geschiedenis voor de de onderbouw

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "geschiedenis voor de de onderbouw"

Transcriptie

1 1 VMBO-KGT HANDBOEK geschiedenis voor de de onderbouw

2 Inhoudsopgave Introductie 4 1 De tijd van jagers en boeren Het ontstaan van beschavingen 1 Oriëntatie 8 Basis Verdieping 2 Jagen en verzamelen in de steentijd 10 3 De landbouw komt op 13 4 Egypte en de Nijl 16 5 De Egyptische samenleving 19 6 Piramides en hunebedden 22 7 Afsluiting 25 2 De tijd van Grieken en Romeinen De Grieken en Romeinen 1 Oriëntatie 28 Basis Verdieping 2 Het leven in een Griekse stadstaat 30 3 Het Romeinse Rijk 33 4 Romanisering 36 5 Het christendom in het Romeinse Rijk 39 6 Volksvermaak in Rome 42 7 Afsluiting 45 3 De tijd van monniken en ridders Vorsten, monniken en boeren 1 Oriëntatie 48 Basis Verdieping 2 De Franken komen 50 3 Leven op het platteland 53 4 De verspreiding van het christendom 56 5 De islam in Europa 59 6 De Vikingen 62 7 Afsluiting 65 2

3 4 De tijd van steden en staten Stedelingen, vorsten en de paus 1 Oriëntatie 68 Basis Verdieping 2 Oorlog in naam van God 70 3 Nieuwe steden gaan handeldrijven 73 4 De middeleeuwse stedeling 76 5 Kerk en staat 79 6 Graaf Floris V van Holland 82 7 Afsluiting 85 5 De tijd van ontdekkers en hervormers Een eeuw van grote veranderingen 1 Oriëntatie 88 Basis Verdieping 2 De ontdekkingsreizen 90 3 Problemen in de kerk 93 4 Problemen in de lage landen 96 5 Een langdurige strijd 99 6 Filips II en Willem van Oranje Afsluiting De tijd van regenten en vorsten De Gouden Eeuw 1 Oriëntatie 108 Basis Verdieping 2 Handel over de hele wereld Reizen naar de Oost en de West De Gouden Eeuw Vorsten met macht Michiel de Ruyter Afsluiting 125 Overzicht historische vaardigheden 128 Het stappenplan voor onderzoek 129 Register 130 Colofon 132 3

4 2 De tijd van Grieken en Romeinen De Grieken en Romeinen 1 Oriëntatie Bron 1 Diana: de Romeinse godin van de jacht. De godin van de jacht, Diana, grijpt rennend een hertje bij het gewei. Met haar andere hand pakt ze een pijl uit de koker op haar rug. Het beeld is levensgroot en ziet er best echt uit. De Romeinse beeldhouwer die dit beeld heeft gemaakt, moet ook onder de indruk zijn geweest. Niet van zijn eigen beeld, maar van het Griekse voorbeeld. Hij heeft het beeld namelijk nagemaakt. Het is een kopie van een Grieks beeld. De Grieken zijn beroemd geworden door hun (bouw)kunst, hun denken en hun manier van besturen. Vanaf 200 v.c. namen de Romeinen veel van de Grieken over. Daarom spreken we van de Grieks-Romeinse cultuur. Dit beeld is daar een goed voorbeeld van. Dit hoofdstuk gaat over de tijd van Grieken en Romeinen, die loopt van 3000 v.c. tot 500 n.c. Die tijd noemen we ook wel de oudheid. 28

5 Bron 2 Griekenland rond 500 v. C.: de belangrijkste poleis. Bron 3 De groei van het Romeinse Rijk. 29

6 Hoofdstuk 2 Basis 2 De tijd van Grieken en Romeinen De Grieken en Romeinen Het leven in een Griekse stadstaat Op de Akropolis staat de grote tempel voor Athene. Gebouw met zuilen. rechtbank Op de agora komen Atheners bijeen om te handelen en te roddelen. Bron 1 Het plein van de stadstaat Athene in de 5e eeuw v.c. Ik ben een trotse burger van Athene. Onze stad is de mooiste en rijkste van alle steden. Kijk maar eens. Van ver zie je de rotsige Akropolis, wat hoge stad betekent, al liggen. Daarop staat een prachtige tempel voor de godin Athene, die onze stad beschermt. Tijdens oorlogen zoeken de Atheners vaak bescherming bij haar, achter de veilige muren van de Akropolis. Onderaan ligt het plein: de agora. Daar wordt het s zomers ontzettend warm. Aan het plein liggen gebouwen met zuilen. In de ruimte achter die zuilen blijft het lekker koel. Daar komen mannen bijeen om te kletsen en te handelen. Ook de rechtbank ligt aan het plein. De vraag is: hoe leefden de Grieken? 30

7 Bron 3 De tempel Parthenon. Hier vereerden de Atheners hun beschermgodin Athene door samen offers te brengen. Bron 2 Op deze vaas zie je hoe slaven olijven plukken. De olijfboom groeit goed op de onvruchtbare Griekse grond, de meeste andere bomen niet. Bron 4 Griekse sporters tijdens de Olympische Spelen. 2.1 Dagelijks leven De meeste Grieken leefden van de landbouw. Ze verbouwden graan, druiven en olijven en hielden geiten en varkens. In Griekenland is weinig vruchtbare grond. Alleen in de bergdalen en langs de kust is de grond goed genoeg om gewassen te verbouwen. De Grieken woonden daarom in steden, die rond 750 ontstonden en verspreid over Griekenland lagen. Een stad met het land eromheen heette een polis (stadstaat). Verspreid over Griekenland en de Turkse kust lagen er tientallen poleis. Omdat er zo weinig goede landbouwgrond was, was handel voor de Grieken belangrijk. Met schepen voeren ze langs de kust van de Middellandse Zee. De Grieken verkochten aardewerk, wijn en olijfolie en kochten graan. In de Griekse samenleving waren mannen belangrijker dan vrouwen. De mannen namen alle belangrijke beslissingen in en buiten het gezin. In veel families werkten alleen de mannen. De vrouwen bleven thuis. Ze deden het huishouden en hielden toezicht op de slaven. Slaven waren bezit van hun meester. Ze werkten op het land, in de mijnen of de huishouding. 2.2 Griekse goden De Grieken geloofden, net als de Egyptenaren, in meerdere goden. Zeus was de oppergod en de god van hemel en aarde. Hij had twee broers: 31

8 Bron 5 Grieks onderwijs, afgebeeld op een vaas uit de 4e eeuw v.c. Poseidon en Hades. Poseidon was de baas over de zeeën en Hades over de onderwereld. De Grieken geloofden dat ze na hun dood naar de onderwereld van Hades gingen. Zeus was getrouwd met Hera, de godin van het huwelijk. De Griekse goden hadden ook kinderen. Athene was een dochter van Zeus. Zij was de godin van de krijgskunst en de wijsheid. De goden leefden voor eeuwig en konden beslissen over het leven van de mensen. Om hun goden te vereren bouwden de Grieken altaren, hoge tafels. Hierop legden ze wijn, fruit, dieren en soms ook goud en zilver. Veel altaren stonden in tempels. In deze gebouwen vereerden de burgers samen de beschermgod(in) van de stad. Ook organiseerden de Grieken feesten en sportwedstrijden voor de goden. De bekendste sportwedstrijd waren de spelen voor Zeus in het stadje Olympia. Griekse atleten deden daar wedstrijden in hardlopen, verspringen, discuswerpen, speerwerpen, worstelen, boksen en paardenrennen. De winnaar kreeg een olijftak. Wij kennen deze wedstrijd als de Olympische Spelen. 2.3 Griekse cultuur De Grieken waren nieuwsgierig en zochten voor alles een verklaring. In het begin dachten ze dat de goden overal achter zaten. Maar veroorzaakten de goden echt ziekten en rampen? Sommige Grieken gingen hieraan twijfelen. De arts Hippocrates (ca v.c.) bijvoorbeeld ontdekte dat mensen ziek werden, als ze ongezond leefden en zichzelf slecht verzorgden. Kijk heel precies naar het lichaam en naar het gedrag van mensen, leerde hij zijn studenten. Dit was het begin van de wetenschap: het verzamelen van kennis en deze kennis heel nauwkeurig bestuderen. Sommige geleerden onderzochten de natuur of de mens. Anderen stelden vragen over wat mensen doen en denken. Bijvoorbeeld: wat is goed gedrag en wat is slecht? Mensen die zoeken naar dit soort wijsheid, noemen we filosofen. De beelden en gebouwen van de Grieken, de verhalen over de Griekse godenwereld en de Griekse wetenschap bij elkaar noemen we de Griekse cultuur. 32

