Energie Actueel verschijnt eenmaal per drie weken - Oplage: Abonnementen op aanvraag. Losse nummers 6,50. Campagne moet graafschade verminderen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Energie Actueel verschijnt eenmaal per drie weken - Oplage: 5.500 Abonnementen op aanvraag. Losse nummers 6,50. Campagne moet graafschade verminderen"

Transcriptie

1 ENERGIE Actueel Dinsdag 28 februari 2012, jaargang 15, nummer 3 Tips voor de redactie? Tips voor de redactie? De redactie verwelkomt tips en onderwerpsuggesties van de lezers. Ook wil de redactie graag persberichten en overige van belang zijnde mailings ontvangen. Zie het colofon op pagina 8 voor het redactieadres. Energie Actueel verschijnt eenmaal per drie weken - Oplage: Abonnementen op aanvraag. Losse nummers 6,50 Energiebedrijven brengen CO2 over de grens E.On, RWE en Vattenfall geven de brui aan CCS-proeven in Duitsland 2 Lammert Soet (Boerderijstroom) start directe levering groene stroom aan particulieren Elektriciteit verkopen als aardappelen 3 Campagne moet graafschade verminderen Onzorgvuldig graafwerk leidt tot storingen aan stroomkabels en WalMart en Ikea leggen hun Amerikaanse bedrijfspanden vol met zonnepanelen Grote ketens willen toe naar 100 procent gasleidingen 3 duurzame energie 7 Essent partner bij vergroenen stadion FC Groningen De gemeente Groningen, energiebedrijf Essent en voetbalclub FC Groningen hebben vorige week de krachten gebundeld om het ultieme groene stadion te ontwikkelen en realiseren. Dit doen ze met organisaties en bedrijven die zich verenigd hebben in de Energy Valley Topclub. Doel van dit samenwerkingsverband is het ombouwen van het stadion in een duurzame en energieleverende locatie. Dig Istha van Essent zegt: Dit past helemaal bij Essent als sponsor van FC Groningen en de maatschappelijke verantwoordelijkheid die wij willen nemen als het om de ontwikkeling van meer duurzame energie gaat. Zo dragen wij niet alleen in euro s bij aan de sportieve doelstellingen van FC Groningen, maar ook aan de duurzame ambities van de club én de gemeente Groningen. De Groningse wethouder Frank de Vries is blij met het samenwerkingsverband: Dit sluit aan bij de energieambities die we als stad hebben. Ook Hans Nijland van FC Groningen is te spreken over het vergroenen van het stadion. Ik geloof niet dat er een voetbalclub in Nederland is die de combinatie van sportieve én maatschappelijke ambitie zo daadkrachtig aanpakt. Om verdere verduurzaming van het Euroborg-stadion dat straks de Energieborg gaat heten - mogelijk te maken en energietransitie meer zichtbaar te maken, ontwikkelen Essent, FC Groningen en de gemeente Groningen een dynamisch uitvoeringsprogramma. Dit programma bevat zaken als: verduurzaming van de verlichting, thermografisch onderzoek (opsporen en voorkomen warmtelekken), mogelijkheden voor de inzet van zonnepanelen en gebouwgebonden windturbines, toepassing van restwarmte en duurzame mobiliteit. n opgemerkt Wetsvoorstel implementatie Europese regelgeving elektriciteit en gas Derde Energiepakket stuit in Kamer niet op grote problemen Ruim anderhalve week geleden vond in de Tweede Kamer het plenaire debat plaats over het wetsvoorstel Wijziging van de Elektriciteitswet 1998 en Gaswet (implementatie van richtlijnen en verordeningen op het gebied van elektriciteit en gas). Dit zogeheten Derde Energiepakket beoogt de eenwording en harmonisering van de Noordwest-Europese energiemarkt. Diederik Samsom (PvdA): Dit is een stap voorwaarts richting een beter energienet voor een betere energievoorziening. DOOR ALEXANDER HAJE Samsom vindt de stappen niet groot genoeg, maar is alleszins tevreden met de nieuwe wetgeving. Ook Liesbeth van Tongeren van oppositiepartij GroenLinks zegt voorstander te zijn van het derde Slimme minister Voor het eerst na jaren minder Noors aardgas op Europese markt Noorwegen heeft in 2011 voor het eerst na jarenlange groei minder aardgas geleverd aan zijn Europese afnemers. De export daalde ten opzichte van het voorafgaande jaar met 3 miljard kuub (ofwel 3,3 procent) naar 94,2 miljard m3, blijkt uit de cijfers van het oliedirectoraat (OD) in Stavanger. DOOR WIM VERSEPUT, KOPENHAGEN Deze instantie schrijft de daling toe aan ontwikkelingen op de markt. Van een slinkende voorraad was geen sprake. Noorwegen blijft volgens transportnetbeheerder Gassco een belangrijke leverancier. In vergelijking met tien jaar geleden Europese energiepakket en van dit wetsvoorstel. Maar je kunt erover twisten of het wel zo verstandig was om de energiemarkt te liberaliseren, blikt zij terug. Marieke van der Werf (CDA) is eveneens pleitbezorger van een was de export vorig jaar 42 miljard kubieke meter omvangrijker. Dat komt neer op een plus van tegen de 80 procent. Het aandeel van Noorwegen op de Europese gasmarkt is 20 procent. Prognose De prognose van het OD is echter dat de productie na 2020 kan gaan goed werkende interne Europese markt, bescherming van consumenten en een level playing field. Maar gaat deze wet wel ver genoeg en is die wel voldoende toekomst-proof? vraagt zij zich af. Van der Werf: De wet regelt de situatie van gisteren en vandaag, Minister Maxime Verhagen van Economie, Landbouw en Innovatie brengt een bezoek aan bewoners van de wijk Watergraafsmeer in Amsterdam bij wie een slimme meter is geplaatst. Verhagen: Met een slimme meter kun je beter zien hoeveel energie je verbruikt. Dat kan via je energieleverancier, maar ook op je computer of mobiele telefoon. En hoe meer je weet over je verbruik, des te meer je kunt besparen. De plaatsing van de meters maakt deel uit van de introductie van de slimme meter in heel Nederland. De komende twee jaar worden slimme meters geïnstalleerd. Het is de bedoeling dat in 2020 in totaal 80 procent van de Nederlandse huishoudens beschikt over een slimme meter. De slimme meters passen in de ontwikkeling naar slimmere energienetten die zijn voorbereid op de vraag en het aanbod van energie in de toekomst. n afnemen als niet wordt ingezet op de uitbouw van nieuwe gasvelden en de ontwikkeling van de daarbij behorende infrastructuur, waaronder ook transportleidingen. Met name op de zuidelijke delen van het continentale plat zal de productie kleiner worden. Ontwikkeling van velden in de Barentszzee en nieuwe vondsten kunnen dat echter waar- maar niet de energiewereld van morgen. Lagere kosten René Leegte (VVD) meent dat een goede Europese infrastructuur cruciaal is voor de ontwikkeling van een concurrerende economie. Een betere integratie van de infrastructuur leidt tot lagere kosten. Als men het net dan ook nog slim maakt, helpt dat bij het stimuleren van hernieuwbare energie, zegt hij. Zweedse toezichthouder frustreert investeringen netbeheerders Een groot deel van de netbedrijven in Zweden stapt naar de rechter uit onvrede over een beperking van de hoogte van de tarieven door de markttoezichthouder EI. Brancheorganisatie Svensk Energi stelt vast dat de beslissing van EI tot gevolg heeft dat de netbeheerders pas over een kleine twintig jaar weer in staat zullen zijn om te investeren in de capaciteit. Wereldvreemd, zo typeert topman Kjeld Jansson de ingreep van EI (Elmarknadsinspektionen). De netsector is een belangrijk onderdeel van de infrastructuur en het beheer moet serieus en professioneel worden bedreven. Dat kan niet als ze niet de tarieven mogen vragen die nodig zijn om de levering te waarborgen. In totaal 70 van de 180 netbeheerders zoeken nu hun gelijk bij de rechter. Als er geen vergelijk komt, is het drastisch gezegd zo dat de noodzakelijke investeringen voor rekening schijnlijk compenseren. Tegelijkertijd bestaat er nog veel onzekerheid over hoe de ontwikkeling er precies zal komen uit te zien. Scenario s Voor de toekomstige productie uit de nog niet opgespoorde reservoirs hanteert het OD vier scenario s met een uiteenlopende graad van optimisme. Het minst optimistische scenario gaat zelfs al uit van een dalende productie in het lopende decennium. Onder alle Paulus Jansen, energiespecialist van de SP, plaatst enkele kritische kanttekeningen bij het wetsvoorstel. Een van de punten betreft de uitrol van de slimme meter. Jansen: De SP is nog steeds voor een grootschalige uitrol, wanneer overtuigend is aangetoond dat de slimme meter niet alleen slim is voor energiebedrijven, maar ook voor de consument. Lees meer op pagina 4 en 5 n komen van de volgende generaties, waarschuwt Jansson. In de clinch Volgens Jansson is het niet de eerste keer dat er juridisch touw wordt getrokken, maar was het de bedoeling dat daar een eind zou komen met de implematie van de Europese richtlijn omtrent de tariefvaststelling. In Zweden werden die altijd nog achteraf vastgesteld, en wel op basis van een zogenoemd netbenuttingsmodel. Over de toepassing daarvan vlogen de partijen elkaar herhaaldelijk in de haren. Aan de tariefvaststelling achteraf is in 2011 definitief een eind gekomen, maar niettemin liggen de partijen onder het nieuwe regime meteen weer met elkaar in de clinch. n omstandigheden is het noodzakelijk om de exploratiebedrijvigheid op een hoog peil te houden als Noorwegen zijn positie van centrale en betrouwbare aardgasleverancier niet wil verliezen, concludeert het OD. Vorig jaar werd door de oliemaatschappijen voor een slordige 4 miljard euro geïnvesteerd in opsporingsboringen. Dat was in grote lijnen evenveel als in de voorafgaande vier jaar. Voor de komende jaren voorziet het OD echter een dalende lijn. n

