Nederland nu en toen

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Nederland nu en toen"

Transcriptie

1 Nederland nu en toen lesboek pagina Gebruik de tijdbalk voor het beantwoorden van opdracht, en. 50 v. Chr prehistorie Oudheid Middeleeuwen vroegmoderne tijd Moderne tijd Welke perioden staan niet op de tijdbalk? Maak de tijdbalk af. Over welke eeuw gaat deze les? Kleur die eeuw rood op de tijdbalk. Hoe noemen we de periode van de vorige vraag ook wel? de tijd van ontdekkers en hervormers Gebruik de kaart voor het beantwoorden van opdracht 4, 5, 6, 7 en 8. Friesland Stad en Lande Drente 4 Overijssel 5 Gelre 6 Limburg 7 Sticht 8 Holland 9 Zeeland 0 Brabant Vlaanderen Artesië Waals-Vlaanderen 4 Doornikse Henegouwen 5 Namen 6 Henegouwen 7 Luxemburg Welke Nederlandse provincies op deze kaart bestaan nu nog? Friesland, Drente, Overijssel, Limburg, Zeeland 5 In welke andere landen liggen sommige provincies nu? België en Luxemburg 6 Welke Nederlandse provincies hebben nu een andere naam? Stad en Lande, Sticht, Holland, Gelre en Brabant Hoe Nederland ontstond

2 Nederland nu en toen Welke provincies van toen liggen nu in twee landen? Brabant, Vlaanderen en Limburg Welke provincie van nu bestond toen nog niet? Flevoland Rond het jaar 00 hoorde ons land bij: het Romeinse Rijk het rijk van Karel V het rijk van Karel de Grote verschillende ridders 0 Maak de zinnen af. Filips de Schone was de vader van Karel V. De vader van Filips de Schone was Maximiliaan van Oostenrijk. Rond het jaar 800 hoorde ons land bij: het Romeinse Rijk het rijk van Karel V het rijk van Karel de Grote verschillende ridders Kleur de rondjes bij de goede antwoorden. Welke twee gewesten veroverde Karel V als laatste in de Nederlanden? Overijssel Drente Friesland Gelre 4 Noem twee raden waarmee Karel V het land bestuurde. Geheime raad, Raad van Financiën, Raad van State Kleur de rondjes bij de goede antwoorden. Kijk in je lesboek naar de kaart op pagina 44. Welke landen hoorden niet bij het rijk van Karel V? Luxemburg Duitsland Zweden Engeland Spanje Denemarken Oostenrijk Frankrijk Portugal 5 Wat was de belangrijkste stad van Keizer Karel? Amsterdam Antwerpen Brussel Den Haag Hoe Nederland ontstond

3 Als je tijd over hebt, maak dan de opdrachten op deze bladzijde. Zo zagen rijke mensen er in de tijd van Karel V uit. Hoe zou jij er in zijn tijd uit hebben gezien? Teken jezelf op een van de open plaatsen. Kleur de tekening daarna. Nederland nu en toen Kijk naar de tekening van de vorige vraag. Schrijf op een blaadje waarover jij met de mensen in de tekening praat. Trek een lijn van de tekening naar de goede plaats op de tijdbalk. 50 v. Chr Prehistorie Oudheid Middeleeuwen Vroegmoderne tijd Moderne tijd Hoe Nederland ontstond

4 De reformatie lesboek pagina Welke goden en geloven zijn we tot nu toe tegengekomen? de Egyptische goden, de goden van de Germanen, de goden van de Grieken, het christendom en de islam, de goden van de azteken Welk geloof hadden de mensen in de zestiende eeuw in Europa? het christelijke geloof Waaraan kon je zien welk geloof de mensen in de zestiende eeuw hadden? Bijvoorbeeld: aan de gebouwen (kerken, kloosters); aan personen (monniken, pelgrims); aan symbolen (kruizen, beelden). 4 5 Hoe werden de mensen in Europa christelijk? Ze werden bekeerd door zendelingen. Wat gebeurde er als christenen en islamieten elkaar ontmoetten? Soms konden ze met elkaar opschieten: Karel de Grote deed goede zaken met de kalief van Bagdad. Soms waren ze vijanden: bijvoorbeeld toen de islamieten het Heilige Land bezetten. 6 7 Wat gebeurde er toen christenen de azteken ontmoetten? Ze verboden de azteekse godsdienst. In de zestiende eeuw werden mensen vervolgd om hun geloof. Er waren godsdienstoorlogen. Komt dat nu ook nog voor? Leg je antwoord uit. 4 Hoe Nederland ontstond

5 8 9 Hoe werden ketters gestraft? Geef twee voorbeelden. Bijvoorbeeld: Ze kregen een ernstige waarschuwing, moesten boete doen, werden uit hun stad verjaagd of eindigden op de brandstapel Welk geloof was na de hervorming het belangrijkste in deze landen? Kleur de cijfers op de kaart. rood = katholiek groen = lutheraans 45 blauw = calvinistisch geel = anglicaans De reformatie 0 Maak met elk van deze woorden of namen een zin. paus, Maarten Luther, ketters, hervorming Kleur de rondjes bij de goede antwoorden. Maarten Luther was: een monnik protestant een paus een hoogleraar Een ander woord voor reformatie is: katholiek protestant ketter hervorming Kleur de rondjes bij de goede antwoorden. Nederlandse hervormers zijn: Luther Calvijn Menno Simons Jan van Leiden Hoe Nederland ontstond 5

6 De reformatie Als je tijd over hebt, maak dan de opdrachten op deze bladzijde. Waar kwamen zij vandaan? Trek een lijn tussen de personen en het land waar ze vandaan komen. persoon Erasmus Luther Calvijn land Duitsland Frankrijk Nederland Wie zijn deze goden? Bij welke volkeren horen zij? Zeus Grieken Wodan Germanen Quetzalcoatl azteken 6 Hoe Nederland ontstond

7 In opstand lesboek pagina Streep het foute antwoord door. Maak de zin af. Het volk vond Karel V wel / niet aardig, omdat zij hem als hun vorst zagen. Het volk vond Filips wel / niet aardig, omdat zij hem een Spanjaard vonden. Kleur de rondjes bij de goede antwoorden. In het jaar 566: begon de opstand tegen Alva. gaven Nederlandse edelen een smeekschrift aan Margaretha. kwam Willem van Oranje naar de Nederlanden. was de beeldenstorm. Waar is Willem van Oranje geboren? in de Nederlanden in Oostenrijk in Duitsland in Luxemburg Willem van Oranje 4 Streep in elke zin het foute antwoord door en maak de zin af. Protestanten vonden de godsdienstvervolgingen goed / slecht, omdat zij daarvan het slachtoffer waren. Katholieken vonden de godsdienstvervolgingen goed / slecht, omdat zij de eenheid in de kerk wilden behouden. Willem van Oranje vond de godsdienstvervolgingen goed / slecht, omdat hij vond dat de mensen zelf mochten beslissen welk geloof ze wilden hebben. Hoe Nederland ontstond 7

8 In opstand 5 Streep in de zin het foute antwoord door en maak de zin af. Karel en Filips wilden wel / geen vaste belastingen, omdat ze dan niet ieder jaar eindeloos hoefden te onderhandelen Wie was de opvolger van Karel V? Willem van Oranje Filips II Margaretha Filips de Schone Karel V Filips stuurde een leger naar de Nederlanden. De leider van dat leger moest de mensen straffen die hadden meegedaan aan de beeldenstorm. Wie was die leider? prins Willem de graaf van Egmont de hertog van Alva de graaf van Hoorne Kleur de rondjes bij de goede antwoorden. Wie was boos? het volk de adel Filips II besprak niets met hen. Een deel van de katholieke geestelijken leefde te luxe. De belastingen waren te hoog. Zij konden geen bisschop meer worden. De protestanten werden te streng vervolgd. Gebruik de tijdbalk voor het beantwoorden van opdracht 9 en : de geuzen veroverden Brielle Hoe noemen we de zestiende eeuw ook wel? de tijd van ontdekkers en hervormers In welk jaar veroverden de geuzen de stad Brielle? Geef het op de tijdbalk aan. 8 Hoe Nederland ontstond

9 Als je tijd over hebt, maak dan de opdrachten op deze bladzijde. Gebruik de afbeelding voor het beantwoorden van opdracht tot en met 6. In opstand 4 5 Welk dier hoort bij Nederland? de leeuw Wie staan bij de nummers? de paus Filips II Margaretha 4 de Hollandse leeuw 5 Alva Deze prent is gemaakt in 568. Wat wil de maker van de prent laten zien? Op deze anti-spaanse prent wordt de Hollandse leeuw uitgeperst door Margaretha en Alva. 4 Wat was er gebeurd in 566? Edelen hadden Margaretha een smeekschrift aangeboden. Daarna was de beeldenstorm uitgebroken. 5 6 Wie stuurde Filips in 567 naar de Nederlanden? Alva Wie regeerde er toen over de Nederlanden? Margaretha van Parma, de halfzuster van Filips II Hoe Nederland ontstond 9

10 Een oude oorlog lesboek pagina Stel je het volgende eens voor. Jij bent burgemeester van Haarlem. Het Spaanse leger wil de stad belegeren. Schrijf bij opdracht t/m 8 wat je doet. Wat doe je als eerste als het Spaanse leger naar Haarlem komt? In december 57 bevriest het water rond de stad. Hoe kom je aan eten? Het vlees bij slagers raakt op. Lopen er nog dieren in de stad? Wat doe je? 4 Het is maart 57. De stad is helemaal omsingeld. Hoe kom je aan eten? 5 Het is juni 57. Je hebt per dag 0 boterhammen. Een soldaat, een kind en een oude man moeten daarvan eten. Hoe verdeel je de boterhammen? 6 Het is 0 juni 57. Voor de soldaat, het kind en de oude man zijn er in totaal nog maar vijf boterhammen per dag over. Hoe verdeel je die? 7 Er komt geen hulp. Wanneer geef je de stad over aan de Spanjaarden? 0 Hoe Nederland ontstond

11 8 9 Wat probeer je te regelen bij de overgave van de stad? Vroeger en nu. Kleur de rondjes bij de goede antwoorden. Wanneer gebruikten legers deze wapens? Een oude oorlog 0 in de zeventiende eeuw nu geweren tanks geweersteunen piekeniers vrachtwagens Welke straf kreeg een soldaat in de zeventiende eeuw als hij ongehoorzaam was? Schrijf twee voorbeelden op. Bijvoorbeeld: sjouwwerk doen of opgehangen worden. Wat weet je door de tekening over oorlog voeren in de zestiende eeuw? Bijvoorbeeld: Ze vochten man tegen man met geweren, pieken en zwaarden. Ze schoten ook met kanonnen. Soldaten trokken in vierkante groepen op naar de vijand. Er waren ook soldaten op een paard. De soldaten droegen helmen en borstharnassen. Hoe Nederland ontstond

12 Een oude oorlog Als je tijd over hebt, maak dan de opdrachten op deze bladzijde. Trek een lijn van de voorwerpen naar de goede persoon. Kies voor elke persoon een andere kleur. Maak een kort verhaal met de volgende woorden: Spaanse legers, goede soldaten, het Hollandse weer, te weinig geld. Bijvoorbeeld: In de Spaanse legers zaten goede soldaten. Maar ze hadden last van het slechte Hollandse weer. Als het geregend had, waren de wegen nat. Het leger kon dan maar vijftien kilometer per dag lopen. Maar het grootste probleem was dat het Spaanse leger altijd te weinig geld had. Hoe Nederland ontstond