9 Hoofdstuk 2 Basis De tijd van Grieken en Romeinen De Grieken en Romeinen 3 Het Romeinse Rijk Een metalen helm. Een harnas dat bestond uit metalen ringetjes: de maliënkolder. Een werpspeer. Een dolk. Een zwaard. Een houten schild van een meter lang en 70 centimeter breed. Onder het harnas droegen de soldaten een wollen tuniek. De zolen van de sandalen waren gemaakt van leer. Bron 1 Een Romeinse soldaat uit de 1e eeuw v.c Ik ben soldaat in het Romeinse leger en ik ben een supervechtmachine. Ik wil in zo kort mogelijke tijd zoveel mogelijk vijanden uitschakelen. Ik heb werpsperen, dolken en zwaarden. Ik train iedere dag, samen met de andere soldaten. We zwemmen, rijden paard, volgen bevelen op en gooien met speren. We hebben een ijzersterke conditie. Ook als het vrede is, lopen we lange afstanden met zware bepakking. Zo blijven we in vorm. In oorlogstijd moeten we op één dag 40 kilometer kunnen lopen met een bepakking van 40 kilo op onze rug! We hebben ook potten en pannen bij ons, want onderweg moeten we natuurlijk ook koken en eten. De vraag is: hoe konden de Romeinen een groot rijk veroveren en besturen? 33

10 Bron 3 De triomftocht. Won een Romeins leger een veldslag en doodde het daarbij meer dan vijanden? Dan werd in Rome een triomftocht georganiseerd voor dat leger. Dat was een hele eer. Duizenden mensen kwamen zo n optocht bekijken en de soldaten toejuichen. Vooraan in de optocht liepen krijgsgevangenen en reden wagens met de oorlogsbuit. Daarachter kwam de legerleider in een wagen met vier paarden ervoor. Hij hield een staf en een lauriertak vast. Achter zijn wagen liepen zijn familie en zijn soldaten. Bron 2 De Romeinen belegeren Carthago in 146 v.c. (Tekening uit 1930.) 3.1 Het Romeinse Rijk Rome is rond 750 v.c. ontstaan. Het was toen nog een klein dorpje aan de rivier de Tiber. Al snel groeide dit dorp uit tot een stad. Rome ligt gunstig, namelijk vlak bij zee en in het midden van Italië. Eerst werd Rome bestuurd door koningen, later door een kleine groep rijke families. Vanaf de 4e eeuw v.c. veroverden de Romeinen andere gebieden. Ze wilden zo hun macht en rijkdom vergroten. Eerst werd heel Italië onderworpen. Daarna wilden de Romeinen Carthago, een stad in Noord-Afrika, veroveren. Carthago had een groot deel van de handel op de Middellandse Zee in handen. De Romeinen wilden die handel zelf overnemen. Tussen 264 en 146 v.c. vochten Rome en Carthago drie grote oorlogen uit. Uiteindelijk wisten de Romeinen de Carthagers te verslaan. Tegelijkertijd voerden de Romeinen andere oorlogen. Rond 200 v.c. begon de verovering van Griekenland en Spanje. De Romeinse legerleider Julius Caesar veroverde gebieden tot aan de rivier de Rijn. Later werd ook een groot deel van Engeland bezet. Het Romeinse Rijk was op zijn grootst in de 2e eeuw n.c. Toen waren de Romeinen de baas over bijna heel West-Europa, delen van Noord-Afrika en het Midden-Oosten. 3.2 Het Romeinse leger Het Romeinse Rijk kon zo groot worden, doordat het Romeinse leger heel sterk was. De Romeinen hadden een beroepsleger. Dat is een leger dat bestaat uit soldaten die van vechten hun beroep hebben gemaakt. De Romeinse soldaten werden perfect getraind en hadden een hele goede uitrusting. Ze werden door Rome betaald. Bovendien vonden veel soldaten het een eer om voor de stad Rome te vechten. Als een soldaat 25 jaar in het leger had gevochten, kreeg hij een stuk grond waar hij van kon leven. De overwonnen volken mochten zichzelf blijven besturen. In ruil daarvoor betaalden ze belasting aan de Romeinen. Bovendien leverden ze soldaten. Zo werd het Romeinse leger steeds 34

11 Bron 4 Munt uit 44 v.c. Op de munt staat Julius Caesar. Hij was de eerste Romein die een portret van zichzelf op een munt liet slaan. Op de achterkant van de munt staat de godin Venus. Caesar beweerde dat zijn familie van deze godin afstamde. Bron 5 Een standbeeld van keizer Augustus uit de 1e eeuw v.c. groter. Ook waren er weinig opstanden. Om het rijk te beschermen bouwden de Romeinen langs de grenzen sterke forten. Wegen of rivieren verbonden de forten. Daarover konden de Romeinse soldaten zich snel verplaatsen, als de grens werd aangevallen. 3.3 Een keizerrijk De rijke families die Rome bestuurden, werden steeds rijker. De families van de soldaten werden juist steeds armer. Soldaten kregen een deel van de buit van hun legerleider. Daarom gehoorzaamden ze die leider eerder dan andere bestuurders. Daar maakte de populaire legerleider Julius Caesar gebruik van. Met hulp van zijn soldaten greep hij de macht in Rome. Hij benoemde zichzelf tot dictator (alleenheerser) voor het leven. Zo verloren de rijke families in Rome hun macht. Daarom vermoordden zij Caesar in 44 v.c. Maar de moordenaars kregen de macht niet terug. Caesar had een geadopteerde zoon, Augustus. Die versloeg de vijanden van zijn vader één voor één. In 27 v.c. had Augustus alle macht. Hij noemde zichzelf caesar. In het Nederlands betekent dat keizer. Vanaf dat moment was het Romeinse Rijk een keizerrijk. Keizer Augustus bestuurde vanuit Rome het hele rijk. Hij was ook opperbevelhebber van het leger. Augustus zorgde ervoor dat de Romeinen niet meer tegen elkaar vochten, zoals in de tijd van Caesar. Ook liet hij de grenzen goed bewaken. Er begon een periode van rust en vrede, die uiteindelijk 200 jaar duurde. In die twee eeuwen legden de Romeinen overal in hun rijk wegen en bruggen aan. Ook stichtten ze steden. De handel bloeide op en de welvaart nam toe. In de stad Rome woonden toen een miljoen mensen. Al die mensen hadden veel graan, wijn en olijfolie nodig. Vanuit het hele rijk brachten handelaren voedsel naar Rome. Na Augustus heersten er nog 400 jaar lang keizers over het Romeinse Rijk. In 476 werd de laatste keizer afgezet. 35

12 Hoofdstuk 2 Basis 4 De tijd van Grieken en Romeinen De Grieken en Romeinen Romanisering atrium: op de binnenplaats stond ook een altaar voor de huisgoden woning van de rijke Romein; het huis was gemaakt van steen boomgaard woning van de opzichter stallen opslagruimte opslaghuis voorraadkamer ruimte om olijven te persen woning van de slaven Bron 1 Een huis van een rijke Romein op het platteland. Dit prachtige landgoed lag op het platteland van Italië. Het was van een rijke Romein. Hij woonde hier in de zomer met zijn gezin in een groot huis. De vele kamers waren versierd met schitterende muurschilderingen en mozaïeken. Koude voeten hoefde je niet te krijgen, want het hele huis had vloerverwarming. Soms was er zelfs een badhuis, waarin je je heerlijk kon ontspannen. Hoewel de bewoners rijk waren, stonden er weinig meubels in het huis. Wél waren er bedbanken, waar de bewoners op sliepen. Ze gebruikten deze bedbanken ook om gasten te ontvangen en tijdens het eten. Nadat de Romeinen het midden en zuiden van Nederland hadden veroverd, kwamen er ook in ons land van dit soort prachtige huizen. De vraag is: hoe verspreidde de Romeinse cultuur zich over het hele rijk? 36

13 Bron 3 Een beeldje van de god Hercules Magusanus. Bron 2 In het Engelse plaatsje Bath kun je de Romeinse baden nog steeds zien. Romeinen, maar ook bewoners van de overwonnen gebieden, gingen naar het badhuis. Niet alleen om zich te wassen, maar ook om zich lekker te ontspannen. Of om mensen te ontmoeten. Bron 4 Deze gouden helm is gevonden op de grens van Noord- Brabant en Limburg. Het is een ijzeren kap die met leer is gevoerd. Op de kap zitten vergulde platen zilver, die zijn vastgezet met zilveren spijkertjes. 4.1 De Romeinse cultuur Vanaf 200 v.c. veroverden de Romeinen Griekenland. De Romeinen waren erg onder de indruk van de Griekse cultuur. Daarom namen ze veel over van de Griekse beeldhouwkunst en bouwkunst (bijvoorbeeld gebouwen met zuilen). De Romeinen vereerden voortaan dezelfde goden als de Grieken. Ze kregen wel andere namen. Zo werd de Griekse oppergod Zeus door de Romeinen Jupiter genoemd. Verder namen de Romeinen Griekse gewoontes over, zoals het gebruik van olijfolie. De Romeinen hadden natuurlijk ook eigen gebruiken. Zo droegen Romeinse mannen een witte toga. Dit was een grote, wollen lap stof die op een sierlijke manier om het lichaam werd gewikkeld. De Romeinen spraken Latijn en rekenden met Romeinse cijfers. Ze hielden erg van paardenrennen en gladiatorenspelen. Ook vereerden de Romeinen hun keizers als goden. Door de verovering van Griekenland raakten de Romeinse en de Griekse cultuur dus met elkaar vermengd. 4.2 Romaniseren Overal in het grote Romeinse Rijk waren legerkampen en steden. De soldaten en bestuurders die buiten Italië woonden, gingen door met hun Romeinse manier van leven. Daardoor kwamen er veranderingen in de veroverde gebieden. Zo brachten handelaren Romeins aardewerk, glaswerk, olijfolie en wijn mee. Ook werd er voortaan minder geruild en meer met Romeinse munten betaald. Verder 37

