierde kwartaal 2014-1 oktober 2014 t/m 31 december 2014 Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel Vierde kwartaal 2014-1 oktober 2014 t/m 31 december 2014 Samenvatting: dalende euro en dalende rente Nominale dekkingsgraad gedaald van 117,4% naar 115,1%

Nadere informatie

Slimme zet! Vindingrijk in vastgoedopgaven!

Slimme zet! Vindingrijk in vastgoedopgaven! Slimme zet! Vindingrijk in vastgoedopgaven! Postbus 711 3900 AS Veenendaal Kerkewijk 26 3901 EG Veendaal (T) 0318-55 19 60 (F) 0318-55 19 61 (M) info@ingeniousvastgoed.nl (I) www.ingeniousvastgoed.nl Haar

Nadere informatie

2013 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG

2013 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG 2013 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG 1 Toelichting op het jaarverslag In het Jaarverslag 2013 legt het pensioenfonds uitgebreid verantwoording af over de ontwikkelingen, besluiten en gebeurtenissen

Nadere informatie

Het managen van balansen, risico s, risicoprofielen waar u allen druk mee bezig bent, herken ik dus goed.

Het managen van balansen, risico s, risicoprofielen waar u allen druk mee bezig bent, herken ik dus goed. Speech Bert Boertje, divisiedirecteur Toezicht pensioenfondsen bij DNB, tijdens het beleggersberaad van Pensioen Pro op 8 oktober 2015, getiteld Beleggen tussen twee vuren. In zijn speech ging Boertje

Nadere informatie

De Nederlandse winkelmarkt

De Nederlandse winkelmarkt De Nederlandse winkelmarkt Outlook Nederlandse winkelmarkt Nieuwe kansen voor retail. Wijkcentra op een kantelpunt. 15 16 17 18 Waardegroei G4-binnensteden winkels + + + + G5-15 binnensteden =/+ =/+ =/+

Nadere informatie

Outlook 2014-2015. De Nederlandse kantorenmarkt maart 2014. Focus in beleggingsstrategie

Outlook 2014-2015. De Nederlandse kantorenmarkt maart 2014. Focus in beleggingsstrategie Outlook 2014-2015 De Nederlandse kantorenmarkt maart 2014 Van een generiek herstel op de kantorenmarkt is nog geen sprake. Toch zien we het aantal beleggingstransacties toenemen, zowel aan de onderkant,

Nadere informatie

De Amerikaanse vastgoedmarkt

De Amerikaanse vastgoedmarkt De Amerikaanse vastgoedmarkt De Amerikaanse vastgoedmarkt profiteert sterk van aantrekkende gebruikersmarkten en een aanhoudende belangstelling vanuit beleggers. Aanvangsrendementen blijven daardoor al

Nadere informatie

Verkoop door woningcorporaties

Verkoop door woningcorporaties 2 14 Ruim 22.000 corporatiewoningen verkocht Vanaf 199 tot en met de eerste helft van 14 hebben de woningcorporaties ruim 22.000 bestaande woningen verkocht aan particulieren. Het aantal verkopen kwam

Nadere informatie

KANTOREN NOORD-NEDERLAND Drenthe, Friesland en Groningen

KANTOREN NOORD-NEDERLAND Drenthe, Friesland en Groningen Landelijke marktontwikkelingen Mede dankzij enkele grote transacties in diverse steden bereikte de opname van kantoorruimte de eerste maanden van 2012 een (onverwacht) hoog niveau. Deze goede start zette

Nadere informatie

Woningmarkt Zeeland: ontwikkelingen en beleidsconsequenties

Woningmarkt Zeeland: ontwikkelingen en beleidsconsequenties Woningmarkt Zeeland: ontwikkelingen en beleidsconsequenties Michiel Mulder Programmaleider Wonen & Projectanalyse EIB Masterclass Wethouders Middelburg, 9 juli 2014 1 Inhoud Drie vragen Wat zijn de recente

Nadere informatie

2010-2012 SAMENVATTING

2010-2012 SAMENVATTING 2010-2012 SAMENVATTING Samenvatting De Regionale woningmarktmonitor 2010-2012 beschrijft de ontwikkelingen op de woningmarkt in het gebied binnen de driehoek Waalwijk, Oss en Boxtel. De kredietcrisis