13 Hoe het afliep lesboek pagina Wie was de opvolger van stadhouder Willem I? Willem II Van Oldenbarneveldt Maurits Frederik Hendrik Trek een lijn van het jaartal naar de gebeurtenis die erbij hoort. 568 slag bij Nieuwpoort 584 het begin van de Tachtigjarige Oorlog 588 het begin van het Twaalfjarig Bestand 590 het einde van de Tachtigjarige Oorlog 600 Willem I wordt vermoord 609 het einde van het Twaalfjarig Bestand 6 het turfschip van Breda 648 het begin van de Republiek Maak de zin af. Filips verklaarde de prins van Oranje vogelvrij, omdat hij hoopte dat de opstand zonder leider zou mislukken. 4 Wie had de bijnaam Stedendwinger? Willem I Van Oldenbarneveldt Maurits Frederik Hendrik 5 6 Spanje verloor de Tachtigjarige Oorlog. Wat was de belangrijkste oorzaak? Het Spaanse leger was te zwak. De Spanjaarden hadden geen goede aanvoerders. De Spaanse soldaten waren niet gewend aan het Hollandse weer. Het Spaanse leger had te weinig geld. Kleur de rondjes bij de goede antwoorden. Was het een slag of een belegering? slag belegering Heiligerlee Alkmaar Leiden Nieuwpoort Den Bosch Hoe Nederland ontstond

14 Hoe het afliep 7 Wat leren deze schilderijen ons over de tijd waarin ze zijn gemaakt? Op pagina 45 en 56 van je lesboek zie je de schilderijen groter en in kleur. Karel V : je ziet hoe een krijgsheer er vroeger uitzag. Een baard was in de mode. Johan van Oldenbarneveldt: je ziet kleding van vroeger en wat voor 8 baarden mannen hadden. Kleur het gebied van de Republiek blauw. blauw Kleur de steden die Frederik Hendrik veroverde rood. Hoe heten de provincies? Holland, Zeeland, Utrecht (Sticht), Gelre (Gelderland), Overijssel, (Drente telde niet mee), Friesland, Groningen (Stad en Lande) rood 9 Wat werd er in de Vrede van Münster afgesproken? De Spaanse koning sprak af dat de Republiek voortaan zelfstandig was. De Republiek werd onafhankelijk van het Duitse rijk. De Zuidelijke Nederlanden bleven bij Spanje horen. 4 Hoe Nederland ontstond

15 Als je tijd over hebt, maak dan de opdrachten op deze bladzijde. Welke plaatsnamen kun je maken van deze letters? georna Ω Orange usbsler Ω Brussel eindel Ω Leiden melhara Ω Haarlem wootprineu Ω Nieuwpoort rebad Ω Breda Hoe het afliep Zoek de namen. De prins van Oranje: iwlelmi Ω Willem I Dit is zijn zoon: krrfdineerdikeh Dit was de koning van Spanje: liifsipi Hij was een zoon van Willem: arimuts Hij was de vader van Filips: Varkel Hij was een hervormer: haermutrtenla Ω Frederik Hendrik Ω Filips II Ω Maurits Ω Karel V Ω Maarten Luther Bekijk de afbeeldingen hieronder. Wie of wat komen uit de tijd van de ontdekkers en hervormers? Willem I (B) en Maurits(C) A B Uit welke perioden komen de andere afbeeldingen? Het hunebed (A) komt uit de prehistorie. Het vikingschip (D) komt uit de Middeleeuwen. C D Hoe Nederland ontstond 5

16 * Samenvatting Ω Hoe Nederland ontstond Waar gingen de vijf lessen over? Deze lessen gingen over het ontstaan van Nederland. Je leerde wat de oorlog met Spanje daarmee te maken had. Die oorlog noemen we de Tachtigjarige Oorlog. Hij duurde van 568 tot 648. In deze lessen was je in de vroegmoderne tijd, de periode van 500 tot v. Chr Prehistorie Oudheid Middeleeuwen Vroegmoderne tijd Moderne tijd Ontdekkers en hervormers: Regenten en vorsten: les Nederland nu en toen Bij het begin van onze jaar telling hoorde het grootste deel van ons land bij het Romeinse Rijk. Rond 800 maakte ons land deel uit van het rijk van Karel de Grote. Vanaf 95 was het een deel van het Duitse Rijk. Vanaf 55 maakten de Lage Landen of de Nederlanden deel uit van het rijk van Karel V. De Nederlanden bestonden uit zeventien gewesten, die samen ongeveer zo groot waren als nu België, Nederland en Luxemburg samen. Sommige gewesten hadden een andere naam. Groningen heette Stad en Lande. Utrecht werd Sticht genoemd. Karel V regeerde ook over Duitsland, Oostenrijk, Zwitserland, Spanje, een deel van Italië en de gebieden in de Het rijk van Karel V Nieuwe Wereld. les De reformatie In het grote rijk van Karel V waren altijd wel ergens problemen. De meeste problemen gingen over het geloof. Een deel van de christenen vond dat de paus en de geestelijken van de katholieke kerk niet volgens de regels van de bijbel leefden. De mensen die dat vonden werden protestanten genoemd, omdat ze protesteerden tegen de geestelijken die zich niet aan de regels hielden. Zij wilden een hervorming of reformatie. Hun belangrijkste leiders waren Luther en Calvijn. Hun volge lingen werden lutheranen en calvinisten genoemd. De katholieke kerk noemde hen ketters. Zij werden uit de kerk gestoten en vervolgd. In Nederland had Erasmus kritiek op de misstanden, maar bleef in de katholieke kerk. Luther 6 Hoe Nederland ontstond

17 les In opstand Ook in ons land werden mensen vervolgd om hun geloof. Een deel van de edelen wilde de mensen met rust laten. Een van hen was de stadhouder Willem, prins van Oranje. De koning van Spanje, Filips II, wilde de protestanten vervolgen en bestraffen. Filips was zijn vader Karel V in 555 opgevolgd. Hij moest niets hebben van Nederlandse edelen die zich met zijn bestuur bemoeiden. Toen een smeekschrift (566) dat door edelen werd aangeboden niet hielp, braken er opstanden uit. Het volk keerde zich in de beeldenstorm (566) tegen de kerk. Filips stuurde de hertog van Alva om de rellen te laten stoppen. Als voorbeeld liet hij de twee machtigste edelen, de graven van Egmont en Hoorne, onthoofden. Alva, die de nieuwe landvoogd werd, stelde een speciale rechtbank in om de protestanten te vervolgen. Het volk noemde die rechtbank de Bloedraad. De opstandelingen die moesten vluchten, werden geuzen genoemd. In 568, twee jaar na de beeldenstorm, kwamen ook edelen onder leiding van Willem van Oranje in opstand. Willem van Oranje werd verslagen en moest vluchten. De opstand was niet onderdrukt. Toen de opstandige edelen en geuzen gingen samenwerken, maakten zij het de Spanjaarden moeilijk. Pas tachtig jaar later werd er vrede gesloten. In de oorlog werd niet tachtig jaar aan één stuk gevochten. Af en toe laaide de strijd op. In 609 waren beide partijen zelfs zo uitgeput dat ze het Twaalfjarig Bestand sloten. * Samenvatting Ω Hoe Nederland ontstond In het Boek van de Tijd zag je edelen uit de Nederlanden op weg om de landvoogdes Margaretha het smeekschrift aan te bieden. Daarnaast zag je de beeldenstorm in 566. les 4 Een oude oorlog Legers bestonden uit huurlingen. In de legers van de Republiek vochten dan ook veel buitenlanders. Maar de Spaanse legers bestonden voor het grootste deel uit Spanjaarden. In de Tachtigjarige Oorlog vochten legers tegen elkaar in het open veld of ze belegerden de steden. De belangrijkste wapens waren de haakbus, de musket en kanonnen. Tegen de paarden van de tegenstander gebruikte men de hellebaard. Bij belegeringen probeerde men de inwoners van de stad vaak uit te hongeren. Dat lukte de Spanjaarden in 57 bij Haarlem en in 574 bijna met Leiden. Hoe Nederland ontstond 7

18 Samenvatting Ω Hoe Nederland ontstond * Het leger in de tijd van Willem van Oranje Discipline was heel belangrijk in legers. Je kon voor een overtreding op het houten paard geplaatst worden, stokslagen krijgen, en zelfs de doodstraf krijgen. In die tijd bestond een leger eigenlijk uit twee verschillende groepen: soldaten en handelaren, zoals slagers, kleermakers, herbergiers, bakkers, marketentsters, wapensmeden, hoefsmeden en anderen. De chirurgijns zorgden voor de gewonden. Maurits les 5 Hoe het afliep Willem van Oranje werd in 584 in Delft vermoord door Balthasar Gerard. Zijn zoon Maurits volgde hem op. In 588 verklaarden de opstandelingen zich zelfstandig. De raadpensionaris Johan van Oldenbarneveldt en Maurits, de zoon van Willem waren hun leiders. Van Oldenbarneveldt was een goede diplomaat. Maurits was een sluwe legeraanvoerder. Met een list nam hij Breda in dankzij een turfschip. Van 609 tot 6 werd de oorlog onderbroken. Dit noemen wij het Twaalfjarig Bestand. Maurits overleed in 65. Na zijn dood nam zijn jongere broer Frederik Hendrik de leiding over. In 648 werd de Vrede van Münster gesloten. De Nederlanden werden onafhankelijk van Spanje. De nieuwe staat noemde zich de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden: Holland, Zeeland, Friesland, Groningen, Overijssel, Gelderland en Utrecht (Sticht). Wij weten veel over deze tijd door schilderijen. Die laten ons zien hoe de mensen toen leefden, woonden en werkten. Natuurlijk werden er in deze tijd ook boeken geschreven. Bovendien zijn er uit deze periode ook veel voorwerpen bewaard gebleven of in de grond gevonden. 8 Hoe Nederland ontstond

19 Regenten, burgers en gemeen lesboek pagina Kijk in je lesboek op pagina 60 en 6 naar de tekening. Verdeel de mensen op de tekening in twee groepen: de rijken en de minder rijken of armen. Rijke mensen: man in zwart pak, kind met hoepel, wandelende echtpaar, twee regenten en een vrouw, man in zwart pak, die omkijkt. Arme mensen: meid met melkemmer en kind, kapitein van de wacht en twee gerechtsdienaren, bedelaar, weesjongen, vrouw met kind, twee straatmuzikanten, twee verkopers: visvrouw en schoenlapper, meid voor het viskraampje Bekijk de tijdbalk in je lesboek op pagina 60. Over welke tijd gaat deze les? Over de zeventiende eeuw, de tijd van regenten en vorsten. Welk groep was in de zeventiende eeuw belangrijk in de Republiek? de rijke burgers de edelen de gilden de geestelijken 4 Wat was de naam van de machtige bestuurders van de steden? graven regenten burgers poorters 5 Kleur de rondjes bij de goede antwoorden. Wie was Jan Klaassen? een poppenkastpop een trompetter een kermisstandhouder een poppenkastspeler De Republiek 9

20 Regenten, burgers en gemeen 6 Alle mensen hebben iets wat niet bij hen hoort. Bij wie hoort het wel? Zet een rondje om het verkeerde ding. Trek een pijl naar wie het wel hoort. regent weeskind kapitein schoenlapper muzikant bedelaar 7 Vroeger en nu. Kleur de rondjes bij de goede antwoorden. Wat zie je allemaal op de kermis? vroeger nu poppenkast achtbaan vendelzwaaien kraampjes met eten acrobaten 8 Wat was het rijkste gewest van de Republiek? Zeeland Utrecht Friesland Holland 9 Maak de zin af. Buitenlanders noemden de Republiek vaak een vrouwenland, omdat vrouwen vaak het werk van mannen deden. Hun man was bijvoorbeeld weg voor zaken of voer op zee. 0 Kleur de rondjes bij de goede antwoorden. Waaraan zag je in de zeventiende eeuw dat iemand rijk was? aan zijn auto aan zijn vakanties aan zijn kleding aan zijn zilverwerk aan zijn porselein aan zijn neus 0 De Republiek