14 Bron 5 Een aantal afbeeldingen uit de strip Asterix, de kampioen. Bron 6 De tempel van Empel. Bij het Brabantse dorp Empel zijn de resten van een grote tempel gevonden. Deze tempel is in 75 n.c. gebouwd. Niet door de Romeinen, maar door rijke Bataven. Zij vereerden in deze tempel de god Hercules Magusanus. Deze god was half Romeins en half Bataafs. Hercules is namelijk een Romeinse god en Magusanus is de oorlogsgod van de Bataven. De Bataven offerden sieraden, munten en wapens aan Hercules Magusanus. De Bataven hebben de tempel drie eeuwen lang gebruikt. Daarna is hij verwoest door een brand en nooit meer herbouwd. bouwden de Romeinen overal Romeinse tempels, badhuizen en theaters. Vooral de rijkere mensen in de veroverde gebieden probeerden als Romein te leven. Ze namen de Romeinse cultuur over. Dat noemen we romanisering. Die mensen gingen bijvoorbeeld een toga dragen en leerden Latijn. Het was niet verplicht om de Romeinse cultuur over te nemen. De overwonnen volken mochten hun eigen gewoontes en geloof houden. Wel moesten ze offers brengen aan Jupiter, Roma (de beschermgodin van het Romeinse Rijk) en de keizer. 4.3 Romeins burger In Nederland leefde in de tijd van de Romeinen een Germaans volk: de Bataven. Ze woonden in kleine dorpen tussen de grote rivieren en leefden vooral van de landbouw. De Germanen hadden hun eigen goden. Ook vereerden ze vuur, water en aarde door offers te brengen. Bovendien aanbaden ze heilige bomen. Romeinse soldaten in Nederland trouwden regelmatig met een Bataafse vrouw. Na zijn diensttijd bleef zo n soldaat dan hier wonen. Zijn vrouw en kinderen werden Romeinse burgers. De Bataven moesten meevechten in het Romeinse leger. Als ze dat lang genoeg hadden gedaan, werden ook zij Romeins burger. Dat had verschillende voordelen. Je betaalde bijvoorbeeld minder belasting en je kon bestuurder worden. Ook mocht je niet zonder rechtszaak gestraft worden. 38

15 Hoofdstuk 2 Basis 5 De tijd van Grieken en Romeinen De Grieken en Romeinen Het christendom in het Romeinse Rijk Bron 1 Een van de vele gangen in de catacomben van Rome. Op de kleine afbeelding zie je een muurschildering in de catacomben. Wij spreken met elkaar af in catacomben. Dat zijn geheime gangen onder de grond in Rome. Daar bidden we stiekem tot onze god en begraven we onze doden. Het is een belangrijke plek voor ons. We hebben de gangen versierd met schilderingen van onze heiligen. Hier zie je Maria en haar zoon Jezus. Waarom zo geheimzinnig? Wij zijn christenen en geloven in maar één god. De meeste Romeinen begrijpen daar niets van. De christenen hebben inmiddels 42 van dit soort ondergrondse gangenstelsels gebouwd. De vraag is: hoe reageerden de Romeinen op de komst van het christendom? 39

16 Bron 2 Het leven van Jezus, afgebeeld op een grafkist. Bron 3 De Romeinse keizer Nero liet de christenen op een gruwelijke manier doden. (Mozaïek uit de 2e eeuw.) 5.1 Joden en christenen Alle volken in het Romeinse Rijk geloofden in meerdere goden. Dit noemen we polytheïsme. In de Romeinse provincie Judea (nu een deel van Israël) woonde het Joodse volk. Dat geloofde in maar één god (monotheïsme). Dat was heel bijzonder in die tijd. In heilige boeken lazen de Joden hoe ze moesten leven. In Judea leefde in de tijd van keizer Augustus (63 v.c.-14 n.c.) een man die Jezus van Nazareth heette. Hij trok rond en vertelde verhalen over God en het leven na de dood. Als je in de hemel wilde komen, dan moest je goed zijn voor je medemens én in God geloven. Ook vertelde Jezus dat voor God ieder mens gelijk is. De aanhangers van Jezus geloofden dat hij de zoon van God was. Jezus kreeg de naam Christus. Dat betekent: de door God aangewezen koning. De volgelingen van Jezus noemden zich christenen. Sommige Joodse godsdienstige leiders vonden Jezus een onruststoker. Jezus vond dat Joodse priesters niet genoeg opkwamen voor de armen en zieken. De priesters klaagden over Jezus bij de Romeinse bestuurder van Judea. De Romeinen waren bang voor een opstand in hun provincie. In het jaar 33 werd Jezus gearresteerd en gedood aan het kruis. 40

17 Bron 4 De droom van Constantijn. (Wandtapijt uit de 17e eeuw.) Constantijn kreeg tijdens een veldtocht in 312 een teken van God. Hij had de dag voor de slag een kruis van licht gezien. s Nachts droomde Constantijn over Jezus. Jezus zei in zijn droom: Als je op alle schilden en vaandels van je soldaten een kruis schildert, dan win je de slag. Constantijn deed wat Jezus zei en won. Constantijn geloofde dat de god van de christenen hem had geholpen om te winnen. Na de overwinning werd Constantijn keizer van het Romeinse Rijk. Hij zorgde ervoor dat de christenen niet langer werden vervolgd. 5.2 Het christendom Aanhangers van Jezus schreven na zijn dood over zijn leven en zijn ideeën. Deze verhalen staan in het heilige boek van de christenen: de Bijbel. In de Bijbel staan ook de tien geboden. Dit zijn tien regels waar iedereen zich aan moet houden, bijvoorbeeld niet stelen en niet liegen. Deze regels hebben de christenen overgenomen van de Joden. De nieuwe godsdienst, het christendom, verspreidde zich snel over het Romeinse Rijk. Aanhangers van Jezus reisden rond en vertelden verhalen over het leven van hun Christus. Vooral arme mensen en slaven in de steden waren onder de indruk. Het uitzicht op een beter leven na de dood gaf hun hoop. Ook het idee dat iedereen voor God gelijk was, sprak hen aan. De christenen bouwden kerken om bijeen te komen en te bidden. 5.3 De Romeinen en het christendom Romeinse bestuurders zagen de christenen in het begin als een ongevaarlijk Joods groepje. Dat veranderde toen steeds meer mensen zich bekeerden tot het christendom. Bovendien weigerden de christenen om de Romeinse keizer als een god te vereren. Daarom werd het christendom verboden en werden de christenen gestraft. Keizer Nero, die regeerde tussen 54 en 68, liet christenen aan het kruis slaan, verbranden of voor de leeuwen gooien. Het hielp allemaal weinig. Steeds meer Romeinen werden christen. Keizer Constantijn stond daarom in 313 het christendom toe. Hij liet kerken bouwen. Zelf ging de keizer ook als christen leven. Aan het einde van de 4e eeuw werden andere godsdiensten zelfs verboden. Voortaan was het Romeinse Rijk een christelijk rijk. 41

18 Hoofdstuk 2 Verdieping De tijd van Grieken en Romeinen De Grieken en Romeinen 6 Volksvermaak in Rome De meeste Romeinen waren niet bang voor een beetje bloed. Ze keken graag naar gladiatorengevechten of gevechten met wilde dieren. Dat deden ze in het Colosseum in Rome. In dat stadion pasten ongeveer mensen; dat is net iets minder dan in het voetbalstadion van Ajax. Zo n vijftig keer per jaar keken Romeinen naar de wagenrennen in het Circus Maximus. Ook daar ging het er hard aan toe. De keizer betaalde voor al dit spektakel. Zelfs arme mensen mochten gratis naar binnen. De vraag is: waarom gaven de keizers zoveel geld uit aan dit vermaak? Bron 1 Het Circus Maximus was gebouwd voor de wagenrennen. Aan een race met wagens deden maximaal vier teams mee: de Roden, de Witten, de Groenen en de Blauwen. Dat waren de kleuren van hun wagens. Ieder team mocht met drie wagens meedoen. Voor iedere wagen liepen vier paarden. Bij een wedstrijd werden zeven rondes van 700 meter gereden. De wagens gingen bijna 70 kilometer per uur. De eerste 160 meter moest je in je eigen baan blijven. Daarna mocht je bijna alles. Je kon expres tegen je tegenstander aanrijden of zijn wagen afsnijden. Je kon zelfs proberen hem uit zijn wagen te laten vallen. Het is dan ook niet gek dat er vaak gewonden waren en soms doden. De wagen die als eerste over de finish kwam, won. De winnaar reed onder een triomfboog het stadion uit. De keizersloge. De keizer en zijn gevolg konden op deze plek de eindsprint van de wedstrijd goed zien. Finish Vanaf dit punt vrij rondrijden 42