2 ECONOMIE Financiën 2 Energie Actueel, jaargang 15, nr 3 dinsdag 28 februari 2012 Duitse energiebedrijven brengen CO2 over de grens Vattenfall Europe geeft als laatste in Duitsland ook de brui aan de proeven met CO2-vrije kolencentrales (CCS). Daartoe besloot het Zweedse energieconcern, nadat de Duitse regering na jaren van onderhandelingen met de politieke partijen er weer niet uitkwam. Over CCS kan de politiek in Duitsland maar geen ei leggen, in tegenstelling tot het snelle besluit om alle kerncentrales in het land te sluiten. DOOR JAN VAN HOOF, FRANKFURT Opslag van CO2 is in Duitsland nog altijd onmogelijk, terwijl kolencentrales voorlopig voor een groot deel de atoomstroom moeten vervangen. Het verzet van de bevolking tegen de CO2-uitstoot groeit intussen. In aangekondigde verdere onderhandelingen tussen de politieke partijen ziet Vattenfall volgens woordvoerder Thoralf Schirmer geen heil meer. E.On en RWE hebben in eigen land de CCS-pijp al eerder aan Maarten gegeven. RWE zag af een CO2-vrije centrale bij Keulen en gaf de licentie terug voor een onderzoek naar de mogelijkheden voor CO2- opslag in de noordelijke deelstaat Sleeswijk-Holstein, waar het verzet het grootste is. E.On richt zich al jaren voornamelijk op de opslagmogelijkheden die al in Nederland voor de kust van de Maasvlakte zijn ontstaan. RWE, dat in Groningen een kolencentrale bouwt, hoopt CCS in de Eemshaven te kunnen toepassen. Onwaarschijnlijk Bij Vattenfall is de CCS-techniek ook niet volkomen losgelaten en de voorbereiding van het CCS-project niet definitief afgesloten. Voor de opslag van CO2 kijkt Vattenfall nu, net als E.On en RWE, naar mogelijkheden in andere landen dan Duitsland. Gezien de eigen ligging in het oosten van Duitsland kijkt het energieconcern vooral naar Oost Europese landen. Daarbij wordt gerekend op samenwerking met de Europese Unie. Dat in Duitsland nog wat gebeurt, acht Schirmer in de komende tien tot twintig jaar onwaarschijnlijk. Voorlopig zal de proefcentrale bij Janschwalde zonder CCS verder gaan. Maar Vattenfall houdt de optie open om toch in de toekomst daar een centrale neer te zetten met CCS. Moed houden Bij het ministerie van Economische Zaken in Berlijn probeert een woordvoerder de moed er niettemin in te houden. Maar het zal wel nog wat langer duren. De strijdpunten zijn nog altijd hetzelfde. Daarbij gaat het er vooral om dat sommige deelstaten zelf willen beslissen of CO2-opslag toelaatbaar is en dat kan veel problemen opleveren. Bondskanselier Angela Merkel en andere deelstaten willen daarom één regeling voor het hele land. n Verandering Duitse energiekoers kan mislukken Het oplossen van de gevolgen blijkt moeilijker dan de beslissing om de Duitse kerncentrales te sluiten en blijkt meer tijd te vergen. Veel komt pas nu aan het licht. Duitsland gaat over op groene energie, voornamelijk windenergie. Maar voorlopig zal men het ook moeten doen met (meer) kolencentrales. Voor de daarmee samenhangende CO2-uitstoot en strenge maatstaven die de Europese Unie heeft afgekondigd, ziet bondskanselier Merkel nog geen kans maatregelen te treffen. Het gebrek aan voldoende transportleidingen voor windenergie is echter een nog groter probleem. Windenergie zal de kernstroom op den duur voor het merendeel moeten gaan vervangen. Natuurlijk kost dat tijd, hoewel nu al meer windstroom wordt geproduceerd dan kan worden afgenomen. Die wordt voornamelijk in het noorden van Duitsland geproduceerd en moet grotendeels naar het zuiden worden getransporteerd. Daarvoor ontbreken de nodige stroomverbindingen. Wegens verzet van de bevolking loopt de noodzakelijke uitbreiding al jaren achter Daarom moet regelmatig de productie van windparken gedwongen stilgelegd worden. Volgens het Bundesverband Windenergie in 2009 al 65 dagen, een jaar later 107 dagen. Want het probleem bestaat al langer en wordt elk jaar groter. Zeker nu al acht van de kerncentrales zijn stilgelegd. In 2010 ging daardoor rond 150 miljoen kwh aan stroom verloren, die bijvoorbeeld niet naar het zuiden kon worden getransporteerd. Vorig jaar zomer hadden de netbeheerders de regering daarvoor al gewaarschuwd, in het bijzonder voor de wintermaanden. Hoogspanningsnetbeheerder TenneT moest in december inderdaad al twee dagen een beroep doen op stroom van een Oostenrijkse centrale. Wetenschappers hebben al gewaarschuwd dat daardoor de verandering van de Duitse energiekoers kan mislukken. n Marktontwikkeling APX-ENDEX / Volume (MWh) Volume (MWh) Volume MWh Volume (MWh) Base Index (e/mt) APX Markt Ontwikkeling 28/01/2012 t/m 17/02/2012 (EUR/MWh) /01 29/01 31/01 01/02 03/02 04/02 05/02 07/02 08/02 10/02 11/02 12/02 13/02 14/02 15/02 16/02 17/02 25/01 23/01 NETTO VOLUME MWH (MWH) 26/01 PRIJS (EUR) ENDEX Power NL - Basislast Index & Volume 27/01 ENDEX Wood Pellets - Basislast Index 26/01 31/01 01/02 Mar-12 Q2-12 CAL-13 CAL-14 CAL-15 M 98 M 92 M 86 M 80 M 74 M 68 M 62 M 56 M 50 M 44 M 38 M 32 M 26 M 20 Volume Wk08-12 Mar-12 Q2-12 Cal-13 Cal-14 Cal /07 28/07 29/07 01/08 02/08 03/08 04/08 05/08 03/02 08/08 09/08 07/02 10/08 11/08 08/02 12/08 APX TTF Day-Ahead Index & Volume 31/01 01/02 03/ /02 07/02 08/02 10/ /02 13/02 14/02 15/02 16/02 17/ /02 25/01 Volume MWh (Transaction Day) ALL DAY INDEX 15/08 ENDEX TTF Gas - Basislast Index & Volume 26/01 27/01 31/01 01/02 03/02 07/02 08/02 10/02 16/08 Volume WDNW 20-Feb-12 Mar-12 Q2-12 Sum-12 Cal-13 Cal-14 Cal-15 10/02 13/02 17/08 13/ Prijs (EUR) Base Index (M/MWh) M/MWh Base Index (M/MWh) Spot elektriciteit: Stijgende prijzen en volumes Het gemiddelde dagvolume steeg met 2% van MWh naar MWh De gemiddelde prijs steeg van 45,01 /MWh naar 60,16 /MWh (34%). Hoogste volume: MWh (10/02) Hoogste prijs: 98,98 /MWh (08/02) Prijzen Power NL iets gestegen /MWh: Wk 08-12: 46,00 (-1,50) Mar-12: 47,13 (+0,68) Q2-12: 45,28 (+0,88) Cal-13: 51,90 (+0,85) Cal-14: 51,60 (+0,51) Cal-15: 51,90 (+0,74) Hoogste dagvolume: MWh (9 februari) TTF Gas Day-Ahead Laagste prijs deze periode: 22,73 /MWh (30/1), hoogste prijs: 22,26 /MWh (8/2) Het hoogste dag volume was MWh (31/1), het laagste MWh (13/2) Prijzen TTF gedeeltelijk omlaag /MWh: WDNW 20-Feb-12: 23,60 (-5,23) Mar-12: 23,53 (+0,12) Q2-12: 23,60 (+0,19) Sum-12: 23,60 (+0,20) Cal-13: 26,69 (-0,01) Cal-14: 26,94 (-0,18) Cal-15: 26,99 (-0,17) Hoogste dagvolume: MWh (15 februari) Weinig beweging Wood Pellets indices /MT: Mar-12: 135,80 (+0,30) Q2-12: 134,46 (-0,47) Cal-13: 136,42 (+0,23) Cal-14: 137,86 (+0,48) Cal-15: 139,05 (-0,16) De laatste weken is een begin gemaakt met de publicatie van de jaarresultaten van de Europese utilities. GDF Suez, Enel Green Power en Eni verzorgden de aftrap van het cijferseizoen. De resultaten vielen bij GDF Suez en Eni niet mee. Dat had verschillende oorzaken, zoals de milde weersomstandigheden en de economische crisis. DOOR PETER WESTHOF Utilities voorzien uitdagend 2012 na moeilijk verlopen jaar Op 9 februari opende GDF Suez de boeken over het vierde kwartaal en daarmee over heel De nettowinst in 2011 kwam uit op 4 miljard euro, waarmee het concern beneden de verwachting van analisten presteerde. In 2010 werd nog een nettowinst van 4,6 miljard euro geboekt. Het zachte weer en het bevriezen van de tarieven in Frankrijk zaten de Franse energiereus vorig jaar dwars. Dit had een negatief effect op de resultaten van 900 miljoen euro. De omzet ging wel omhoog: met 7,3 procent naar 90,7 miljard euro. De activiteiten in Latijns-Amerika, Noord-Amerika en Azië draaiden beter dan de activiteiten in het thuisland. Ook het overgenomen International Power droeg op een positieve manier bij aan de winst. Die overname blijkt een uitstekende zet te zijn geweest. Nucleaire rol CEO Gerard Mestrallet van GDF Suez voorziet door de tegenvallende economische omstandigheden een moeilijk 2012, maar hij blijft erbij dat de nettowinst gelijk of beter dan in 2011 zal zijn. De tarievenkwestie in Frankrijk is opgelost en dat zal een positief effect op het resultaat hebben. Het bedrijf zal in 2012 voor 11 miljard euro aan investeringen doen. Tijdens de presentatie van de jaarcijfers gaf Mestrallet ook aan dat GDF Suez zeker tot 2025 een belangrijke rol in de nucleaire industrie zal spelen. Na de bekendmaking van de cijfers ging het aandeel GDF Suez op de beurs in Parijs wat naar beneden. Het afgelopen halfjaar steeg het aandeel circa 4 procent, met name vanwege sterke prestaties in de opkomende markten. ste kwartaal van de hogere olieprijs, maar leed verlies op de gasdivisie en de raffinageactiviteiten. Eni heeft in Libië 80 procent van de normale olieproductie bereikt. De productie lag vorig jaar een tijd stil, vanwege het gewapende conflict in het land. Eni verwacht dat de productie in de tweede helft van 2013 volledig hervat zal zijn. Paolo Scaroni, topman van het Italiaanse bedrijf, stelde dat de financiële crisis in Europa ook de resultaten van Eni hebben gedrukt. Volgens hem zijn de vooruitzichten voor de rest van het jaar uitdagend, vanwege de voortdurende crisis en de volatiele marktomstandigheden. De aandelen van Eni zakten op de beurs in Milaan in reactie op de jaarcijfers met 0,6 procent. Goed jaar Enel Green Power, de grootste onderneming in Italië op het gebied Uitdagend Het Italiaanse energieconcern Eni kon de resultaten in 2011 licht verbeteren, in vergelijking met het jaar daarvoor. De nettowinst ging met 2 procent omhoog naar 7 miljard euro. Het vierde kwartaal viel wel tegen. De kwartaalwinst daalde van 1,9 miljard in 2010 naar 1,5 miljard euro in 2011, zo maakte het bedrijf op 16 februari bekend. Eni profiteerde in het laatvan duurzame energie, heeft wel een goed jaar achter de rug. Volgens voorlopige cijfers klom de winst van 1,3 miljard euro in 2010 naar 1,6 miljard euro in Dit was hoger dan de verwachtingen van analisten. De groei van de winst werd geholpen door de consolidatie van het Spaanse ECyR. Vorig jaar steeg het opgestelde vermogen van Enel Green Power met 880 megawatt naar megawatt. De helft hiervan bestaat uit windmolens. Het bedrijf mikt op een capaciteit van megawatt in Naast Italië en Spanje is Enel Green Power ook in andere Europese landen en in Noord- en Zuid-Amerika actief. Ondanks de winststijging ging het aandeel op de beurs in Milaan met 0,2 procent achteruit. De definitieve cijfers over 2011 worden in maart gepubliceerd. n Best en slechtst presterende beursfondsen periode 30 januari t/m 20 februari 2011 Best presterende in % RWE 14,84% Veolia Env 8,52% Scottish & Southern 6,61% Endesa 4,77% Gasnatural - 4,75% Union Fenosa Minst presterende in % International Power 1,20% Centrica 0,69% EVN 0,48% Enel -3,59% GdF Suez -19,44%