21 Als je tijd over hebt, maak dan de opdrachten op deze bladzijde. Welke beroepen uit de zeventiende eeuw zie je hier? pottenbakker schilder boer (landman) Welke mensen zie je hier? En uit welke tijd komen ze? Regenten, burgers en gemeen : een rijke vrouw uit de pruikentijd (achttiende eeuw) : een monnik (Luther) uit de zestiende eeuw : een stadsvrouw uit een middeleeuwse stad (vijftiende eeuw) 4: een valkenier uit de riddertijd (dertiende / veertiende eeuw) 5: een azteek uit de zestiende eeuw 6: een man (Columbus) uit de vijftiende / zestiende eeuw De Republiek

22 Leven van de handel lesboek pagina Kijk in je lesboek op pagina 64 en 65. Beantwoord dan opdracht tot en met 6. In de zeventiende eeuw was er veel werk in de Republiek. Waarvan leefden de mensen allemaal? landbouw, veeteelt, handel, visserij en nijverheid 4 5 In welk gewest was het meeste werk? in Holland Waar werd veel graan verbouwd? op de zandgronden in het oosten en zuiden Wat betekent VOC? Verenigde Oost-Indische Compagnie Noem twee vormen van nijverheid. Bijvoorbeeld: bierbrouwerijen, ververijen, zout- en zeepziederijen, tabakskerverijen, steenbakkerijen. 6 Wat was een belangrijke bron van inkomsten voor Enkhuizen? Hoe weet je dat? De visserij, want er staan drie vissen in het stadswapen. 7 Maak de zin af. De zeventiende eeuw noemen wij ook wel de Gouden Eeuw, omdat het een goede periode was voor de kunst, wetenschap en economie. 8 Kleur de rondjes bij de goede antwoorden. De Gouden eeuw is geen goede naam, omdat: er veel armen waren. er veel beroemde schilders waren. er veel zwervers waren. er grote zeereizen gemaakt werden. De Republiek

23 9 0 Wat was het belangrijkst in de Republiek van de zeventiende eeuw? de landbouw de visserij de veeteelt de handel Hoeveel mensen woonden er ongeveer in de Republiek? één miljoen twee miljoen vier miljoen acht miljoen Leven van de handel 4 5 In de zeventiende eeuw gebruikten de mensen de wind bij veel industrieën. Met windmolens maakten ze verschillende producten. Schrijf drie producten op. Bijvoorbeeld: meel, verf, olie, mosterd, papier. In de Gouden Eeuw ging het niet met alle mensen goed. Welke problemen waren er in het dagelijkse leven? geen werk, geen eten, ziektes zoals de pest Kleur de rondjes bij de goede antwoorden. Wat hoort bij elkaar? VOC WIC Japan 60 Brazilië Noord-Amerika Java Suriname slavenhandel Wat deden de stadsbesturen vaak met zwervers en weeskinderen? Zwervers werden opgepakt en aan het werk gezet of weggejaagd. Weeskinderen werden in een weeshuis geplaatst. Kijk naar je antwoord op de vorige vraag. Vind je dat een goede oplossing van de stadsbesturen? De Republiek

24 Leven van de handel Als je tijd over hebt, maak dan de opdrachten op deze bladzijde. Stad A leeft van de visvangst, stad B van de houthandel. Stad C leeft van alles wat met schepen te maken heeft. Maak voor elke stad een stadswapen. Veel beroepen uit de zeventiende en achttiende eeuw bestaan niet meer of zijn veranderd. Schrijf onder elke tekening welk beroep het is. kleermaker metselaar bezemmaker 4 wever 5 molenaar 6 brouwer Wat is hetzelfde bij de zes beroepen van de vorige vraag? Alle beroepen worden met de hand gedaan. Bij welke beroepen werken we nog steeds op dezelfde manier als vroeger? Alle beroepen gebruiken nu machines. De bezemmaker en wever bestaan niet meer. 4 De Republiek

25 Stadhouders en regenten lesboek pagina Vul de goede woorden in. Kies uit: koningin, Staten-Generaal, koninkrijk, Amsterdam, gewesten, Zeeland, Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, minister-president, Brabant, Zeeuws-Vlaanderen, Holland, Groningen. In de zeventiende eeuw heette Nederland Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden koninkrijk. Nu is Nederland een. De Republiek werd bestuurd door de Staten-Generaal. De Republiek had geen koningin of minister-president. Eigenlijk waren de gewesten samen de baas. Maar niet alle provincies mochten meebeslissen. Brabant was een van de provincies die geen vertegenwoordigers had. Ook een deel van Zeeland, Zeeuws-Vlaanderen, mocht niemand sturen. Niet alle provicies waren even machtig. De machtigste provincies waren Holland en De stad Zeeland Groningen. In de provincies waren weer machtige steden. regeerde over de landerijen rondom de stad. Maar Amsterdam was de machtigste stad. De Republiek werd geregeerd door: de raadpensionaris de Staten van Holland de stadhouder de Staten-Generaal Waren de volgende mannen raadpensionaris of stadhouder? raadpensionaris stadhouder Willem II Johan van Oldenbarneveldt Willem III Johan de Witt Johan de Witt De Republiek 5

26 Stadhouders en regenten Willem II was de zoon van: Jan de Witt Willem I Frederik Hendrik Maurits Kleur de rondjes bij de goede antwoorden. Hoort het bij Willem II of bij het gewest Holland? Willem II het gewest Holland wilde minder troepen wilde gebiedsuitbreiding wilde geen oorlog meer deed een machtsgreep wilde geen stadhouder Willem II Welk land was de grootste concurrent van de Republiek in de handel? Frankrijk Duitsland Engeland Spanje 7 Maak de zin af. 67 wordt ook wel het rampjaar genoemd, omdat de Republiek in dat jaar door veel vijanden werd aangevallen: Frankrijk, Engeland, Munster en Keulen. 8 Maak de zinnen over Willem III af. Willem III was getrouwd met Maria Stuart. Willem III werd koning van Engeland. Willem III De grootste buitenlandse vijand van Willem III was de Franse koning Lodewijk XIV. 9 0 Waarom had het volk een hekel aan Johan de Witt? Het volk wilde dat een Oranje de baas zou zijn in het land. Wat is de periode van het eerste stadhouderloze tijdperk? De Republiek

27 Als je tijd over hebt, maak dan de opdrachten op deze bladzijde. Maak de schilderijen af. Zorg ervoor dat ze bij deze les passen. Stadhouders en regenten Schrijf kort op waar de schilderijen van de vorige vraag over gaan. In de puzzel zijn woorden verborgen die je in deze lessen hebt geleerd. Zoek van links naar rechts, van rechts naar links, van boven naar beneden, van beneden naar boven en schuin. Kies uit: Stad en Lande, Raad van State, Johan de Witt, Sticht, Willem, Zeeland, Holland, Keulen, Drente, kapitein, generaal, admiraal, Brabant, rampjaar, Lodewijk, prins, Londen, Limburg. w f u m e l l i w d d a m f u l j e v h q n j l o n a n e l u e k o r t o y j s d a s n i r p f k g h b n l m z r l r g d r k l a p o a o p l s e e v a b m t i p x t r n s t a d e n l a n d e i w n a i d t u n z o s a d e w t v a m k l e t h d r r b e v c e b b p m a u w d i c r k j t a i a a j n a w h i b k r i n r n n b r a y r i m e t r t c o t s e s b a t e a r i c t a a l i a s r t r v n l o n d e n l a a r i m d a s e r b m t v p b d e n i a b v t g g r u b m i l f a b h t e r u e g l o d e w ij k n De Republiek 7

28 Modegrillen lesboek pagina v. Chr Prehistorie Oudheid Middeleeuwen Vroegmoderne tijd Moderne tijd geel rood Kleur de Gouden eeuw geel op de onderste tijdbalk Kleur de pruikentijd rood Waar of niet waar? Streep het foute antwoord door. In de achttiende eeuw droegen alle mensen een pruik. Vooral blonde pruiken waren in de mode. Pruiken werden met meel wit gemaakt. Soms paste een rijke vrouw met haar hoge pruik niet in de koets. waar / niet waar waar / niet waar waar / niet waar waar / niet waar Teken het haar van deze rijke mijnheer en mevrouw uit de achttiende eeuw. 4 Kijk in je lesboek op pagina 70 en 7. Wat zie je bij nummer en? Een petticoat () en een geraamte () om ervoor te zorgen dat een jurk wijduit bleef staan. 5 Wat hebben wij van de mode uit de achttiende eeuw overgehouden? Bijvoorbeeld: wijde galajurken, het colbert, opgestoken haar, pruiken, haarstukjes, make-up en de staart. 8 De Republiek

29 6 7 Wat dragen wij nu niet meer? Bijvoorbeeld: kunstkuiten, enorme pruiken, schoonheidsballetjes. Vroeger en nu. Kleur de rondjes bij de goede antwoorden. Bij welke tijd hoort de mode? Modegrillen 8 achttiende eeuw nu corset make-up schoonheidspukkels kunstkuiten oorbellen voor mannen schoonheidballetjes Streep de foute antwoorden door en maak de zin af. In de pruikentijd besteedden mannen meer / evenveel / minder tijd aan hun uiterlijk. Dat was te zien aan 9 Trek een lijn van ieder echtpaar naar de goede plaats op de tijdbalk. 50 v. Chr Prehistorie Oudheid Middeleeuwen Vroegmoderne tijd Moderne tijd De Republiek 9

30 Modegrillen Als je tijd over hebt, maak dan de opdrachten op deze bladzijde. Deze mensen zijn aan het dansen. Laat zien hoe ze zijn aangekleed. Schrijf in de stamboom de namen van de personen. Kies uit: Willem I, Willem II, Willem III, Willem IV, Willem V, Frederik Hendrik, Maurits. Willem I Maurits Frederik Hendrik Willem II Willem III Willem IV Willem V 0 De Republiek

31 Patriotten en prinsgezinden lesboek pagina Maak een krantenartikel over een pachtersoproer. Verzin eerst een kop voor het artikel. Vertel dan het verhaal. Maak duidelijk wat de oorzaak is van het oproer en hoe het verloopt. Wat gebeurde er na de dood van Willem II? Hij werd opgevolgd door Willem III. De stadhouder van Drente ging de provincies besturen. Er was een stadhouderloos tijdperk. Johann de Witt bestuurde de provincies. Maak de zin af. De burgers waren blij met Willem IV als stadhouder, maar ze wilden wel meer te zeggen hebben in het bestuur. 4 Kleur de rondjes bij de goede antwoorden. In de achttiende eeuw ging het slecht in de Republiek, omdat: het na oorlogen weer beter ging met andere landen. andere landen groter waren en meer konden concurreren. andere landen geen handel meer wilden drijven met de Republiek. er te weinig inwoners waren om de goede positie te houden. de Hollanders te veel oorlog voerden. De Republiek

32 Patriotten en prinsgezinden 5 6 Hoe heetten de tegenstanders van de prinsen van Oranje? patriotten Wat betekent die naam? vaderlanders Het einde van de Republiek kwam in: Stadhouder Willem V 7 Kijk in je lesboek naar de schilderijen op pagina 65, 66, 67, 69 en 7. Maak dan opdracht 7, 8 en 9. Schrijf kort vier onderwerpen op waarover de schilderijen ons iets leren. Bijvoorbeeld: De schilderijen leren ons iets over het uiterlijk van mensen (haar en kleding), over de inrichting van huizen, welke bloemen de mensen mooi vonden, hoe een havenstad en schepen eruitzagen. 8 Noem twee dingen die wij zonder de schilderijen niet konden weten. 9 Bekijk de schilderijen. Teken in de lege schilderijen hoe alles er nu uitziet. De Republiek