19 Bron 2 Een paardenmenner van de Groenen. De meeste menners waren slaven en verdienden weinig. Alleen de echte topmenners waren beroemd en rijk. Bron 3 De wagens rijden vlak langs de keizer. Die zat in het Circus Maximus op een speciale plek en kwam vaak kijken. Sommige keizers waren fan van een bepaald team; meestal van de Blauwen of de Groenen. Soms zorgde de keizer ervoor dat zijn favoriete team won. (Beeldhouwwerk uit de 3e eeuw.) 43

20 Bron 4 Het Colosseum in Rome (1e eeuw). Het Colosseum betekende voor veel Romeinen een gezellig dagje uit. Het programma begon met een gevecht tussen mensen en wilde dieren. In een pauze werden misdadigers gedood. Het laatste en belangrijkste onderdeel was een gladiatorengevecht. De meeste gladiatoren stierven binnen tien gevechten en werden niet ouder dan 30 jaar. Bij gelijkspel konden de keizer en het publiek bepalen of er iemand moest sterven. De gladiator die gewonnen had, werd toegejuicht. Na de voorstelling werd de arena snel schoongemaakt. De dode wilde dieren, lijken van misdadigers en het vele bloed werden weggehaald. De volgende dag kon de show opnieuw beginnen! arme burgers, vrijgelatenen, vreemdelingen gewone burgers vrouwen keizer en senatoren soldaten en bestuurders van provincies Bron 5 Gladiatoren vechten op leven en dood. Gladiatoren vochten met wilde dieren of andere gladiatoren. Dat deden ze niet omdat ze dat zo leuk vonden. Vaak waren ze door de Romeinen gevangengenomen tijdens een oorlog. Deze mannen werden opgeleid in speciale scholen. Daar volgden ze gevechtstrainingen en kregen ze eten en onderdak. 44

21 Hoofdstuk 2 De tijd van Grieken en Romeinen De Grieken en Romeinen 7 Afsluiting Wat moet je kennen en kunnen? Je moet kunnen uitleggen: A Het leven in een Griekse stadstaat hoe het dagelijks leven in een stadstaat eruitzag; dat goden voor de Grieken erg belangrijk waren; hoe de Grieken op een bijzondere manier over verschijnselen in de wereld na gingen denken. B Verspreiding van de Grieks-Romeinse cultuur en de confrontatie met de Germaanse cultuur hoe en wanneer de Romeinen hun rijk veroverden; wat de Grieks-Romeinse cultuur is (met twee voorbeelden); hoe de Grieks-Romeinse cultuur zich over het Romeinse Rijk verspreidde; wat er in de veroverde gebieden veranderde door de komst van de Romeinen. C Christendom in het Romeinse Rijk: van verboden tot enig toegestane godsdienst hoe het christendom ontstond; hoe het christendom zich de eerste 300 jaar verspreidde; waarom de christenen in het Romeinse Rijk in het begin werden vervolgd; dat het christendom de belangrijkste godsdienst van het Romeinse Rijk werd. Vaardigheden Je weet wat de begrippen oorzaak en gevolg betekenen. Historici willen graag weten waarom iets gebeurde (een oorzaak) en welke gebeurtenissen volgen na een gebeurtenis (gevolg). Begrippen beroepsleger Soldaten die van vechten hun beroep hebben gemaakt en betaald worden van belastinggeld. Bijbel Het heilige boek van de christenen. christendom Het geloof in één god volgens de leer van Jezus Christus. christenen De volgelingen van Jezus Christus. Germanen Verzameling volken en stammen die in het gebied van Duitsland en Nederland leefden, zoals de Friezen en de Bataven. Griekse cultuur De gewoontes en gebruiken van de Grieken, bijvoorbeeld hun beelden en gebouwen, hun verhalen over de goden en hun wetenschap. Griekse goden De Grieken geloofden in meer goden, die familie van elkaar waren. De goden konden beslissen over het leven van de mensen. Joden Een volk dat in één god gelooft en dat in de tijd van de Romeinen leefde in de provincie Judea (het huidige Israël). keizer Hoogste bestuurder in het Romeinse keizerrijk. kerk Een gebouw waar christenen bijeenkomen om te bidden. Olympische Spelen Sportwedstrijd in Olympia die werd georganiseerd voor de oppergod Zeus. polis (meervoud: poleis) Griekse stadstaat; een stad met het omringend gebied. 45

22 romaniseren Het overnemen van de Romeinse cultuur door volken die bij het Romeinse Rijk hoorden. Romeinse cultuur De gebruiken en gewoontes van de Romeinen, bijvoorbeeld het dragen van een toga, de Latijnse taal, Romeinse cijfers, de voorliefde voor paardenrennen en gladiatorenspelen en het vereren van de keizer als god. Romeinse Rijk Een groot gebied dat tussen 300 v.c. en ongeveer 500 n.c. werd bestuurd vanuit Rome. In de 2e eeuw n.c. hoorden bijna heel West-Europa en delen van Noord-Afrika en het Midden-Oosten bij het rijk. slaaf Iemand die het eigendom is van iemand anders. Een slaaf is dus onvrij en heeft geen rechten. tempel Een gebouw waar een of meer goden worden vereerd. Bron 2 De Olympische vlag (sinds 1914). Net als in de tijd van de Grieken organiseert het Olympisch Comité iedere vier jaar spelen. Bron 1 In 1888 werd in Amsterdam het Concertgebouw geopend. De zuilen en de klassieke Griekse beelden moesten laten zien dat het een belangrijk gebouw was. 46

23 Tijdbalk Ca. 750 v.c. Ontstaan Griekse poleis Bron 3 De Arc de Triomphe in Parijs. Napoleon liet deze triomfboog in 1806 bouwen, omdat hij Oostenrijk en Rusland had verslagen. Ook de Romeinen bouwden al triomfbogen. Bron 4 De tv-serie Rome ( ) gaat over de tijd waarin Julius Caesar in Rome aan de macht was v.c. TIJD VAN GRIEKEN EN ROMEINEN 3000 v.c. 500 n.c. Ca. 200 v.c. De Romeinen veroveren Griekenland 750 v.c. 27 v.c. Het Romeinse Rijk wordt een keizerrijk 200 v.c. GRIEKSE POLEIS ROMEINEN 1 Geboorte van Jezus Keizer Constantijn staat het christelijke geloof toe De laatste keizer in Rome wordt afgezet 47 heden

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus 138 Tijdwijzer Het begin Op deze tijdbalk past niet de hele geschiedenis van de mens. Er lopen namelijk al zo n 100.000 jaar mensen rond op aarde. Eigenlijk zou er dus nog 95.000 jaar bij moeten op de

Nadere informatie

een zee Sparta Sparta is een stad in Griekenland. Rond 600 voor Christus waren de steden in

een zee Sparta Sparta is een stad in Griekenland. Rond 600 voor Christus waren de steden in Werkblad 9 Ω Grieken en Romeinen Ω Les : Grieken: goden en mensen Sparta Sparta is een stad in Griekenland. Rond 600 voor Christus waren de steden in Griekenland heel belangrijk. Ze werden stadstaten genoemd.

Nadere informatie

Romeinen. Romeinen. Germanen

Romeinen. Romeinen. Germanen Romeinen Romeinen Grieken en Romeinen lijken op elkaar qua levensstijl. Het Romeinse rijk is ontstaan in Rome (753 v. Chr.). De Romeinen kwamen 50 v. Chr. naar Nederland. De Romeinen hebben het Latijns

Nadere informatie

Geschiedenis hoofdstuk 3

Geschiedenis hoofdstuk 3 Geschiedenis hoofdstuk 3 Romeinse rijk 500 v Christus 500 na Christus Rome de eeuwige stad : deze stad bestaat al eeuwenlang. De tijdlijn Het Romeinse rijk begint 500v Chr. En eindigt 500 na Christus.

Nadere informatie

Inhoud. Thema 5.1 Jagers en boeren 3. Thema 5.2 Grieken en Romeinen 6. Thema 5.3 Monniken en ridders 9. Thema 5.4 Steden en staten 12.

Inhoud. Thema 5.1 Jagers en boeren 3. Thema 5.2 Grieken en Romeinen 6. Thema 5.3 Monniken en ridders 9. Thema 5.4 Steden en staten 12. Inhoud Thema 5.1 Jagers en boeren 3 Thema 5.2 Grieken en Romeinen 6 Thema 5.3 Monniken en ridders 9 Thema 5.4 Steden en staten 12 Eigentijds Eigentijds Toets Thema 5.1 Jagers en boeren 1. Rondtrekken 3.

Nadere informatie

Project Prehistorie, Grieken en Romeinen ABC

Project Prehistorie, Grieken en Romeinen ABC Project Prehistorie, Grieken en Romeinen ABC Week 1ABC: Algemeen Info: Prehistorie De geschiedenis in Nederland begint al heel lang geleden. Lang voordat de Romeinen in Nederland kwamen, waren er al mensen.