3 BINNENLAND Nieuws Tweede-Kamerlid Marieke van de Werf (CDA): Nederland loopt samen met Scandinavië voorop (Pagina 5) Energie Actueel, jaargang 15, nr 3 dinsdag 28 februari Directe levering van groene stroom aan particulieren Elektriciteit verkopen als aardappelen Producenten leveren direct stroom aan de naaste omgeving. Dat is de kern van het energiebedrijf Boerderij- en Waddenstroom. Agrariërs met een windmolen of zonnepanelen verkopen de stroom zelf aan buren of andere relaties. Producenten ontvangen meer geld voor hun product, consumenten krijgen goedkoper stroom en de verduurzaming van de agrarische sector wordt concreet. DOOR MARTIN DE VRIES Voor het eerst wordt duurzaam opgewerkte energie van windmolens en zonnepanelen rechtstreeks aan regionale klanten geleverd. Lammert Soet, eigenaar van beide lokale energiebedrijven, stelt dat boeren steeds meer op zoek zijn naar alternatieve bronnen van inkomsten. Daar past lokale stroom ook bij. Tien jaar geleden had ik al de visie dat boeren hun eigen stroom zouden gaan verkopen. Nu is het werkelijkheid. De agrariërs verkopen stroom op dezelfde manier als aardappelen aan huis. De boer op Boerderij- en Waddenstroom faciliteren de boeren. Agrariërs kunnen echter niet achterover leunen. Ze moeten de boer op om de stroom te verkopen. Energieleverancier Greenchoice uit Rotterdam verzorgt de administratie en klantenservice van Boerderij- en Wad- Energiebelasting afschaffen voor duurzaam Eigenaar Lammert Soet van Boerderij- en Waddenstroom is ervan overtuigd dat wind- en zonne-energie de toekomst is. De grillen van de politiek maken het echter lastig voor geïnteresseerde partijen om te investeren in windmolens of zonnepanelen. Structureel beleid is essentieel, meent Soet. Hij stelt voor om producenten van duurzame energie vrij te stellen van de (11 cent) energiebelasting. Ik ben ervan overtuigd dat de partijen dan bereid zijn om in bijvoorbeeld een windmolen te investeren, zelfs zonder subsidie. Geen flauw benul Opschaling van de duurzame energie is in de ogen van Soet een vereiste. De onzekerheid van conventionele energie maakt dit noodzakelijk. We hebben geen flauw benul wat de prijs van olie morgen is, laat staan over vijf jaar. Onze voedselproductie, van de oogst tot de bewaring en logistiek, is tegenwoordig volledig afhankelijk van energie. Beschikbaarheid van lokale duurzame energie is dus essentieel om in de toekomst niet te verhongeren. Erg verwend Nederland moet volgens Soet het voorbeeld van landen als Denemarken en Duitsland volgen. Dat is lastig omdat wij uit historisch oogpunt erg verwend zijn. We waren door de hoeveelheid gas en olie lange tijd zelfvoorzienend. Andere landen hebben die energiebronnen in mindere mate. Zij zoeken daarom ook fanatiek naar duurzame alternatieven. Laten we wel wezen: voor ieder schip met olie dat in de haven in Rotterdam aanmeert, gaat er ook weer een schip met geld weg. Dan kunnen we toch veel beter in duurzame energie investeren? Dan investeren we in de gemeenschap. n denstroom. Het bedrijf zorgt ook voor de daadwerkelijke levering. Greenchoice garandeert ook de voorzieningszekerheid. Als het bijvoorbeeld niet waait en er geen zon is, dan koopt het bedrijf van derden die stroom uit duurzame bronnen halen. Prijsvoordeel Een lagere kilowattuurprijs is een van de voordelen van directe levering Het variabele tarief van Boerderijstroom ligt gegarandeerd lager dan dat van de traditionele energiebedrijven. Soet: Voor particulieren kan dit een kwart cent schelen en voor bedrijven een halve cent ten opzichte van het variabele consumententarief van de gevestigde energiebedrijven. Vaak wordt verondersteld dat groene stroom duurder is dan grijs. Uit ons project blijkt het tegendeel waar te zijn. Duurzaamheid wordt steeds belangrijker. Daarom denk ik dat de toekomst ons als leverancier van groene stroom toelacht. Een neveneffect van directe levering is de bewustwording onder producenten. Door de directe koppeling denken de leveranciers zelf ook meer na over het besparen van energie, zegt Soet. Hoe meer stroom er aan klanten kan worden geleverd, des te beter. Sommige boeren hadden misschien al tien jaar niet op de energierekening gekeken, maar nu ze zelf stroom verkopen denken ze er meer over na. Besparen klinkt niet sexy, maar het motiveert beter Lammert Soet (Boerderij- en Waddenstroom): Agrariërs kunnen niet achterover leunen. Ze moeten de boer op om de stroom te verkopen. als je wat kunt verdienen door zelf energie op te wekken. Kleinschalig Op dit moment levert een elftal producenten stroom aan meer dan honderd klanten. Kleinschalig, maar we hebben dit wel in slechts twee maanden gerealiseerd. Kleinschalig blijven is niet de doelstelling. Er is geen plafond voor het aantal producenten. Het aantal klanten is natuurlijk wel aan de hoeveelheid stroombronnen gekoppeld. De grote stroomproducenten - Soet schat in dat de scheidslijn bij een productie van ongeveer kilowattuur per jaar ligt - leveren zelf de stroom. De kleine producenten, die een bescheiden zonnepaneelsysteem hebben, komen in een pool. Betrokkenheid Boerderijstroom richt zich in principe op heel Nederland. Producenten van Waddenstroom zitten binnen een straal van 25 kilometer van de Waddenzee. Via een speciale website kunnen geïnteresseerden zich aanmelden. Zij geven aan bij welke leverancier ze stroom willen bestellen. De klanten worden aan een speciale code gekoppeld. Er is voldoende keuzevrijheid, maar een stroombron kan natuurlijk wel uitverkocht zijn. De leveranciers van Boerderij- en Waddenstroom zijn herkenbaar aan een speciaal logo. Soet: Dit bevordert het uitdragen van het maatschappelijk verantwoord ondernemen. Als een klant bij de buurman stroom kan krijgen, dan zorgt dit voor een stukje betrokkenheid. De agrarische sector kan zich op deze manier positief naar buiten profileren. Een speciale website geeft hier nog extra vorm aan. De producenten staan met een foto en een persoonlijk verhaal op de site. Op deze manier geven we stroom een gezicht. n Campagne moet graafschade verminderen Jaarlijks komen in Nederland ruim graafschades aan gas- en elektriciteitsnetten voor. Deze worden volgens Netbeheer Nederland voor een groot deel veroorzaakt door het feit dat aannemers niet altijd gebruikmaken van tekeningen die aangeven waar kabels en leidingen zich precies bevinden en doordat niet altijd zorgvuldig wordt gegraven. Een campagne moet het gebruik van tekeningen gaan stimuleren en het belang van zorgvuldig graven onder de aandacht brengen. DOOR ANNEKE BISSCHOPS We zien als vereniging van netbeheerders eigenlijk al jaren met lede ogen het probleem van de graafschades aan, vertelt Martijn Boelhouwer, woordvoerder bij Netbeheer Nederland. Het gaat daarbij voor gas- en elektriciteitsnetten om ruim graafschades per jaar. Graafschade leidt niet alleen tot schade aan het net, maar komt ook de betrouw- baarheid van de energielevering niet ten goede. Graafschade is een van de belangrijkste oorzaken van energiestoringen en leidt tot enorm veel schade. Volgens voorzichtige schattingen gaat het daarbij om 10 tot 50 miljoen euro per jaar. Daarnaast levert graafschade gevaarlijke situaties op voor de gravers zelf. Zo zijn tussen 2001 en gewonden gevallen als gevolg van graafschade, aldus Boelhouwer. De hele maand mei staat in het teken van een campagne om graafschade te voorkomen. Klic-melding De Wet Informatievoorziening Ondergrondse Netten (WION) stelt dat op het moment dat men machinaal gaat graven hiervan bij het Kadaster online een melding moet worden gedaan. Na deze zogenoemde Klic-melding krijgt de aannemer door middel van tekeningen te zien, of en waar er op de plek waar hij van plan is te graven zich leidingen bevinden en wat de x- en y-coördinaten daarvan zijn. Boelhouwer: Gelukkig vinden er steeds meer Klic-meldingen plaats: ruim per jaar. Desondanks is in een deel van de gevallen van graafschade geen Klic-melding gedaan. Soms doet de opdrachtnemer wel een Klic-melding, vraagt de kaart op en stelt deze op de bouwplaats beschikbaar, maar wordt deze vervolgens vergeten of er wordt op een verkeerde manier mee omgesprongen. Bewustwording Vanwege de omvang van het probleem hebben de netbeheerders ervoor gekozen om het voorkomen van graafschades tot een speerpunt te maken. Bewustwording is daarbij het belangrijkste doel, vertelt Boelhouwer. De hele maand mei staat dan ook in het teken van een campagne om graafschade te voorkomen. Met een grote Amerikaanse truck, bestickerd met de logo s van de netbeheerders en het campagnelogo Licenced to dig gaan wij langs zoveel mogelijk locaties waar in de grond wordt gegraven. In die truck kunnen de gravers een multimediale show komen bekijken. Uiteraard wordt daarbij ook ruime aandacht geschonken aan instructie: hoe graaf je zorgvuldig? Die roadshow is de kern van de campagne. Ook komt er online een virtueel spel dat in het teken staat van zorgvuldig graven. Proefsleuf Want met de tekeningen alleen is men er nog niet. Boelhouwer: Weet men eenmaal door middel van de tekeningen waar zich leidingen bevinden, dan dient men de exacte ligging vast te stellen door met de hand een zogenoemde proefsleuf te graven. Vervolgens moeten mechanische graafwerkzaamheden zorgvuldig worden uitgevoerd. Met deze campagne willen we dan ook niet alleen het probleem, de risico s en de gevolgen van graafschade schetsen, maar zeker ook aandacht besteden aan het belang van het graven van zo n proefsleuf en zorgvuldig graven. Dit met als uiteindelijk doel dat het aantal graafschades drastisch vermindert. n Tweedaagse conferentie over duurzame elektriciteitsmarkt Op 21 en 22 maart houdt RECS International in Hotel Krasnapolsky te Amsterdam de conferentie Shaping an effective renewable electricity market. RECS International (Renewable Energy Certificate Society) is een onafhankelijk platform dat productie en gebruik van duurzame energie in Europa wil bevorderen. Tijdens deze tweedaagse conferentie passeren tal van aspecten van de duurzame elektriciteitsmarkt de revue. Er wordt onder meer ingegaan op de groeiende vraag naar duurzame elektriciteit. Daarbij komen zakelijke afnemers aan bod, de aandacht die zij schenken aan het klimaatprobleem en aan hun eigen Carbon Foot Print. Welke issues zijn belangrijk voor afnemers van duurzame energie? En wat zijn precies de ontwikkelingen in de markt om aan die groeiende vraag naar duurzame stroom te voldoen? RECS International heeft in dat kader samen met NGO s het initiatief genomen om een standaard voor groene stroom (RES-E) te ontwikkelen in navolging van de Verenigde Staten. Hierop zal tijdens de conferentie uitvoerig worden ingegaan. Hoe ziet de huidige markt van duurzame elektriciteit er in Europa uit? Hoe transparant is deze en welke ontwikkelingen vinden er plaats? Tot slot staat de conferentie stil bij de regelgeving en de bescherming van afnemers. Ook komen de producten ter sprake die momenteel op de markt worden aangeboden, alsmede de betrouwbaarheid van die producten, productontwikkelingen, en de rol en het belang van stroometikettering. Voor meer informatie: n

4 THEMA Derde pakket 4 Energie Actueel, jaargang 15, nr 3 dinsdag 28 februari 2012 Implementatie Derde Energiepakket Nederlandse wetgeving voldoet op hoofdlijnen Vervolg van pagina 1 Het debat op 16 februari in de Tweede Kamer over de implementatie van de Europese regelgeving elektriciteit en gas leverde geen grote politieke strijdpunten op. De verwachting is dan ook dat het wetsvoorstel na de krokusvakantie unaniem zal worden aangenomen. Wel merkt minister Verhagen (EL&I) op dat een aantal wijzigingen in het Derde Energiepakket noodzakelijk zullen zijn. DOOR ALEXANDER HAJE Volgens de minister voldoet de Nederlandse wetgeving op hoofdlijnen. Verhagen: Ik doel op netbeheer, onafhankelijkheid van productie en levering, onafhankelijke toezichthouders en een goede borging van de positie van de kleinverbruiker. Hij meent wel dat het derde pakket vraagt om een aantal wijzigingen. Het gaat daarbij vooral om regels met betrekking tot beheer van de interconnectoren, versterking van de consumentenbescherming, invoering van de mogelijkheid tot ontheffing van gesloten distributiesystemen, een level playing fieldclausule, aangescherpte regels voor de beheerders van gasopslagen en een aantal technische wijzigingen. Toekomstbestendigheid Verhagen: We hebben ons in het wetsvoorstel strikt beperkt tot datgene wat echt nodig is voor de implementatie en dus geen nationale kop aangebracht. Hij merkt op dat met dit wetsvoorstel belangrijke stappen worden gezet richting het toekomstbestendig maken van de energievoorziening en de infrastructuur op de Europese markt. In reactie op Diederik Samsom (PvdA), die belang hecht aan een toekomstig vierde energiepakket, wijst Verhagen op twee belangrijke Brusselse bouwstenen : het infrastructuurpakket en de Roadmap Verhagen: Met die bouwstenen werken we verder aan een geïntegreerde, sterke en duurzame energiemarkt. De Kamer weet dat het Nederlandse kabinet dat van groot belang vindt. Paulus Jansen (SP) vraagt zich af hoe zich dit verhoudt tot de nationale koppen, waar het kabinet een tegenstander van is. Verhagen: Er is geen sprake van een nationale kop. Maar ik kan niet zomaar volstaan met het overschrijven van de Brusselse richtlijnen. Het moet immers passen in onze nationale wetgeving. Gesloten distributiesystemen Verhagen noemt de gesloten distributiesystemen voor kleine netten (zoals van Tata Steel of Schiphol) een nieuw element in het Nederlandse systeem. Verhagen: Tot nog toe kenden we de systematiek van private netten, veelal van industriële aard, waarvoor energietoezichthouder NMa een ontheffing heeft gegeven om een netbeheerder aan te wijzen. Verhagen heeft er voor gekozen om de directe lijn, het vierde element van het Derde pakket niet op te nemen. Van een directe lijn is sprake als een geïsoleerde elektriciteitsproducent met een geïsoleerde gebruiker is verbonden. VVD en CDA willen de directe lijn via een amendement in de Nederlandse wetgeving opnemen. n Derde Energiepakket in het kort In 2007 kwam de Europese Commissie met een reeks aan voorstellen om de Europese gas- en elektriciteitsmarkten verder te liberaliseren en te harmoniseren. Twee jaar later werd dit Derde Energiepakket voor één grote interne gas- en elektriciteitsmarkt aangenomen door het Europees Parlement. Alle EU-lidstaten kregen vervolgens achttien maanden de tijd om de Europese regelgeving te implementeren. Inmiddels zijn deze achttien maanden verstreken en zou de implementatie van de Europese wetgeving feitelijk moeten zijn geschied. Maar nog niet alle Europese lidstaten zijn zover dat de Brusselse regelgeving nu al is vertaald in nationale wetgeving. Waar richt het Derde Energiepakket zich op? Grofweg zijn er twee hoofdaspecten. In de eerste plaats: leveranciers en netwerken ontkoppelen (ontvlechting). In de tweede plaats: betere consumentenrechten. Daarnaast richt het Derde Energiepakket zich onder meer op energiesolidariteit in noodsituaties. Verder komt nog een aantal andere zaken aan bod, waaronder de oprichting van Europese netwerken van transmissiesysteembeheerders voor gas en voor elektriciteit. De richtlijnen uit het Derde Energiepakket, dat een integratie van de verschillende energiemarkten mogelijk maakt, moet resulteren in een beter Europees level playing field voor energieverbruikers. Ontvlechting Lidstaten hebben de keuze uit drie opties om hun leveranciersbedrijven te scheiden van hun transmissienetten. De eerste is een volledige eigendomsontkoppeling: geïntegreerde energiebedrijven moeten hun netten verkopen. Een tweede optie is: Een onafhankelijk systeembeheerder (ISO). Zowel ISO als de onafhankelijk transmissienetbeheerder (ITO) bieden energiebedrijven de mogelijkheid om hun hoogspanningsnetten in handen te houden. Derde optie: Een onafhankelijk transmissienetbeheerder. Energiebedrijven kunnen geïntegreerd blijven, maar moeten zich aan strengere regels houden om te verzekeren dat de twee afdelingen van het bedrijf in de praktijk onafhankelijk opereren. Betere consumentenrechten Betere consumentenrechten moeten resulteren in meer vrijheden van de consument. Die kan bijvoorbeeld kostenloos van energieleverancier veranderen, heeft recht op het ontvangen van alle relevante verbruikgegevens en kan bij klachten en geschillen een beroep doen op een onpartijdige, externe instantie. Ook hebben consumenten en kleine ondernemingen recht op levering van elektriciteit tegen een redelijke prijs. n Voor mijn kleindochter doe ik veel. Heel veel. Het is mooi om te zien hoe zij de wereld ontdekt. En dat maakt mij dan weer bewust van onze plicht: de wereld doorgeven aan de volgende generaties. Leefbaar, schoon en duurzaam. Voor GasTerra is dat niet anders. Daarom werken wij hard aan een verantwoorde energietoekomst, waarin schone energiebronnen optimaal tot hun recht komen. En als de wind of de zon het dan even laten afweten, vormt aardgas een onmisbare aanvulling. Zo zijn wij onderdeel van de oplossing.