33 Als je tijd over hebt, maak dan de opdrachten op deze bladzijde. Maak de zin af. Bijna alle stadhouders uit dit boek heetten Willem, behalve Maurits en Frederik Hendrik. Schrijf de juiste stadhouder op. Soms zijn het er meer. Kies uit: Willem I, Willem II, Willem III, Willem V, Maurits en Frederik Hendrik. Willem I werd opgevoed aan het hof van Karel V. Maurits Willem II Willem V Willem I Willem V Maurits, Frederik Hendrik Willem III Frederik Hendrik had ruzie met Van Oldenbarneveldt. was maar drie jaar stadhouder. was de laatste stadhouder. werd doodgeschoten. was de zoon van Willem IV. veroverde Breda. was de zoon van Willem II. was de broer van Maurits. Maurits, Frederik Hendrik was de zoon van Willem I. Patriotten en prinsgezinden Willem III Willem I Willem V Willem I Maurits Maurits Willem III Willem II Willem III Willem III Frederik Hendrik Maurits Maurits werd ook koning van Engeland. vluchtte naar Duitsland. Stadhouder Willem III had met de patriotten te maken. werd ook de Zwijger genoemd. was de broer van Frederik Hendrik. was stadhouder tijdens het Bestand. had ruzie met Johan de Witt. was de zoon van Frederik Hendrik. was de laatste stadhouder in de zeventiende eeuw. had geen zoon. heette de Stedendwinger. vocht bij Nieuwpoort. was de laatste stadhouder in de zestiende eeuw. De Republiek

34 * Samenvatting Ω De Republiek Waar gingen de vijf lessen over? Deze lessen gingen over de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Je leerde over het leven van de mensen in ons land van het einde van de Tachtigjarige Oorlog (648) tot de komst van de Fransen (795). De lessen speelden zich af in de nieuwe tijd, de periode van 500 tot v. Chr Prehistorie Oudheid Middeleeuwen Vroegmoderne tijd Moderne tijd Regenten en vorsten: In het Boek van de Tijd zag je een pachtersoproer. De mensen plunderden het huis van de pachter die de belastingen bij de mensen ophaalde. les Regenten, burgers en gemeen In de zestiende eeuw hadden de edelen de meeste macht. In de zeventiende eeuw waren de handelaren en kooplieden de machtigste inwoners. Zij bestuurden de steden en speelden een belangrijke rol in het landsbestuur. We noemen hen regenten. De burgerij was de tweede groep. Dat waren winkeliers, belangrijke ambtenaren, dominees, professoren en sommige boeren. De rest van het volk werd door de rijken het grauw of het gemeen genoemd. Sommigen hadden werk, zoals de matroos, de boerenknecht en de soldaat. Anderen trokken rond en hadden geen huis. Het gewest Holland was het rijkst en machtigst. 4 De Republiek

35 les Kermissen waren het hoogtepunt van het jaar. Behalve voedselkramen met wafels, gesuikerde appels, enzovoort waren er onder andere ook acrobaten en gedresseerde dieren. Leven van de handel De zeventiende eeuw wordt de Gouden eeuw genoemd. De Republiek was in die tijd rijk en machtig. Landbouw, veeteelt en visserij waren altijd al belangrijk geweest in de Nederlanden. Ook de nijverheid, vooral het maken van laken en linnen, zorgde voor welvaart. Een belangrijk hulpmiddel bij veel industrieën was de wind. Die was er genoeg in de Lage Landen. In Zaandam werd in 596 de eerste windmolen gebouwd, waar hout werd gezaagd. Al gauw werd windindustrie ook gebruikt bij het maken van andere producten, zoals meel, verf, olie en mosterd. In de Republiek zorgde de handel voor rijkdom. Van overal haalden de Nederlanders producten, die ze ergens anders weer verkochten. Om specerijen uit India te halen werd in 60 de VOC, de Verenigde Oost-Indische Compagnie opgericht. De WIC, West-Indische Compagnie uit 6, haalde producten zoals suiker uit de Amerika s en bracht er slaven naar toe. De Republiek was rijk, maar de rijkdom was slecht verdeeld. De regenten vonden dat iedereen moest werken, dus ook bedelaars, landlopers en zwervers. Mannen zonder werk lieten ze oppakken, die moesten in rasphuizen werken. Vrouwen moesten in spinhuizen garen spinnen. Kinderen zonder familie kwamen in weeshuizen terecht. * Samenvatting Ω De Republiek les Stadhouders en regenten De Republiek werd bestuurd door de Staten-Generaal. Dat was de vergadering van de vertegenwoordigers van de zeven provincies. Meestal duurde het lang voordat beslissingen werden genomen. In de Staten-Generaal hadden alle provincies evenveel stemrecht. Maar in de praktijk waren de twee rijkste provincies de baas. Dat waren Holland en Zeeland. Holland was het machtigst met de grote koopmansstad Amsterdam als handelscentrum van Europa. De stadhouder en de raadpensionaris waren de belangrijkste bestuurders in de Republiek. De raadpensionaris was de voorzitter van het bestuur van Holland. De bekendste raadpensionaris in de zeventiende eeuw was Johan de Witt. De stadhouder was meestal ook de legeraanvoerder. De stadhouders waren familie van Willem van Oranje. Na Frederik Hendrik waren Willem II en Willem III de belangrijkste stadhouders in de zeventiende eeuw. Willem III Johan de Witt Willem III werd ook nog koning van Engeland. De Republiek 5

36 Samenvatting Ω De Republiek * les 4 les 5 Na de dood van Willem II was er van 650 tot 67 een stadhouderloos tijdperk. Daar kwam een einde aan, toen de Republiek in 67 door Frankrijk, Engeland, Münster en Keulen werd aangevallen. Willem III werd toen stadhouder. Hij moest het opnemen tegen Lodewijk XIV van Frankrijk, de machtigste op het vasteland en in Engeland, de grootste handelsconcurrent van de Republiek. Modegrillen De achttiende eeuw wordt ook wel pruikentijd genoemd. De rijken vonden het heel belangrijk dat ze er goed uitzagen. Vrouwen liepen met kapsels van soms bijna een meter hoog. Mannen en vrouwen poederden zich en droegen make-up. Heren met spillebenen stopten kunstkuiten in hun kousen. Te dikke dames droegen strakke corsetten. Ook waaiers waren heel populair. Patriotten en prinsgezinden In de achttiende eeuw waren Willem IV en Willem V de belangrijkste stadhouders. Soms hadden de mensen genoeg van de stadhouders. Van 650 tot 67 en van 70 tot 747 hadden de meeste provincies geen stadhouder. Wij noemen deze perioden stadhouderloze tijdperken. Ook aan het einde van de achttiende eeuw waren er politieke problemen. De patriotten waren tegen het bestuur van stadhouder Willem V. De voorstanders van de Kijkje in het dagelijks leven stadhouder werden prinsgezinden genoemd. Over deze periode weten wij veel door schilderijen. De schilders uit de Gouden Eeuw zijn beroemd. Zij schilderden eigenlijk van alles: zeegezichten, portretten, kijkjes in het dagelijks leven en stillevens. Stillevens waren schilderijen waarop alleen voorwerpen zoals bloemen en voedsel stonden. Mode uit de pruikentijd 6

37 De Fransen komen lesboek pagina Gebruik de tijdbalk voor het beantwoorden van opdracht, en. 50 v. Chr Prehistorie Oudheid Middeleeuwen Vroegmoderne tijd r o Moderne o tijd d 4 Hierboven zie je vier pagina s uit het Boek van de Tijd. Trek een lijn van de pagina s naar de goede plaats op de tijdbalk. Over welke tijd gaat het in deze les? Kleur die tijd rood op de tijdbalk. In welke twee hoofdperioden speelt deze les? in de vroegmoderne tijd en in de moderne tijd Wie was de baas? Kies uit: Lodewijk Napoleon, Willem V, de patriotten. Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden Willem V Bataafse Republiek Koninkrijk Holland de patriotten Lodewijk Napoleon Fransen en koningen 7

38 De Fransen komen 5 6 In welk jaar brak de Franse Revolutie uit? Wat gebeurde er in de Franse Revolutie met de koning van Frankrijk? Hij werd: ontslagen verbannen onthoofd gevangen gezet 7 Kijk in je lesboek op pagina 79 naar de foto van Lodewijk Napoleon. Stel je voor: jij bent schrijver van geschiedenisboeken. Bij het schilderij van Lodewijk Napoleon moet je iets schrijven over zijn regering. Wat schrijf je? 8 Waar of niet waar? Streep het foute antwoord door. Napoleon Bonaparte werd op Sicilië geboren. Napoleon was generaal tijdens de Franse Revolutie. Napoleon maakte een krijgstocht naar Egypte. Napoleon veroverde heel Europa. Napoleon kroonde zichzelf tot keizer. waar / niet waar waar / niet waar waar / niet waar waar / niet waar waar / niet waar 9 Lodewijk Napoleon was de broer van Napoleon Bonaparte. Van 806 tot 80 was hij koning van Holland. Hij wilde een koning voor alle Nederlanders zijn. Geef met twee voorbeelden aan dat hij een goede koning was. Bijvoorbeeld: Lodewijk Napoleon leerde Nederlands. Hij vond het gewone volk belangrijk. Maatregelen die slecht waren voor het land voerde hij niet uit. 0 Kleur de rondjes bij de goede antwoorden. Vroeger en nu. Wij weten veel over Lodewijk Napoleon door: foto s schilderijen verhalen over hem radio-interviews zijn eigen boek video's 8 Fransen en koningen

39 Als je tijd over hebt, maak dan de opdrachten op deze bladzijde. Hier zie je twee plattegronden van dezelfde stad. Vergelijk ze en maak opdracht tot en met 6. De Fransen komen Van welke stad zijn deze plattegronden? van Parijs In welk land ligt deze stad? in Frankrijk Welke plattegrond is van nu en welke van vroeger? Waarom denk je dat? De plattegrond met het gebouw is van vroeger. De plattegrond met het plein is van nu Welk belangrijk gebouw staat op de plattegrond van vroeger? De Bastille Staat het gebouw ook op de plattegrond van nu? Waarom wel of niet? Nee, het is in de loop der tijd gesloopt. Ga nu zelf op onderzoek uit. Probeer meer te weten te komen over het gebouw op de oude plattegrond. Kijk in de bibliotheek, op internet of thuis. Je mag tijdens het hele hoofdstuk aan deze opdracht werken. Hou tot slot een presentatie voor de klas. Fransen en koningen 9

40 Napoleon, keizer van Europa lesboek pagina In 8 maakte Napoleon plannen om met soldaten naar Rusland te gaan. Wat had het leger allemaal nodig voor de tocht naar Moskou? Schrijf vier dingen op. Bijvoorbeeld: eten, drinken, kleren, munitie en wapens, karren met kanonnen en voorraden, dokters om de zieken en gewonden te verzorgen. Gebruik de kaart en een atlas voor het beantwoorden van opdracht, en 4. W 4 S 5 M B W 0 50 km Teken op de kaart de tocht van Napoleon naar Rusland. Zoek in de atlas op langs welke steden zijn leger kwam. Schrijf de eerste letter van alle vijf de namen op de kaart. Reken uit hoe ver het is van plaats naar plaats kilometer In hoeveel dagen bereikte het leger Moskou? Waar of niet waar? Streep het foute antwoord door. Napoleon bereidde de tocht naar Rusland goed voor. In Moskou was Napoleon al de helft van zijn leger kwijt. Napoleon verloor de oorlog door de kou in Rusland. Napoleon verloor, omdat het Russische leger zo sterk was. Napoleon verloor zijn leger, omdat hij te laat terugging. 0 dagen waar / niet waar waar / niet waar waar / niet waar waar / niet waar waar / niet waar 40 Fransen en koningen