Nadere informatie

In het oude Rome De stad Rome

In het oude Rome De stad Rome In het oude Rome De stad Rome In het oude Rome De stad Rome is héél oud. De stad bestaat al meer dan tweeduizend jaar. Rome was de hoofdstad van het grote Romeinse rijk. De mensen die naar Rome kwamen,

Nadere informatie

Over land en over zee. Veroveraars

Over land en over zee. Veroveraars De Romeinen hadden een heel groot rijk van Azië, Noord- Afrika en ook nog Europa. Ze hadden sterke legers en hele slimme generaals met stevige wegen en snelle boten. Over land en over zee In Nederland

Nadere informatie

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren Geschiedenis kwartet jagers en boeren jagers en boeren jagers en boeren Reusachtige stenen die door mensen op elkaar gelegd zijn. Zo maakten ze een begraafplaats. * Hunebedden * Drenthe * Trechterbekers

Nadere informatie

geschiedenis voor de de onderbouw

geschiedenis voor de de onderbouw 1 VMBO-KGT WERKBOEK geschiedenis voor de de onderbouw Inhoudsopgave Introductie Introductie 4 4 1 De tijd van jagers en boeren Het ontstaan van beschavingen 1 Oriëntatie 6 Verdieping 2 Jagen en verzamelen

Nadere informatie

Jagers & boeren Waarvan leefden de jagers-verzamelaars? Jagers & boeren Waarvan leefden de boeren? Van de jacht en van vruchten en planten

Jagers & boeren Waarvan leefden de jagers-verzamelaars? Jagers & boeren Waarvan leefden de boeren? Van de jacht en van vruchten en planten Jagers & boeren Waarvan leefden de jagers-verzamelaars? Jagers & boeren Waarvan leefden de boeren? Van de jacht en van vruchten en planten Van de oogst van hun land en van hun dieren Jagers & boeren Wat

Nadere informatie

Romeinen 1/6. Ze vroegen overal belasting en werden zo ook steeds rijker.

Romeinen 1/6. Ze vroegen overal belasting en werden zo ook steeds rijker. Romeinen Rome was één van de vele volken in Italië. Op een gegeven moment wisten ze de baas te worden over hun buurlandje. Ze voegden de soldaten bij hun eigen leger en waren dus weer sterker! Ze trainden

Nadere informatie

Romeinen. Door Daan, Karol, Kayleigh en Wies

Romeinen. Door Daan, Karol, Kayleigh en Wies Romeinen Door Daan, Karol, Kayleigh en Wies Les 1 Over land en over zee De tijd van de Romeinen was tussen 3000 voor Christus en 500 na Chr. De Romeinen hadden een groot rijk: van Azië en Noord-Afrika

Nadere informatie

Voorwoord. Rome en de Romeinen

Voorwoord. Rome en de Romeinen Voorwoord Rome en de Romeinen Dit verhaal speelt in Rome, ongeveer 2000 jaar geleden. Rome was toen een rijke stad, met prachtige gebouwen. Zoals paleizen voor de keizers, voor de Senaat en voor de grote

Nadere informatie

De Romeinen. Wie waren de Romeinen?

De Romeinen. Wie waren de Romeinen? De Romeinen Wie waren de Romeinen? Lang voor de Romeinen naar ons land kwamen, woonden ze in een kleine staat rond de stad Rome. Vanaf 500 voor Christus begonnen de Romeinen met gebiedsuitbreiding. Als

Nadere informatie

Londen 2012! Meer dan 2000 jaar geleden. Gerwin De Decker. Grieken hun goden vereerden. De enige. bewoners waren priesters, die de

Londen 2012! Meer dan 2000 jaar geleden. Gerwin De Decker. Grieken hun goden vereerden. De enige. bewoners waren priesters, die de Gerwin De Decker Sportievelingen zullen zich tijdens de zomervakantie niet vervelen. Want de Olympische Spelen komen er weer aan! Van 27 juli tot en met 12 augustus 2012 zullen alle topatleten van de hele

Nadere informatie

Samenvattingen Geloof ABC

Samenvattingen Geloof ABC Samenvattingen Geloof ABC Info 1ABC: Wat is geloof? Het gaat in dit project om de belangrijkste wereldgodsdiensten: jodendom, christendom, islam, hindoeïsme en boeddhisme. Deze godsdiensten geven antwoorden

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 3 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 3 Toetsvragen Tijdvak 3 Toetsvragen 1 Op veel afbeeldingen wordt de Romeinse keizer Constantijn als een heilige afgebeeld met een stralenkrans om zijn hoofd. Welke reden was er om Constantijn als christelijke heilige

Nadere informatie

Klas 1: Grieken en Romeinen

Klas 1: Grieken en Romeinen Auteur Joyce Landman Laatst gewijzigd 19 November 2015 Licentie CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/66858 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Werkstuk gemaakt door Naomi Buur!

Werkstuk gemaakt door Naomi Buur! Werkstuk gemaakt door Naomi Buur! Hoofdstuk 1: Voorwoord blz. 1 Hoofdstuk 2: Geschiedenis blz. 2 Hoofdstuk 3: Het vervolg van de Spelen blz. 3 Hoofdstuk 4: De moderne Spelen blz. 4 Hoofdstuk 5: Olympische

Nadere informatie

Samenvattingen Geloof ABC

Samenvattingen Geloof ABC Samenvattingen Geloof ABC Info 1ABC: Wat is geloof? Het gaat in dit project om de belangrijkste wereldgodsdiensten: jodendom, christendom, islam, hindoeïsme en boeddhisme. Deze godsdiensten geven antwoorden

Nadere informatie

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Filips II In 1566, meer dan vierhonderd jaar geleden, zijn veel mensen boos. Er is onrust in de Nederlanden. Er zijn spanningen over het geloof, veel mensen

Nadere informatie

EEN PRINS WORDT EEN HERDER

EEN PRINS WORDT EEN HERDER Bijbel voor Kinderen presenteert EEN PRINS WORDT EEN HERDER Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: M. Maillot en Lazarus Aangepast door: E. Frischbutter en Sarah S. Vertaald door: Erna van Barneveld

Nadere informatie

Wijzer! Geschiedenis. Kopieerbladen. Groep 7. Auteurs Kirsten Bos Nicole Bus Petra Cremers Millicent Kruis Eugenia Smit. Hoofdauteur Marian van Gog

Wijzer! Geschiedenis. Kopieerbladen. Groep 7. Auteurs Kirsten Bos Nicole Bus Petra Cremers Millicent Kruis Eugenia Smit. Hoofdauteur Marian van Gog Wijzer! Geschiedenis Groep 7 Kopieerbladen Auteurs Kirsten Bos Nicole Bus Petra Cremers Millicent Kruis Eugenia Smit Hoofdauteur Marian van Gog Vakinhoudelijk advies Tom van der Geugten Noordhoff Uitgevers

Nadere informatie

Toelichting beelden tijdbalk Argus Clou Geschiedenis groep 7

Toelichting beelden tijdbalk Argus Clou Geschiedenis groep 7 Toelichting beelden tijdbalk Argus Clou Geschiedenis groep 7 Hierbij treft u een toelichting aan bij de beelden die in de tijdbalk van Argus Clou Geschiedenis groep 7 zijn opgenomen. Inhoud Thema 1 Boze

Nadere informatie

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK 7 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK 7 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK THEMA 4 Eindredactie: Monique Goris Leerlijnen: Hans Bulthuis Auteurs: Juul Lelieveld, Frederike Pals, Jacques van der Pijl Controle historische

Nadere informatie

100% Romeins. op zoek naar de Romein in jezelf

100% Romeins. op zoek naar de Romein in jezelf 100% Romeins op zoek naar de Romein in jezelf 1 Wist je dat alle voorwerpen op deze tentoonstel- hoi, dit is de route, begin bij leger, dan door naar haard en huis en zo verder. dit is de 2e verdieping

Nadere informatie

Spreekbeurt en werkstuk over. Ridders. Door: Oscar Zuethoff

Spreekbeurt en werkstuk over. Ridders. Door: Oscar Zuethoff Spreekbeurt en werkstuk over Ridders Door: Oscar Zuethoff Mei 2007 Inleiding Waarom houd ik een spreekbeurt over de ridders en de riddertijd? Toen ik klein was wilde ik altijd al een ridder zijn. Ik vind

Nadere informatie

Project Prehistorie, Grieken en Romeinen DEF

Project Prehistorie, Grieken en Romeinen DEF Project Prehistorie, Grieken en Romeinen DEF Week 1DEF: Algemeen Info: Prehistorie De geschiedenis in Nederland begint al heel lang geleden. Lang voordat de Romeinen in Nederland kwamen, waren er al mensen.

Nadere informatie

Ze gebruikten bijna alleen maar streepjes omdat ze het snel en makkelijk in stenen wilden krassen. Rondjes waren erg moeilijk!