5 THEMA Derde pakket Scandinavische kartelwaakhonden dringen aan op meteraflezing per uur Maatregel kan tientallen miljoenen euro s maatschappelijke winst opleveren (Pagina 6) Energie Actueel, jaargang 15, nr 3 dinsdag 28 februari Marieke van der Werf (CDA) Nederland loopt samen met Scandinavië voorop Paulus Jansen (SP) Kritische kanttekeningen bij het wetsvoorstel dat er nu ligt Van der Werf: Het belang van een Noordwest-Europese energiemarkt wordt breed onderkend. Nederland zet zich stevig in om tempo te maken om die interne markt goed te laten functioneren. We lopen samen met Scandinavische landen voorop. Ook vanuit economische perspectief is dat essentieel: De Nederlandse inzet voor de gasrotonde is zowel vanuit leveringszekerheid als voor het vasthouden van onze sterke gaspositie belangrijk. Het is goed dat landen gezamenlijk investeren in gasinfrastructuur. Dat zou wat mij betreft ook wat meer in elektriciteit mogen gebeuren. Het ontsluiten van nieuwe technologie, op land of op zee, evenals de grote onderlinge netverbindingen, zijn van belang voor de hele markt, dus dat moet je met meerdere lidstaten oppakken. Level playing field De bescherming van de consument is vooralsnog nationaal, via de NMa, geregeld. Daar maak ik mij geen zorgen over. Wel ben ik bezorgd over de mogelijke stapeling van kosten die op de consument afkomen: de energiebelasting, plus BTW, opslag SDE+, kosten upgrading net en de kosten voor de gaskwaliteit die geschikt gemaakt moet worden voor het net. Een ander kritisch punt betreft een Europees level playing field. Als je kijkt naar hoe verschillende landen omgaan met grootverbruikers, dan is van zo n level playing field nog steeds geen sprake. Er dreigen zelfs Nederlandse bedrijven ernstig in de problemen te komen en dat gebeurt nu al als er niet wordt ingegrepen. Het CDA dringt er sterk op aan dat minister Verhagen dit in Europa aankaart. Toekomst proof De Europese regelgeving harmoniseert voornamelijk bestaande situaties, maar onvoldoende de toekomst. Wat ik in het debat heb aangekaart, is dat ook de nationale implementatie onvoldoende toekomst proof is. Decentrale systemen hebben er geen plek in, terwijl kort voor de jaarwisseling nog de motie van CDA en ChristenUnie kamerbreed is aangenomen, die pleit voor een goede positie van decentraal. Minister Verhagen heeft het CDA toegezegd dat decentraal in de nationale wetgeving STROOM centraal zal staan. Voortdurend ruimte bieden aan nieuwe concepten, opschuiven van centraal fossiel naar decentraal duurzaam, zal ook op Europees niveau verankerd moeten raken. n Marieke van der Werf (CDA): Het is goed dat landen gezamenlijk investeren in gasinfrastructuur. Dat zou wat mij betreft ook wat meer in elektriciteit mogen gebeuren. Jansen: Als SP plaatsen we een viertal kritische kanttekeningen bij het wetsvoorstel over het Derde Energiepakket. De eerste is de verplichte eigendomscheiding tussen productie- en netbedrijf die destijds in ons land werd doorgevoerd en die heeft geleid tot de uitverkoop van Nuon en Essent. Bij de behandeling van het wetsvoorstel werd toen aangevoerd dat wij dat moesten van de EU. Maar, zoals de SP destijds al stelde, dat is niet waar. Het is een teken aan de wand dat een aantal van de grootste Europese lidstaten, Duitsland, Frankrijk en Groot-Brittannië, niet kiezen voor de totale eigendomsontvlechting. Zijn de prijzen van gas en elektriciteit in die landen als gevolg van de keuze voor een meer geïntegreerd organisatiemodel hoger of lager dan in Nederland? Je zou verwachten dat deze vraag, als totale ontvlechting echt zo voordelig is, gretig beantwoord wordt door de regering. Maar helaas, die beantwoording blijft uit. Slimme meter Tweede punt is de eigendomsverhoudingen bij de interconnectoren, aanlandings- en opslagfaciliteiten. Het wetsvoorstel stelt hier geen eisen aan. Kan er door de NMa wel worden ingegrepen als één private partij een hoog aanbod verwerft in meerdere van dergelijke voorzieningen? Of vertrouwt de minister volledig op de werking van het prijsmechanisme om misbruik van monopolie te voorkomen? Als SP plaatsen we ook kritische kanttekeningen bij de ontwikkeling van de reservecapaciteit in de elektriciteiten gasnetten. Minister Verhagen zegt dat de NMa erop toeziet dat er voldoende wordt bijgebouwd. Ik vraag mij dan af hoe het mogelijk is dat er ondanks dat toch regelmatig congestie op het net ontstaat. Laatste punt is de slimme meter. Wij zijn daarvan een voorstander als overtuigend wordt aangetoond dat die ook slim is voor de consument en niet alleen voor energiebedrijven. Maar het bewijs daarvoor is nog steeds niet geleverd. n Paulus Jansen (SP): Wij zijn voorstander van slimme meter als overtuigend wordt aangetoond dat die ook slim is voor de consument en niet alleen voor energiebedrijven. Esmé Wiegman (ChristenUnie) Aandacht voor decentraal en langetermijnbelangen Wiegman: Een Noordwest-Europese energiemarkt is, en daarvan zijn we in Den Haag allemaal overtuigd, essentieel voor onze eigen economie en de economieën van alle overige EU-lidstaten. Zowel voor de productie als het transport van gas en elektriciteit is die eenwording van cruciaal belang. Esmé Wiegman (Christen Unie): Het is goed dat wij als Nederland een internationale focus hebben. Tegelijkertijd moeten we ons niet laten afleiden van het belang van decentrale opwekking van duurzame energie. Een lastig punt is wel dat we in Nederland drie jaar geleden een splitsingswet hebben aangenomen, die energieleveranciers verplicht om hun netten af te stoten. Daarmee zijn we toch ver voor de muziek gaan uitlopen en wilden we aantonen dat we graag het beste jongetje van de klas wilden zijn. Kijken we naar de huidige stand van zaken binnen de Europese Unie, dan denk ik dat we met dat besluit zelfs te ver zijn gegaan, want Brussel schrijft een dergelijke splitsing niet voor. Sterker nog: de Europese Commissie geeft in haar richtlijn lidstaten de gelegenheid om voor die ontvlechting van leveranciers- en netbedrijven uit drie mogelijkheden te kiezen. Doordat Nederland al zo vroegtijdig voor een definitieve splitsing heeft gekozen, komen zaken als zeggenschap en verantwoordelijkheid toch onder druk te staan, omdat andere landen die splitsing nog niet hebben doorgevoerd. De situatie is daardoor nodeloos complex geworden. Decentraal Het is goed dat wij als Nederland een internationale focus hebben. Tegelijkertijd moeten we ons niet laten afleiden van het belang van decentrale opwekking van duurzame energie. Dat, met name, mag niet in het gedrang komen bij de Europese discussie die nu over een grote Noordwest-Europese energiemarkt wordt gevoerd. Met andere woorden: Hoe stellen we onze prioriteiten? Zijn we daarbij vooral gericht op het grootschalige, of richten we ons meer op kleinschaligheid. We moeten ervoor waken dat het belang van die decentrale opwek niet wordt weggedrukt door het grote Europese belang. Wat dat betreft sluit ik mij graag aan bij mijn collega Marieke van der Werf van het CDA, die samen met de VVD een amendement heeft gemaakt over die zogeheten directe lijnen. De ChristenUnie steunt dat amendement en deelt de zorg van het CDA of de nationale implementatie van het Derde Energiepakket wel voldoende toekomst proof is. Laten we vooral heel goed en kritisch blijven kijken naar wat wij in eigen land op het gebied van decentrale productie en infrastructuur de komende decennia nog moeten realiseren. n René Leegte (VVD) Slim samenwerken en verdere integratie van onze energie-infrastructuur Leegte: Als VVD staan we positief tegenover het wetsvoorstel dat er nu ligt. Want slim samenwerken en het verder integreren van onze energieinfrastructuur is belangrijk voor economie en samenleving. Een goede Europese infrastructuur is cruciaal voor de ontwikkeling van een concurrerende economie. Een betere integratie van de infrastructuur leidt tot lagere kosten. Als men het net dan ook nog slim maakt, René Leegte (VVD): Er is nu een sterke verwevenheid van functies binnen het ministerie van EL&I, waartoe ook toezichthouder NMa behoort. Mogelijk zou dat in de toekomst tot problemen kunnen leiden. helpt dat bij het stimuleren van hernieuwbare energie. Het ontwikkelen daarvan is belangrijk om minder afhankelijk te worden van fossiel. Tevens brengt duurzame energie een paradigmaverschuiving. De consequentie van die omwenteling is enorm en dwingt ons om na te denken over de vraag hoe wij energie kunnen opslaan en hoe wij op grotere, lees Europese, schaal vraag en aanbod kunnen balanceren. Een goed functionerende infrastructuur voor energie is de drager van de economische groeimachine en een middel om ons te helpen uit de crisis te groeien. Drie punten De VVD heeft drie opmerkingen over het wetsvoorstel: de administratieve lasten voor eigenaren van een gesloten distributiesysteem, de directe lijn (als een geïsoleerde stroomproducent met een geïsoleerde stroomgebruiker verbonden is, red.) en de positie van toezichthouder NMa. Wat het eerste punt betreft juichen wij toe dat minister Verhagen deze administratieve lasten wil verlichten en voor eigenaren van een gesloten distributiesysteem - zoals bij Tata Steel en Schiphol - een informatieplicht aan de NMa wil invoeren. Dat is goed, want daarmee krijgt de Nederlandse industrie een gelijk speelveld in vergelijking met de industrie in de ons omringende landen. Ten aanzien van de directe lijn heeft de VVD een amendement gemaakt, omdat nu nog sprake is van onzorgvuldige implementatie van de Europese richtlijn. Inhoudelijk is het amendement van belang, omdat het Nederlandse bedrijfsleven belang heeft bij een directe lijn, naast het gesloten distributiesysteem. Toezicht Wat het toezicht betreft: Er is nu een sterke verwevenheid van functies binnen het ministerie van EL&I, waartoe ook toezichthouder NMa behoort. Mogelijk zou dat in de toekomst tot problemen kunnen leiden. Zou het daarom niet beter zijn om de NMa in haar specifieke rol bijvoorbeeld bij het ministerie van Justitie onder te brengen? Die vraag hebben wij de minister voorgelegd. n

6 BUITENLAND Nieuws 6 Energie Actueel, jaargang 15, nr 3 dinsdag 28 februari 2012 Britse zorgen over slimme meters Scandinavische kartelwaakhonden dringen aan op meteraflezing per uur Een Britse Kamercommissie maakt zich ernstige zorgen over het gebrek aan regulering bij de uitrol van slimme meters. De commissie vindt dat de overheid de teugels strakker moet aanhalen. DOOR ARJAN SCHIPPERS De regering in Londen heeft ambitieuze plannen voor slimme meters: in 2019 moet ieder Brits huishouden een slimme gas- en stroommeter hebben. Dat gaat verder dan de EU-ambitie van 80 procent van alle huishoudens in Maar met die datum van 2019 niet zo heel ver weg, is er nog weinig duidelijk over de uitrol, die over twee jaar echt van start moet. De regering heeft de verantwoordelijkheid voor de uitvoering namelijk neergelegd bij de energieleveranciers en laat daarbij veel over aan de markt. En dat is nou precies waarover de Public Accounts Committee zich zorgen maakt. Er is vooralsnog geen transparant mechanisme dat verzekert dat de besparingen van slimme meters worden doorgegeven aan de consument, aldus de commissie, terwijl de kosten voor installatie wel via de energierekening zullen worden doorberekend. De enige die dan baat hebben bij de meters, zijn de energiebedrijven zelf. De regering vertrouwt teveel op een ineffectieve markt en de conduitestaat van de energiebedrijven schept weinig vertrouwen, zo zegt de commissie in harde bewoordingen. Bescherming minima Het ministerie van Energie regering moet daarom beter aangeven wat er van de energiebedrijven wordt verwacht. Zij moeten op hun beurt duidelijk maken hoe zij de voordelen van de meters met de klanten zullen delen. De commissie denkt daarbij vooral ook aan de minima huishoudens. Het zou een regressieve maatregel zijn om ook hen de kosten voor installatie te laten betalen. Zij pleit voor speciale beschermingsmaatregelen om te zorgen dat ook de minima baat kunnen hebben bij slimme meters. Kleinschalige uitrol Onduidelijkheid bestaat er ook nog over het tijdschema voor de uitrol. Afgelopen december publiceerde het ministerie van Energie een gereviseerd tijdschema. Daarin begint de uitrol pas in het derde kwartaal van 2014, onder meer omdat er nog geen datacommunicatiesysteem is gekozen. Ook zijn de precieze technische specificaties voor de meters nog niet vastgesteld. Desondanks is British Gas, de grootste energieleverancier in Groot-Brittannië, vorig jaar al begonnen met een kleinschalige uitrol. In een eerdere pilotfase had het al meters geplaatst. Voor het einde van dit jaar wil British Gas twee miljoen slimme meters hebben geïnstalleerd. Andere energiebedrijven, zoals Npower en EDF hebben ook dergelijke plannen, maar die zijn nog weinig concreet. n De kartelbewakers van Denemarken en Zweden willen meer vaart en beweging in de stroommarkt. Ze dringen er daarom op aan dat er werk wordt gemaakt van de installatie van meters die per uur af kunnen worden gelezen. DOOR WIM VERSEPUT, KOPENHAGEN De Deense kartelbewaker heeft naar het effect daarvan een studie uitgevoerd en komt op basis daarvan tot de conclusie dat dit de samenleving al snel een slordige 60 miljoen euro maatschappelijke winst per jaar oplevert. De stroomafnemers krijgen immers meer mogelijkheden om de kosten van het elektriciteitsverbruik te drukken, omdat ze dit dan deels kunnen verplaatsen naar de goedkope uren en de netbedrijven hoeven minder te investeren in transmissiecapaciteit. De Deense karteldienst erkent, dat niet exact te bepalen valt in welke mate het verbruik kan worden verplaatst naar de goedkope uren. Wel is het zo dat hoe meer warmtepompen en hoe meer elektrische auto s er komen, des te groter de flexibiliteit in dat opzicht wordt. Ook de wetgevers moeten meewerken, want de huidige regelgeving is niet echt bevorderend voor een actief gedrag van de consument op de stroommarkt. Onder meer is het erg moeilijk voor nieuwe aanbieders om ook een poot aan de grond te krijgen. Te optimistisch Brancheorganisatie Dansk Energi reageert positief op de zaken die de kartelbewaker heeft aangedragen, maar meent dat deze een tikkeltje te optimistisch over de maatschappelijke winst. Er wordt geen rekening gehouden met de investeringen die de netbedrijven moeten doen, maar het staat buiten kijf dat meer dynamiek in de markt een goede business is voor Denemarken, zegt directietopman Lars Aagaard. Ook in Zweden is niet alleen de kartelwaakhond maar ook de regering erg voor uuraflezing van de meters. De Zweedse regering heeft voorgesteld dat de afnemers die dat willen dat ook moeten kunnen krijgen. De kartelwaakhond wenst nog een stapje verder te gaan gaan en doet het advies om een verplichte uurmeting in te voeren voor de klanten met een jaarverbruik vanaf kwh. n Hoe ziet uw optimale energiemix van de toekomst eruit? De Energy biedt u het complete spectrum: THINK TECH, ENGINEER SUCCESS New technologies New solutions New networks Innovatieve technologieën en diensten voor conventionele en regeneratieve energie opwekking Oplossingen voor efficiënte energielevering, -transport en - opslag Discussieplatforms over actuele thema s als Smart Grids Bezoek het wereldwijd belangrijkste technologie-event. Meer via hannovermesse.com 23 t/m 27 april 2012 Hannover Consultancy B.V., Tel , NEW TECHNOLOGY FIRST April 2012 Hannover Germany