41 6 7 In de tijd van Napoleon werden er veel oorlogen gevoerd. Maar de Franse tijd bracht voor Nederland ook nieuwe dingen, zoals achternamen voor iedereen. Schrijf nog drie nieuwe dingen op. Bijvoorbeeld: dezelfde maten, gewichten en munten werden ingevoerd. In wetboeken werd geregeld dat iedereen voor de wet gelijk was. Er kwam dienstplicht voor mannen. Een nieuw belastingstelsel regelde dat mensen niet meer belasting betaalden dan ze konden missen. Kijk in je lesboek op pagina 80 en 8. Stel je voor: jij bent een soldaat van Napoleon op de terugtocht uit Rusland. Schrijf op wat er gebeurde. Napoleon, keizer van Europa 8 In Rusland waren in 8 veel soldaten van Napoleon gestorven. Daarom verloor Napoleon in 8 de Volkerenslag bij Leipzig. Hij werd gevangengenomen. Waar werd Napoleon in de gevangenis gezet? 9 in Parijs in Waterloo op Elba op Sint Helena Napoleon verloor de slag om Rusland en de Volkerenslag bij Leipzig. Hij was al zijn macht kwijt. Toch kwamen zijn soldaten bij hem terug, toen hij weer wilde gaan vechten. Hoe komt dat, denk je? Bijvoorbeeld: de soldaten voelden zich nog steeds verbonden met Napoleon. De nieuwe koning, Lodewijk XVII, deed niets voor het volk. Fransen en koningen 4

42 Als je tijd over hebt, maak dan de opdrachten op deze bladzijde. Napoleon, keizer van Europa 0 50 km 500 Op de kaart staan plaatsen die voor Napoleon belangrijk waren. Frankrijk veroverde de gebieden met verticale strepen. De horizontaal gestreepte landen hielpen Frankrijk. Wie zouden de mensen op de kaart zijn? In Spanje en Portugal staan Fransen. Zij zijn op weg naar Midden- Europa. Napoleon en één van zijn generaals staan in Frankrijk. In Oostenrijk-Hongarije staat een Oostenrijkse soldaat. De boze vrouw is Engeland en in Rusland staat een kozak. Schrijf achter elk nummer welke stad of rivier wordt bedoeld. Waterloo 5 Amsterdam 9 Warschau Elba 6 Berlijn 0 Parijs Sint Helena 7 Smolensk Wilna 4 Wenen 8 Moskou de Berezina ΩΩΩ Ben je klaar? Werk dan verder aan de opdracht over de Bastille op pagina 9. 4 Fransen en koningen

43 Van Willem lesboek pagina Belangrijke plaatsen in deze en de vorige les zijn: Elba en Wenen. Wenen Elba Bedenk hoe deze plaatsen in het nieuws kwamen. Schrijf dan een korte krantenkop bij elke plaats. Elba: Wenen: Willem I was van 8 tot 840 koning van Nederland. Uit welke landen van nu bestond zijn rijk? Nederland, België en Luxemburg Willem II regeerde van 840 tot 849 over Nederland. Welke landen van nu hoorden bij zijn rijk? Nederland en Luxemburg 4 Na de Franse tijd werd Nederland een: republiek prinsdom graafschap koninkrijk Fransen en koningen 4

44 Van Willem 5 6 Het noorden van het rijk van Willem I was in de Franse tijd een achtergebleven gebied geworden. Wat was er niet in het noorden? landbouw industrie visserij handel Maak de zin af. In Wenen kwamen de Europese landen bij elkaar om de grenzen in Europa opnieuw vast te stellen Kleur de rondjes bij de goede antwoorden. De inwoners van de Zuidelijke Nederlanden waren niet tevreden, omdat: zij moesten meebetalen aan de schuld van de Noordelijke Nederlanden. de mensen in het noorden niet aardig waren. zij werden opgescheept met een achtergebleven land. zij niet katholiek wilden worden. Maak de zin af. Het Noord-Hollands kanaal werd gegraven om Amsterdam een betere verbinding te geven met de zee. Vroeger kon je aan de kleren zien of iemand arm of rijk was. Horen de volgende dingen bij arme of bij rijke mensen? arm rijk hoed hoofddoek pet klompen wandelstok schoenen Maak de zinnen af. Willem I was een goede koning, omdat hij veel heeft gedaan voor de opbouw van ons land. Willem I was niet zo n goede koning, omdat hij nogal koppig was en alles alleen wilde doen. 44 Fransen en koningen

45 Als je tijd over hebt, maak dan de opdrachten op deze bladzijde. Welke woorden kun je maken met de letters in de vakjes? e u l e a e o t r u g b r n d n k o m r x n d l s ij e Van Willem Luxemburg Nederland Oostenrijk Bedenk waar deze ruzie over gaat en schrijf het in de ballonnen. Denk aan de verschillen tussen arm en rijk in de negentiende eeuw. ΩΩΩ Ben je klaar? Werk dan verder aan de opdracht over de Bastille op pagina 9. Fransen en koningen 45

46 ...tot Willemien lesboek pagina Wie regereert er in onze tijd? de regering de Eerste Kamer de koningin de Tweede Kamer Kleur de rondjes bij de goede antwoorden. Wie controleren er nu of er goed wordt geregeerd? de regering de Eerste Kamer de koningin de Tweede Kamer De Eerste en Tweede Kamer bestaan sinds: Wie was de baas in ons land direct na de Franse tijd? de regering de Eerste Kamer de koning de Tweede Kamer 5 Teken de regeerperioden van de drie koningen op de tijdbalk. Gebruik voor elke koning een andere kleur. Trek dan een lijn van elke koning naar zijn regeerperiode op de tijdbalk Willem I Willem II Willem III 46 Fransen en koningen

47 6 Maak de zinnen af door de juiste koning op te schrijven. Kies uit: Willem I, Willem II, Willem III. Willem I Willem II Willem III werd koning aan het einde van de Franse tijd. had ruzie met Thorbecke. stuurde het parlement naar huis....tot Willemien Willem III Willem I Willem II Willem III Willem I was de laatste mannelijke koning tot nu toe. maakte de Belgische opstand mee. had nog gevochten bij Waterloo. was de vader van Wilhelmina. deed veel voor de economie van het land. 7 Maak de zinnen af. Welk beeld heb je gekregen van de koningen? Koning Willem I Bijvoorbeeld: besliste alles zelf. Koning Willem II Bijvoorbeeld: was een zwakke vorst, hij veranderde snel van mening. Koning Willem III Bijvoorbeeld: nam Willem I als voorbeeld, hij kon niet wennen aan de nieuwe grondwet. 8 Dit schilderij zag je ook op pagina 87 van het lesboek. Schrijf een kort verhaal dat hierbij past. Fransen en koningen 47

48 ...tot Willemien Als je tijd over hebt, maak dan de opdrachten op deze bladzijde. Vraag aan je meester of juf het kopieerblad met het diligence spel. Lees dan de spelregels. Maak een lijst van de dingen in dit spel, die je aan de negentiende eeuw doen denken. Speel het spel. Je hebt een dobbelsteen en pionnen nodig. In plaats van centen kun je knikkers gebruiken. Het diligencespel Reglement Het geselschap bepaald eenen prijs voor vracht, alsdan legt elk der medespeelenden zijnen inzet op No, zijnde het posthuis; men begint vervolgens met twee dobbelsteenen te werpen, de hoogste oogen het eerst, en zoo men op onderstaande Nommers komt, speelt men als volgt: No betaalt cents. No 5 betaalt cent. No 8 telt drie verder. No 0 telt drie terug. No 4 telt twee terug. No 6 telt vier verder. No betaalt 5 cents. No 5 betaalt cents. No 7 laat beurt voorbijgaan. No 8 laat beurt voorbijgaan. No 4 betaalt / cents. No 7 telt twee terug. No 4 betaalt / cents. No 44 betaalt cents. No 49 telt drie verder. No 5 betaalt cent. No 55 telt drie verder. No 57 begint opnieuw. No 6 telt drie terug. No 65 betaalt cent. No 66 wint het spel. ΩΩΩ Ben je klaar? Werk dan verder aan de opdracht over de Bastille op pagina Fransen en koningen

49 Nederland rond 850 lesboek pagina Lees in je lesboek op pagina 88 en 89 het verhaal Een droom uit 850 nog een keer. Maak dan twee lijstjes: een met dingen die iets vertellen over het leven van Willem en een met dingen die iets vertellen over de stad. Willem Ω Bijvoorbeeld: Het gezin wordt door een porder wakker gemaakt. In huis is er licht van een olielamp. In de kachel wordt turf gestookt. Willem slaapt in een bedstee met een broer en zus. Hij werkt. Water komt uit een put. Op de kachel wordt gekookt. s Morgens drinken ze koffie. Als ontbijt de stad Ω Bijvoorbeeld: De straten zijn modderig. Er liggen soms stenen en soms zand. Kleine dingen nemen de mensen mee op een handkar, duw- of trekslee of hondenkar. Grote dingen gaan op karren, die door paarden worden getrokken. s Avonds is er bijna geen licht in de stad. eten ze aardappelen met azijn. De kamer is armoedig ingericht. In de negentiende eeuw raakten dorpen en steden in strenge winters vaak afgesneden van de wereld. In de winter van 860 op 86 werd in Den Helder geen tarwebrood meer gebakken, omdat het gist op was. Bedenk zo veel mogelijk redenen waarom dit nu niet meer gebeurt. Bijvoorbeeld: Wij hebben nu grote voorraden. Er zijn geen geïsoleerde plaatsen meer. We kunnen nu overal naartoe met de auto of trein. Desnoods kan een helikopter voedselpakketten brengen. Kleur de rondjes bij de goede antwoorden. Waarmee reisden de mensen in de negentiende eeuw? diligence trekschuit vliegtuig trein Fransen en koningen 49

1 Friesland 2 Stad en Lande 3 Drenthe 4 Overijssel 5 Gelre 6 Limburg 7 Sticht 8 Holland 9 Zeeland 10 Brabant 11 Vlaanderen 12 Artesië

1 Friesland 2 Stad en Lande 3 Drenthe 4 Overijssel 5 Gelre 6 Limburg 7 Sticht 8 Holland 9 Zeeland 10 Brabant 11 Vlaanderen 12 Artesië Werkblad Ω Hoe Nederland ontstond Ω Les : Nederland nu en toen Rond 500 krijgt ons land de naam de Lage Landen of de Nederlanden. Ons land ligt namelijk erg laag. Het gebied is zo groot als Nederland,

Nadere informatie

1 Friesland 2 Stad en Lande 3 Drenthe 4 Overijssel 5 Gelre 6 Limburg 7 Sticht 8 Holland 9 Zeeland 10 Brabant 11 Vlaanderen 12 Artesië

1 Friesland 2 Stad en Lande 3 Drenthe 4 Overijssel 5 Gelre 6 Limburg 7 Sticht 8 Holland 9 Zeeland 10 Brabant 11 Vlaanderen 12 Artesië Werkblad Ω Hoe Nederland ontstond Ω Les : Nederland nu en toen een Rond 500 krijgt ons land de naam de Lage Landen of de Nederlanden. Ons land ligt namelijk erg laag. Het gebied is zo groot als Nederland,

Nadere informatie

een zee In de zeventiende eeuw worden de handelaren en kooplieden steeds belangrijker. De edelen en de geestelijken krijgen veel minder macht.

een zee In de zeventiende eeuw worden de handelaren en kooplieden steeds belangrijker. De edelen en de geestelijken krijgen veel minder macht. Werkblad 3 Ω De Republiek Ω Les : Regenten, burgers en gemeen In de zeventiende eeuw worden de handelaren en kooplieden steeds belangrijker. De edelen en de geestelijken krijgen veel minder macht. Rijk

Nadere informatie

NEDERLAND IN DE 16e EEUW

NEDERLAND IN DE 16e EEUW NEDERLAND IN DE 16e EEUW In de 16e eeuw vielen de Nederlanden onder de Spaanse overheersing. Er bestonden grote verschillen tussen de gewesten (= provincies), bv: - dialect - zelfstandigheid van de gewesten