Ze gebruikten bijna alleen maar streepjes omdat ze het snel en makkelijk in stenen wilden krassen. Rondjes waren erg moeilijk! Romeinse cijfers Vroeger werd er overal in Romeinse cijfers gerekend. Deze cijfers zijn bedacht door de Romeinen in de Romeinse tijd. Er is geen symbool voor het getal 0. Ze vonden namelijk dat niks maar

Nadere informatie

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Willibrord Willibrord werd geboren als zoon van pas bekeerde ouders en werd als zevenjarige jongen door zijn vader Wilgis toevertrouwd aan het klooster van Ripon nabij

Nadere informatie

Geschiedenis groep 6 Junior Einstein

Geschiedenis groep 6 Junior Einstein De oude Grieken en Romeinen hadden ze al en later ook de Vikingen. Koloniën. Koopmannen voeren met hun schepen over zee om met andere landen handel te drijven. Langs de route richtten ze handelsposten

Nadere informatie

Dit verslag is van Ylaine en Ryanne Mulder 29-10-'03. Verslag van het oude Egypte Ylaine en Ryanne Mulder 29-10- 03

Dit verslag is van Ylaine en Ryanne Mulder 29-10-'03. Verslag van het oude Egypte Ylaine en Ryanne Mulder 29-10- 03 Dit verslag is van Ylaine en Ryanne Mulder 29-10-'03 blz.0 Inhoudsopgave Inleiding blz. 2 De Egyptenaren jagen en oogsten blz. 3 De Farao blz. 4 Doden blz. 5 Arm of welvarend blz. 6 Ik ben de Farao blz.

Nadere informatie

Kastelen in Nederland

Kastelen in Nederland Kastelen in Nederland J In ons land staan veel kastelen. Meer dan honderd. De meeste van die kastelen staan in het water. Bijvoorbeeld midden in een meer of een heel grote vijver. Als er geen water was,

Nadere informatie

Tijd van Grieken en Romeinen. 2.4 De late oudheid. Romeinen. Romeinen. 1. Invallen door Germaanse stammen

Tijd van Grieken en Romeinen. 2.4 De late oudheid. Romeinen. Romeinen. 1. Invallen door Germaanse stammen De ontwikkeling van het jodendom en het christendom als de eerste monotheïstische godsdiensten Pax Romana = Romeinse vrede, in 3 e eeuw n. Chr. onder druk door: 1. Invallen door Germaanse stammen 2. Conflicten

Nadere informatie

EEN PRINS WORDT EEN HERDER

EEN PRINS WORDT EEN HERDER Bijbel voor Kinderen presenteert EEN PRINS WORDT EEN HERDER Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: M. Maillot en Lazarus Aangepast door: E. Frischbutter en Sarah S. Vertaald door: Erna van Barneveld

Nadere informatie

Geschiedenis Tijdvak CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.nl/101047

Geschiedenis Tijdvak CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.nl/101047 Geschiedenis Tijdvak 02 01 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 10 mei 2017 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie https://maken.wikiwijs.nl/101047 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs

Nadere informatie

Maak hier de gaatjes voor in je multomap. Leerlingenboekje WELKOM BIJ DE ROMEINEN. Dit boekje is van

Maak hier de gaatjes voor in je multomap. Leerlingenboekje WELKOM BIJ DE ROMEINEN. Dit boekje is van Maak hier de gaatjes voor in je multomap Leerlingenboekje WELKOM BIJ DE ROMEINEN _ Dit boekje is van Welkom bij de Romeinen! In Welkom bij de Romeinen maak je kennis met het Romeinse leven. Je zult merken

Nadere informatie

DE ROMEINEN KOMEN!! Groep 5 en 6. Vragenlijst Museumzaal Thermenmuseum. 1. Namen leerlingen: Naam van de school: Te:

DE ROMEINEN KOMEN!! Groep 5 en 6. Vragenlijst Museumzaal Thermenmuseum. 1. Namen leerlingen: Naam van de school: Te: DE ROMEINEN KOMEN!! Groep 5 en 6 Vragenlijst Museumzaal Thermenmuseum 1. Namen leerlingen: Naam van de school: Te: 1 In de museumzaal hangen banieren met tekst. Een banier is een soort vlag. Er staan ook

Nadere informatie

Naam: De Romeinen. Vraag 1. De Romeinen hebben veel gebouwd. Noem vijf verschillende toepassingen. pagina 1 van 6

Naam: De Romeinen. Vraag 1. De Romeinen hebben veel gebouwd. Noem vijf verschillende toepassingen. pagina 1 van 6 Naam: De Romeinen De Romeinse bouwkunst. De Romeinen behoren tot de beste bouwers uit de geschiedenis. Ze bouwden tempels, riolen, waterleidingen, wegen, kanalen, huizen, aquaducten, havens, bruggen en

Nadere informatie

De middeleeuwen. Isabel Vogelezang 10 jaar OBS De Vogelenzang Leonardo Middenbouw Groep 6.

De middeleeuwen. Isabel Vogelezang 10 jaar OBS De Vogelenzang Leonardo Middenbouw Groep 6. De middeleeuwen. Isabel Vogelezang 10 jaar OBS De Vogelenzang Leonardo Middenbouw Groep 6. Inhoud 1.De pest 6. Het kasteel 2. Waarom middeleeuwen? 7.Straffen 3.Belegeringswapens 8.Karel de Grote 4. Kinderen

Nadere informatie

Het Christendom in Rome

Het Christendom in Rome Het Christendom in Rome Paragraaf 1: De weg van het Christendom naar Rome Het Christendom is ontstaan doordat men ging geloven dat jezus uit de dood opstond en de zoons van god was. De laatste woorden

Nadere informatie

Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten?

Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten? Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten? Rond 1080 bedreigen de minder tolerante Seldjoeken Constantinopel. Het werd voor christelijke pelgrims steeds moeilijker

Nadere informatie

Tijd van Grieken en Romeinen. Romeinen. Romeinen. 1. Invallen door Germaanse stammen

Tijd van Grieken en Romeinen. Romeinen. Romeinen. 1. Invallen door Germaanse stammen Pax Romana = Romeinse vrede, in 3 e eeuw n. Chr. onder druk door: 1. Invallen door Germaanse stammen 2. Conflicten om de macht (235 284 meer dan 50 soldatenkeizers ) 3. Waardevermindering van het geld

Nadere informatie

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het Christendom. Naam:

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het Christendom. Naam: Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het Christendom Naam: Het Christendom Hallo, dit is de vragenlijst die hoort bij de website over geestelijke stromingen. Je kunt de website vinden

Nadere informatie

Info plus Het leenstelsel

Info plus Het leenstelsel Project Middeleeuwen F- verrijking week 1 Info plus Het leenstelsel Inleiding De Middeleeuwen betekent letterlijk de tussentijd. Deze naam is pas later aan deze periode in de geschiedenis gegeven. De naam

Nadere informatie

Romeinen 1/6. Ze vroegen overal belasting en werden zo ook steeds rijker.

Romeinen 1/6. Ze vroegen overal belasting en werden zo ook steeds rijker. Romeinen Rome was één van de vele volken in Italië. Op een gegeven moment wisten ze de baas te worden over hun buurlandje. Ze voegden de soldaten bij hun eigen leger en waren dus weer sterker! Ze trainden

Nadere informatie

Napoleon. bekendste persoon uit de geschiedenis

Napoleon. bekendste persoon uit de geschiedenis Napoleon bekendste persoon uit de geschiedenis Napoleon behoort tot de meest bekende personen uit de geschiedenis. Hij wist zich van eenvoudige komaf op te werken tot keizer van Frankrijk en heerser over

Nadere informatie

1 bk GESCHIEDENIS. voor de onderbouw HANDBOEK

1 bk GESCHIEDENIS. voor de onderbouw HANDBOEK 1 bk GESCHIEDENIS voor de onderbouw HANDBOEK 22 28 32 voor Chr. OUDHEID 776 v.chr. Egyptische Rijk 750 v.chr. 740 v.chr. 60 v.chr. 50 v.chr. 27 v.chr. Griekse cultuur Romeinse Rijk: verspreiding Grieks-Romeinse

Nadere informatie

Geschiedenisproefwerk groep 7 Hoofdstuk 5 Een nieuwe wereld: Amerika

Geschiedenisproefwerk groep 7 Hoofdstuk 5 Een nieuwe wereld: Amerika Geschiedenisproefwerk groep 7 Hoofdstuk 5 Een nieuwe wereld: Amerika In het vroegere Amerika woonden Indianenstammen. Columbus ontdekte dit land van de Indianen in 1492. Het waren de Azteken, de Inca s

Nadere informatie

Tijd van Grieken en Romeinen. Romeinen. Romeinen. 1. Invallen door Germaanse stammen

Tijd van Grieken en Romeinen. Romeinen. Romeinen. 1. Invallen door Germaanse stammen Pax Romana = Romeinse vrede, in 3 e eeuw n. Chr. onder druk door: 1. Invallen door Germaanse stammen 2. Conflicten om de macht (235 284 meer dan 50 soldatenkeizers ) 3. Waardevermindering van het geld

Nadere informatie

taal reliëf > stadstaten (polis / poleis) machtstrijd poleis (Athene <> Sparta) zelfde vijand Homerus

taal reliëf > stadstaten (polis / poleis) machtstrijd poleis (Athene <> Sparta) zelfde vijand Homerus H2 GRIEKENLAND 1. Eenheid en verdeeldheid > Waarom? taal reliëf > stadstaten (polis / poleis) religie machtstrijd poleis (Athene Sparta) zelfde vijand Homerus Polis: - Acropolis - bestuur, rechtspraak,

Nadere informatie

Karel de Grote Koning van het Frankische Rijk

Karel de Grote Koning van het Frankische Rijk Karel de Grote Koning van het Frankische Rijk Eén van de bekendste koningen uit de Middeleeuwen is Karel de Grote. Hij leeft zo'n 1300 jaar geleden, waar hij koning is van het Frankische rijk. Dat rijk

Nadere informatie

* = Hallo in het Latijn (de taal van de Romeinen). Het Romeinse Rijk

* = Hallo in het Latijn (de taal van de Romeinen). Het Romeinse Rijk Grieken en Romeinen LES 2 DE ROMEINEN JE LEERT hoe het Romeinse leger werkt; dat wegen belangrijk zijn voor de Romeinen; hoe Romeinen wonen. 5000 jaar * = Hallo in het Latijn (de taal van de Romeinen).