7 BUITENLAND Nieuws Tweede-Kamerlid Esmé Wiegman (ChristenUnie): Aandacht voor decentraal en langetermijnbelangen (Pagina 5) Energie Actueel, jaargang 15, nr 3 dinsdag 28 februari Pathways calculator De pathways calculator is een webtool waarmee iedereen thuis kan laten doorrekenen hoe verschillende variabelen (bijvoorbeeld meer windenergie, meer energiebesparing, meer elektrische auto s of meer CCS) doorwerken op de Britse energieproductie en consumptie en de totale broeikasgasuitstoot. Hij is ontwikkeld door David MacKay, hoogleraar aan de Universiteit van Cambridge en wetenschappelijk adviseur bij het ministerie voor Energie. Het is een gedetailleerd en leuk speeltje, op basis van de uitgebreide 2050 Pathways Analysis, die het ministerie heeft gebruikt voor het schetsen van verschillende scenario s. In de Pathways Analysis wordt duidelijk gemaakt wat voor aannames er worden gebruikt bij de berekeningen door de webtool. In aangepaste vorm zou de pathways calculator ook voor andere landen geschikt kunnen worden gemaakt. Hij is te vinden op de website van het Britse ministerie van Energie en Klimaatverandering (DECC). n Grote ketens willen toe naar 100 procent duurzame energie WalMart en Ikea leggen hun Amerikaanse bedrijfspanden vol met zonnepanelen De Amerikaanse supermarktketen WalMart en het Zweedse woonwarenhuis Ikea zetten flink in op zonne-en windenergie. Beide bedrijven willen op termijn voor 100 procent op duurzame energie draaien. DOOR FRANK KOOLS WalMart is de trendsetter op het gebied van zonne-energie. De Amerikaanse supermarktketen kondigde in 2007 voor het eerst aan zonnepanelen te willen plaatsen op winkels in de zonrijke Amerikaanse staten Californië en Hawaiï. Het bedrijf heeft intussen ook projecten lopen in Puerto Rico en de staat Arizona. Tegen 2013 produceren de WalMart-daken jaarlijks 70 miljoen kilowattuur. Die betreffende vestigingen genereren 20 tot 30 procent van hun elektriciteit op hun dak. Daarmee bespaart WalMart flink op de stroomrekening, zo verzekert de woordvoerder, en kan het bedrijf zich indekken tegen schommelingen in de prijzen op de elektriciteitsmarkt. Het concern zegt uiteindelijk volledig op duurzame energie te willen draaien, maar heeft geen datum aan die ambitie gekoppeld. Die duurzame energie zal overigens niet alleen zonneenergie zijn. WalMart heeft bij vestigingen in de Amerikaanse staten Californië en Massachusetts en in Canada kleine windturbines laten plaatsen. Bovendien koopt het concern in Mexico en de Amerikaanse staat Texas windenergie in bij grote molenparken. Oplaadpunten Het Zweedse woonwarenimperium Ikea stapte later in de zonne-energie, maar heeft WalMart intussen in daadkracht minstens geëvenaard. Het meubelconcern heeft in de Verenigde Staten in hoog tempo daken van zijn warenhuizen uitgerust met zonnepanelen. Bij 85 procent van zijn Amerikaanse vestigingen zijn projecten voltooid of in ontwikkeling. Ikea Amerika én WalMart werken bovendien samen met een bedrijf dat oplaadpunten voor elektrische auto s in grote Amerikaanse steden wil installeren. Beide firma s hebben zich ertoe verbonden om twee laadpalen te plaatsen bij eigen warenhuizen of winkels in staten op de Amerikaanse westkust. Minder kwetsbaar Ikea is overigens ook in Europa zeer actief op het terrein van duurzame energie. Vorig jaar kocht het in Schotland een windfarm met een capaciteit van 12,3 megawatt. Dat staat gelijk aan 30 procent van de energieconsumptie van het bedrijf in Groot-Brittannië. Ikea investeerde eerder al in windmolenparken in Frankrijk, Duitsland, Denemarken en thuisland Zweden. Ook liet Ikea panelen op daken installeren van winkels in België, Groot-Brittannië en Duitsland. Net als Walmart denkt Ikea met zijn duurzame energieportefeuille minder kwetsbaar te worden voor schommelingen op de energiemarkt. Ook wil het bezuinigen op zijn jaarlijkse stroomrekening van circa 1,3 miljard euro en zijn CO2-uitstoot verminderen. Wij werken toe naar 100 procent duurzame energie, aldus chief sustainability officer Ron Howard. Volgens hem heeft Ikea zich daarbij geen deadline gesteld. Maar vorig jaar gaf hij al wel een tussenstand. We zullen waarschijnlijk 70 tot 80 procent halen tegen n Torenhoge distributiekosten en heffingen oorzaak van hoge energienota in België De toezichthouder op de Belgische gas- en stroommarkt, CREG, klaagt het feit aan dat de huishoudelijke energieafnemers in het land al jaren worden uitgeperst. De CREG wijst daarbij met een beschuldigende vinger in de eerste plaats naar de forse heffingen van de overheid en de torenhoge distributiekosten die de netbeheerders rekenen. DOOR JAN SCHILS, BRUSSEL Volgens de CREG ligt de prijs die de Belgische consument betaalt voor zijn kilowatturen gemiddeld circa 32 euro per jaar hoger dan in Nederland, terwijl de Belgische leveranciers hun stroom op de markt tegen dezelfde prijs kunnen inkopen. Grote elektriciteitsafnemers profiteren wel van lagere tarieven. Hetzelfde geldt voor de gasprijzen. Daar loopt het prijsverschil voor de kubieke meters met Nederland en Groot-Brittannië op tot bijna 210 euro per jaar. Dit laatste heeft niet De consumentenwinkel van GDF Suez/ Electrabel in Antwerpen. alleen te maken met het feit dat de gasprijs in België (maar ook in Nederland) aan de stijgende - olieprijs is gekoppeld, maar vooral met een nieuwe indexeringsformule die marktleider Electrabel eind 2007 introduceerde en waardoor de m3- prijs voor gas systematisch is blijven stijgen. Afrekenen De CREG meldt een en ander in een midden februari verschenen 252 pagina s tellend rapport, waarin de Belgische energieprijzen worden vergeleken met die van de buurlanden. De energiewaakhond rekent daarbij af met de alom heersende en graag door de politiek ondersteunde stelling, dat de uit pan rijzende energiefactuur voor de gezinnen in België de schuld is van Electrabel en andere energieleveranciers. De CREG wijst erop dat de distributietarieven van de twee grote netbeheerders, Eandis en Infrax, veel hoger zijn dan in de buurlanden en liefst 35 tot 45 procent van de energierekening van het gemiddelde gezin uitmaken. De CREG wijt dit laatste aan de Belgische wetgeving, die zo is opgesteld dat ze vooral de belangen van de distributienetbeheerders en hun aandeelhouders (de gemeenten) verdedigt en op die manier hun kas spekt. Allegaartje Tenslotte wordt de prijs voor de Belgische energiegebruikers nog eens fors verhoogd door een hele reeks heffingen (belastingen en kosten voor de openbare dienstverlening) van de federale en regionale overheden, zoals sociale en milieuheffingen op onder meer de uitstoot van CO2 en andere broeikasgassen. Dit allegaartje aan heffingen is goed voor 22 tot 25 procent van de energiefactuur van de gebruikers. De heffingen zorgen er samen met de torenhoge distributietarieven voor dat energie in België veel duurder is dan in Nederland, Duitsland, Frankrijk en Groot-Brittannië. Zo zijn de afgelopen drie jaar de uitgaven voor gas en stroom voor een gemiddeld gezin in België met 30 procent gestegen en sinds 2005 met 50 tot 60 procent. n Groen scenario nauwelijks duurder dan niets doen Met enige regelmaat komt er in Groot-Brittannië een rapport uit over de kosten van de energietransitie. Voor- en tegenstanders van bijvoorbeeld windenergie kunnen elkaar daarmee naar hartelust om de oren slaan en proberen de publieke opinie te beïnvloeden. DOOR ARJAN SCHIPPERS, LONDEN De diverse rapporten met hun verschillende cijfers bereiken namelijk vaak uiteenlopende conclusies. Een interessante analyse kwam er onlangs in de vorm van een pathways calculator, ontwikkeld door professor David MacKay. Met dat instrument kunnen eenvoudig verschillende scenario s worden doorberekend. Volgens de calculator zal energie de Britse consument tot 2050 elk jaar ongeveer euro kosten wanneer er wordt ingezet op meer duurzaam en meer energiebesparing. In dat bedrag zijn alle uitgaven inbegrepen, dus investeringen in de netten, maar ook de brandstof voor transport, inclusief voor de eigen auto. Publieke opinie Groene energie kost consument per jaar kopte een krant die het niet zo op duurzame energie heeft begrepen. De kop suggereert dat ieders energierekening flink zal stijgen door alle duurzame energie. Pas halverwege het artikel werd gemeld dat het hier om de totale uitgaven per hoofd van de bevolking gaat en dat het scenario waarin niets wordt gedaan en geen enkele klimaatdoelstelling wordt gehaald, nauwelijks goedkoper is. En dan zijn de kosten van klimaatschade niet eens meegerekend. Een goed voorbeeld van hoe rapporten en cijfers worden gebruikt om de publieke opinie te beïnvloeden. Het duurste scenario blijkt er een te zijn waarin kernenergie een grote rol speelt en waarin weinig wordt gedaan aan energiebesparing. Een van de goedkoopste scenario s heeft een aandeel van maar liefst 42 procent duurzaam naast een fors aandeel kernenergie en maximale energiebesparing. Woedende reactie Maar een rapport dat ongeveer terzelfdertijd werd uitgebracht door de denktank Civitas, getiteld: Electricity costs, the folly of wind power, komt tot heel andere conclusies. Volgens Civitas zijn scenario s gebaseerd op gas en kernenergie op middellange termijn voor Groot-Brittannië altijd veel goedkoper dan een scenario waarin windenergie een voorname rol speelt. Vooral offshore wind is volgens Civitas onbetaalbaar. Hoe rapporten tot zulke verschillende conclusies komen, hangt af van allerhande aannames over bijvoorbeeld de ontwikkeling van nieuwe technologieën, de prijsontwikkeling van gas en investeringen in de netten. Het Civitas-rapport lokte dan ook een woedende reactie uit van Renewables UK. De brancheorganisatie zegt dat Civitas zich baseert op dubieus onderzoek en verkeerde aannames maakt over de noodzaak en additionele kosten van back-up capaciteit. Renewables UK wijst erop dat afgelopen december windenergie gemiddeld meer dan 5 procent van de nationale energieconsumptie voor zijn rekening nam, met op één dag een uitschieter naar 12 procent, zonder dat de netbeheerder daardoor in de problemen kwam. n