Nadere informatie

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus 138 Tijdwijzer Het begin Op deze tijdbalk past niet de hele geschiedenis van de mens. Er lopen namelijk al zo n 100.000 jaar mensen rond op aarde. Eigenlijk zou er dus nog 95.000 jaar bij moeten op de

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren Geschiedenis kwartet jagers en boeren jagers en boeren jagers en boeren Reusachtige stenen die door mensen op elkaar gelegd zijn. Zo maakten ze een begraafplaats. * Hunebedden * Drenthe * Trechterbekers

Nadere informatie

Calvijn. Vrede van Augsburg. Margaretha van Parma. Hertog van Alva. De keurvorst van Saksen. Karel V. Buitenlandse zaken en oorlog

Calvijn. Vrede van Augsburg. Margaretha van Parma. Hertog van Alva. De keurvorst van Saksen. Karel V. Buitenlandse zaken en oorlog In welk jaar publiceerde Luther zijn 95 stellingen? Welke Frans-Zwitserse hervormer kreeg veel aanhang in de Nederlanden? Welke vrede bepaalde, dat de vorst de religie van zijn volk bepaalt? 1517 Calvijn

Nadere informatie

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Filips II In 1566, meer dan vierhonderd jaar geleden, zijn veel mensen boos. Er is onrust in de Nederlanden. Er zijn spanningen over het geloof, veel mensen

Nadere informatie

Toelichting beelden tijdbalk Argus Clou Geschiedenis groep 7

Toelichting beelden tijdbalk Argus Clou Geschiedenis groep 7 Toelichting beelden tijdbalk Argus Clou Geschiedenis groep 7 Hierbij treft u een toelichting aan bij de beelden die in de tijdbalk van Argus Clou Geschiedenis groep 7 zijn opgenomen. Inhoud Thema 1 Boze

Nadere informatie

Jagers & boeren Waarvan leefden de jagers-verzamelaars? Jagers & boeren Waarvan leefden de boeren? Van de jacht en van vruchten en planten

Jagers & boeren Waarvan leefden de jagers-verzamelaars? Jagers & boeren Waarvan leefden de boeren? Van de jacht en van vruchten en planten Jagers & boeren Waarvan leefden de jagers-verzamelaars? Jagers & boeren Waarvan leefden de boeren? Van de jacht en van vruchten en planten Van de oogst van hun land en van hun dieren Jagers & boeren Wat

Nadere informatie

een zee van tijd In Omdat 14 juli het begin van de Franse Revolutie is. Werkblad 42 Ω Fransen en koningen Ω Les 1: De Fransen komen Naam:

een zee van tijd In Omdat 14 juli het begin van de Franse Revolutie is. Werkblad 42 Ω Fransen en koningen Ω Les 1: De Fransen komen Naam: Werkblad 4 Ω Fransen en koningen Ω Les : De Fransen komen een Het strijdlied van de Franse Revolutie: Kom, kinderen van het vaderland, de dag van de overwinning is gekomen! De Franse Revolutie De burgers

Nadere informatie

Inhoud Thema 6.1 Ontdekkers en hervormers Thema 6.2 Regenten en vorsten Thema 6.3 Pruiken en revoluties Thema 6.4 Burgers en stoommachines

Inhoud Thema 6.1 Ontdekkers en hervormers Thema 6.2 Regenten en vorsten Thema 6.3 Pruiken en revoluties Thema 6.4 Burgers en stoommachines Inhoud Thema 6.1 Ontdekkers en hervormers 3 Thema 6.2 Regenten en vorsten 6 Thema 6.3 Pruiken en revoluties 9 Thema 6.4 Burgers en stoommachines 11 Eigentijds Eigentijds 6.1 Ontdekkers en hervormers 1.

Nadere informatie

Bij de tijd Groep 6 thema 3, les 1 De Opstand Werkblad 1. dit is Klaas. Klaas is veer-tien jaar. hij loopt al heel lang.

Bij de tijd Groep 6 thema 3, les 1 De Opstand Werkblad 1. dit is Klaas. Klaas is veer-tien jaar. hij loopt al heel lang. Bij de tijd Groep 6 thema 3, les 1 De Opstand Werkblad 1 Rouwdouwen Kleur de woorden: sol-daat = geel vecht = rood vrij-heid = groen held = blauw dit is Klaas Klaas is veer-tien jaar hij loopt al heel

Nadere informatie

De Franse keizer Napoleon voerde rond 1800 veel oorlogen in Europa. Hij veroverde verschillende gebieden, zoals Nederland en België. Maar Napoleon leed in 1813 een zware nederlaag in Duitsland. Hij trok

Nadere informatie

Noord-Nederlandse gewesten. Smeekschift

Noord-Nederlandse gewesten. Smeekschift Habsburgs gezag Vanaf dat moment stonden de zuidelijke Nederlanden onder Habsburgs gezag. Noord-Nederlandse gewesten Door vererving en verovering vielen vanaf dat moment ook alle Noord- Nederlandse gewesten

Nadere informatie

Leerdoel Leerlingen herhalen op een speelse manier kennis over het ontstaan en het bestuur van de Republiek.

Leerdoel Leerlingen herhalen op een speelse manier kennis over het ontstaan en het bestuur van de Republiek. HISTORISCHE BLINGO Korte omschrijving werkvorm Deze kennisquiz is een combinatie van Bingo en Lingo. De klas wordt verdeeld in zes teams. Ieder team heeft een bingokaart met daarop negen jaartallen. Het

Nadere informatie

Het verhaal van de 80 jarige oorlog!

Het verhaal van de 80 jarige oorlog! Het verhaal van de 80 jarige oorlog! Filips II erft het grote "Europese Rijk" van zijn vader Karel V. Om te beginnen gaat hij strenge belastingen heffen. 1 Na een aantal jaar vertrekt hij naar Spanje,

Nadere informatie

4 De Nederlandse opstand

4 De Nederlandse opstand 4 De Nederlandse opstand Kenmerken Nederlanden: * veel water * weinig goede wegen * weinig steden * veel dorpen * aparte gewesten * gewesten zeer zelfstandig Habsburgse Nederlanden 1477-1581 * 17 gewesten

Nadere informatie

1c. Losse opdracht- Memoryspel

1c. Losse opdracht- Memoryspel 1c. Losse opdracht- Memoryspel Instructie: Op de volgende pagina van deze instructie vindt u het memory-spel met de portretten van de hoofdrolspelers tijdens de Tachtigjarige Oorlog. Op elk portret staat

Nadere informatie

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt De Gouden Eeuw duurde niet precies honderd jaar. Hij begon aan het eind van de 16de eeuw, beleefde zijn hoogtepunt rond 1675 en was in de 18de eeuw voorbij. De Gouden

Nadere informatie

Ontstaan van de Gouden Eeuw (1588-1648)

Ontstaan van de Gouden Eeuw (1588-1648) 1 Ontstaan van de Gouden Eeuw (1588-1648) H!to"sche context Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden 1515-1648 meneervanempel.nl 2 Hoofdvraag Waardoor ontstond in de Republiek de Gouden Eeuw, 1588-1648?

Nadere informatie

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK 7 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK 7 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK THEMA 4 Eindredactie: Monique Goris Leerlijnen: Hans Bulthuis Auteurs: Juul Lelieveld, Frederike Pals, Jacques van der Pijl Controle historische

Nadere informatie

3a. Denk opdracht- Wie ben ik?

3a. Denk opdracht- Wie ben ik? 3a. Denk opdracht- Wie ben ik? Instructie: Wie ben ik is een spel waarbij de kinderen gebruik maken van de hoofdpersonen uit de Opstand der Nederlanden: Johannes Calvijn, Angelus Merula, Willem van Oranje,

Nadere informatie

Samenvatting Gouden Eeuw ABC

Samenvatting Gouden Eeuw ABC Samenvatting Gouden Eeuw ABC Week 1ABC: Gouden Eeuw algemeen Info: De Gouden Eeuw (1600-1700) De 17 e eeuw wordt de Gouden Eeuw genoemd, omdat er in Nederland veel geld werd verdiend. Vooral door de handel.

Nadere informatie

1: De nederlanden komen in verzet tegen Filips II

1: De nederlanden komen in verzet tegen Filips II 1: De nederlanden komen in verzet tegen Filips II Wat wilden Karel V en Filips II bereiken? Op politiek gebied wilden ze dat de macht van de regering in Brussel vergroot werd Grote ontevredenheid onder

Nadere informatie

Landenspel. Duur: 30 minuten. Wat doet u?

Landenspel. Duur: 30 minuten. Wat doet u? Landenspel Korte omschrijving werkvorm: In deze opdracht wordt de klas verdeeld in vijf groepen. Iedere groep krijgt een omschrijving van een land en een instructie van de opdracht. In het lokaal moeten

Nadere informatie

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.2 Wie heeft de macht? Deel 2. Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht?

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.2 Wie heeft de macht? Deel 2. Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht? Onderzoeksvraag: Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht? Kenmerkende aspect: Het streven van vorsten naar absolute macht. De bijzondere plaats in staatskundig opzicht

Nadere informatie

Werkboek klas 2 Hoofdstuk 3

Werkboek klas 2 Hoofdstuk 3 Werkboek klas 2 Hoofdstuk 3 Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Marco Harmsen 13 oktober 2015 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie https://maken.wikiwijs.nl/67292 Dit lesmateriaal is gemaakt

Nadere informatie

De nieuwe tijd. Gemaakt door: Imke, Guusje en Miika. In de tijd van de ontdekkers en hervormers 1500 tot 1600.

De nieuwe tijd. Gemaakt door: Imke, Guusje en Miika. In de tijd van de ontdekkers en hervormers 1500 tot 1600. De nieuwe tijd. Gemaakt door: Imke, Guusje en Miika. In de tijd van de ontdekkers en hervormers 1500 tot 1600. Les 1: Miika. De tijd van Maarten Luther. Eeuwenlang kenden mensen in West-Europa alleen de

Nadere informatie

Werkblad Introductie. 1. WAT GEBEURT HIER? Hieronder staan beelden uit de film. Maak er zelf korte bijschriften bij.

Werkblad Introductie. 1. WAT GEBEURT HIER? Hieronder staan beelden uit de film. Maak er zelf korte bijschriften bij. Werkblad Introductie 1. WAT GEBEURT HIER? Hieronder staan beelden uit de film. Maak er zelf korte bijschriften bij. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 2. PETJE OP, PETJE AF: WAAR OF NIET? Zijn de volgende zinnen

Nadere informatie

Stofomschrijving Deze opdracht hoort bij 2.1-3.1 en 3.2 van De Republiek in tijd van Vorsten (Geschiedenis Werkplaats).

Stofomschrijving Deze opdracht hoort bij 2.1-3.1 en 3.2 van De Republiek in tijd van Vorsten (Geschiedenis Werkplaats). Het verhaal van 1588 Bodystorming Inleiding Het jaar 1588 is een belangrijk jaar in de geschiedenis van de Republiek. De gebeurtenissen die eraan vooraf gaan worden als feiten voorgelezen en tussen de

Nadere informatie

Naam: FLORIS DE VIJFDE

Naam: FLORIS DE VIJFDE Naam: FLORIS DE VIJFDE Floris V leefde van 1256 tot 1296. Hij was een graaf, een edelman. Nederland zag er in de tijd van Floris V heel anders uit dan nu. Er woonden weinig mensen. Verschillende edelen

Nadere informatie

Dagboek Sebastiaan Matte

Dagboek Sebastiaan Matte Vraag 1 van 12 Dagboek Sebastiaan Matte Uit het dagboek van Sebastiaan Matte: "Ik ben vandaag bij een hagenpreek geweest, in de duinen bij Overveen. Wel duizend mensen uit de stad waren bij elkaar gekomen

Nadere informatie

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen.