Nadere informatie

Een gemengd woningfonds

Een gemengd woningfonds Een gemengd woningfonds Cathelijne van den Berg 1/43 Inhoudsopgave Introductie Opzet onderzoek Literatuurstudie Onderzoeksresultaten Conclusie & aanbevelingen 2/43 Introductie Housing Woningcorporaties

Nadere informatie

VASTGOEDFINANCIERING IN DE ZORG

VASTGOEDFINANCIERING IN DE ZORG VASTGOEDFINANCIERING IN DE ZORG PIM DIEPSTRATEN Doorn, 1 december 2015 AGENDA 1 Financieringsstrategie zorginstelling 2 Huidige financiers en het WFZ 3 Perspectief investeerder op de zorgmarkt 4 Alternatieve

Nadere informatie

Welkom Perspresentatie jaarcijfers ASR 2011

Welkom Perspresentatie jaarcijfers ASR 2011 Welkom Perspresentatie jaarcijfers ASR 2011 Jos Baeten, voorzitter Raad van Bestuur Roel Wijmenga, CFO 29 februari 2012 ASR in 2011 Resultaat 212 miljoen Dividendvoorstel 71 miljoen Solvabiliteit naar

Nadere informatie

Prinsjesdag 2014. Stand van zaken MKB. Rabobank Nederland, september 2014

Prinsjesdag 2014. Stand van zaken MKB. Rabobank Nederland, september 2014 Prinsjesdag 2014 Stand van zaken MKB Rabobank Nederland, september 2014 Internationale omgeving Basisscenario De wereldeconomie groeit ook in 2014, met name in de VS, maar spectaculair is het allemaal

Nadere informatie

Stichting Pensioenfonds Ballast Nedam

Stichting Pensioenfonds Ballast Nedam Stichting Pensioenfonds Ballast Nedam Deelnemersvergadering Arthur van der Wal Nieuwegein, 28 september 2006 Agenda < Huidig Mandaat bij ING IM < Performance, Beleid en Vooruitzichten < Financieel Toetsingskader

Nadere informatie

2012 in het kort TOELICHTING OP HET JAARVERSLAG

2012 in het kort TOELICHTING OP HET JAARVERSLAG 2012 in het kort TOELICHTING OP HET JAARVERSLAG 1 Toelichting op het jaarverslag In het Jaarverslag 2012 legt het pensioenfonds uitgebreid verantwoording af over de ontwikkelingen, besluiten en gebeurtenissen

Nadere informatie

Flevoland, Noord-Holland en Utrecht. Landelijke marktontwikkelingen

Flevoland, Noord-Holland en Utrecht. Landelijke marktontwikkelingen Landelijke marktontwikkelingen Mede dankzij enkele grote transacties in diverse steden bereikte de opname van kantoorruimte de eerste maanden van 2012 een (onverwacht) hoog niveau. Deze goede start zette

Nadere informatie

Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025

Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025 Persbericht PB13 062 1 oktober 2013 9:30 uur Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025 Tussen 2012 en 2025 groeit de bevolking van Nederland met rond 650 duizend tot 17,4 miljoen

Nadere informatie

DOUBLEDIVIDEND OUTLOOK 2015 KWALITEIT ONAFHANKELIJK BETROKKEN

DOUBLEDIVIDEND OUTLOOK 2015 KWALITEIT ONAFHANKELIJK BETROKKEN DOUBLEDIVIDEND OUTLOOK 2015 KWALITEIT ONAFHANKELIJK BETROKKEN DECEMBER 2014 1. Economie VS blijg anker Het IMF verwacht een wereldwijde economische groei van 3,8% in 2015 Met een verwachte economische

Nadere informatie

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Eerste kwartaal 2014-1 januari 2014 t/m 31 maart 2014. Samenvatting: stijgende aandelen

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Eerste kwartaal 2014-1 januari 2014 t/m 31 maart 2014. Samenvatting: stijgende aandelen Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel Eerste kwartaal 2014-1 januari 2014 t/m 31 maart 2014 Samenvatting: stijgende aandelen Nominale dekkingsgraad gestegen van 123,0% naar 123,6% Reële dekkingsgraad

Nadere informatie

Vastgoedrapport Groningen Assen 2011

Vastgoedrapport Groningen Assen 2011 Vastgoedrapport Groningen Assen 2011 Managementsamenvatting 2011 Het Vastgoedrapport Groningen-Assen 2011 stelt zich ten doel om een belangrijke informatiebron te zijn voor de hele regionale vastgoedsector.