8 OPINIE Energie 8 Energie Actueel, jaargang 15, nr 3 dinsdag 28 februari 2012 Washington gedachte 2.0 Twee procent In de VS is momenteel een interessant debat gaande over het al dan niet toestaan van aardgasexporten naar landen waarmee geen bilaterale vrijhandelsovereenkomst bestaat, ofwel naar de wereldmarkt. Dit debat geeft weer eens aan hoe snel de vooruitzichten voor de Amerikaanse gasbalans zijn veranderd. Door Coby van der Linde Het aanbod van schaliegas is in de laatste vier jaar snel toegenomen en de prijzen navenant gedaald. Nog in 2008 werd voorspeld dat de importen van gas zouden toenemen tot bijna 20 procent van de consumptie in En slechts enkele jaren later ontspint zich dan een debat over het wel of niet toestaan van exporten van gas en de potentiële effecten van deze exporten op de Amerikaanse concurrentiepositie. Grondstofnationalisme Op 14 februari diende het Democratische Congreslid Edward Markey twee voorstellen in om te voorkomen dat aardgas wordt geëxporteerd; een om de bouw of ombouw van gasexportterminals te verbieden tot 2025 en een andere om aardgas, geproduceerd in of vervoerd over federaal land, voor Amerikaanse consumenten te behouden. De eerste werd doorverwezen naar de commissie voor energie en handel, de tweede naar de commissie voor natuurlijke ENERGIE Actueel Energie Actueel is een driewekelijkse uitgave van de Energiezaak i.s.m. de vereniging Energie-Nederland en Netbeheer Nederland Vereniging van Energienetbeheerders in Nederland. Energie Actueel verschaft nieuws, achtergronden en opinies uit de wereld van energie en aanverwante bedrijfstakken. Redactieadres Energie Actueel Postbus AV Arnhem Tel Hoofdredactie Anne Sypkens Smit Bladmanagement & eindredactie PACT Mediaproducties BV, Den Haag Redactie Martijn Boelhouwer, Noud Köper, Sjoerd Marbus, Sander Schilders Correspondenten Henk van den Boom (Barcelona), Elro van den Burg (Warschau), Jan van Etten (Parijs), Jan van Hoof (Frankfurt), Frank Kools (New York), Jan Schils (Brussel), Arjan Schippers (Londen), Wim Verseput (Kopenhagen) Lay-out & opmaak Do Company, Rotterdam Druk & Distributie Senefelder Misset Grafisch bedrijf bv, Doetinchem Abonnementen Energie Actueel wordt kosteloos toegezonden aan personen in dienst van bedrijven die lid zijn van Energie-Nederland of Netbeheer Nederland, in dienst van de overheid of hoger onderwijsinstelling en aan openbare bibliotheken. Overige geïnteresseerden kunnen zich abonneren. Een jaarabonnement kost 99,- Losse nummers 6,50 Alle bedragen zijn inclusief BTW. Abonnementsgelden worden namens de uitgevers geïnd door Abonnementenland, Heemskerk. Opzeggingen - uitsluitend schriftelijk - twee maanden vóór ingang van het nieuwe kalenderjaar aan: Energie Actueel, Postbus 834, 6800 AV Arnhem Adreswijzigingen kunnen worden doorgegeven aan: Advertentie-exploitatie André van Beveren, Recent BV, Postbus 17229, 1001 JE Amsterdam Prins Hendrikkade 77 b, 1012 AE Amsterdam t , f Overname van artikelen uitsluitend toegestaan na toestemming van de hoofdredactie. ISSN grondstoffen. Met de uitspraak drill here, sell there, pay more nam Markey fors stelling tegen de wens van de gassector om de export toe te staan. Hij wil het voordeel van lage gasprijzen voorbehouden voor Amerikaanse consumenten en bedrijven. Uit een rapport van de Energy Information Agency van 19 januari 2012 blijkt dat de Amerikaanse gasprijzen inderdaad zullen stijgen bij het toestaan van (meer) gasexporten. Deze stijging hangt af van een aantal zaken, de snelheid waarmee de exporten zullen stijgen, de economische groei in de VS en de hoeveelheid schaliegas die in de komende decennia geproduceerd kan worden (winbare reserves). Deze studie was vorig najaar gevraagd om de besluitvorming over de exportvergunningen voor te bereiden. Inmiddels heeft een aantal bedrijven om een vergunning gevraagd en zou de export bij toekenning kunnen leiden tot zo n procent van de productie. De exporten zouden vooral naar Europa en mogelijk ook, na de uitbreiding van het Panamakanaal, Azië gaan om daar te profiteren van de hogere prijzen. Abonnement op Concurrentiepositie In vergelijking met andere gasmarkten zijn de Amerikaanse gasprijzen inderdaad zeer laag. Door de zachte winter en het ruime aanbod zijn de prijzen deze winter tot 2,5 dollar gedaald. De verwachting is dat deze prijs de komende maanden weer iets zal stijgen, maar slechts langzaam het niveau dat schaliegas minimaal nodig heeft, tussen de 4 en 6 dollar per mbtu, zal bereiken. Europese en Aziatische prijzen liggen zeer aanzienlijk boven de huidige Amerikaanse prijs. Begrijpelijk dat Amerikaanse producenten zich aangetrokken voelen tot de internationale gasmarkten, temeer daar het huidige Amerikaanse prijspeil de productie van veel schaliegas niet of nauwelijks ondersteunt. Een uitweg vinden naar lucratievere markten is dan zeer aanlokkelijk. Echter, het voordeel van lage gasprijzen voor de Amerikaanse industrie en elektriciteitsector zal verminderen. Er is al sprake van terugkeer van industrie naar de VS door de gunstige energieprijzen. In het rapport van de EIA valt overigens ook te lezen dat de CO2-uitstoot in de VS door de gasexport zal stijgen. Verder wordt verwacht dat de concurrentie voor de Amerikaanse gasexporten aanzienlijk zal zijn en niet de panacee zoals soms nu door voorstanders wordt voorgesteld. Wel zouden de Amerikaanse exporten de druk mogelijk kunnen vergroten op de Europese markt als iets meer spot LNG wordt aangeboden. Energiebeleid of verkiezingsstrijd De discussie in het Amerikaanse huis van Afgevaardigden staat vooral in het teken van het herstel van de economische bedrijvigheid in het land, de Democratische ergernis over het Republikeinse boorenthousiasme en hun geringe aandacht voor verscherping van de eisen aan de mijnbouwindustrie en verduurzaming. In dit verkiezingsjaar is daar het argument van het concurrentievoordeel voor de Amerikaanse industrie, banen en lastenverlichting voor gezinnen bijgekomen. Daarmee gebruiken de Democraten handig het lang uitgedragen verlangen naar energieonafhankelijkheid van de Republikeinen. In een toelichting zei Markey dat lage aardgasprijzen ENERGIE Actueel Vul de bon volledig in en stuur zonder postzegel naar: Energie Actueel, Postbus 834, 6800 AV Arnhem Ik abonneer mij op Energie Actueel Een abonnement kost 99,- incl. 6% btw Ik verzoek om kosteloze toezending van Energie Actueel, omdat ik werk bij: een bedrijf dat lid is van Energie-Nederland een bedrijf dat lid is van Netbeheer Nederland de overheid een hoger onderwijsinstelling Titel(s) Voorletters en naam Functie Telefoonnummer Naam organisatie/bedrijf Afdeling Postadres* Locatiecode Postcode/woonplaats Aard van het bedrijf * Tevens factuuradres. Ik ontvang Energie Actueel graag op onderstaand privéadres** Adres Postcode/woonplaats ** Bij ontvangst op privéadres ook altijd de gegevens bedrijf, incl. postadres, invullen. Datum Ordernr. btw-nr. Handtekening een concurrentievoordeel voor Amerikaanse bedrijven oplevert en een verlichting voor Amerikaanse families, terwijl het exporteren van aardgas het economisch voordeel zou doen verdwijnen en hogere kosten voor consumenten zou betekenen. Of deze argumentatie genoeg is om de Republikeinen mee te krijgen om de exportambities van de gasindustrie aan banden te leggen, is nog maar de vraag. Wellicht dat een compromis wordt gevonden in een beperkte exportcapaciteit zodat het Amerikaanse concurrentievoordeel behouden kan blijven, maar de industrie met de iets ruimere toegang tot de internationale markt een bodem in de prijs kan laten leggen. Natie of industrie De ommezwaai in de Amerikaanse gasmarkt is een verbazingwekkend verhaal. Het concurrentievoordeel met andere landen zou inderdaad banen naar de VS kunnen terughalen. De Amerikaanse bevolkingsopbouw is bovendien jonger dan die van China, zodat het perspectief van meer bedrijvigheid niet zo onrealistisch is. De Democraten spelen handig in op de concurrentieslag met andere landen en het verlangen naar werkgelegenheid in eigen land. Als traditionele voorvechter van de internationale vrije markt is de huidige Amerikaanse discussie wel even wennen. Het wordt een interessant verkiezingsjaar, ook voor de internationale gasindustrie. Coby van der Linde is hoofd van het Clingendael International Energy Programme en hoogleraar Geopolitiek en Energiemanagement aan de Rijksuniversiteit Groningen. n M / V We gebruiken, ruw geschat, maar 2 procent van onze energie nuttig. Dus 98 procent van al de energie die we gebruiken, verspillen we. Maar het lijkt wel of we niet weten dat we zo enorm veel verspillen. Misschien weten we het wel, maar denken we dat er niets aan te doen is of dat dat erg duur is. Er wordt ons immers vaak voorgehouden dat als de welvaart stijgt het energieverbruik natuurlijk ook stijgt. Niets is minder waar, de energie-efficiëntie verhogen is niet duur en levert in veel gevallen geld op. We kunnen met groot gemak meer comfort bereiken zonder het energiegebruik te laten stijgen. Door Ad van Wijk Om te illustreren hoe inefficiënt we bezig zijn, heb ik in mijn boek Hoe kook ik een ei diverse voorbeelden gegeven. Vaak vertel ik het verhaal van onze deurbel. Er staat altijd een transformator aan om te kijken of er iemand aanbelt. Maar we moeten heel veel vrienden hebben, of belletje trekkers, om ons deurbelknopje één uur per jaar ingedrukt te houden. De andere uren staat de transformator energie te gebruiken zonder dat het nodig is. Gemiddeld gebruikt zo n transformator 50 kilowattuur per jaar. Als we dit met alle deurbellen van de EU vermenigvuldigen, zo n 200 miljoen stuks, dan gebruiken we in totaal 10 miljard kilowattuur stroom voor onze deurbellen. Dit zijn twee grote kolencentrales die continu aanstaan om deze stroom te produceren. En het kan simpel anders. Een klein zonnecelletje ter grootte van je nagel op de deurbel plakken. Dit zonnecelletje kijkt in feite of je aanbelt. En pas als je aanbelt, schakel je de transformator in. Zo n zonnecelletje produceert geen 50 kilowattuur, nee dat bespaart het. Ik hoor u al denken, tsja de deurbel, maar geldt dit dan ook voor al onze andere apparaten? En die nieuwe apparatuur, die is toch wel beter? Nu zijn we gelukkig wel een inhaalslag aan het maken; onze apparatuur wordt zeker zuiniger. We hebben nu warmtepompwasdrogers, LED-televisies, energiezuinige intelligente wasmachines die kijken hoeveel was je er indoet en LED-verlichting. Toch blijkt het nog moeilijk om deze apparatuur aan de vrouw en man te brengen. We vergelijken op aanschafprijs, terwijl vaak de energiekosten bepalen hoeveel geld je kwijt bent. Op kun je wel de totale kosten vergelijken. Dan blijkt bijvoorbeeld dat een C- label wasdroger wel ongeveer 200 euro in aanschafprijs goedkoper is dan een A+++ label, maar over de levensduur toch rond de euro duurder. En zo geldt dat voor heel veel apparaten. Een energiezuinig apparaat kan wel duurder zijn in de aanschaf, maar is in feite goedkoper over zijn hele levensduur. Je bent een dief van je eigen portemonnee als je niet kiest voor de energiezuinige variant. Toch presteren we het ook nu nog om apparaten op de markt te brengen waar helemaal niet gelet is op de energie-efficiëntie. Moderne apparaten zoals plasmascherm televisies: het zijn kachels waarop je films kunt bekijken. Of neem nu de router, onze toegangspoort tot internet. Er worden routers geleverd die tijdens gebruik 17 watt vragen, maar in de stand-by stand nog steeds 16 watt gebruiken. Met enkele eurocenten aan kosten kan het stand-by verbruik gemakkelijk terug naar minder dan 1 watt. Waarom gebeurt dat dan niet? Is dat desinteresse, het niet kunnen schelen, of wat is dit? Het moest verboden worden, denk ik dan. We hebben nu een labelsysteem, maar dat is echt veel te vrijblijvend. Je kunt dan wel zien welk apparaat meer of minder energie gebruikt, maar je weet niet wat het scheelt in kosten. En als je wilt, kan je nog steeds het energetisch onzuinige apparaat kopen. In de gezondheidszorg kennen we een systeem dat de witte lijst heet. Een geneesmiddel mag alleen op de markt komen als het uitgebreid is getest en inderdaad bijdraagt aan het verbeteren van de gezondheid. Waarom geldt zo n vergelijkbare witte lijst voor apparaten niet? Een apparaat mag pas op de markt komen als het energiezuinig is, geen milieugevaarlijke componenten bevat en niet gevaarlijk is. De gezondheid en zeker die van onze kinderen staat, in mijn sterke overtuiging, altijd voorop. Maar waarom lijkt het dan toch dat we de indruk wekken wie dan leeft die dan zorgt? Gek toch, want we kunnen eigenlijk goed voor onze eigen portemonnee én de toekomst van onze kinderen zorgen. Waarom doen we dat dan niet? Ad van Wijk is duurzaam energieondernemer, adviseur en professor in Future Energy Systems aan de TU Delft. n

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter in vogelvlucht Alle huishoudens in Nederland krijgen een nieuw soort energiemeter aangeboden: de zogenaamde slimme meter. Deze digitale

Nadere informatie

6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken

6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken 6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken 6.1 Aanpassingen van de infrastructuur in Nederland De energietransitie kan ingrijpende gevolgen hebben voor vraag en aanbod van energie en voor de netwerken

Nadere informatie

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter in vogelvlucht Alle huishoudens in Nederland krijgen een nieuw soort energiemeter aangeboden: de zogenaamde slimme meter. Deze digitale

Nadere informatie

Slimme energiemeters vanaf 1.1.2012 ingevoerd

Slimme energiemeters vanaf 1.1.2012 ingevoerd Regelingen en voorzieningen CODE 5.1.4.22 Slimme energiemeters vanaf 1.1.2012 ingevoerd bronnen vraag en antwoord ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (EL&I), 23.2.2011, www.rijksoverheid.nl

Nadere informatie

USD / 1.16 1.15 1.14 1.13 1.12 1.11

USD / 1.16 1.15 1.14 1.13 1.12 1.11 Energiemarktanalyse Groenten & Fruit door Powerhouse Marktprijzen Macro-economie Markten in mineur Afgelopen week De angst voor een wereldwijde economische vertraging is weer toegenomen na een slechte