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen. Tussen welke twee landen is de Eerste Wereldoorlog begonnen? 1. Engeland en Frankrijk 2. Duitsland en Frankrijk 3. Duitsland en Engeland Nederland blijft neutraal. Wat betekent dat? 1. Nederland kiest

Nadere informatie

Info plus Het leenstelsel

Info plus Het leenstelsel Project Middeleeuwen F- verrijking week 1 Info plus Het leenstelsel Inleiding De Middeleeuwen betekent letterlijk de tussentijd. Deze naam is pas later aan deze periode in de geschiedenis gegeven. De naam

Nadere informatie

Napoleon. bekendste persoon uit de geschiedenis

Napoleon. bekendste persoon uit de geschiedenis Napoleon bekendste persoon uit de geschiedenis Napoleon behoort tot de meest bekende personen uit de geschiedenis. Hij wist zich van eenvoudige komaf op te werken tot keizer van Frankrijk en heerser over

Nadere informatie

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo Opdracht 1 De sterke economische groei die de Gouden Eeuw kenmerkt, kwam hoofdzakelijk ten goede aan het gewest Holland. Welke militaire oorzaak kun je benoemen? Holland

Nadere informatie

2. Bourtange I. Kijk naar het plaatje en lees bovenstaande titel. Waar zou de luistertekst over gaan? Kruis het juiste antwoord aan.

2. Bourtange I. Kijk naar het plaatje en lees bovenstaande titel. Waar zou de luistertekst over gaan? Kruis het juiste antwoord aan. 2. Bourtange I. Kijk naar het plaatje en lees bovenstaande titel. Waar zou de luistertekst over gaan? Kruis het juiste antwoord aan. 1. Boeren gebruiken een tang om de nagels van hanen bij te knippen.

Nadere informatie

Karel de Grote Koning van het Frankische Rijk

Karel de Grote Koning van het Frankische Rijk Karel de Grote Koning van het Frankische Rijk Eén van de bekendste koningen uit de Middeleeuwen is Karel de Grote. Hij leeft zo'n 1300 jaar geleden, waar hij koning is van het Frankische rijk. Dat rijk

Nadere informatie

KIJKROUTE IN VREDESNAAM

KIJKROUTE IN VREDESNAAM ONDERHANDELEN VECHTEN COLOFON Deze kijkroute is gemaakt voor kinderen vanaf 8 jaar en hun ouders, bij de tentoonstelling In Vredesnaam. De Vrede van Utrecht 1713. Deze tentoonstelling staat van 12 april

Nadere informatie

Inhoud. Thema 5.1 Jagers en boeren 3. Thema 5.2 Grieken en Romeinen 6. Thema 5.3 Monniken en ridders 9. Thema 5.4 Steden en staten 12.

Inhoud. Thema 5.1 Jagers en boeren 3. Thema 5.2 Grieken en Romeinen 6. Thema 5.3 Monniken en ridders 9. Thema 5.4 Steden en staten 12. Inhoud Thema 5.1 Jagers en boeren 3 Thema 5.2 Grieken en Romeinen 6 Thema 5.3 Monniken en ridders 9 Thema 5.4 Steden en staten 12 Eigentijds Eigentijds Toets Thema 5.1 Jagers en boeren 1. Rondtrekken 3.

Nadere informatie

1 Het ontstaan van het Koninkrijk 10. 2 De geboorte van een prins 16. 3 De jeugd van prins Willem-Alexander 20

1 Het ontstaan van het Koninkrijk 10. 2 De geboorte van een prins 16. 3 De jeugd van prins Willem-Alexander 20 Inhoud Stamboom van het Koninklijk Huis 6 Inleiding 9 e 1 Het ontstaan van het Koninkrijk 10 2 De geboorte van een prins 16 3 De jeugd van prins Willem-Alexander 20 4 De studententijd van prins Willem-Alexander

Nadere informatie

2 De oprichting van de VOC en de WIC zorgde ervoor dat overal op de wereld Zeeuwse en Hollandse schepen voeren.

2 De oprichting van de VOC en de WIC zorgde ervoor dat overal op de wereld Zeeuwse en Hollandse schepen voeren. Tijdvak 6 Toetsvragen 1 In de Tijd van Vorsten en Regenten werden in ook in de Nederlanden de eerste handelstochten naar Azië georganiseerd. Hoe werden deze tochten gefinancierd? A De Nederlandse overheid

Nadere informatie

100 jaar geleden. t Is Oorlog! Een lesmap voor het vierde, vijfde en zesde leerjaar, door juffrouw Anita en de papa van Anna.

100 jaar geleden. t Is Oorlog! Een lesmap voor het vierde, vijfde en zesde leerjaar, door juffrouw Anita en de papa van Anna. 100 jaar geleden t Is Oorlog! Een lesmap voor het vierde, vijfde en zesde leerjaar, door juffrouw Anita en de papa van Anna. t Is oorlog! Binderveld, Kozen, Nieuwerkerken en Wijer 100 jaar geleden is een

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de Coalitieoorlogen voerde de Franse regering de dienstplicht in. 2p 1 Leg uit dat zij hiermee de betrokkenheid van Franse

Nadere informatie

De klassieke tijdlijn

De klassieke tijdlijn De klassieke tijdlijn In de lessen geschiedenis heb je waarschijnlijk al gehoord over de tijdlijnen, of de historische periodes en waarschijnlijk ook over exacte datums zoals 476. In dit documentje kom

Nadere informatie

Tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600) / Renaissance

Tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600) / Renaissance Tijdvakken Tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600) / Renaissance K.A. * Het begin van de Europese overzeese expansie * Het veranderende mens- en wereldbeeld van de Renaissance en het begin van een

Nadere informatie

Albrecht van Oostenrijk: (Wiener Neustadt, 15 november 1559 Brussel, 13 juli 1621

Albrecht van Oostenrijk: (Wiener Neustadt, 15 november 1559 Brussel, 13 juli 1621 Albrecht en Isabella Heersers van de Nederlanden Periode: 1598 1621 Voorganger: Filips II Opvolger: Filips IV Albrecht van Oostenrijk: (Wiener Neustadt, 15 november 1559 Brussel, 13 juli 1621 Ook Albert

Nadere informatie

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het Christendom. Naam:

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het Christendom. Naam: Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het Christendom Naam: Het Christendom Hallo, dit is de vragenlijst die hoort bij de website over geestelijke stromingen. Je kunt de website vinden

Nadere informatie

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Willibrord Willibrord werd geboren als zoon van pas bekeerde ouders en werd als zevenjarige jongen door zijn vader Wilgis toevertrouwd aan het klooster van Ripon nabij

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis vwo II

Eindexamen geschiedenis vwo II Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen Vanaf de zomer van 1789 trokken veel Franse vluchtelingen naar Oostenrijk. 1p 1 Waarom vormde dit voor het Franse revolutionaire

Nadere informatie

Kastelen in Nederland

Kastelen in Nederland Kastelen in Nederland J In ons land staan veel kastelen. Meer dan honderd. De meeste van die kastelen staan in het water. Bijvoorbeeld midden in een meer of een heel grote vijver. Als er geen water was,

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - II

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - II Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In 1792 begon de eerste Coalitieoorlog. 1p 1 Welk politiek doel streefde Oostenrijk met de strijd tegen Frankrijk na? Gebruik

Nadere informatie

Wie was de eerste prins van Oranje? Leer het aan de hand van het Wilhelmus.

Wie was de eerste prins van Oranje? Leer het aan de hand van het Wilhelmus. Wie was de eerste prins van Oranje? Leer het aan de hand van het Wilhelmus. 2013 is het jaar van de Troonsopvolging en de viering van het 200 jarig Koninkrijk, maar hoe is het allemaal begonnen? Wie was

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk).

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk). Jeanne d'arc Aan het begin van de 15de eeuw slaagden de Fransen er eindelijk in om de Engelsen uit hun land te verdrijven. De strijd begon met een vrouw die later een nationale heldin werd, van de meest

Nadere informatie

De ondergang van de Spaanse Armada een spannend verhaal

De ondergang van de Spaanse Armada een spannend verhaal De ondergang van de Spaanse Armada een spannend verhaal Een volk in opstand, een boze koning, een dappere koningin, een onoverwinnelijke vloot en... een storm. Dit is het spannende verhaal van de Spaanse

Nadere informatie

De middeleeuwen. Isabel Vogelezang 10 jaar OBS De Vogelenzang Leonardo Middenbouw Groep 6.

De middeleeuwen. Isabel Vogelezang 10 jaar OBS De Vogelenzang Leonardo Middenbouw Groep 6. De middeleeuwen. Isabel Vogelezang 10 jaar OBS De Vogelenzang Leonardo Middenbouw Groep 6. Inhoud 1.De pest 6. Het kasteel 2. Waarom middeleeuwen? 7.Straffen 3.Belegeringswapens 8.Karel de Grote 4. Kinderen

Nadere informatie

Hoofdstuk 2: De Nederlandse Opstand (1555 1588)

Hoofdstuk 2: De Nederlandse Opstand (1555 1588) Hoofdstuk 2: De Nederlandse Opstand (1555 1588) Geschiedenis VWO 2011/2012 www.lyceo.nl 1555-1588 Politiek: Nederland onafhankelijk Economie: Amsterdam wordt de stapelmarkt van Europa Welke staatsvorm?

Nadere informatie

Naam: DE FRANSE TIJD Napoleon-Willem l

Naam: DE FRANSE TIJD Napoleon-Willem l Naam: DE FRANSE TIJD Napoleon-Willem l De Franse tijd in Nederland. In 1795 trokken de Franse legers van Napoleon over onze grenzen. Ineens stonden duizenden Franse soldaten al aan onze rivieren. De Nederlandse

Nadere informatie

Moord Willem van Oranje hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.nl/61304

Moord Willem van Oranje hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.nl/61304 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 21 september 2016 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie https://maken.wikiwijs.nl/61304 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs van

Nadere informatie

Geschiedenis groep 6 Junior Einstein

Geschiedenis groep 6 Junior Einstein De oude Grieken en Romeinen hadden ze al en later ook de Vikingen. Koloniën. Koopmannen voeren met hun schepen over zee om met andere landen handel te drijven. Langs de route richtten ze handelsposten

Nadere informatie

Link it: Republiek in tijd van Vorsten

Link it: Republiek in tijd van Vorsten Link it: Republiek in tijd van Vorsten Uitleg Link it werkt in principe als een soort domino (hoewel je er andere varianten op kunt bedenken). Het idee is dat de leerlingen moeten proberen om een begrip

Nadere informatie

Tijd van monniken en ridders Vroege Middeleeuwen. Tijd van jagers en boeren Prehistorie. - 3000 v C 500-1000

Tijd van monniken en ridders Vroege Middeleeuwen. Tijd van jagers en boeren Prehistorie. - 3000 v C 500-1000 jagers en boeren Prehistorie - 3000 v C monniken en ridders Vroege Middeleeuwen 500-1000 Grieken en Romeinen Oudheid -3000 v C - 500 n C steden en staten - Hoge en Late Middeleeuwen 1000 1500 ontdekkers

Nadere informatie

Werkblad 1 (Bij bladzijde 2 en 3 van het lesboek)

Werkblad 1 (Bij bladzijde 2 en 3 van het lesboek) Naam: Werkboek Werkblad 1 (Bij bladzijde 2 en 3 van het lesboek) Op het plaatje hieronder zie je de beurs nog een keer. Dit keer zie je ook vier tekstballonnetjes. De mannen die een tekstballon boven hun

Nadere informatie

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler?