Nadere informatie

kantorenmarkt zuidwest-nederland Zuid-Holland en Zeeland

kantorenmarkt zuidwest-nederland Zuid-Holland en Zeeland Landelijke marktontwikkelingen Mede dankzij enkele grote transacties in diverse steden bereikte de opname van kantoorruimte de eerste maanden van 2012 een (onverwacht) hoog niveau. Deze goede start zette

Nadere informatie

Kenmerken van een vastgoedfinanciering 13-6-2014 AGENDA. De herontwikkelingsopgave vanuit financieringsoptiek

Kenmerken van een vastgoedfinanciering 13-6-2014 AGENDA. De herontwikkelingsopgave vanuit financieringsoptiek AGENDA I. Kenmerken van een vastgoedfinanciering II. De vastgoedfinancieringsmarkt in Nederland III. Herontwikkelingsopgave De herontwikkelingsopgave vanuit financieringsoptiek IV. Financiering bij transformatie

Nadere informatie

Van A-locatie. tot Zorgvastgoed

Van A-locatie. tot Zorgvastgoed Van A-locatie tot Zorgvastgoed hjgrontmij Capital Consultants B.V. 4 Van A-locatie naar Zorgvastgoed Voor u! Net als de pensioensector kent de vastgoedwereld veel technisch - en vaak onnavolgbaar - vakjargon.

Nadere informatie

Halfjaarbericht eerste helft 1997 ABN AMRO Asset Management TOTAAL BEHEERD VERMOGEN TOEGENOMEN MET 21 PROCENT

Halfjaarbericht eerste helft 1997 ABN AMRO Asset Management TOTAAL BEHEERD VERMOGEN TOEGENOMEN MET 21 PROCENT Amsterdam, 11 juli 1997 Halfjaarbericht eerste helft 1997 ABN AMRO Asset Management TOTAAL BEHEERD VERMOGEN TOEGENOMEN MET 21 PROCENT Totaal vermogen beheerd door ABN AMRO Asset Management wereldwijd in

Nadere informatie

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Tweede kwartaal 2014-1 april 2014 t/m 30 juni 2014. Samenvatting: dalende rente

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Tweede kwartaal 2014-1 april 2014 t/m 30 juni 2014. Samenvatting: dalende rente Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel Tweede kwartaal 2014-1 april 2014 t/m 30 juni 2014 Samenvatting: dalende rente Nominale dekkingsgraad gestegen van 123,6% naar 123,7% Reële dekkingsgraad

Nadere informatie

Bijlage 1: Woningbouwprogramma Dommelkwartier en relatie Lage Heide. 2010-2020 Segment Nieuwbouw Sloop Verkoop Totaal

Bijlage 1: Woningbouwprogramma Dommelkwartier en relatie Lage Heide. 2010-2020 Segment Nieuwbouw Sloop Verkoop Totaal Bijlage 1: Woningbouwprogramma Dommelkwartier en relatie Lage Heide Volgens de laatste Provinciale Prognose (2011) bedraagt de woningbouw behoefte in Valkenswaard een netto toevoeging van 1.230 woningen

Nadere informatie

Wonen Boven Winkels Vanuit het oogpunt van de eigenaar

Wonen Boven Winkels Vanuit het oogpunt van de eigenaar Wonen Boven Winkels Vanuit het oogpunt van de eigenaar drs. O.J. van der Heijden o.heijden@marma.nl www.evbinnenstad.nl 1 Belang van Wonen in de Binnenstad Een juiste combinatie van functies in de binnen

Nadere informatie

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU?

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Als gevolg van de wereldwijde economische en financiële crisis heeft de EU met een laag investeringsniveau te kampen. Alleen met gezamenlijke gecoördineerde

Nadere informatie

De Chinese vastgoedmarkt

De Chinese vastgoedmarkt De Chinese vastgoedmarkt Voor de groei van de economie, inkomens en consumptie is China afhankelijk van verdere urbanisatie. Hiermee zal de gebruikersvraag naar vastgoed sterk toenemen, al beperkt de markt

Nadere informatie

De Amerikaanse vastgoedmarkt

De Amerikaanse vastgoedmarkt De Amerikaanse vastgoedmarkt Outlook Amerikaanse vastgoedmarkt Groei van economie en vastgoedvraag stuwt huurprijzen 15 16 17 18 Waardegroei Kantoren + + =/+ =/- Winkels =/- =/+ =/- - Logistiek + + + =/+

Nadere informatie

Ouderen op de woningmarkt: feiten en cijfers

Ouderen op de woningmarkt: feiten en cijfers Ouderen op de woningmarkt: feiten en cijfers Prof. mr. Friso de Zeeuw, praktijkhoogleraar Gebiedsontwikkeling TU Delft en directeur Nieuwe Markten Bouwfonds Ontwikkeling, met medewerking van Rink Drost,

Nadere informatie

Regio Amsterdam. Kantorenvisie. Januari 2010. Amstelveen. 40% minder opname kantoorruimte. Grootste transacties. 40% minder opname kantoorruimte

Regio Amsterdam. Kantorenvisie. Januari 2010. Amstelveen. 40% minder opname kantoorruimte. Grootste transacties. 40% minder opname kantoorruimte Research Kantorenvisie Regio Amsterdam Januari 2010 40% minder opname kantoorruimte De negatieve economische ontwikkelingen in Nederland in 2009 hebben bijgedragen aan een terugval in de opname van kantoorruimte

Nadere informatie

Beleggen in 2013. Maar hoe moet de gemiddelde belegger daar nou mee omgaan?

Beleggen in 2013. Maar hoe moet de gemiddelde belegger daar nou mee omgaan? Beleggen in 2013 1. Op 18 december publiceerden wij een gedachtewisseling over beleggen in 2013. Op basis hiervan hebben wij in ons team onze visie op beleggen voor het nieuwe jaar opgesteld. De Andreas

Nadere informatie

Stellingen over de Amsterdamse woningmarkt

Stellingen over de Amsterdamse woningmarkt http://maps.amsterdam.nl/woningwaarde/ Aanleiding UBS Global Real Estate Bubble Index Aanleiding woningprijs verhouding Amsterdam/Nederland Bron: UBS Global Real Estate Bubble Index Aanleiding percentage

Nadere informatie

Verklaring beleggingsresultaten en verlaging pensioenen

Verklaring beleggingsresultaten en verlaging pensioenen Verklaring beleggingsresultaten en verlaging pensioenen Het bestuur van Stichting Pensioenfonds Randstad heeft medio februari 2014 moeten besluiten tot het doorvoeren van een pijnlijke maatregel. Om de

Nadere informatie

Beleggingen institutionele beleggers in 2004 met 8,1 procent omhoog

Beleggingen institutionele beleggers in 2004 met 8,1 procent omhoog Publicatiedatum CBS-website Centraal Bureau voor de Statistiek 9 december 25 Beleggingen institutionele beleggers in 24 met 8,1 procent omhoog drs. J.L. Gebraad Centraal Bureau voor de Statistiek, Voorburg/Heerlen,

Nadere informatie

Ontwikkelingen in het huurbeleid: kansen voor beleggers

Ontwikkelingen in het huurbeleid: kansen voor beleggers Ontwikkelingen in het huurbeleid: kansen voor beleggers Renske Jongsma en Martijn Schut Directie Woningmarkt Woningvoorraad Woningtype mln % Koopwoningen Corporatie huurwoningen Corporatie huurwoningen

Nadere informatie

Wonen Boven Winkels Vanuit het oogpunt van de eigenaar

Wonen Boven Winkels Vanuit het oogpunt van de eigenaar Wonen Boven Winkels Vanuit het oogpunt van de eigenaar drs. O.J. van der Heijden o.heijden@marma.nl www.evbinnenstad.nl 1 Belang van Wonen in de Binnenstad Een juiste combinatie van functies in de binnen

Nadere informatie

Regio Amsterdam. Kantorenvisie. Januari 2011 Beukenhorst, Hoofddorp. Lichte stijging opnameniveau 2010

Regio Amsterdam. Kantorenvisie. Januari 2011 Beukenhorst, Hoofddorp. Lichte stijging opnameniveau 2010 Research Kantorenvisie Regio Amsterdam Januari 2011 Beukenhorst, Hoofddorp Lichte stijging opnameniveau De totale opname van kantoorruimte in de regio Amsterdam in bedraagt 268.317 m², hetgeen een lichte

Nadere informatie

Kiezen, Delen én Doen Samen voor een sterke woningmarkt. platform woningcorporaties noord-holland noord

Kiezen, Delen én Doen Samen voor een sterke woningmarkt. platform woningcorporaties noord-holland noord Kiezen, Delen én Doen Samen voor een sterke woningmarkt platform woningcorporaties noord-holland noord Voorwoord Op 15 december 2011 is door ruim 20 corporaties uit de subregio s Noordkop, West-Friesland,

Nadere informatie

Wij willen graag kunnen kiezen tussen defensief of offensief beleggen

Wij willen graag kunnen kiezen tussen defensief of offensief beleggen Wij willen graag kunnen kiezen tussen defensief of offensief beleggen Profiteert u als de markt straks herstelt? Wie de berichten over de huidige financiële markt volgt, weet dat deze voornamelijk gaan

Nadere informatie

BIJLAGE. Samenvatting trends kantorenmarkt 2012

BIJLAGE. Samenvatting trends kantorenmarkt 2012 BIJLAGE Samenvatting trends kantorenmarkt 2012 Opname en aanbod redelijk stabiel De opname van kantoren in 2011 is redelijk vergelijkbaar met de twee jaren daarvoor. In totaal werd 1,25 miljoen m² opgenomen;

Nadere informatie

Beweging op de woningmarkt:

Beweging op de woningmarkt: Beweging op de woningmarkt: de rol van overheidbeleid Taco van Hoek Directeur EIB Grip op vermogen Utrecht, 19 april 2013 1 Inhoud Drie vragen Wat zijn de ontwikkelingen op de woningmarkt? Wat is het beeld

Nadere informatie

De Franse winkelmarkt

De Franse winkelmarkt De Franse winkelmarkt Outlook Franse winkelmarkt Essentiële markt voor (internationale) retailers, Parijs met afstand meest gewilde stad 15 16 17 18 Waardegroei Binnenstad Parijs + + + + Overige top 6

Nadere informatie

kantorenmarkt zuid-nederland Noord-Brabant en Limburg

kantorenmarkt zuid-nederland Noord-Brabant en Limburg Landelijke marktontwikkelingen Mede dankzij enkele grote transacties in diverse steden bereikte de opname van kantoorruimte de eerste maanden van 2012 een (onverwacht) hoog niveau. Deze goede start zette

Nadere informatie

Internationale Economie. Doorzettend, maar mager groeiherstel, veel neerwaartse risico s

Internationale Economie. Doorzettend, maar mager groeiherstel, veel neerwaartse risico s Internationale Economie Doorzettend, maar mager groeiherstel, veel neerwaartse risico s Wim Boonstra, 27 november 2014 Basisscenario: Magere groei wereldeconomie, neerwaartse risico s De wereldeconomie

Nadere informatie

Naar een leiderschapscrisis. Visie zonder actie is hallucinatie

Naar een leiderschapscrisis. Visie zonder actie is hallucinatie Naar een leiderschapscrisis Visie zonder actie is hallucinatie Enkele risico s Spanningen tussen China en VS lopen verder op en monden uit in handelsoorlog Nieuwe spanningen binnen eurozone M.n. in de

Nadere informatie

27 april 2010 Emerging Markets Monthly Report

27 april 2010 Emerging Markets Monthly Report 27 april 2010 Emerging Markets Monthly Report Door Wim-Hein Pals, Head Robeco Emerging Markets Equities Vanwege hogere economische groei en sterkere financiële balansen, zijn de opkomende markten aantrekkelijker

Nadere informatie

Memo. Algemeen. jm.van.geet@mvgm.nl. Marktontwikkelingen rapportage

Memo. Algemeen. jm.van.geet@mvgm.nl. Marktontwikkelingen rapportage Aan Memo Behandeld door MVGM Vastgoedtaxaties / +31(0)33 464 02 97 E-mail jm.van.geet@mvgm.nl Datum Kwartaal 3 van 2011 Stationsplein 121 Postbus 442 3800 AK Amersfoort T +31(0)33 464 02 97 F +31(0)33

Nadere informatie

De dekkingsgraad van het Pensioenfonds is bijna elke maand anders. Dat komt vooral door de rentestand en onze beleggingsopbrengsten.

De dekkingsgraad van het Pensioenfonds is bijna elke maand anders. Dat komt vooral door de rentestand en onze beleggingsopbrengsten. Nieuwsbrief Ballast Nedam Pensioenfonds September 2013 Tijd voor een nieuwsbrief van uw Pensioenfonds. Er gebeurt veel in de Nederlandse pensioenwereld; dat kan u bijna niet zijn ontgaan. In onze vorige

Nadere informatie

GROEI NAAR VERMOGEN. Gouden Handdruk HOOG RENDEMENT LAGE KOSTEN INFLATIEBESTENDIG

GROEI NAAR VERMOGEN. Gouden Handdruk HOOG RENDEMENT LAGE KOSTEN INFLATIEBESTENDIG GROEI NAAR VERMOGEN Gouden Handdruk HOOG RENDEMENT LAGE KOSTEN INFLATIEBESTENDIG Maak optimaal gebruik van uw ontslagvergoeding U heeft bij uw ontslag een financiële vergoeding gekregen van uw werkgever

Nadere informatie

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein De Verenigde Staten gaan meestal voorop bij het herstel van de wereldeconomie. Maar terwijl een gerenommeerd onderzoeksburo recent verklaarde dat de Amerikaanse

Nadere informatie

Inflatie protectie: risico management of slim beleggen?

Inflatie protectie: risico management of slim beleggen? Inflatie protectie: risico management of slim beleggen? 1. Precies een jaar geleden schreven we over het inflatiefenomeen dat altijd zijn kop opsteekt na periodes van recessie. Onze conclusie was dat nieuwe

Nadere informatie

De dip duurt niet eeuwig

De dip duurt niet eeuwig De dip duurt niet eeuwig Remko Nods (Elsevier) redactie.emedia@reedbusiness.nl De dip duurt niet eeuwig De Nederlandse bouw is in crisis door bezuinigingen van overheden en de problemen op de woningmarkt.

Nadere informatie

Zorgvastgoed. Verwachte groei op de korte en lange termijn. Matthieu Zuidema, Programmaleider Vastgoed EIB. Zorgvastgoed Delft, 8 juli 2015 1

Zorgvastgoed. Verwachte groei op de korte en lange termijn. Matthieu Zuidema, Programmaleider Vastgoed EIB. Zorgvastgoed Delft, 8 juli 2015 1 Zorgvastgoed Verwachte groei op de korte en lange termijn Matthieu Zuidema, Programmaleider Vastgoed EIB Zorgvastgoed Delft, 8 juli 2015 1 Zorgvastgoed Agenda Wat is het perspectief? Wat is de positie

Nadere informatie

Beleggingsthema s 2016. What a difference a day makes (1975), Dinah Washington

Beleggingsthema s 2016. What a difference a day makes (1975), Dinah Washington Beleggingsthema s 2016 What a difference a day makes (1975), Dinah Washington Inleiding De dagen die in 2015 het verschil maakten, zijn de dagen waarop centrale bankiers uitspraken deden, what a difference

Nadere informatie

De Nederlandse markt voor beleggen in woninghypotheken

De Nederlandse markt voor beleggen in woninghypotheken De Nederlandse markt voor beleggen in woninghypotheken Outlook Nederlandse markt voor beleggen in woninghypotheken Beleggen in woninghypotheken is booming 15 16 17 18 Basisrente =/+ + + + Marge woninghypotheken

Nadere informatie

Wonam: nieuwe woningbouworganisatie in Amsterdam. Combinatie van Realisatie en Exploitatie onder eigen regie

Wonam: nieuwe woningbouworganisatie in Amsterdam. Combinatie van Realisatie en Exploitatie onder eigen regie Wonenamsterdam Wonam: nieuwe woningbouworganisatie in Amsterdam Directie: Carolyn van Duijvendijk-Koster en Robert Kohsiek Nieuwe huurwoningen voor het middensegment Combinatie van Realisatie en Exploitatie

Nadere informatie

Zorgwonen als beleggingsproduct Het ontwikkelaarsperspectief

Zorgwonen als beleggingsproduct Het ontwikkelaarsperspectief Zorgwonen als beleggingsproduct Het ontwikkelaarsperspectief drs. ing. Bert Krikke Conferentie Scheiden van Wonen en Zorg in een vergrijzende samenleving Delft, 12 juni 2012 Introductie Strategie, advies,

Nadere informatie

Voor een houdbaar en betaalbaar inkomen voor later

Voor een houdbaar en betaalbaar inkomen voor later Vermogensbeheer Voor een houdbaar en betaalbaar inkomen voor later Een houdbaar en betaalbaar inkomen voor later. Dat is de belofte van uw pensioenfonds aan uw deelnemers. Verder gaan is nu zorgen voor

Nadere informatie

Strategische Analyse van Vastgoed Objecten

Strategische Analyse van Vastgoed Objecten Strategische Analyse van Vastgoed Objecten Hold-Sell-Invest-Analyse 1 HOLD Desinvesteren 2 SELL 3 INVEST Desinvesteren 4 INVEST & SELL De strategische matrix TRADEMARK Vastgoed / TRADE-MAKELAARS drs. Ernst

Nadere informatie

Kengetallen woningtoewijzing in de gemeente Utrecht

Kengetallen woningtoewijzing in de gemeente Utrecht Kengetallen woningtoewijzing in de gemeente Utrecht Stand van zaken zomer 2014 Inleiding Op dit moment volstrekt zich een grote verandering binnen de sociale huursector. Dit is het gevolg van het huidige

Nadere informatie

Verkoop door woningcorporaties

Verkoop door woningcorporaties 34 Afspraken over verkoop van sociale huurwoningen Sinds 1998 worden in Amsterdam sociale huurwoningen verkocht. Aanleiding was de sterk veranderde samenstelling en woningbehoefte van de Amsterdamse bevolking.

Nadere informatie

De Chinese vastgoedmarkt

De Chinese vastgoedmarkt De Chinese vastgoedmarkt Outlook Chinese vastgoedmarkt Toenemende risico s door afzwakkende economische groei 15 16 17 18 Waardegroei Kantoren =/- - =/- = Winkels =/+ = =/- = Logistiek =/+ = = =/+ Appartementen

Nadere informatie

Vastgoed, de starter of de stopper van uw onderneming?

Vastgoed, de starter of de stopper van uw onderneming? Vastgoed, de starter of de stopper van uw onderneming? Inhoud Introductie Huidige situatie zorgvastgoed ontwikkeling Welke punten verdienen de aandacht bij het ontwikkelen van zorgvastgoed? Huren of vastgoed

Nadere informatie

UITSLAGEN WONEN ENQUÊTE

UITSLAGEN WONEN ENQUÊTE UITSLAGEN WONEN ENQUÊTE 3 E KWARTAAL 211 Gemaakt voor NVM Wonen Gemaakt door NVM Data & Research Inhoudsopgave 1 Introductie enquête... 3 1.1 Periode... 3 1.2 Respons... 3 2 Staat van de woningmarkt...

Nadere informatie

Beleggingen institutionele beleggers 1,5 biljoen euro in 2010

Beleggingen institutionele beleggers 1,5 biljoen euro in 2010 11 Beleggingen institutionele beleggers 1,5 biljoen euro in John Gebraad Publicatiedatum CBS-website: 3-11-211 Den Haag/Heerlen Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken * = voorlopig cijfer ** = nader

Nadere informatie

S&V Reflector. Dienen de pensioenfondsen hun langlopende swaps te verkopen? Een risicomanagement discussie

S&V Reflector. Dienen de pensioenfondsen hun langlopende swaps te verkopen? Een risicomanagement discussie S&V Reflector Dienen de pensioenfondsen hun langlopende swaps te verkopen? Een risicomanagement discussie Juni 2011 Sprenkels & Verschuren wil met dit document haar bijdrage leveren aan een verantwoord

Nadere informatie