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

actueel FORUM #03/12.02.09

actueel FORUM #03/12.02.09 actueel 18 Straks zonder stroom? Binnenkort is een groot deel van de energiebedrijven in buitenlandse handen... Tekst: Remko Ebbers, Jiska Vijselaar Foto: Marcel van den Bergh/Hollandse Hoogte en Robin

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 29 023 Voorzienings- en leveringszekerheid energie Nr. 178 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der

Nadere informatie

EUROPEES PARLEMENT. Commissie interne markt en consumentenbescherming. Commissie interne markt en consumentenbescherming

EUROPEES PARLEMENT. Commissie interne markt en consumentenbescherming. Commissie interne markt en consumentenbescherming EUROPEES PARLEMENT 2004 2009 Commissie interne markt en consumentenbescherming 9.11.2007 WERKDOCUMENT over het voorstel voor een Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad tot wijziging van Richtlijn

Nadere informatie

Inpassing van duurzame energie

Inpassing van duurzame energie Inpassing van duurzame energie TenneT Klantendag Erik van der Hoofd Arnhem, 4 maart 2014 doelstellingen en projecties In de transitie naar duurzame energie speelt duurzame elektriciteit een grote rol De

Nadere informatie

trends en ervaringen

trends en ervaringen 5 "ntwi''elingen op de energiemar't in het 3uitenland trends en ervaringen 1 "ondiale trends van marktmacht naar staatsmacht "e sterk gestegen vraag en onvoldoende 0itbreiding van de prod04tie- 4apa4iteit

Nadere informatie

Uitdagingen van de energie transitie

Uitdagingen van de energie transitie Uitdagingen van de energie transitie Presentatie Congres Energy Next Dordrecht 10 december 2015 Remko Bos Directeur Energie ACM Vicepresident CEER 1 ACM als toezichthouder ACM bevordert kansen en keuzes

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Energie voor morgen, vandaag bij GTI

Energie voor morgen, vandaag bij GTI Energie voor morgen, vandaag bij GTI Jet-Net docentendag 5 juni 2008 GTI. SMART & INVOLVED GTI is in 2009 van naam veranderd: GTI heet nu Cofely SLIMME ENERGIENETWERKEN, NU EN MORGEN 2008 2010 Centrale

Nadere informatie

certificeert duurzame energie

certificeert duurzame energie certificeert duurzame energie Met het certificeren van duurzame energie voorzien we deze energieproductie van een echtheidscertificaat. Dit draagt wezenlijk bij aan het goed functioneren van de groeneenergiemarkt.

Nadere informatie

Energiecafé BECO. 16 Oktober 2014

Energiecafé BECO. 16 Oktober 2014 Energiecafé BECO 16 Oktober 2014 Programma Welkom Introductie Presentatie Voorzitter BECO Peer Verkuijlen Waarom BECO? Gemeente Bernheze wethouder Wijdeven Energiemarkt in beweging DE Unie Rense van Dijk

Nadere informatie

Datum 26 oktober 2012 Betreft Beantwoording vragen Kamerlid Mulder (CDA) over capaciteitsheffing energieleveranciers

Datum 26 oktober 2012 Betreft Beantwoording vragen Kamerlid Mulder (CDA) over capaciteitsheffing energieleveranciers > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage Directoraat-generaal Energie, Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594

Nadere informatie

Energy Services heeft nieuws voor u!

Energy Services heeft nieuws voor u! Energy Services heeft nieuws voor u! Mobiele App voor uw Energiezaken Energiebesparende technieken en duurzame energie Nieuwe website, met nog meer informatie Energiebesparing in kantoren, bedrijfshallen

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamerder Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage

De Voorzitter van de Tweede Kamerder Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamerder Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

Ontwikkelingen Zonne-energie

Ontwikkelingen Zonne-energie Ontwikkelingen Zonne-energie : Energieke Samenleving onderweg naar morgen Bert Bakker NIEUW: Bezuidenhoutseweg 50 2594 AW Den Haag 070 3040114 De oorsprong van (duurzame) energie De zon als energieleverancier

Nadere informatie

Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014

Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014 1 Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014 Inhoud 2 1. Innovatietafel aanloop naar TKI Switch2SmartGrids 2. Actieplan Duurzame Energievoorziening link naar E-akkoord 3. Toekomstbeelden

Nadere informatie

Energie-Nederland: Deze Green Deal is een belangrijke stap voor de verduurzaming van de Nederlandse energievoorziening de komende decennia

Energie-Nederland: Deze Green Deal is een belangrijke stap voor de verduurzaming van de Nederlandse energievoorziening de komende decennia Persbericht Vereniging Energie-Nederland Den Haag, 3 oktober 2011 Energie-Nederland: Deze Green Deal is een belangrijke stap voor de verduurzaming van de Nederlandse energievoorziening de komende decennia

Nadere informatie

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Enexis: energie in goede banen Even if you doubt the evidence, providing incentives for energy-efficiency and clean energy are the right thing to do

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

Saldering. Wido van Heemstra Agentschap NL

Saldering. Wido van Heemstra Agentschap NL Saldering Wido van Heemstra Agentschap NL De wetgeving nu 2 Wat verstaan we onder salderen? In de wet wordt dit woord nergens gebruikt, dus verschillende interpretaties en misverstanden mogelijk Belangrijkste

Nadere informatie

Energieprijzen in vergelijk

Energieprijzen in vergelijk CE CE Oplossingen voor Oplossingen milieu, economie voor milieu, en technologie economie en technologie Oude Delft 180 Oude Delft 180 611 HH Delft 611 HH Delft tel: tel: 015 015 150 150 150 150 fax: fax:

Nadere informatie

TenneT als netontwikkelaar op zee. NWEA Winddag, 13 juni 2014

TenneT als netontwikkelaar op zee. NWEA Winddag, 13 juni 2014 TenneT als netontwikkelaar op zee NWEA Winddag, TenneT als netontwikkelaar op zee 1. Introductie TenneT als netontwikkelaar 2. Integrale aanpak en netoptimalisatie nodig voor behalen duurzaamheidsdoelstellingen

Nadere informatie

Eerste Kamer der Staten-Generaal

Eerste Kamer der Staten-Generaal Eerste Kamer der Staten-Generaal 1 Vergaderjaar 2011 2012 32 814 Wijziging van de Elektriciteitswet 1998 en van de Gaswet (implementatie van richtlijnen en verordeningen op het gebied van elektriciteit

Nadere informatie

BECO Energievergelijker & OverstapService

BECO Energievergelijker & OverstapService BECO Energievergelijker & OverstapService 4 februari 2014 samenstelling: werkgroep productie & financiën Waarom de overstapservice? De BECO gaat voor duurzame energie Het doel is om uiteindelijk zelf energie

Nadere informatie

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Erik van der Steen HYS legal 1 HYS Legal Inleiding Triodos Bank: Waarom we graag duurzaam vastgoed financieren Jones

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

Energiemarkt moet op de schop

Energiemarkt moet op de schop jeroen de haas Energiemarkt moet op de schop De liberalisering van de Europese energiemarkt heeft niet goed uitgewerkt voor Nederland, zegt Jeroen de Haas, bestuursvoorzitter van Eneco. Zitten we straks

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - juni 2012

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - juni 2012 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - juni 2012 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Loyens en Loeff seminar

Loyens en Loeff seminar Loyens en Loeff seminar Stientje van Veldhoven D66 woordvoerder energie en klimaat De politiek van salderen Een sterk merk? Bekijk decentrale opwekking / salderen vanuit een politieke bril: Decentraal

Nadere informatie

VAN HARTE WELKOM INFORMATIE AVOND PV- PROJECT NAMENS WETHOUDER TON ANCION OP DE. Duurzame Verlichting Landgraaf

VAN HARTE WELKOM INFORMATIE AVOND PV- PROJECT NAMENS WETHOUDER TON ANCION OP DE. Duurzame Verlichting Landgraaf 1 NAMENS WETHOUDER TON ANCION VAN HARTE WELKOM OP DE INFORMATIE AVOND PV- PROJECT Duurzame Verlichting Landgraaf PROJECTLEIDER GEMEENTE LANDGRAAF: RONALD BOUWERS ALGEMEEN Een van de milieu ambities van

Nadere informatie

AO milieuregels windturbines d.d. 14 december 2010

AO milieuregels windturbines d.d. 14 december 2010 AO milieuregels windturbines d.d. 14 december 2010 Voorzitter, Vandaag voeren wij een bijzondere debat. Later zullen wij hier waarschijnlijk op terug kijken en ons realiseren dat wij vandaag grote stappen

Nadere informatie

Introductie in Energie- & Industriesystemen TB141E - Hoorcollege 9 - Toekomstige Energie & Industriesystemen

Introductie in Energie- & Industriesystemen TB141E - Hoorcollege 9 - Toekomstige Energie & Industriesystemen Introductie in Energie- & Industriesystemen TB141E - Hoorcollege 9 - Toekomstige Energie & Industriesystemen Dr. ir. Émile J. L. Chappin Challenge the future 1 Mondiale uitdagingen Spanning tussen toename

Nadere informatie

De slimme meter Klaar voor de toekomst

De slimme meter Klaar voor de toekomst De slimme meter Klaar voor de toekomst met de slimme meter bent u klaar voor de toekomst Endinet maakt haar energienetten klaar voor de toekomst. Net als de auto-, de telefoonen bankindustrie worden ook

Nadere informatie

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 Er is de komende jaren een fundamentele verandering van onze energievoorziening nodig om het hoofd te bieden aan de mondiale uitdagingen op energiegebied: de

Nadere informatie

ALGEMENE INFORMATIE SALDEREN SOLAR2020. Uw Specialist in Zonnepaneelsystemen.NL

ALGEMENE INFORMATIE SALDEREN SOLAR2020. Uw Specialist in Zonnepaneelsystemen.NL ALGEMENE INFORMATIE SALDEREN SOLAR2020 Salderingsoverzicht Particulieren Door zelf zonne-energie op te wekken bespaart u op uw energierekening. Uw stroomtarief is opgebouwd uit een kaal leveringstarief,

Nadere informatie

Salderingsoverzicht 18-12-2012

Salderingsoverzicht 18-12-2012 Salderingsoverzicht 18-12-2012 Salderingsoverzicht Particulieren Door zelf zonne-energie op te wekken bespaart u op uw energierekening. Uw stroomtarief is opgebouwd uit een kaal leveringstarief, energiebelasting

Nadere informatie

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Tweede halfjaar 2012

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Tweede halfjaar 2012 Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Tweede halfjaar 2012 Inhoud Inleiding en leeswijzer... 4 1 Tevredenheid en vertrouwen van de consument... 5 2 Tevredenheid over

Nadere informatie

De waarde van stadswarmte. Hoe komt de prijs tot stand?

De waarde van stadswarmte. Hoe komt de prijs tot stand? De waarde van stadswarmte Hoe komt de prijs tot stand? De waarde van stadswarmte 3 Hoe komt de prijs tot stand? De energierekening is voor vrijwel iedereen een belangrijk onderdeel van de maandelijkse

Nadere informatie

Wij brengen energie. Waar mensen licht en warmte nodig hebben

Wij brengen energie. Waar mensen licht en warmte nodig hebben Wij brengen energie Waar mensen licht en warmte nodig hebben Energie in goede banen De beschikbaarheid van energie bepaalt in grote mate hoe we leven: hoe we wonen, werken, produceren en ons verplaatsen.

Nadere informatie

Het energiesysteem verduurzaamt (Bron: ECN, Energie-Nederland en Netbeheer Nederland)

Het energiesysteem verduurzaamt (Bron: ECN, Energie-Nederland en Netbeheer Nederland) Het energiesysteem verduurzaamt (Bron: ECN, Energie-Nederland en Netbeheer Nederland) De energievoorziening gaat veranderen. De energiemarkten zijn sterk in beweging en dat leidt tot onzekerheden. De energiesector

Nadere informatie

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

ENERGIE IN EIGEN HAND

ENERGIE IN EIGEN HAND Zonne-energie voor bedrijven? ENERGIE IN EIGEN HAND De Stichting Beheer Bedrijvenpark Merm, heeft een onderzoek gedaan naar de mogelijkheden voor bedrijven om d.m.v. aanbrengen van zonnepanelen op het

Nadere informatie

Grootschalige PV, stimulansen voor, en vanuit het bedrijfsleven. Marc Kok, directeur Energie Service Noord West

Grootschalige PV, stimulansen voor, en vanuit het bedrijfsleven. Marc Kok, directeur Energie Service Noord West Grootschalige PV, stimulansen voor, en vanuit het bedrijfsleven Marc Kok, directeur Energie Service Noord West Trends:: Stijgende prijzen? foto: epa Duitse zon drukt dagprijs Nederlandse stroom 31-01-2012

Nadere informatie

De rol van TenneT in de transitie naar duurzame energie. Peter Nieuwenhuijse Arnhem, 29 juni 2011

De rol van TenneT in de transitie naar duurzame energie. Peter Nieuwenhuijse Arnhem, 29 juni 2011 De rol van TenneT in de transitie naar duurzame energie Peter Nieuwenhuijse Arnhem, 29 juni 2011 TenneT TSO Elektriciteitstransporteur in Nederland en een deel van Duitsland In Nederland: Alle netten op

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Salderingsoverzicht 2012 Inventarisatie van het beleid omtrent salderen en terugleveren van zonnestroom in de Nederlandse energiemarkt

Salderingsoverzicht 2012 Inventarisatie van het beleid omtrent salderen en terugleveren van zonnestroom in de Nederlandse energiemarkt Salderingsoverzicht 2012 Inventarisatie van het beleid omtrent salderen en terugleveren van zonnestroom in de Nederlandse energiemarkt Stichting Zonne-energie Wageningen Rogier Coenraads Frank Zegers Juli

Nadere informatie

Het Slimme energienet..zx ronde 25 januari 2015

Het Slimme energienet..zx ronde 25 januari 2015 Het Slimme energienet..zx ronde 25 januari 2015 De laatste tijd worden we overspoeld door marketing verhalen over de slimme meter en het slimme energienet. Men stelt dat met de komst van de slimme meter

Nadere informatie

Ga jij ook voor een baan die iedereen energie geeft?