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Iedereen heeft wel eens van Adolf Hitler gehoord. Hij was de leider van Duitsland. Bij zijn naam denk je meteen aan de Tweede Wereldoorlog. Een verschrikkelijke

Nadere informatie

GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1

GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1 GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1 Tijdvak Jagers en boeren; van de eerste mensen 3000 v. C. prehistorie; van de eerste mensen - 3000 v.c. Samenlevingstype: eerst jagers/verzamelaars,

Nadere informatie

L E E R L I N G E N W E R K B L A D

L E E R L I N G E N W E R K B L A D L E E R L I N G E N W E R K B L A D Koning Willem I en zijn taarten Noem een paar Nederlandse politieke partijen: Partij van de Dieren VVD Nederland heeft een minister president, wie is onze minister president?

Nadere informatie

een zee Volksverhuizingen Het Romeinse Rijk is heel rijk. Veel volkeren willen een deel van die rijkdom.

een zee Volksverhuizingen Het Romeinse Rijk is heel rijk. Veel volkeren willen een deel van die rijkdom. Werkblad 7 Ω De Franken Ω Les : De volksverhuizingen Volksverhuizingen Het Romeinse Rijk is heel rijk. Veel volkeren willen een deel van die rijkdom. Het wordt steeds moeilijker om de grenzen van het grote

Nadere informatie

verwerkingsopdrachten Willem-Alexander

verwerkingsopdrachten Willem-Alexander verwerkingsopdrachten Willem-Alexander Van kind tot koning Vragen bij Stamboom van het Koninklijk huis (bladzijde 6 en 7) 1 Als je goed kijkt, zie een schild met het wapen van Nederland. Op het schild

Nadere informatie

Gebeurtenis Regeerperiode 1403-1442

Gebeurtenis Regeerperiode 1403-1442 Johanna van Polanen is pas 11 jaar als ze trouwt. Dit komt doordat haar familie een verstandshuwelijk sluit. Ontvang 100 florijnen. 1403 Engelbrecht de Eerste van Nassau trouwt met Johanna van Polanen.

Nadere informatie

een zee van tijd een zee van tijd Werkblad 1 Ω Steden Ω Les 1: De middeleeuwse steden Naam:

een zee van tijd een zee van tijd Werkblad 1 Ω Steden Ω Les 1: De middeleeuwse steden Naam: Werkblad Ω Steden Ω Les : De middeleeuwse steden De middeleeuwse steden Aan het eind van de middeleeuwen is de adel de baas. De adel is rijk en heeft alle grond. De kasteelheer woont met zijn vrouw, kinderen

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 28 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 7 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 7 Toetsvragen Tijdvak 7 Toetsvragen 1 In de Tijd van Pruiken en Revoluties hielden kooplieden uit de Republiek zich bezig met de zogenaamde driehoekshandel. Tussen welke gebieden vond deze driehoekshandel plaats? A

Nadere informatie

een zee Sparta Sparta is een stad in Griekenland. Rond 600 voor Christus waren de steden in

een zee Sparta Sparta is een stad in Griekenland. Rond 600 voor Christus waren de steden in Werkblad 9 Ω Grieken en Romeinen Ω Les : Grieken: goden en mensen Sparta Sparta is een stad in Griekenland. Rond 600 voor Christus waren de steden in Griekenland heel belangrijk. Ze werden stadstaten genoemd.

Nadere informatie

Project Prehistorie, Grieken en Romeinen ABC

Project Prehistorie, Grieken en Romeinen ABC Project Prehistorie, Grieken en Romeinen ABC Week 1ABC: Algemeen Info: Prehistorie De geschiedenis in Nederland begint al heel lang geleden. Lang voordat de Romeinen in Nederland kwamen, waren er al mensen.

Nadere informatie

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK 6 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK 6 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK THEMA 4 Eindredactie: Monique Goris Leerlijnen: Hans Bulthuis Auteurs: Katrui ten Barge, Wilfried Dabekaussen, Juul Lelieveld, Frederike

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 29 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Middeleeuwen. door: Joshua Murray Vogelenzang groep 6 2013

Middeleeuwen. door: Joshua Murray Vogelenzang groep 6 2013 Middeleeuwen door: Joshua Murray Vogelenzang groep 6 2013 Inhoud blz 1. Voorpagina blz 2. Inhoud blz 7. Sint Willibrord blz 8. De Landheer blz 3. De Middeleeuwen blz 9. Munten blz 4. Carcassonne blz 10.

Nadere informatie

Instructie voor leerkracht

Instructie voor leerkracht Instructie voor leerkracht Bij deze PPT hoort achtergrondinformatie. Dit vindt u ook op deze site. In het document: Informatie voor leerkrachten Print het uit. Dan heeft u de info bij de hand, tijdens

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 3 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 3 Toetsvragen Tijdvak 3 Toetsvragen 1 Op veel afbeeldingen wordt de Romeinse keizer Constantijn als een heilige afgebeeld met een stralenkrans om zijn hoofd. Welke reden was er om Constantijn als christelijke heilige

Nadere informatie

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Vwo

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Vwo Kennistoets bij hoofdstuk 3 Vwo Opdracht 1 De sterke economische groei die de Gouden Eeuw kenmerkt, kwam hoofdzakelijk ten goede aan het gewest Holland. Daar is een militaire oorzaak voor. Benoem die oorzaak

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis - Toelating Pabo. Tijdvak 5 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis - Toelating Pabo. Tijdvak 5 Toetsvragen Tijdvak 5 Toetsvragen 1 Rond 1500 konden Europese schepen steeds langere zeereizen maken dankzij het gebruik van nieuwe navigatiemiddelen. Welke nieuwe navigatiemiddelen werden gebruikt, en waarvoor? A

Nadere informatie

1. Het begrip kan weg, omdat de overgebleven begrippen. Het begrip kan ook weg, omdat de overgebleven begrippen

1. Het begrip kan weg, omdat de overgebleven begrippen. Het begrip kan ook weg, omdat de overgebleven begrippen Welk Woord Weg Dynamiek en Stagnatie Aanloop 1. commerciële landbouw moedernegotie malthusiaanse spanning - nijverheid 2. waterschappen feodaliteit gilden - Hanze 3. stapelmarkt nijverheid Nederlanden

Nadere informatie

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00. SCHOOLONDERZOEK Tijdvak II GESCHIEDENIS november 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

Een nieuwe manier van bouwen

Een nieuwe manier van bouwen Steden en staten LES 3 DE MACHT VAN DE KERK In s-hertogenbosch bouwt men een kathedraal. Daar ga ik mijn stenen verkopen aan de bouwmeester. JE LEERT wat er zo bijzonder is aan een kathedraal; wat een

Nadere informatie

Hollandse Meesters. Dit werkboekje is van:

Hollandse Meesters. Dit werkboekje is van: Hollandse Meesters Dit werkboekje is van: Hallo! Je gaat binnenkort op bezoek in het museum Hermitage Amsterdam. Het woord Hermitage spreek je uit als hermitaasje. Een museum is een gebouw waarin je allerlei

Nadere informatie

Geschiedenis hoofdstuk 3

Geschiedenis hoofdstuk 3 Geschiedenis hoofdstuk 3 Romeinse rijk 500 v Christus 500 na Christus Rome de eeuwige stad : deze stad bestaat al eeuwenlang. De tijdlijn Het Romeinse rijk begint 500v Chr. En eindigt 500 na Christus.

Nadere informatie

Geschiedenisproefwerk groep 7 Hoofdstuk 5 Een nieuwe wereld: Amerika

Geschiedenisproefwerk groep 7 Hoofdstuk 5 Een nieuwe wereld: Amerika Geschiedenisproefwerk groep 7 Hoofdstuk 5 Een nieuwe wereld: Amerika In het vroegere Amerika woonden Indianenstammen. Columbus ontdekte dit land van de Indianen in 1492. Het waren de Azteken, de Inca s

Nadere informatie

Spreekbeurt en werkstuk over. Ridders. Door: Oscar Zuethoff

Spreekbeurt en werkstuk over. Ridders. Door: Oscar Zuethoff Spreekbeurt en werkstuk over Ridders Door: Oscar Zuethoff Mei 2007 Inleiding Waarom houd ik een spreekbeurt over de ridders en de riddertijd? Toen ik klein was wilde ik altijd al een ridder zijn. Ik vind

Nadere informatie

OEFENTOETS HISTORISCHE CONTEXT REPUBLIEK (HAVO)

OEFENTOETS HISTORISCHE CONTEXT REPUBLIEK (HAVO) OEFENTOETS HISTORISCHE CONTEXT REPUBLIEK (HAVO) Voor de uitvoering van zijn centralisatiepolitiek stelde Karel V drie centrale raden in. 1 Noem één van deze centrale raden en leg uit op welke wijze deze

Nadere informatie

Het begin van staatsvorming en centralisatie. Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats?

Het begin van staatsvorming en centralisatie. Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats? Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats? Voorbeeld 1: Engeland De bezittingen van de Engelse koning Hendrik II in Frankrijk rond 1180 zijn

Nadere informatie

Antwoorden oefenopgaven HC Rep. Der Nederlanden

Antwoorden oefenopgaven HC Rep. Der Nederlanden Antwoorden oefenopgaven HC Rep. Der Nederlanden 5H Opgave 1 De Hollandse steden in het midden van de zestiende eeuw waren voor hun bevolkingsgroei afhankelijk van de invoer van graan uit het Oostzeegebied.

Nadere informatie

Tijd van regenten en vorsten (1600 1700) / 17e eeuw

Tijd van regenten en vorsten (1600 1700) / 17e eeuw Tijdvakken Tijd van regenten en vorsten (1600 1700) / 17e eeuw K.A. * Wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme en het begin van een wereldeconomie * De bijzondere plaats in staatkundig opzicht

Nadere informatie

Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten?

Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten? Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten? Rond 1080 bedreigen de minder tolerante Seldjoeken Constantinopel. Het werd voor christelijke pelgrims steeds moeilijker

Nadere informatie

DE MIDDELEEUWEN. Gemaakt Door: Amy van der Linden Leonardo Middenbouw groep 6

DE MIDDELEEUWEN. Gemaakt Door: Amy van der Linden Leonardo Middenbouw groep 6 DE MIDDELEEUWEN Gemaakt Door: Amy van der Linden Leonardo Middenbouw groep 6 INHOUDSOPGAVE Middeleeuwen. Karel de Grote. Middeleeuwse straffen. De pest. Dokters in de Middeleeuwen. Beroepen in de Middeleeuwen.

Nadere informatie

een zee Rendierjagers De rendierjagers leefden in de prehistorie in ons land. Dat is de tijd voordat de van tijd een zee van tijd

een zee Rendierjagers De rendierjagers leefden in de prehistorie in ons land. Dat is de tijd voordat de van tijd een zee van tijd Werkblad Ω Een tijd geleden... Ω Les : Rendierjagers Rendierjagers De rendierjagers leefden in de prehistorie in ons land. Dat is de tijd voordat de mensen konden schrijven. Ze woonden niet op een vaste

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding...4 Hoofdstuk 1 Het ontstaan van mensenrechten...6 Hoofdstuk 2 Dertig mensenrechten...14

Inhoud. Inleiding...4 Hoofdstuk 1 Het ontstaan van mensenrechten...6 Hoofdstuk 2 Dertig mensenrechten...14 Inhoud Inleiding...4 Hoofdstuk 1 Het ontstaan van mensenrechten...6 Hoofdstuk 2 Dertig mensenrechten...14 Inleiding Je hoort of leest vaak over mensenrechten. Maar kun je ook een paar mensenrechten opnoemen?

Nadere informatie

Les 1: Het ontstaan en de splitsing van het Koninkrijk der Nederlanden ( )

Les 1: Het ontstaan en de splitsing van het Koninkrijk der Nederlanden ( ) Les 1: Het ontstaan en de splitsing van het Koninkrijk der Nederlanden (1815-1830) Inleiding Tijdens de viering van 200 jaar koninkrijk staan we stil bij gebeurtenissen uit de afgelopen twee eeuwen en

Nadere informatie