Nadere informatie

100% romeins. opdrachtenboekje

100% romeins. opdrachtenboekje opdrachtenboekje schoonheid en gezondheid goden handel huis en haard leger Dit is de route van jullie groepje: Jullie beginnen bij LEGER. Ben je klaar, dan loop je door naar HUS EN HAARD. En zo verder.

Nadere informatie

Doel: Na deze opdracht weet je meer over het leven en de gebruiken van de Vikingen

Doel: Na deze opdracht weet je meer over het leven en de gebruiken van de Vikingen Thema: Van A tot Z Geschiedenis Tijd van monniken en ridders Vikingen Moeilijkheid: *** Tijdsduur: *** Juf Nelly De Vikingen komen Doel: Na deze opdracht weet je meer over het leven en de gebruiken van

Nadere informatie

Het verhaal van onze kerststal

Het verhaal van onze kerststal Het verhaal van onze kerststal In dit boekje wordt het verhaal van onze kerststal verteld. Het verhaal gaat over wat er gebeurde toen Jezus geboren werd. Op onze internetpagina is iets meer te zien. Ook

Nadere informatie

HET VERHAAL VAN CHANOEKA

HET VERHAAL VAN CHANOEKA HET VERHAAL VAN CHANOEKA Op de 25e dag van de joodse maand Kislew begint Chanoeka, een feest dat acht dagen duurt. Met Chanoeka denken we terug aan een belangrijke gebeurtenis uit de geschiedenis van het

Nadere informatie

Naam: KASTELEN. Vraag 1a. Waarvoor moeten we onze huizen tegenwoordig beschermen? ... pagina 1 van 6

Naam: KASTELEN. Vraag 1a. Waarvoor moeten we onze huizen tegenwoordig beschermen? ... pagina 1 van 6 Naam: KASTELEN Heb jij je wel eens afgevraagd hoe je jouw huis zou verdedigen als anderen het probeerden te veroveren? Nou, vroeger dachten de mensen daarr dus echt wel over na. Ze bouwden hun huis zelfs

Nadere informatie

Bij les 1: Werkblad 1a, bij ansicht 1 (Groeten uit Fletio)

Bij les 1: Werkblad 1a, bij ansicht 1 (Groeten uit Fletio) Bij les 1: Werkblad 1a, bij ansicht 1 (Groeten uit Fletio) Opdracht 1 Op jullie ansichtkaart heeft Sem een tekst geschreven over de Romeinen. Sommige dingen kloppen niet. Overleg met je groepje. Zet achter

Nadere informatie

Dit werkstuk werd online gezet door. Dit is mijn werkstuk over Griekenland en ik ga het hebben over:

Dit werkstuk werd online gezet door. Dit is mijn werkstuk over Griekenland en ik ga het hebben over: Dit werkstuk werd online gezet door Griekenland. Dit is mijn werkstuk over Griekenland en ik ga het hebben over: De inleiding Het bestuur. Middelen van bestaan. De kranten De eilanden De geschiedenis Het

Nadere informatie

Tijd van Grieken en Romeinen (3000 v.c. 500 na C.) / Oudheid * ontwikkeling van wetenschappelijk denken en denken over burgerschap en politiek in de

Tijd van Grieken en Romeinen (3000 v.c. 500 na C.) / Oudheid * ontwikkeling van wetenschappelijk denken en denken over burgerschap en politiek in de Tijdvakken Tijd van Grieken en Romeinen (3000 v.c. 500 na C.) / Oudheid K.A. * ontwikkeling van wetenschappelijk denken en denken over burgerschap en politiek in de Griekse stadstaat * klassieke vormentaal

Nadere informatie

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur.

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur. Psalmen Psalm 78 1 Een lied van Asaf. De lessen van het verleden Luister allemaal naar mijn woorden. Luister goed, want ik wil jullie iets leren. 2 Wijze woorden wil ik spreken, wijze woorden over het

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

De klassieke tijdlijn

De klassieke tijdlijn De klassieke tijdlijn In de lessen geschiedenis heb je waarschijnlijk al gehoord over de tijdlijnen, of de historische periodes en waarschijnlijk ook over exacte datums zoals 476. In dit documentje kom

Nadere informatie

Situering in tijd en ruimte

Situering in tijd en ruimte Situering in tijd en ruimte Rome groeide tussen 753 v.c. en 476 uit tot een echt wereldrijk. Binnen deze tijdspanne kunnen we drie periodes onderscheiden: Rome als koninkrijk, als republiek en tenslotte

Nadere informatie

3 Jullie moeten jezelf niet beter vinden dan een ander, of opscheppen

3 Jullie moeten jezelf niet beter vinden dan een ander, of opscheppen 3 Jullie moeten jezelf niet beter vinden dan een ander, of opscheppen over jezelf. Nee, jullie moeten bescheiden zijn, en een ander belangrijker vinden dan jezelf. 4 Denk niet alleen aan jezelf, maar zorg

Nadere informatie

1 Monnikenwerk KLOOSTER MONNIKEN. Jorik is bang dat hij straf krijgt van de broeder, omdat hij een appel van het klooster wilde stelen.

1 Monnikenwerk KLOOSTER MONNIKEN. Jorik is bang dat hij straf krijgt van de broeder, omdat hij een appel van het klooster wilde stelen. les 1 Monnikenwerk 4 Waar of niet waar? Zet een kring om de goede letters. waar niet waar K O In de ziekenzaal werken verpleegsters. R E Jorik weet eerst niet waar hij is. T N De vader van Jorik is een

Nadere informatie

Naam: FLORIS DE VIJFDE

Naam: FLORIS DE VIJFDE Naam: FLORIS DE VIJFDE Floris V leefde van 1256 tot 1296. Hij was een graaf, een edelman. Nederland zag er in de tijd van Floris V heel anders uit dan nu. Er woonden weinig mensen. Verschillende edelen

Nadere informatie

Middeleeuwen. door: Joshua Murray Vogelenzang groep 6 2013

Middeleeuwen. door: Joshua Murray Vogelenzang groep 6 2013 Middeleeuwen door: Joshua Murray Vogelenzang groep 6 2013 Inhoud blz 1. Voorpagina blz 2. Inhoud blz 7. Sint Willibrord blz 8. De Landheer blz 3. De Middeleeuwen blz 9. Munten blz 4. Carcassonne blz 10.

Nadere informatie

6 Stefanus gevangengenomen

6 Stefanus gevangengenomen 6 Stefanus gevangengenomen 8. En Stefanus, vol geloof en kracht, deed wonderen en grote tekenen onder het volk. 9. En enigen van hen die behoorden tot de zogenoemde synagoge van de Libertijnen, van de

Nadere informatie

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt De Gouden Eeuw duurde niet precies honderd jaar. Hij begon aan het eind van de 16de eeuw, beleefde zijn hoogtepunt rond 1675 en was in de 18de eeuw voorbij. De Gouden

Nadere informatie

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940)

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Adolf Hitler In 1933 kwam Adolf Hitler in Duitsland aan de macht. Hij was de leider van de nazi-partij. Hij zei tegen de mensen: `Ik maak van Duitsland

Nadere informatie

Verspreiding christendom vmbo12

Verspreiding christendom vmbo12 banner Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres VO-content 19 juni 2017 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie https://maken.wikiwijs.nl/62161 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs van

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Kastelen De eerste kastelen De eerste kastelen werden tussen 800 en 1000 na Christus gebouwd. In die tijd maakten de Noormannen de kusten van Europa onveilig: ze plunderden dorpen en boerderijen. De mensen

Nadere informatie

Egypte. Amber Badal 1. Werkstuk: Amber Badal Groep 7 Prinses Beatrixschool. Dit is de nationale vlag van Egypte.

Egypte. Amber Badal 1. Werkstuk: Amber Badal Groep 7 Prinses Beatrixschool. Dit is de nationale vlag van Egypte. Egypte Werkstuk: Amber Badal Groep 7 Prinses Beatrixschool Dit is de nationale vlag van Egypte. Amber Badal 1 Voorwoord Ik heb dit onderwerp gekozen omdat het een leuk en erg interessant onderwerp lijkt.

Nadere informatie

De Middeleeuwen het leven in de middeleeuwen

De Middeleeuwen het leven in de middeleeuwen De Middeleeuwen het leven in de middeleeuwen Na de val van het Romeinse rijk begonnen de Middeleeuwen. Ze noemde deze periode de Middeleeuwen, omdat het de periode was van 1000 jaren tussen het beschaafde

Nadere informatie

28 oktober 2016

28 oktober 2016 28 oktober 2016 www.obsdeklimop.nl Nieuw thema. Volgende week beginnen we met het nieuwe thema: Prehistorie, Grieken en Romeinen. Voordat we naar de landen aan de Middellandse Zee vertrekken, zullen we

Nadere informatie

KIJKROUTE IN VREDESNAAM

KIJKROUTE IN VREDESNAAM ONDERHANDELEN VECHTEN COLOFON Deze kijkroute is gemaakt voor kinderen vanaf 8 jaar en hun ouders, bij de tentoonstelling In Vredesnaam. De Vrede van Utrecht 1713. Deze tentoonstelling staat van 12 april

Nadere informatie

Ontstaan van Rome: 1 * Aeneas en de Trojaanse oorlog sticht Alba Longa * Mars x Sylvia Rheia = Romulus + Remus * moeder is dochter van Numitor koning

Ontstaan van Rome: 1 * Aeneas en de Trojaanse oorlog sticht Alba Longa * Mars x Sylvia Rheia = Romulus + Remus * moeder is dochter van Numitor koning DE ROMEINEN Ontstaan van Rome: 1 * Aeneas en de Trojaanse oorlog sticht Alba Longa * Mars x Sylvia Rheia = Romulus + Remus * moeder is dochter van Numitor koning van Alba Longa * Numitor afgezet door zijn

Nadere informatie

DE GEBOORTE VAN JEZUS

DE GEBOORTE VAN JEZUS Bijbel voor Kinderen presenteert DE GEBOORTE VAN JEZUS Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: M. Maillot Aangepast door: E. Frischbutter en Sarah S. Vertaald door: Arnold Krul Geproduceerd door:

Nadere informatie

een zee Volksverhuizingen Het Romeinse Rijk is heel rijk. Veel volkeren willen een deel van die rijkdom.

een zee Volksverhuizingen Het Romeinse Rijk is heel rijk. Veel volkeren willen een deel van die rijkdom. Werkblad 7 Ω De Franken Ω Les : De volksverhuizingen Volksverhuizingen Het Romeinse Rijk is heel rijk. Veel volkeren willen een deel van die rijkdom. Het wordt steeds moeilijker om de grenzen van het grote

Nadere informatie

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen.

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen. Tussen welke twee landen is de Eerste Wereldoorlog begonnen? 1. Engeland en Frankrijk 2. Duitsland en Frankrijk 3. Duitsland en Engeland Nederland blijft neutraal. Wat betekent dat? 1. Nederland kiest

Nadere informatie

Toelichting beelden tijdbalk Argus Clou Geschiedenis

Toelichting beelden tijdbalk Argus Clou Geschiedenis Toelichting beelden tijdbalk Argus Clou Geschiedenis groep 6 Hierbij treft u een toelichting aan bij de beelden die in de tijdbalk van Argus Clou Geschiedenis groep 6 zijn opgenomen. Inhoud Thema 1 Eerste

Nadere informatie

Verhaal: Jozef en Maria

Verhaal: Jozef en Maria Verhaal: Jozef en Maria Er was eens een vrouw, Maria. Maria was een heel gewone jonge vrouw, net zo gewoon als jij en ik. Toch had God haar uitgekozen om iets heel belangrijks te doen. Iets wat de hele

Nadere informatie

GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1

GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1 GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1 Tijdvak Jagers en boeren; van de eerste mensen 3000 v. C. prehistorie; van de eerste mensen - 3000 v.c. Samenlevingstype: eerst jagers/verzamelaars,

Nadere informatie

Kinderkerstfeest van de Kindernevendienst 26 december Kerstverhaal

Kinderkerstfeest van de Kindernevendienst 26 december Kerstverhaal Kinderkerstfeest van de Kindernevendienst 26 december 2016 Kerstverhaal Heel lang geleden was er een jonge vrouw, Maria. Zij woonde in het dorpje Nazareth. Maria was een heel gewone vrouw, net zo gewoon

Nadere informatie

Klassieke vormentaal van de Grieks Romeinse cultuur.

Klassieke vormentaal van de Grieks Romeinse cultuur. Onderzoeksvraag: Hoe beïnvloedde de uitbreiding van het Romeinse Rijk de cultuur van de volken in West Europa? De (beeldhouw)kunst en architectuur uit de Grieks Romeinse tijd werd in de eeuwen daarna als

Nadere informatie

DE MIDDELEEUWEN. Gemaakt Door: Amy van der Linden Leonardo Middenbouw groep 6

DE MIDDELEEUWEN. Gemaakt Door: Amy van der Linden Leonardo Middenbouw groep 6 DE MIDDELEEUWEN Gemaakt Door: Amy van der Linden Leonardo Middenbouw groep 6 INHOUDSOPGAVE Middeleeuwen. Karel de Grote. Middeleeuwse straffen. De pest. Dokters in de Middeleeuwen. Beroepen in de Middeleeuwen.

Nadere informatie

Filippenzen 1. Begin van de brief

Filippenzen 1. Begin van de brief Filippenzen 1 Begin van de brief Paulus groet de christenen in Filippi 1 Dit is een brief van Paulus, aan alle mensen in de stad Filippi die dankzij Jezus Christus bij God horen. De brief is ook voor de

Nadere informatie

Het christendom. : *nog een hoofdstad *de christenen werden belangrijker in Europa *het kloosterleven *begrippen

Het christendom. : *nog een hoofdstad *de christenen werden belangrijker in Europa *het kloosterleven *begrippen Het christendom : *nog een hoofdstad *de christenen werden belangrijker in Europa *het kloosterleven *begrippen Les 1 nog een hoofdstad Romeinen Na de Romeinse tijd brak een andere tijd. Het was een onrustige

Nadere informatie

De renaissance!! Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis.!

De renaissance!! Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis.! De renaissance Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis. Deze term betekent letterlijk de wedergeboorte, en is een kunststroming uit

Nadere informatie

Paragraaf 1: Griekse beschaving - TL 1

Paragraaf 1: Griekse beschaving - TL 1 Paragraaf 1: Griekse beschaving - TL 1 Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Floris Sieffers 07 October 2015 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/65623 Dit

Nadere informatie

Dagboek Sebastiaan Matte

Dagboek Sebastiaan Matte Vraag 1 van 12 Dagboek Sebastiaan Matte Uit het dagboek van Sebastiaan Matte: "Ik ben vandaag bij een hagenpreek geweest, in de duinen bij Overveen. Wel duizend mensen uit de stad waren bij elkaar gekomen

Nadere informatie

Thors eik, die naam kennen we hier in de omgeving. Thors eik, dat werd zo n 1400 jaar geleden iets anders geschreven. Thornspiic oftewel Doornspijk

Thors eik, die naam kennen we hier in de omgeving. Thors eik, dat werd zo n 1400 jaar geleden iets anders geschreven. Thornspiic oftewel Doornspijk Na de grote volksverhuizing woonden hier andere stammen dan ervoor. Nu wonen de Franken, Friezen en Saksen hier. Andere stammen dus, maar één ding hebben ze gemeen: het heidendom heerst. Ze geloven in

Nadere informatie

1 Voor de leeuwen. Ze zegt dat, omdat ze om Valeria geeft en bang is dat de soldaten haar zullen meenemen naar de gevangenis.

1 Voor de leeuwen. Ze zegt dat, omdat ze om Valeria geeft en bang is dat de soldaten haar zullen meenemen naar de gevangenis. les Voor de leeuwen Kijk goed naar de tekening op blz. 6 van je boek. Valeria staat fier rechtop. Waarom staat ze zo fier rechtop? Ze begrijpt niet waarvoor de soldaten komen en is niet bang. Ze heeft

Nadere informatie

Archeologie. Dit werkstuk is gemaakt door: Lonneke Surstedt.

Archeologie. Dit werkstuk is gemaakt door: Lonneke Surstedt. Archeologie Dit werkstuk is gemaakt door: Lonneke Surstedt. Inhoudsopgave Wat is een archeoloog? Bekende archeologen. Opleiding. Soorten archeologen. Tempel van Empel. Opgravingen. Mijn buurman. 1 Wat

Nadere informatie

Deel 5: Romeinse Rijk Project: Bij de Gallo- Romeinen in de vicus Tienen. HB pg 138-141

Deel 5: Romeinse Rijk Project: Bij de Gallo- Romeinen in de vicus Tienen. HB pg 138-141 Deel 5: Romeinse Rijk Project: Bij de Gallo- Romeinen in de vicus Tienen. HB pg 138-141 I. Inleiding Schrijf bij elke afbeelding welke functie/doel het zou hebben gehad in de Gallo- Romeinse periode. Functie:

Nadere informatie

De steentijd Jagers en verzamelaars

De steentijd Jagers en verzamelaars De steentijd Jagers en verzamelaars De prehistorie is de geschiedenis van de mensheid voordat mensen konden lezen en schrijven. We hebben uit de prehistorie daarom geen boeken, dagboeken of andere geschreven

Nadere informatie