Ga jij ook voor een baan die iedereen energie geeft? Ga jij ook voor een baan die iedereen energie geeft? Netwerkbedrijf Endinet, de werkgever met energie Maar liefst 416.000 klanten in Zuidoost Brabant krijgen via kabels en leidingen van Endinet stroom

Nadere informatie

Duurzame liberalisering in Nederland?

Duurzame liberalisering in Nederland? Duurzame liberalisering in Nederland? Inleiding De afgelopen jaren is de vraag naar groene stroom enorm gestegen. Maar er is in Nederland onvoldoende aanbod aan duurzaam elektriciteitsvermogen zoals windmolens,

Nadere informatie

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

Onderzoek. Wie is de grootste producent van duurzame elektriciteit in Nederland 2012. Auteur: C. J. Arthers, afd. Corporate Responsibility, Essent

Onderzoek. Wie is de grootste producent van duurzame elektriciteit in Nederland 2012. Auteur: C. J. Arthers, afd. Corporate Responsibility, Essent Onderzoek Wie is de grootste producent van duurzame elektriciteit in Nederland 2012 Auteur: C. J. Arthers, afd. Corporate Responsibility, Essent Datum: 9 september 2013 Vragen of reacties kunt u sturen

Nadere informatie

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt. Eerste halfjaar 2013

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt. Eerste halfjaar 2013 Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Eerste halfjaar 2013 Den Haag, november 2013 Samenvatting Meer actieve consumenten Voor het tweede jaar op rij stijgt het aantal

Nadere informatie

ECO Oostermoer in oprichting

ECO Oostermoer in oprichting Samen sterk voor een leefbaar en duurzaam platteland ECO Oostermoer in oprichting Nieuwsbrief 18 juni 2012 Voor u ligt de eerste nieuwsbrief van ECO Oostermoer, waarin wij u nader informeren over de stand

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

STEMMING TTF scoort het best op gemak

STEMMING TTF scoort het best op gemak STEMMING TTF scoort het best op gemak AMSTERDAM (Energeia) - Energeia's stemming behandelt achtereenvolgens de prijsontwikkeling op de markt voor olie, steenkool, CO2-emissierechten, elektriciteit en aardgas,

Nadere informatie

Zonnecoöperatie West-Friesland Burgerinitiatief. 1 september 2014

Zonnecoöperatie West-Friesland Burgerinitiatief. 1 september 2014 Zonnecoöperatie West-Friesland Burgerinitiatief 1 september 2014 Programma: Welkom! Wethouders Wijnne en Nootebos aan het woord Werkgroepleden Presentatie plannen Vragen? Afsluiting: circa 21.30 uur Wethouder

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES HAVO/VWO

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES HAVO/VWO DE ACTIES HAVO/VWO ACTIES RONDE 1 NEDERLANDSE OVERHEID De overheid besluit 500 subsidie te verlenen aan 30.000 woningeigenaren die hun woning isoleren. Dit levert in totaal een afname van 5 -units uitstoot

Nadere informatie

Enexis. De veranderende rol van de netbeheerder. Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis. 12 november 2015

Enexis. De veranderende rol van de netbeheerder. Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis. 12 november 2015 Enexis De veranderende rol van de netbeheerder Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis 12 november 2015 Rol Enexis in de elektriciteitsketen Elektriciteitscentrale voor de opwek van elektriciteit

Nadere informatie

Salderingsoverzicht 2012 - Update november

Salderingsoverzicht 2012 - Update november Salderingsoverzicht 2012 - Update november Inventarisatie van het beleid omtrent salderen en terugleveren van zonnestroom in de Nederlandse energiemarkt Stichting Zonne-energie Wageningen Rogier Coenraads

Nadere informatie

Marktanalyse Powerhouse

Marktanalyse Powerhouse Voorraadtoename neemt af, hoop op hogere prijzen neemt toe. Afgelopen week De afgelopen week zagen we weer forse schommelingen in de olieprijs. De markt wordt omhoog geduwd door hedgefunds die massaal

Nadere informatie

Energiekosten van een huishouden in Nederland

Energiekosten van een huishouden in Nederland Energiekosten van een huishouden in Nederland Veel consumenten hebben problemen om te bepalen hoe hoog hun energiekosten werkelijk zijn en hoe deze te controleren. De nota van het energiebedrijf is niet

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2008 2009 31 374 Wijziging van de Elektriciteitswet 1998 en de Gaswet ter verbetering van de werking van de elektriciteits- en gasmarkt Nr. 35 BRIEF VAN

Nadere informatie

Lancering NVDE Question & Answers

Lancering NVDE Question & Answers Lancering NVDE Question & Answers Q: Waarom is NVDE opgericht? A: Met de oprichting van de NVDE is er nu een brede brancheorganisatie die de slagkracht van de sector zal vergroten. Negen verschillende

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

PERSDOSSIER. Slimme energie voor A1 Bedrijvenpark Deventer

PERSDOSSIER. Slimme energie voor A1 Bedrijvenpark Deventer PERSDOSSIER Slimme energie voor A1 Bedrijvenpark Deventer Inleiding De gemeente Deventer heeft de ambitie een energieneutraal bedrijvenpark te ontwikkelen aan de A1 ten zuiden van Deventer. Op vrijdag

Nadere informatie

GEEN EIGEN DAK, WEL EIGEN ZONNEPANELEN? KOOP NU PANELEN OP ZONSTATION 1. EEN COLLECTIEF ZONNEDAK OP METROSTATION REIGERSBOS

GEEN EIGEN DAK, WEL EIGEN ZONNEPANELEN? KOOP NU PANELEN OP ZONSTATION 1. EEN COLLECTIEF ZONNEDAK OP METROSTATION REIGERSBOS ZONSTATION GEEN EIGEN DAK, WEL EIGEN ZONNEPANELEN? KOOP NU PANELEN OP ZONSTATION 1. EEN COLLECTIEF ZONNEDAK OP METROSTATION REIGERSBOS Amsterdam staat aan de vooravond van een energietransitie. Van vieze

Nadere informatie

Kosten van windenergie wat zijn gevolgen voor de electriciteitsvoorziening?

Kosten van windenergie wat zijn gevolgen voor de electriciteitsvoorziening? 1 Kosten van windenergie wat zijn gevolgen voor de electriciteitsvoorziening? Prof. dr. Machiel Mulder Faculteit Economie en Bedrijfskunde, RUG Economisch Bureau, Autoriteit Consument en Markt 2 e NLVOW

Nadere informatie

KRAAN KÁN DICHT Tweede Kamerfractie februari 2015

KRAAN KÁN DICHT Tweede Kamerfractie februari 2015 DE KRAAN KÁN DICHT Tweede Kamerfractie februari 2015 Er gaat niets boven Groningen. En niets mag boven de veiligheid van de Groningers gaan. Daarom moet de gaskraan dit jaar nog fors dicht. Naar maximaal

Nadere informatie

Duitse brancheclubs maken zich zorgen om trager groeitempo duurzame energie

Duitse brancheclubs maken zich zorgen om trager groeitempo duurzame energie Duitse brancheclubs maken zich zorgen om trager groeitempo duurzame energie 28 mei 2015 Energeia's stemming behandelt achtereenvolgens de prijsontwikkeling op de markt voor olie, steenkool, CO2-emissierechten,

Nadere informatie

Persinformatie. Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen. Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten

Persinformatie. Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen. Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten Persinformatie Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten Mario Mehren: strategie Wintershall blijkt succesvol 2 juni 2015 Michael Sasse Tel. +49 561 301-3301

Nadere informatie

Enorme hallen moeten natuurlijk ook verwarmd of gekoeld worden. Een dergelijke machine zou je wellicht in een boot verwachten

Enorme hallen moeten natuurlijk ook verwarmd of gekoeld worden. Een dergelijke machine zou je wellicht in een boot verwachten Dank dat ik op de eindejaarsbijeenkomst van het Orange Sports Forum mag spreken. Een unieke bijeenkomst waar de sportwereld en het bedrijfsleven samenkomt. Vorige week maandag is bij het IOC-congres in

Nadere informatie

Nederland wordt slimmer met energie

Nederland wordt slimmer met energie Nederland wordt slimmer met energie SPEECH Bert de Vries, plv. Directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging, NEBC 8 juni (uitgesproken door Jaco Stremler (plv. directeur Energie en Duurzaamheid)

Nadere informatie

gemaakt. Hierdoor daalde gas flink donderdag.

gemaakt. Hierdoor daalde gas flink donderdag. 1 Marktprijzen Nu Verandering vorige publicatie Verandering 3 maanden Macro-economie AEX 433.7 0.50% 13.36% USD per $1.13-0.57% -0.04% GBP per 0.79-0.52% 0.49% Olie en kolen Olie (Brent M1) [$/BBL] $48.97

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - November 2015

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - November 2015 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - November 2015 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Marktanalyse Powerhouse

Marktanalyse Powerhouse Tegengestelde berichten op de oliemarkt. Afgelopen week Tegengestelde berichten op de oliemarkt deze week zorgen dat de prijs nauwelijks is veranderd. De topman van Schlumberger (een grote partij voor

Nadere informatie

Duurzame energie. Een wenked perspectief? 2003-2011 G.P.J. Dijkema, TU Delft, TBM, B.Sc Opleiding Technische Bestuurskunde

Duurzame energie. Een wenked perspectief? 2003-2011 G.P.J. Dijkema, TU Delft, TBM, B.Sc Opleiding Technische Bestuurskunde Duurzame energie Een wenked perspectief? Naar een nieuwe Delta Wet Energie Manifest van 6 politieke partijen 16 maart 2010 Ons land kan en moet voor 2050 helemaal overstappen op hernieuwbare energie, zoals

Nadere informatie

Net voor de toekomst. Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl

Net voor de toekomst. Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl Net voor de toekomst Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl CE Delft Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 Energie, Transport en Grondstoffen Economische, technische en beleidsmatige expertise

Nadere informatie

Zonne-energie in Nederland. Presentatie Landbouwers Gemeente Zijpe 28-09-2011

Zonne-energie in Nederland. Presentatie Landbouwers Gemeente Zijpe 28-09-2011 Zonne-energie in Nederland Presentatie Landbouwers Gemeente Zijpe 28-09-2011 Informatie Horizon Opgericht 2009 Veel ervaring in (duurzame) energie ca. 60 jaar Grootaandeelhouder HVC Groep in Alkmaar In

Nadere informatie

Rapport. Datum: 17 februari 2011. Rapportnummer: 2011/055

Rapport. Datum: 17 februari 2011. Rapportnummer: 2011/055 Rapport Rapport betreffende een klacht over het Ministerie van Economische Zaken te Den Haag (thans vallend onder de minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie). Datum: 17 februari 2011 Rapportnummer:

Nadere informatie

Wat betekenen de SDE+, Salderen, en postcoderoos voor de netbeheerder?

Wat betekenen de SDE+, Salderen, en postcoderoos voor de netbeheerder? Wat betekenen de SDE+, Salderen, en postcoderoos voor de netbeheerder? Enexis: Wij brengen energie waar mensen licht en warmte nodig hebben. Enexis: Een rijke historie IJsselmij Frigem EGD Ruil verzorgingsgebied

Nadere informatie

Plaats en datum Ons kenmerk Uw kenmerk Utrecht, 4 mei 2009 Br-secr.179N -

Plaats en datum Ons kenmerk Uw kenmerk Utrecht, 4 mei 2009 Br-secr.179N - Vaste Commissie voor Economische Zaken van de Tweede Kamer der Staten Generaal t.a.v. mevrouw A.J. Timmer, voorzitter Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Plaats en datum Ons kenmerk Uw kenmerk Utrecht, 4 mei

Nadere informatie

Slimme Netten. Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander

Slimme Netten. Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander Slimme Netten Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander Netbeheer Nederland (1) Netbeheer Nederland brancheorganisatie van alle elektriciteit-

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - mei 2012

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - mei 2012 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - mei 2012 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Leeswijzer Tarievencode Elektriciteit

Leeswijzer Tarievencode Elektriciteit Leeswijzer Tarievencode Elektriciteit Doel leeswijzer TarievenCode... 2 Aansluittarieven (hoofdstuk 2 TarievenCode)... 2 2. Twee soorten aansluittarieven... 2 2.. Eenmalig aansluittarief afhankelijk van

Nadere informatie

Ons antwoord op de meest gestelde vragen Zit ik vast aan de slimme meter? Over Oxxio Welkom bij Oxxio! Wanneer start Oxxio met de energielevering?

Ons antwoord op de meest gestelde vragen Zit ik vast aan de slimme meter? Over Oxxio Welkom bij Oxxio! Wanneer start Oxxio met de energielevering? Welkom bij Oxxio! Uw overstap naar Oxxio: een slimme keuze Welkom bij Oxxio. Net als u hebben al vele particuliere en zakelijke klanten inmiddels ontdekt dat overstappen naar Oxxio een slimme keuze is.

Nadere informatie

Naar een duurzame energievoorziening

Naar een duurzame energievoorziening Naar een duurzame energievoorziening De schone taak van aardgas 1 2 We staan voor belangrijke keuzes De wereld staat voor dringende keuzes. Neem het energievraagstuk. De wereldbevolking groeit in korte

Nadere informatie

Wat vraagt de energietransitie in Nederland?

Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Jan Ros Doel/ambitie klimaatbeleid: Vermindering broeikasgasemissies in 2050 met 80 tot 95% ten opzichte van 1990 Tussendoelen voor broeikasgasemissies Geen

Nadere informatie

Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis

Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis Global Energy Assessment Naar Een Duurzame Toekomst samenvatting van de lezing van Wim

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie