Gezinnen in onbalans. Onderzoek naar het bereiken van gezinnen in probleemsituaties. Drs. Marjolein Goderie Dr. Majone Steketee

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Gezinnen in onbalans. Onderzoek naar het bereiken van gezinnen in probleemsituaties. Drs. Marjolein Goderie Dr. Majone Steketee"

Transcriptie

1 Gezinnen in onbalans Onderzoek naar het bereiken van gezinnen in probleemsituaties Drs. Marjolein Goderie Dr. Majone Steketee Tweede druk, januari 2005

2

3 Verwey-Jonker Instituut Inhoud Voorwoord 7 1 Inleiding Aanleiding van het onderzoek Onderzoeksdoelstelling De vraagstelling Aanpak Leeswijzer 12 2 Analytisch kader Inleiding Wat zijn signaalpatronen Opeenstapeling van risicofactoren Kwetsbare positie van gezinnen met kinderen is een multi-dimensionaal fenomeen 19 3

4 3 De gezinnen De weegschaal raakt in onbalans Belemmeringen bij ouders om hulp te zoeken Moeilijk om toe te geven dat er een probleem is Het formuleren van een hulpvraag Onduidelijk voor wie er hulp gezocht wordt Waar wordt in eerste instantie hulp gezocht? Conclusie 33 4 De sociale context: de buurt en sociale omgeving De ene buurt is de andere niet Sociaal-economische problemen Problemen worden wel gezien door de mensen in de buurt Het belang van een sociaal netwerk Conclusie 44 5 De hulpverleners Inleiding Knelpunten in de aansluiting tussen vraag en aanbod Weerstand bij het vragen om hulp Gebrek aan signalering Beperkte mogelijkheden om in contact te komen met mensen Het formuleren van de hulpvraag Onduidelijkheid voor wie en wat hulp gezocht wordt Conclusie 57 6 De afstemming van hulpvraag en hulpaanbod Inleiding Relatie hulpverlener en gezinnen Matching 60 4

5 6.2.2 Heldere communicatie Aansluiten bij de leefwereld van gezinnen Coördinatie, afstemming en continuïteit van de hulpverlening De vraaggerichtheid van de hulpverlening De afstemming van de zorg Continuïteit van de zorg Doorverwijzing Discretionaire ruimte Conclusie 70 7 Conclusies en aanbevelingen Inleiding Hoe zijn signalen en problemen bij de gezinnen te herkennen? Waar en bij wie komen (de signalen vanuit) de gezinnen terecht? De reactie op signalen en geldigheid van kennis Wat is nodig om effectief op de signalen te reageren? 77 Literatuur 81 Samenvatting 83 5

6 6

7 Verwey-Jonker Instituut Voorwoord Steeds vaker staan er verhalen in de krant over gezinnen waarbij men al lange tijd zag aankomen dat het ergens mis zou gaan. Dramatische gebeurtenissen in en rond hoogst problematische gezinnen, die velerlei hulp ontvingen maar waar het toch vreselijk fout liep, roepen de vraag op hoe al die hulp effectiever ingericht kan worden. Telkens als zich dergelijke drama s afspelen, waarbij verschillende hulpverleners betrokken waren, ontstaat een discussie of men de signalen die er waren wel voldoende serieus heeft genomen. Omstanders zoals buren en familie zagen allang aankomen dat het mis zou gaan. Maar wat gaat er mis? Waarom hebben de gezinnen zelf het gevoel dat zij voldoende signalen uitzenden, maar dat deze niet herkend maar juist genegeerd worden? In dit onderzoek hebben we gesproken met een aantal gezinnen en mensen die direct betrokken zijn bij gezinnen die moeilijk te bereiken zijn voor hulpverleners. Vanuit de hulpverleningsinstellingen wordt gezocht naar een betere afstemming, coördinatie en continuïteit van de zorg, waarbij signalen vroegtijdig opgevangen worden. De gezinnen echter willen niet een betere afstemming van alle hulpverlening maar een rigoureuze versimpeling van de benadering van deze gezinnen. De oplossingen die nodig zijn hebben vooral betrekking op de houding en werkwijze van de hulpverleners en de hulpverleningsinstellingen. 7

8 Hierbij willen wij alle mensen die aan het onderzoek hebben meegewerkt bedanken. Met name de gezinnen die ons te woord hebben gestaan en de medewerkers die ons in contact hebben gebracht met de gezinnen. Verder alle hulpverleners die geïnterviewd zijn. Ten slotte de gemeente Roermond en de Provincie Limburg die ons in staat hebben gesteld dit onderzoek uit te voeren. De resultaten van dit onderzoek kunnen een bijdrage leveren aan de discussie en ontwikkelingen die momenteel gaande zijn zoals de gezinscoach en de Wet op de Jeugdzorg. Het rapport biedt hiervoor voldoende materiaal. Majone Steketee Marjolein Goderie 8

9 Verwey-Jonker Instituut 1 Inleiding 1.1 Aanleiding van het onderzoek Dit rapport betreft het verslag van een onderzoek dat door het Verwey-Jonker Instituut is uitgevoerd in opdracht van de Provincie Limburg en de Gemeente Roermond. Het vormt een onderdeel van een groter onderzoek naar de Ketenkwaliteit Jeugdvoorzieningen. Aanleiding voor het onderzoek Ketenkwaliteit Jeugdvoorzieningen is de brand die op 12 juli 2002 in de gemeente Roermond plaatsvond, waarbij zes kinderen om het leven kwamen. Uit een onmiddellijk na de brand ingesteld onderzoek door de inspectie Jeugdhulpverlening en Jeugdbescherming bleek dat in de afstemming tussen afzonderlijk opererende professionals en instanties zaken mis (kunnen) gaan. Het ging daarbij vooral om onderlinge samenwerking en overdracht van informatie over cliënten door instanties die zich met kinderen, jongeren en hun ouders bezighouden. Vervolgens is geconcludeerd dat het wenselijk was een breder onderzoek te laten uitvoeren, waarbij alle instanties en professionals zijn betrokken die een rol spelen in de zorg, hulp en ondersteuning aan kinderen, jongeren en hun ouders in probleemsituaties. In opdracht van de ministeries van VWS, Justitie en OC&W, de provincie Limburg en de gemeente Roermond is het onderzoek naar de kwaliteit van de keten van voorzieningen voor kinderen en gezinnen in probleemsituaties 9

10 uitgevoerd door de Inspecties van Jeugdhulpverlening en Jeugdbescherming, Gezondheidszorg en Onderwijs, en het Verwey-Jonker Instituut. In het onderzoek staan de belangen van kinderen, jongeren en hun ouders centraal. Het onderzoek heeft niet als oogmerk terug te kijken, maar aan de hand van ervaringen in de praktijk op zoek te gaan naar mogelijkheden voor verbetering van de keten van voorzieningen voor kinderen en gezinnen in probleemsituaties. Het brede onderzoek naar Ketenkwaliteit in de Jeugdvoorzieningen bestaat uit de volgende deelonderzoeken 1 : Toetsing van de werking in de praktijk van de keten van voorzieningen voor kinderen en gezinnen in probleemsituaties. Formele regeling, financiering en toezicht (wettelijke analyse). Quick scan signaalpatronen vanuit gezinnen die problemen hebben. 1.2 Onderzoeksdoelstelling Het onderhavige deelonderzoek betreft het vierde onderzoek: de quick scan signaalpatronen vanuit gezinnen met problemen. Doel van dit deelonderzoek is het nagaan of er sprake is van signaalpatronen en zo ja, hoe die signaalpatronen eruit zien. Hierbij is ten eerste nagegaan wat de behoefte is vanuit de vraagzijde. Welke gezinsproblemen ervaren ouders en kinderen zelf? Voor welke problemen hebben zij een beroep gedaan op anderen? Bij wie hebben zij dat gedaan, in welk stadium (wanneer) en op welke wijze? Wat hebben zij daarbij als belemmerend of drempelverhogend ervaren? Hoe zijn signalen van gezinnen die het moeilijk hebben in de praktijk te herkennen? Vervolgens wordt bekeken hoe de keten van welzijnsvoorzieningen (onderling en in relatie tot jeugdzorg en onderwijs) daarmee in de praktijk omgaat. Tot slot doen we aanbevelingen hoe, gezien vanuit het perspectief van cliënten, een aanbod of combinatie van aanbod ontwikkeld kan worden dat effectief op signalen van gezinnen met problemen kan reageren. 1 Gezamenlijk inspectierapport Onderzoek Kwaliteit van de keten deel I: Onderzoek naar de kwaliteit van de keten van voorzieningen voor kinderen en gezinnen in probleemsituaties, en deel II: Methodologische en inhoudelijke verantwoording van het inspectieonderzoek naar de ketenkwaliteit van voorzieningen voor kinderen en gezinnen in probleemsituaties. 10

11 1.3 De vraagstelling In deze analyse gaan we in op vier centrale vragen, namelijk: 1. Hoe zijn de signaalpatronen van gezinnen met problemen in de praktijk te herkennen? 2. Waar en bij wie komen de (eerste) signalen vanuit de gezinnen terecht? 3. Hoe gaan de ontvangers van de (eerste) signalen daarmee om? 4. Wat is nodig om effectief op de signalen te reageren? In de rapportage hebben we als uitgangspunt het perspectief van de gezinnen zelf genomen. Er is bewust voor gekozen om vanuit het oogpunt van de gezinnen te kijken naar hun eigen situatie en wat zij als relevante interventies ervaren om de problemen op te lossen. Het belang hiervan zal duidelijk worden in de volgende paragraaf. Deze waarnemingen worden gespiegeld aan de ervaringen van hulpverleners. 1.4 Aanpak Deze studie is een kwalitatief onderzoek om inzichtelijk te maken op welke wijze gezinnen zelf kenbaar maken welke problemen er volgens hen zijn en op welke wijze deze door de betrokken omgeving en hulpverleners opgepikt worden. Hiertoe zijn er gesprekken geweest met vijf gezinnen en zo mogelijk de hulpverleners of andere betrokkenen bij het gezin. De problemen van de gezinnen zijn zeer divers en ook de diversiteit wat betreft de ernst en duur van de problemen is zeer groot. Hier gaan we later verder op in. Het was niet eenvoudig om gezinnen met problemen op het spoor te komen. Aangezien we niet van deur tot deur een buurt langs konden gaan, was de eerste stap het benaderen van hulpverleners en andere personen met de vraag of zij ons in contact wilden brengen met gezinnen. We hebben hier veel tijd in geïnvesteerd, allereerst om hun vertrouwen te winnen, maar vervolgens ook in vervolgcontacten, omdat zij ons soms weer doorverwezen naar anderen die ons mogelijk met geschikte gezinnen in contact konden brengen. Medewerking verkrijgen van de gezinnen zelf om deel te nemen aan het onderzoek verliep daarentegen vlot. Over het algemeen vonden zij het belangrijk dat dit onderwerp op de agenda van de gemeente staat en hoopten zij dat knelpunten aangepakt zullen worden, zodat andere gezinnen hiervan in de toekomst kunnen profiteren. 11

12 De opdracht was om ons te concentreren op met name gezinnen met jonge kinderen. We hebben open interviews gehouden aan de hand van een itemlijst. De gesprekken hadden een lengte van ruim een uur tot drie uur. Aan de geïnterviewden is toestemming gevraagd om, indien van toepassing, ook de betrokken hulpverleners te interviewen. De casussen die in het onderzoek worden beschreven zijn geanonimiseerd. Om enige herkenbaarheid te voorkomen zijn de verhalen over de gezinnen in deze rapportage niet een letterlijke weergave van de interviews, maar is het oorspronkelijke interviewmateriaal aangevuld met gegevens over andere gezinnen met problemen die ons zijn aangeleverd door buurtmoeders en professionele buurtwerkers. Deze gepresenteerde cases zijn hiermee indicatief voor gezinnen in Roermond die het moeilijk hebben. De interviews zijn zorgvuldig geanalyseerd, waarbij de werkgroep Presentiebenadering als klankbordgroep heeft gefunctioneerd 2. Bij de analyse is gebruikgemaakt van de zogenaamde sensitizing concepts, die uit verschillende onderzoeken en theorieën naar voren komen als het gaat om gezinnen en kinderen in probleemsituaties. 1.5 Leeswijzer In hoofdstuk 2 wordt ingegaan op de begrippen die uit verschillende onderzoeken en theorieën naar voren komen als het gaat om gezinnen en kinderen in probleemsituaties. In hoofdstuk 3 worden de gezinnen beschreven, welke problemen ervaren zij en op welke wijze vragen zij om hulp? In hoofdstuk 4 wordt de sociale context beschreven, welke rol vervult de omgeving als gezinnen in probleemsituaties komen? Hoe pakt het sociaal netwerk van de gezinnen de signalen op en wat doen zij met die signalen? De rol van de hulpverleners en instellingen wordt in 2 In het Verwey-Jonker Instituut is vanaf 2001 de werkgroep Presentie actief, dit betreft een samenwerkingsverband met medewerkers van Actioma. In het project Presentiebenadering wordt nagegaan in hoeverre deze werkwijze, of elementen ervan, toepasbaar en relevant zijn voor de onderzoekmethoden die door het Verwey-Jonker Instituut gehanteerd worden. De presentiebenadering is een theorie, ontwikkeld door Andries Baart (2001), waarin expliciet aandacht wordt besteed aan de vraag hoe professionals c.q. onderzoekers in contact kunnen komen met mensen die minder gemakkelijk bereikbaar zijn. Het belang van nabijheid, inlevings- en afstemmingsvermogen met het ongewone staat in deze benadering voorop. 12

13 13 hoofdstuk 5 besproken. Welke patronen zien de professionals als het gaat om de hulpvragen van moeilijk bereikbare gezinnen? In hoofdstuk 6 wordt de afstemming en coördinatie van de hulp besproken. Waarom lukt het mensen die werkzaam zijn in de hulp- of zorgverlening niet of alleen mondjesmaat om in contact te komen met bepaalde doelgroepen? In het slothoofdstuk trekken we conclusies en gaan we in op de vraag wat het betekent als men daadwerkelijk de hulp wil laten aansluiten op de vragen en behoefte van gezinnen die nu nog niet bereikt worden door de hulpverlening.

14 14

15 Verwey-Jonker Instituut 2 Analytisch kader 2.1 Inleiding Doel van dit deelonderzoek is een verkennend onderzoek te zijn naar de wijze waarop gezinnen signalen geven als zij zich in een problematische situatie bevinden. Zijn daarin patronen te herkennen die door de hulpverleners beter opgepakt kunnen worden en lijdt dat tot eerdere herkenning van gezinnen of kinderen die hulp behoeven? Bij de analyse van de interviews is gebruikgemaakt van zogenaamde sensitizing concepts, die uit verschillende onderzoeken en theorieën naar voren komen als het gaat om gezinnen en kinderen in probleemsituaties. Hierop gaan we in de volgende paragraaf nader in. In de werkgroep Presentie van het Verwey-Jonker Instituut en Actioma, die als klankbordgroep heeft gefunctioneerd bij dit deelonderzoek, is gediscussieerd over wat mogelijke signalen zijn. In het onderzoek is niet alleen gekeken naar wat een signaal is, wat het betekent en wat een bijpassende handeling is, maar tevens is er aandacht voor de cumulatie van problemen die zich veelal op verschillende levensgebieden afspelen. Op welke wijze ontstaan er problemen en wanneer besluiten mensen daadwerkelijk gebruik te maken van hulpverleningsinstellingen? 15

16 2.2 Wat zijn signaalpatronen 3 Hoewel men het in allerlei onderzoeken en in de hulpverleningspraktijk heeft over de signalen en de signalerende functie van bepaalde instellingen, is er geen eenduidig begrip of eenduidige definitie over wat een signaal is. Toch blijkt het begrip signaal cruciaal, ook vanuit het perspectief van de (beoogde) cliënten van instellingen. Uit verschillende onderzoeken (WESP, 2003; Alexander, 2003) naar de ervaringen van jongeren en ouders met hun ervaringen in de hulpverlening blijkt dat zij vinden dat de signalen die zij geven onvoldoende serieus genomen worden door de instellingen. Ook aan signalen van andere instellingen zoals de huisarts, scholen en dergelijke zou volgens de ouders en jongeren meer aandacht besteed moeten in de jeugdzorgketen. Maar wat zijn dan deze signalen? Een signaal staat niet op zichzelf. Als we met mensen in contact staan, krijgen we allerlei signalen. Hoe iemand zich kleedt, zich gedraagt, praat, zijn allemaal signalen. Al deze signalen zeggen iets. Deze signalen hebben een bepaalde betekenis die sterk bepaald wordt door de persoon die het signaal uitzendt en degene die het signaal ontvangt. Veelal zij we ons niet bewust van deze signalen en de betekenis ervan, er zijn immers altijd signalen. Volgens het woordenboek is een signaal een sein. Signalen geven een impliciete opdracht om iets te gaan doen. Als je een signaal ontvangt betekent het meestal dat je iets moet doen of laten. Als de schoolbel gaat, moeten leerlingen naar hun (volgende) klaslokaal gaan. Na een signaal (rood lampje op het dashboard, luchtalarm, oplichtend bord met het opschrift file), vul je de motorolie bij, kruip je in een schuilkelder of verminder je je snelheid. Kortom een signaal is een sein, een teken dat iemand een handeling moet verrichten. In het kader van dit onderzoek wordt met het uitzenden van een signaal door iemand met een probleem bedoeld: een sein met de intentie dat omstanders degene gaan helpen met het probleem waar hij mee zit. Kortom: er wordt een vorm van hulp of een hulpverleningsproces in gang gezet. Signalen in onze cultuur en in de context van het onderzoek worden gekoppeld aan onraad, gevaar, risico. We zijn in het kader van het onderzoek op zoek gegaan naar signalen, die aangeven dat er iets mis is met een kind of een van de andere personen in het gezin waar de kinderen verblijven. De vraag blijft hoe signalen geïnterpreteerd moeten worden. Een signaal betekent dat er iets gebeurt dat 3 Dit hoofdstuk is tot stand gekomen op basis van een notitie van Andries Baart en de discussiebijdrage van de leden van deze werkgroep. 16

17 afwijkt van het normale, maar dat betekent dat men kennis moet hebben van wat normaal is. Als men niet op de hoogte is met de normale gang van zaken, als men de gewoontes niet kent van mensen, dan zijn we niet in staat om het bijzondere waar te nemen en goed te verstaan. Het verschil ten opzichte van het gewone is de context van het signaal. Daarnaast is er sprake van een culturele betekenis van signalen. Wat bij ons een signaal, een teken of symptoom is dat er problemen zijn, hoeft in een andere cultuur deze betekenis niet te hebben. Verder is de notie van belang dat signalen hun signaalwaarde verliezen als ze lange tijd als signaal genegeerd of niet herkend worden. Oftewel, een signaal houdt op een (effectief) signaal te zijn als er geen sensitieve ontvanger is. Probleem is echter dat onbekend is welk signaal naar welke handeling verwijst. Als het stoplicht op rood gaat, is er een duidelijk signaal waarbij iedereen ervan op de hoogte is welke handeling daarbij hoort. Wat betreft de signalen die gezinnen uitzenden is niet altijd bekend of dit signaal bedoeld is om de ander tot handelen te motiveren. Als dat wel het geval is, is het nog onduidelijk wat de signaalgever voor respons of handeling verwacht. Dit vind je terug in het niet-handelen bij vermoedens van kindermishandeling. Mensen willen dat hun handelen gelegitimeerd wordt door de signalen die zij krijgen. Het veelvuldig voorkomen van onverklaarbare blauwe plekken is zo n signaal. In een situatie waarin het van belang is om aan te geven dat je hulp nodig hebt, spelen er allerlei gevoelens een rol die de signalen vertroebelen. Omdat mensen zich schamen, schuldgevoelens hebben, niet willen toegeven dat ze het niet alleen redden, zullen de signalen voor de ontvanger voor wie zij bedoeld zijn niet altijd even helder en eenduidig zijn. Mensen in zo n situatie maken vooral gebruik van het uitzenden van indirecte signalen. Daarom is een bedoeld signaal niet altijd een effectief signaal. Een gegeven dat de interpretatie van signalen nog verder compliceert, is dat bepaalde observaties niet per definitie altijd alarmerende signalen zijn waarop een hulpreactie zou moeten volgen. Om een voorbeeld te geven: wat zijn signalen van kindermishandeling? Meestal zijn bij mishandelde kinderen altijd dezelfde signalen te herkennen, zoals onverklaarbare blauwe plekken en kneuzingen, slechte verzorging (kleding, hygiëne, eten), mentale ontwikkelingsachterstanden, buikpijnklachten, gering gevoel van eigenwaarde, agressief gedrag. Andersom hoeven vergelijkbare signalen niet te betekenen dat kinderen dus mishandeld 17

18 worden. Een kind met buikpijn en agressief gedrag hoeft niet mishandeld of misbruikt te worden. Men moet hier zeer zorgvuldig mee omgaan. Een methode om hier zorgvuldig mee om te gaan is om de interpretatie van het signaal voor te leggen aan de signaalgever. In het geval van vermoedens van kindermishandeling is ook overleg nodig met anderen om tot een juiste interpretatie van signalen te komen. De signaalontvanger dient reflectief om te gaan met zijn interpretatie. Er zitten dus twee kanten aan signalen: wat betekent een signaal en wat is een bijpassende handeling. Of een handeling gewenst is (vanuit de hulpvrager of vanuit de samenleving gezien) en of die handeling passend is, dient getoetst te worden. Kortom dit is een zeer ingewikkeld, om niet te zeggen moeizaam, proces waarin we zo precies mogelijk willen nagaan, wat de signalen zijn die ouders die het moeilijk hebben uitzenden. Wanneer en op welke wijze vragen mensen om hulp? En hoe wordt met deze signalen door de hulpverleners omgegaan? 2.3 Opeenstapeling van risicofactoren Veelal worden allerlei risicofactoren als signalen opgevat. Risicofactoren zijn variabelen die de kans op het ontstaan van problemen verhogen. De veronderstelling is dat als men een goed zicht heeft op de risicofactoren, men problemen kan voorspellen. Maar uit verschillende onderzoeken blijkt dat risicofactoren niet zonder meer als voorspellers van problemen gebruikt kunnen worden. Ten eerste zijn er maar weinig kinderen (10%) die niet te maken hebben met een of meer risicofactoren, zoals alleenstaande ouders, conflictueuze relatie tussen de ouders, gepest worden op school et cetera (Peeters & Woldringh, 1993). Toch gaat het met de meeste kinderen in Nederland redelijk goed, maar 10 tot 15% van de kinderen en adolescenten heeft serieuze ontwikkelingsproblemen (Rispens, e.a., 1996). Risicofactoren op zich zijn geen goede voorspellers van problemen. Echter, verschillen onderzoeken tonen aan dat risicofactoren vooral een negatief effect hebben als ze cumuleren. Uit onderzoek blijkt dat naarmate het aantal problemen en stressfactoren toeneemt de draagkracht van ouders om deze problemen zelf aan te kunnen evenredig afneemt (Hermans, 2002). Elke individuele factor als zodanig heeft slechts een zwak verband met het ontstaan van problemen. Bij de aanwezigheid van twee factoren verviervoudigt de kans op problemen en bij vier of meer factoren vertienvoudigt het voorkomen van psychische of gedragsproblemen (Rutter, in: Hermans e.a., 2002). 18

19 Uit ander onderzoek naar de relatie tussen risicofactoren en kindermishandeling blijkt dat, als er sprake is van meer dan vier stressvolle omstandigheden of gebeurtenissen, in 23% van de gezinnen meer fysieke en sociale onveiligheid voorkomt (Brown, 1998). De invloed van risicofactoren kan gereduceerd worden indien er sprake is van beschermende factoren in de omgeving van het kind. De meest beschermende factor is de sociale steun van ouders (Hermans, In: Home Start International, 2002). Er kan een onderscheid gemaakt worden tussen vier soorten steun: informatief, emotioneel, instrumenteel en toegang tot een netwerk. Vergelijkingen tussen een groep van kinderen die in een omgeving met een hoge risicofactor, zonder beschermende factoren, opgegroeid zijn en een groep van kinderen in een gelijkwaardige omgeving mét sociale steun zoals door de ouders zelf aangegeven, toonden aan dat de resultaten en voordele van de laatste groep waren. De sociale steun werkt als een buffer die een bescherming tegen accumulatie van risicofactoren biedt. 2.4 Kwetsbare positie van gezinnen met kinderen is een multidimensionaal fenomeen Onlangs is er een Europees onderzoek verricht naar gezinnen met jonge kinderen die zich in een sociaal geïsoleerde en kwetsbare positie bevinden (Home Start International, 2002). Duidelijk is dat als gezinnen met jonge kinderen in een geïsoleerde positie terechtkomen, dit een multidimensionaal fenomeen betreft. Meerdere aspecten en factoren maken deel uit van sociale uitsluiting. Indicatoren die in het onderzoek in vier verschillende landen gebruikt zijn om te kijken naar sociale uitsluiting van gezinnen met jonge kinderen bestaan uit een combinatie van objectieve en subjectieve indicatoren. De objectieve indicatoren waren verbonden met zes dimensies te weten: Consumptie-activiteit: indicatoren zijn laag inkomen en/of lage koopkracht. Kapitaal (financieel, cultureel), indicatoren zijn gebrekkige behuizing, gebrek aan basiskennis en bekwaamheden, schulden of beperkte bezittingen. Productie-activiteit: indicatoren zijn gebrek aan betaald werk en/of geen deelname aan een opleiding. Sociale activiteit: indicatoren zijn niemand hebben om op te steunen, beperkte sociale contacten en beperkte deelname aan activiteiten van culturele aard (sport of vrijetijdsactiviteiten); geen veilige omgeving speciaal voor kinderen. 19

20 Openbare diensten; het niet gebruiken van diensten doordat deze niet beschikbaar, ontoegankelijk, onbetaalbaar zijn, of niet aansluiten bij de behoefte en vragen van gebruikers. Subjectieve waarnemingen: deze dimensie geldt voor alle hierboven genoemde dimensies. Subjectieve indicatoren zijn 4 equivalentie (het gevoel niet als een burger met gelijke rechten behandeld te worden); respect en waardering (het gevoel niet gerespecteerd en gewaardeerd te worden); zelfwaardering (een negatieve zelfwaardering, ervaren machteloosheid); vertrouwen (wantrouwen ten opzichte van anderen en van instellingen); gebrek aan controle (ervaren machteloosheid om invloed op zijn/haar toekomst te kunnen uitoefenen). De conclusie van dit Europese project is dat als men gezinnen met jonge kinderen die zich in een geïsoleerde en kwetsbare positie verkeren, zichtbaar wil maken, men rekening moet houden met de hierboven genoemde dimensies. Uit onderzoek naar moeilijk bereikbare gezinnen (Dogan e.a., 2000) blijkt dat moeilijkheden en problemen bijna onlosmakelijk verbonden zijn met de levens van de gezinsleden. Bovendien lijken de stappen die de gezinsleden zetten om de problemen op te lossen, zelden effectief. De moeders geven aan dat zij op eigen kracht niet uit deze negatieve spiraal kunnen komen. Ze beschikken over te weinig hulpbronnen om moeilijkheden op eigen kracht adequaat aan te pakken. Daarbij gaat het zowel om materiële hulpbronnen, als om immateriële, sociaal-culturele en persoonlijke hulpbronnen. De problemen die de gezinnen ondervinden zijn zeer divers en hebben betrekking op de hierboven genoemde dimensies zoals sociaaleconomische zaken, opvoedingsproblemen, sociaal isolement en geen toegang hebben tot de hulpverleningsvoorzieningen. Wat betreft het verzamelen en analyseren van de gegevens zijn de hiervoor beschreven aspecten van het uitzenden en interpreteren van signalen, het voorkomen van risicofactoren en de reikwijdte van de problematiek als sensitizing concepts meegenomen. 4 Zie ook Andries Baart (2002) en Cees Schuyt (2000). 20

21 Verwey-Jonker Instituut 3 De gezinnen 3.1 De weegschaal raakt in onbalans Zoals gezegd zijn de verschillen tussen de gezinnen groot. Wat zij in ieder geval gemeen hebben is dat er op een bepaald moment problemen ontstaan die groter worden of zich opstapelen, waardoor de draagkracht van het gezin aangetast wordt. De draagkracht van het gezin wordt onevenredig belast, omdat de problemen niet daadwerkelijk en effectief opgelost worden. Hierbij past het beeld van een weegschaal, met aan de ene kant de draagkracht van het gezin en aan de andere kant de draaglast. Op de schaal van de draaglast komen steeds meer of steeds zwaardere gewichten en aan de andere schaal gebeurt niets of te weinig, waardoor de weegschaal in onbalans raakt. Door de interviews met gezinnen en personen in hun omgeving hebben we meer informatie gekregen over het proces van in onbalans raken van die weegschaal. Duidelijk is dat er sprake is van een geleidelijk proces waarin de problemen zich langzaam opstapelen en steeds zwaarder en erger worden. Het is dan ook moeilijk om aan te geven waar precies het punt ligt waarop mensen besluiten hulp te gaan vragen. Daar komt bij dat het heel erg lang duurt voordat ouders voor zichzelf toegeven dat het nu echt tijd wordt om hulp te vragen. Een ander punt dat de zaak compliceert, is dat er sprake is van golfbewegingen: na een periode van crisis 21

22 waarin het de ouder(s) allemaal boven het hoofd is gegroeid, komt weer een periode van relatieve rust. De echte crisis is voorbij en het gaat weer wat beter. De druk is even van de ketel, men krijgt weer hoop ( zie je wel, het gaat weer beter ) en de directe noodzaak om hulp te vragen is even weg. Tot na de zoveelste crisis de maat daadwerkelijk vol is en men besluit de stap te zetten om hulp te zoeken. Zie hier een aantal casusbeschrijvingen, waarin dit geleidelijke proces van probleemaccumulatie duidelijk wordt en de beslissing valt hulp te gaan zoeken. Gezin A Een man en een vrouw hebben een huis gekocht in een buurt met oudere mensen en buitenshuis werkende stellen. Ze hebben geen sociale contacten in de buurt, maar dat missen ze in die periode nog niet, omdat ze zelf ook overdag aan het werk zijn. Beiden hebben een drukke baan. Na een paar jaar raakt de vrouw in verwachting van een tweeling. Ze wil heel graag blijven werken na de geboorte van de kinderen. Ze regelt met haar werkgever dat ze na de geboorte een dag in de week minder kan gaan werken. Na een zware bevalling blijkt een van de tweeling niet goed te drinken. De kinderarts kan niets bijzonders vinden en met allerlei instructies ten aanzien van het voeden van het ene kind mogen de kinderen allebei mee naar huis. Beide ouders gaan een periode van doorwaakte nachten tegemoet: twee baby s, waarvan het ene kind erg lastig blijft drinken (voeden duurt langer dan normaal, kind moet steeds gewogen worden) en het andere kind heel veel huilt. Aanvankelijk krijgt de vrouw kraamzorg. Als deze periode voorbij is, heeft zij behoefte aan voortzetting van de hulp. Ze neemt contact op met de huisarts, die vervolgens contact opneemt met de gezinszorg. Het blijkt niet eenvoudig te zijn om een gezinshulp te krijgen via de gezinszorg. Zowel de moeder als de huisarts hebben flink moeten praten en benadrukken dat de moeder echt hulp nodig heeft. Volgens de vrouw wordt de situatie door de gezinszorg heel erg onderschat. Na meerdere gesprekken komt er voor een korte periode hulp, maar die is in tegenstelling tot de behoefte van de ouders uitsluitend gericht op het huishouden, niet op steun bij de verzorging van de kinderen. Gelukkig is er voor beide kinderen een plaats in het kinderdagverblijf, zodat de vrouw na haar zwangerschapsverlof weer aan het werk kan. Na een aantal weken wordt duidelijk dat er ook iets aan de hand is met het andere kind, maar onduidelijk is wat er precies aan de hand is. Het wordt een uiterst zware periode voor de vrouw: het hervatten van haar werk en na het werk de zorg voor haar twee kinderen waar het niet goed mee gaat. Het slecht etende kind weigert af en toe helemaal om te eten. Ze kan nauwelijks een beroep doen op haar man, die s avonds pas heel laat en doodvermoeid thuiskomt. Zelf heeft ze het gevoel dat ze nauwelijks meer de tijd heeft om te slapen en een beetje tot rust te komen. De kinderen worden gezien door de kinderarts, de huisarts en de arts van het consultatiebureau. Geen van drieën heeft een idee wat er met de kinderen aan de hand is. Er wordt van alles uitgeprobeerd, zoals babymassage, chiropractie, reiki, homeopathie en kynesiologie en er vinden zowel 22

Gezinnen in onbalans

Gezinnen in onbalans Verwey-Jonker Instituut Drs. Marjolein Goderie Dr. Majone Steketee Gezinnen in onbalans Onderzoek naar het bereiken van gezinnen in probleemsituaties SAMENVATTING November 2003 Verwey-Jonker Instituut

Nadere informatie

Vallende hoekstenen. Drie jaar geleden stak in Roermond J E U G D Z O R G

Vallende hoekstenen. Drie jaar geleden stak in Roermond J E U G D Z O R G J E U G D Z O R G Vallende hoekstenen Steeds vaker staan er verhalen in de krant over dramatische gebeurtenissen in problematische gezinnen. Telkens als zich een dergelijke tragedie afspeelt ontstaat de

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag?

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Publieksversie Ga zo veel mogelijk door met uw normale dagelijkse activiteiten. Dat geeft u het gevoel dat u de baas bent over de situatie. Dit is ook

Nadere informatie

Geweld in huis raakt kinderen. Informatie en advies voor ouders. huiselijkgeweldwb.nl 0900 126 26 26. 5 cent per minuut

Geweld in huis raakt kinderen. Informatie en advies voor ouders. huiselijkgeweldwb.nl 0900 126 26 26. 5 cent per minuut Geweld in huis raakt kinderen Informatie en advies voor ouders Grafisch ontwerp: Ontwerpstudio 2 MAAL EE Bij huiselijk geweld tussen (ex-)partners worden kinderen vaak over het hoofd gezien. Toch hebben

Nadere informatie

Handvatten voor het omgaan met zelfbeschadiging

Handvatten voor het omgaan met zelfbeschadiging Handvatten voor het omgaan met zelfbeschadiging Als iemand in jouw omgeving zichzelf beschadigt is dat erg ingrijpend. Het kan allerlei emoties oproepen. Je bent misschien erg verdrietig, boos of je voelt

Nadere informatie

Terrorisme en dan verder

Terrorisme en dan verder Terrorisme en dan verder Hoe kunt u omgaan met de gevolgen van een aanslag? - Ga zo veel mogelijk door met uw normale dagelijkse activiteiten. Dat geeft u het gevoel dat u de baas bent over de situatie.

Nadere informatie

Signaleren: kinderen die getuige zijn van huiselijk geweld. huiselijkgeweldwb.nl. 0900 126 26 26 5 cent per minuut

Signaleren: kinderen die getuige zijn van huiselijk geweld. huiselijkgeweldwb.nl. 0900 126 26 26 5 cent per minuut Signaleren: kinderen die getuige zijn van huiselijk geweld huiselijkgeweldwb.nl 0900 126 26 26 Signaleren: kinderen die getuige zijn van huiselijk geweld Kinderen die getuige zijn van geweld tussen hun

Nadere informatie

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Zorgen en vragen 1 Gezinsinterventie 2 Tien praktische

Nadere informatie

Directe Hulp bij Huiselijk. U staat er niet alleen voor!

Directe Hulp bij Huiselijk. U staat er niet alleen voor! Directe Hulp bij Huiselijk Geweld U staat er niet alleen voor! U krijgt hulp Wat nu? U bent in contact geweest met de politie of u heeft zelf om hulp gevraagd. Daarom krijgt u nu Directe Hulp bij Huiselijk

Nadere informatie

Als opvoeden een probleem is

Als opvoeden een probleem is Als opvoeden een probleem is Inhoud 3 > Als opvoeden een probleem is 3 > De Raad voor de Kinderbescherming 4 > Maakt u zich zorgen over een kind? 5 > Opvoedingsproblemen 6 > De rol van de Raad 10 > Maatregelen

Nadere informatie

Als opvoeden een probleem is

Als opvoeden een probleem is Als opvoeden een probleem is Inhoud 3 > Als opvoeden een probleem is 3 > De Raad voor de Kinderbescherming 4 > Maakt u zich zorgen over een kind? 5 > Opvoedingsproblemen 6 > De rol van de Raad 10 > Maatregelen

Nadere informatie

KINDERGENEESKUNDE. Pedagogische begeleiding van uw kind in het ziekenhuis

KINDERGENEESKUNDE. Pedagogische begeleiding van uw kind in het ziekenhuis KINDERGENEESKUNDE Pedagogisch team Pedagogische begeleiding van uw kind in het ziekenhuis Inleiding De kinderafdeling en de kinderpoli in het Laurentius ziekenhuis beschikken over een pedagogisch team.

Nadere informatie

Opvoeden in andere culturen

Opvoeden in andere culturen Opvoeden in andere culturen Bevorderen en versterken: competenties vergroten Een betere leven DVD 1 Bevolkingsgroepen aantal Allochtoon3.287.706 Autochtoon13.198.081 Europese Unie (exclusief autochtoon)877.552

Nadere informatie

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling 8 tips voor een goed gesprek met je leerling Edith Geurts voor Tijdschrift Kindermishandeling Het kan zijn dat je als leerkracht vermoedt dat een kind thuis in de knel zit. Bijvoorbeeld doordat je signalen

Nadere informatie

Als opvoeden een probleem is

Als opvoeden een probleem is Als opvoeden een probleem is Inhoud 3 > Als opvoeden een probleem is 3 > De Raad voor de Kinderbescherming 4 > Maakt u zich zorgen over een kind? 5 > Opvoedingsproblemen 6 > De rol van de Raad 10 > Maatregelen

Nadere informatie

NIET ZWIJGEN HOREN, ZIEN, DEEL 1. Onderzoek naar de kwaliteit van de keten van voorzieningen voor kinderen en gezinnen in probleemsituaties

NIET ZWIJGEN HOREN, ZIEN, DEEL 1. Onderzoek naar de kwaliteit van de keten van voorzieningen voor kinderen en gezinnen in probleemsituaties HOREN, ZIEN, NIET ZWIJGEN DEEL 1 Onderzoek naar de kwaliteit van de keten van voorzieningen voor kinderen en gezinnen in probleemsituaties Horen, zien, niet zwijgen Deel I Onderzoek naar de kwaliteit van

Nadere informatie

Alleenstaande opvoeders steunen elkaar

Alleenstaande opvoeders steunen elkaar Alleenstaande opvoeders steunen elkaar Riny Koersen, orthopedagoge, Community Support Het aantal alleenstaande ouders in Nederland blijft toenemen. Opvoeden en grootbrengen in één hand. In de Gemeente

Nadere informatie

Combipoli Psychiatrie/Kinder- en Jeugdpsychiatrie

Combipoli Psychiatrie/Kinder- en Jeugdpsychiatrie Sophia Kinderziekenhuis U bent doorverwezen naar de combipoli Psychiatrie/Kinder- en Jeugdpsychiatrie om te onderzoeken of u extra hulp kunt gebruiken bij de omgang met uw kind. In deze folder leest u

Nadere informatie

waardering Zwolle Jonge mantelzorgers (jonger dan 18 jaar) zijn in de onderzoeken van de gemeente niet meegenomen,

waardering Zwolle Jonge mantelzorgers (jonger dan 18 jaar) zijn in de onderzoeken van de gemeente niet meegenomen, Zwolle Rapportage Mantelzorg in beeld Resultaten uit onderzoeken onder mantelzorgers 2012 en 2014 De gemeente Zwolle wil de positie van de mantelzorger versterken en hun taak verlichten. Met de komst van

Nadere informatie

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen Tekst: Aziza Sbiti & Cha-Hsuan Liu Colofon: Deze brochure is totstandgekomen met hulp van het Inspraak Orgaan Chinezen. De inhoud

Nadere informatie

Geweld in huis raakt kinderen. Informatie en advies voor ouders

Geweld in huis raakt kinderen. Informatie en advies voor ouders Geweld in huis raakt kinderen Informatie en advies voor ouders Bij huiselijk geweld tussen (ex) partners worden KINDEREN vaak over het hoofd gezien. Toch hebben zij meer in de gaten dan u denkt. Dit kan

Nadere informatie

Vragenlijsten diepte-interviews

Vragenlijsten diepte-interviews Interview guides Vragenlijsten diepte-interviews Prepartum interview Inleiding Hoe gaat het met u en met uw zwangerschap 1. Zwangerschap en voorbereiding op de bevalling Hoe is uw gezondheid (fysiek, mentaal)

Nadere informatie

Informatie en advies voor ouders

Informatie en advies voor ouders Geweld in huis raakt kinderen Informatie en advies voor ouders 1 2 Wist u dat de gevolgen van het zien of horen van geweld in het gezin net zo groot zijn als zelf geslagen worden? Ook als het geweld gestopt

Nadere informatie

Informatiesite voor ondersteuning aan ouders met een verstandelijke beperking

Informatiesite voor ondersteuning aan ouders met een verstandelijke beperking - Website van VILANS i.s.m. VU Amsterdam en Werkgezelschap Ouderschap en kinderwens. (www.watwerktvoorouders.nl). Informatiesite voor ondersteuning aan ouders met een verstandelijke beperking Welkom Lopen

Nadere informatie

Centrum voor Psychotherapie

Centrum voor Psychotherapie Centrum voor Psychotherapie Je zit al een langere tijd niet goed in je vel. Op steeds dezelfde punten in je leven loop je vast. Je hebt al geprobeerd te veranderen. Waarschijnlijk heb je ook al behandelingen

Nadere informatie

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl n Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid We slapen gemiddeld zo n zeven tot acht uur per nacht. Dat

Nadere informatie

Hoofdstuk 1. namelijk afschuwelijke dingen! Daders zijn soms zo creatief en geslepen, daar kunnen we ons maar amper een voorstelling bij maken.

Hoofdstuk 1. namelijk afschuwelijke dingen! Daders zijn soms zo creatief en geslepen, daar kunnen we ons maar amper een voorstelling bij maken. Hoofdstuk 1 Het beestje bij de naam Wat gebeurt er precies? In dit hoofdstuk wil ik graag stilstaan bij geweld en misbruik en wat het precies is. We hebben hier allemaal onze eigen ideeën over. Schelden,

Nadere informatie

Alvast bedankt voor het invullen!

Alvast bedankt voor het invullen! Deze vragenlijst gaat over jongeren die steun of hulp geven aan een familielid. Wij zijn erg benieuwd hoeveel jongeren er binnen onze school steun of hulp geven en hoe zij dit ervaren. De vragenlijst is

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen Bij u of uw familielid is een depressie vastgesteld. Hoewel relatief veel ouderen last hebben van depressieve klachten, worden deze niet altijd als zodanig herkend. In deze folder

Nadere informatie

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN Blijf kalm; Verzeker je ervan dat je de juiste persoon aan de lijn hebt; Zeg duidelijk wie je bent en wat je functie is; Leg uit waarom je belt; Geef duidelijke en nauwkeurige informatie en vertel hoe

Nadere informatie

Adviesrapport Decentralisatie Jeugdzorg Wageningen 2013

Adviesrapport Decentralisatie Jeugdzorg Wageningen 2013 Adviesrapport Decentralisatie Jeugdzorg Wageningen 2013 Jongerenraad Wageningen Adviesnr. : 1 Datum : 29-05-2013 Colofon De Jongerenraad, een adviesorgaan van de gemeente Wageningen, is geïnstalleerd in

Nadere informatie

Huiselijk geweld. Casus 1:

Huiselijk geweld. Casus 1: Huiselijk geweld Casus 1: Jonge vrouw, 32 jaar, meldt zich bij de huisarts. Ze is getrouwd en de man van deze vrouw is ook uw cliënt. Ze hebben 3 kinderen van 6-3 en 1 jaar. Ze heeft duidelijke zichtbare

Nadere informatie

Doorbreken cirkel van geweld! Hoe kunnen we een duurzame veilige situatie thuis creëren?

Doorbreken cirkel van geweld! Hoe kunnen we een duurzame veilige situatie thuis creëren? Doorbreken cirkel van geweld! Hoe kunnen we een duurzame veilige situatie thuis creëren? Effectonderzoek naar de aanpak huiselijk geweld in de G4 Majone Steketee Katinka Lünnemann Bas Tierolf Belangrijkste

Nadere informatie

Literatuur 145. Het Nederlands Jeugdinstituut: kennis over jeugd en opvoeding 173

Literatuur 145. Het Nederlands Jeugdinstituut: kennis over jeugd en opvoeding 173 Inhoud Inleiding 7 Deel 1: Theorie 1. Kindermishandeling in het kort 13 1.1 Inleiding 13 1.2 Aard en omvang 13 1.3 Het ontstaan van mishandeling en verwaarlozing 18 1.4 Gevolgen van kindermishandeling

Nadere informatie

6. Nazorg en monitoring

6. Nazorg en monitoring 6. Nazorg en monitoring 59 Voor de trainer De nadruk van de vorige gedeelten lag vooral op het herkennen van hersenletsel en bevatten basisinformatie over de oorzaken en gevolgen. Belangrijk aandachtspunt

Nadere informatie

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo. Relaties HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.org Relaties kunnen een belangrijke rol spelen bij het omgaan

Nadere informatie

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen +

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen + > vooruitkomen + Hulp na seksueel misbruik JEUGDIGEN Heb jij seksueel misbruik meegemaakt of iemand in jouw gezin, dan kan daarover praten helpen. Het kan voor jou erg verwarrend zijn hierover te praten,

Nadere informatie

De mantelzorg DER LIEFDE

De mantelzorg DER LIEFDE De mantelzorg DER LIEFDE Ongeveer 3,5 miljoen Nederlanders zorgen onbetaald en langdurig voor een chronisch zieke, gehandicapte of hulpbehoevende partner of familielid. Ook op de HAN zijn veel medewerkers

Nadere informatie

AWBZ zorg bij Bureau Jeugdzorg (BJz)

AWBZ zorg bij Bureau Jeugdzorg (BJz) AWBZ zorg bij Bureau Jeugdzorg (BJz) Waar gaan we het over hebben? Wie ben ik en waarom deze presentatie? Algemeen: beleidsregels en doelgroep Welke zorg valt voor onze doelgroep onder de AWBZ? Hoe wordt

Nadere informatie

Ouders met een verstandelijke beperking

Ouders met een verstandelijke beperking Ouders met een verstandelijke beperking Conclusies en aanbevelingen In deze studie is eerst in de literatuur nagegaan welke factoren beschermend dan wel belemmerend zijn in de opvoedingssituatie van mensen

Nadere informatie

De Werkwijze. van de William Schrikker. Jeugdbescherming. bij een Voogdijmaatregel

De Werkwijze. van de William Schrikker. Jeugdbescherming. bij een Voogdijmaatregel De Werkwijze Illustrations Dick Bruna Copyright Mercis bv. 1990 van de William Schrikker Jeugdbescherming bij een Voogdijmaatregel 0208 WSS voogdijmaatregel binn:01/05 WSS-broch. voogd. binn 28-02-2008

Nadere informatie

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster [PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster! Hoofdzaken Ster Copyright EffectenSter BV 2014 Hoofdzaken Ster SOCIALE VAARDIGHEDEN VERSLAVING DOELEN EN MOTIVATIE 10 9 8 10 9 8 7 6 4 3 2 1 7 6 4 3 2 1 10 9

Nadere informatie

Psychisch of Psychiatrie? 12-06-2012

Psychisch of Psychiatrie? 12-06-2012 Wat is een psychische stoornis? Een psychische stoornis is een patroon van denken, voelen en gedrag dat binnen de geldende cultuur ongebruikelijk is. Het patroon veroorzaakt last bij de persoon zelf en/of

Nadere informatie

Kent u de sport- en cultuurregeling?

Kent u de sport- en cultuurregeling? Kent u de sport- en cultuurregeling? Conclusies en aanbevelingen Rekenkamercommissie Teylingen Onderzoek naar sport- en cultuurregeling Datum: 10 mei 2016 Pictogrammen: www.sclera.be 1 Inleiding De rekenkamercommissie

Nadere informatie

ISW VAKCOLLEGE HOGE WOERD. Anti-Pestprotocol

ISW VAKCOLLEGE HOGE WOERD. Anti-Pestprotocol ISW VAKCOLLEGE HOGE WOERD Anti-Pestprotocol Pesten Er is sprake van pesten wanneer een of meerdere leerlingen herhaaldelijk en langdurig negatief gedrag richten tegen een andere leerling. Een vereiste

Nadere informatie

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte.

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte. Een chronische en progressieve aandoening zoals multiple sclerose (MS) heeft vaak grote consequenties voor het leven van patiënten en hun intieme partners. Naast het omgaan met de fysieke beperkingen van

Nadere informatie

Boek en workshop over het verlies van een broer of zus. Een broertje dood. Door Corine van Zuthem

Boek en workshop over het verlies van een broer of zus. Een broertje dood. Door Corine van Zuthem Het overlijden van een broer of zus is een ingrijpende gebeurtenis. Toch wordt het onderwerp in de rouwliteratuur doodgezwegen. Tot verbazing van Minke Weggemans. De pastoraal therapeute schreef er daarom

Nadere informatie

VERTROUWENSPERSOON. z.v.v. Blauw Wit 66

VERTROUWENSPERSOON. z.v.v. Blauw Wit 66 VERTROUWENSPERSOON z.v.v. Blauw Wit 66 Februari 2015 1 Inhoud 1. Doel en aanpak pag. 3 2. Regelement vertrouwenspersoon pag. 5 Vastgesteld door het bestuur d.d. 2 februari 2015 - Holten 2 De vertrouwenspersoon

Nadere informatie

Gebruikersgids jeugdigen met een licht verstandelijke beperking. Algemene informatie Informatie per zorgzwaartepakket (ZZP)

Gebruikersgids jeugdigen met een licht verstandelijke beperking. Algemene informatie Informatie per zorgzwaartepakket (ZZP) Gebruikersgids jeugdigen met een licht verstandelijke beperking Algemene informatie Informatie per zorgzwaartepakket (ZZP) Inhoud Samenvatting 3 Over welke problemen gaat het? 3 Voorbeelden 3 Welke hulp

Nadere informatie

Hoe denken Zeeuwse jongeren en ouders over alcoholgebruik door jongeren? Onderzoek GGD Zeeland maart 2011

Hoe denken Zeeuwse jongeren en ouders over alcoholgebruik door jongeren? Onderzoek GGD Zeeland maart 2011 Hoe denken Zeeuwse jongeren en ouders over alcoholgebruik door jongeren? Onderzoek GGD Zeeland maart 2011 Zeeuwse jongeren en alcohol In 2010 is de Zeeuwse campagne Laat ze niet (ver)zuipen! van start

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding 7. Deel 1

Inhoud. Inleiding 7. Deel 1 Inhoud Inleiding 7 Deel 1 1 Niet-functionerende ouders 15 2 Het ongewenste kind 21 3 Dominante ouders 27 4 Parentificatie 35 5 Symbiotische ouders 41 6 Emotionele mishandeling 49 7 Lichamelijke mishandeling

Nadere informatie

Gefeliciteerd. De allerbelangrijkste regel als we het hebben over kinderen en honden is:

Gefeliciteerd. De allerbelangrijkste regel als we het hebben over kinderen en honden is: Gefeliciteerd. Je bent zwanger en je hebt één of meerdere honden. Het wordt jullie eerste kind. Je bent net bij de verloskundige geweest, het gaat goed met je kindje, en je hebt deze folder meegekregen.

Nadere informatie

Presentatie Tranzo Zorgsalon 29 november 2012 Christine Kliphuis

Presentatie Tranzo Zorgsalon 29 november 2012 Christine Kliphuis Presentatie Tranzo Zorgsalon 29 november 2012 Christine Kliphuis Geachte dames en heren, Zelfredzaamheid is een mooi en positief begrip. Immers, elk kind wil dingen zelf leren doen, jezelf kunnen redden

Nadere informatie

Gespecialiseerde thuisbegeleiding

Gespecialiseerde thuisbegeleiding Gespecialiseerde thuisbegeleiding Als u ondersteuning nodig heeft om uw leven weer in goede banen te leiden, kunt u rekenen op de gespecialiseerde thuisbegeleiding van Savant Zorg. Als problemen uw leven

Nadere informatie

stemmen van ouders Of zoals een moeder het formuleerde: Hoe meer uitleg, hoe meer je iets verstaat. Hoe meer je begrijpt, hoe beter je kan meewerken.

stemmen van ouders Of zoals een moeder het formuleerde: Hoe meer uitleg, hoe meer je iets verstaat. Hoe meer je begrijpt, hoe beter je kan meewerken. stemmen van ouders Luisteren is meer dan woorden uitspreken of woorden horen. Luisteren is begrijpen en is ook nagaan of de zaken duidelijk zijn. Stap voor stap overlopen tot de hulpverlener weet dat de

Nadere informatie

Depressie tijdens de zwangerschap uit de taboesfeer

Depressie tijdens de zwangerschap uit de taboesfeer Depressie tijdens de zwangerschap uit de taboesfeer Depressie en angstklachten tijdens de zwangerschap komen regelmatig voor. Toch wordt dit onderwerp nog vaak als taboe ervaren en is niet duidelijk welke

Nadere informatie

EIGEN BLOED Over moeders die hun kind afstaan ter adoptie

EIGEN BLOED Over moeders die hun kind afstaan ter adoptie EIGEN BLOED Ik zie het koppie al, zegt de huisarts tegen de dertienjarige Henny Paniek Ze kwam bij hem vanwege buikpijn Dan gaat alles razendsnel Met een ambulance wordt Henny naar het ziekenhuis gebracht

Nadere informatie

Opvoeden na partner geweld Trees Pels Katinka Lunneman Jodi Mak Susanne Tan Meta Flikweert Marjolijn Distelbrin Majone Steketee

Opvoeden na partner geweld Trees Pels Katinka Lunneman Jodi Mak Susanne Tan Meta Flikweert Marjolijn Distelbrin Majone Steketee Opvoeden na partner geweld Trees Pels Katinka Lunneman Jodi Mak Susanne Tan Meta Flikweert Marjolijn Distelbrin Majone Steketee Financiers: Gemeente Rotterdam Gemeente Amsterdam Gemeente Utrecht Gemeente

Nadere informatie

Families onder druk. Huiselijk geweld binnen Marokkaanse en Turkse gezinnen. Drs. Ibrahim Yerden. Probleemstelling

Families onder druk. Huiselijk geweld binnen Marokkaanse en Turkse gezinnen. Drs. Ibrahim Yerden. Probleemstelling Families onder druk Huiselijk geweld binnen Marokkaanse en Turkse gezinnen Drs. Ibrahim Yerden Probleemstelling Hoe gaan Marokkaanse en Turkse gezinsleden, zowel slachtoffers als plegers om met huiselijk

Nadere informatie

De Budget Ster: omgaan met je schulden

De Budget Ster: omgaan met je schulden De Budget Ster: omgaan met je schulden Budget Ster Copyright EffectenSter BV 2014 Budget Ster MOTIVATIE EN VERANTWOORDELIJKHEID STRESS DOOR SCHULDEN BASISVAARDIGHEDEN STABILITEIT FINANCIEEL ADMINISTRATIEVE

Nadere informatie

Depressie. Meer dan een somber gevoel. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie

Depressie. Meer dan een somber gevoel. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie ggz voor doven & slechthorenden Depressie Meer dan een somber gevoel Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie Herkent u dit? Iedereen is wel eens somber of treurig.

Nadere informatie

VERWERKING NA EEN INGRIJPENDE GEBEURTENIS 1

VERWERKING NA EEN INGRIJPENDE GEBEURTENIS 1 SOCIAAL WERK VERWERKING NA EEN INGRIJPENDE GEBEURTENIS 1 U bent recent betrokken geweest bij een gebeurtenis waarbij u geconfronteerd werd met een aantal ingrijpende ervaringen. Met deze korte informatie

Nadere informatie

ALLES DUBBEL. Survivalgids. voor startende tweelingmama s. Denise Hilhorst

ALLES DUBBEL. Survivalgids. voor startende tweelingmama s. Denise Hilhorst Voorproefje ALLES DUBBEL Survivalgids voor startende tweelingmama s Denise Hilhorst Inhoud Dubbel van start 7 Dubbel ervaren 8 Dubbel zwanger 10 Dubbel voorbereiden 19 Dubbel bevallen 25 Dubbel voeden

Nadere informatie

Wat te doen bij kindermishandeling en/of huiselijk geweld

Wat te doen bij kindermishandeling en/of huiselijk geweld Wat te doen bij kindermishandeling en/of huiselijk geweld Als er binnen Stad & Esch een vermoeden bestaat van kindermishandeling en/of huiselijk geweld, dan zal Stad & Esch handelen in de volgende stappen:

Nadere informatie

Behandeling chronische pijn en vermoeidheid bij tieners

Behandeling chronische pijn en vermoeidheid bij tieners Behandeling chronische pijn en vermoeidheid bij tieners Afdeling revalidatie mca.nl Inhoudsopgave Wat is chronische pijn en vermoeidheid? 3 Chronische pijn en vermoeidheid bij tieners 4 Rustig aan of toch

Nadere informatie

Netwerk Ouderenzorg Regio Noord

Netwerk Ouderenzorg Regio Noord Netwerk Ouderenzorg Regio Noord Vragenlijst Behoefte als kompas, de oudere aan het roer Deze vragenlijst bestaat vragen naar uw algemene situatie, lichamelijke en geestelijke gezondheid, omgang met gezondheid

Nadere informatie

SPOEDEISENDE ZORG INFORMATIE VOOR JONGEREN 1 SPOEDEISENDE ZORG

SPOEDEISENDE ZORG INFORMATIE VOOR JONGEREN 1 SPOEDEISENDE ZORG SPOEDEISENDE ZORG INFORMATIE VOOR JONGEREN 1 SPOEDEISENDE ZORG 2 SPOEDEISENDE ZORG CRISIS THUIS? DIRECT HULP NODIG? Voor jongeren die nog géén hulp hebben van Jeugdbescherming Gelderland Crisis Heb je

Nadere informatie

24 uurshulp. Met Cardea kun je verder!

24 uurshulp. Met Cardea kun je verder! 24 uurshulp Met Cardea kun je verder! Met Cardea kun je verder! 24 UURSHULP De meeste kinderen en jongeren wonen thuis bij hun ouders totdat ze op zichzelf gaan wonen. Toch kunnen er omstandigheden zijn,

Nadere informatie

Informatie en advies voor ouders

Informatie en advies voor ouders Geweld in huis raakt kinderen Informatie en advies voor ouders 1 Wist u dat de gevolgen van het zien of horen van huiselijk geweld net zo groot zijn als zelf geslagen worden? Ook als het geweld gestopt

Nadere informatie

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline ggz voor doven & slechthorenden Borderline Als gevoelens en gedrag snel veranderen Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline Herkent u dit? Bij iedereen gaat wel

Nadere informatie

Patiënteninformatiedossier (PID) (Non) Hodgkin. onderdeel ZIEKTEBELEVING. (NON) HODGKIN Ziektebeleving

Patiënteninformatiedossier (PID) (Non) Hodgkin. onderdeel ZIEKTEBELEVING. (NON) HODGKIN Ziektebeleving Patiënteninformatiedossier (PID) (Non) Hodgkin onderdeel ZIEKTEBELEVING (NON) HODGKIN Inhoud... 3 Emoties... 4 Omgaan met de ziekte... 4 Praten over uw gevoelens... 5 Uw gedachten opschrijven... 5 Andere

Nadere informatie

Samenvatting Onderzoek InVerbindingThuis

Samenvatting Onderzoek InVerbindingThuis Samenvatting Onderzoek InVerbindingThuis Door: Inge Razenberg en Annemarieke Blom Februari 2015 - Onderzoek - Labyrinth Onderzoek & Advies InVerbindingThuis werkt samen met de JIM Jongeren waarbij een

Nadere informatie

Zelfbeschadiging; wat kun jij doen om te helpen?

Zelfbeschadiging; wat kun jij doen om te helpen? Zelfbeschadiging; wat kun jij doen om te helpen? Familie of naaste zijn van iemand die zichzelf beschadigt kan erg moeilijk zijn. Iemand van wie je houdt doet zichzelf pijn en het lijkt alsof je niks kunt

Nadere informatie

Ouderen. Vrijwilligers en studenten tegen ouderenmishandeling. Stichting

Ouderen. Vrijwilligers en studenten tegen ouderenmishandeling. Stichting Vrijwilligers en studenten tegen ouderenmishandeling Stichting Definitie ouderenmishandeling Al het handelen of nalaten van handelen jegens (geheel of gedeeltelijk) afhankelijke ouderen, door diegene(n)

Nadere informatie

Emoties, wat is het signaal?

Emoties, wat is het signaal? Emoties, wat is het signaal? Over interpretatie en actieplan dr Frits Winter Functie van Emoties Katalysator, motor achter gedrag Geen emoties, geen betrokkenheid, geen relaties Te veel emoties, te veel

Nadere informatie

bespreekbaar stellen en ontrafelen van geweld 1

bespreekbaar stellen en ontrafelen van geweld 1 Datum: 31/10/2013 Auteur: Kris De Groof Versie: def Herkomst: Methodisch kader Aan de Slag Doel: Bestemming: Handelingskader 1712 bespreekbaar stellen en ontrafelen van geweld 1 1. Mogelijke introductie

Nadere informatie

TKM Online, april 2012

TKM Online, april 2012 TKM- enquête onder ruim 1.400 professionals Het zwarte gat na een melding Marie-José Linders voor Tijdschrift Kindermishandeling 'Je ziet niet hoe het verder gaat met een kind. Wat gebeurt er? Wat doen

Nadere informatie

Hersenschudding Volwassenen en kinderen > 6 jaar. Afdeling Spoedeisende Hulp

Hersenschudding Volwassenen en kinderen > 6 jaar. Afdeling Spoedeisende Hulp 00 Hersenschudding Volwassenen en kinderen > 6 jaar Afdeling Spoedeisende Hulp U of een van uw naasten heeft een hersenschudding opgelopen door een ongeluk of plotselinge beweging van het hoofd. Dit wordt

Nadere informatie

Wat doet NIM Maatschappelijk Werk?

Wat doet NIM Maatschappelijk Werk? Wat doet NIM Maatschappelijk Werk? Hulp, informatie en advies voor iedereen die het nodig heeft Bij NIM Maatschappelijk Werk kan iedereen die het nodig heeft (in Nijmegen en de regio) aankloppen voor gratis

Nadere informatie

Als opvoeden een probleem is

Als opvoeden een probleem is Als opvoeden een probleem is Inhoud 3 > Als opvoeden een probleem is 3 > De Raad voor de Kinderbescherming 5 > Maakt u zich zorgen over een kind? 6 > De rol van de Raad 10 > Maatregelen van Kinderbescherming

Nadere informatie

Probleemgedrag bij ouderen

Probleemgedrag bij ouderen Probleemgedrag bij ouderen Machteloos, bang of geïrriteerd. Zo kunnen medewerkers en cliënten in de thuiszorg zich voelen in situaties waarin sprake is van probleemgedrag. Bijvoorbeeld als een cliënt alleen

Nadere informatie

Je steunsysteem is overal om je heen.

Je steunsysteem is overal om je heen. Je steunsysteem is overal om je heen. Kwartiermaken in de wijken in Oss en in de regio. Burgerkracht en Presentie Definitie kwartiermaken: Kwartiermaken gaat over het bevorderen van het maatschappelijk

Nadere informatie

Als je het niet meer ziet zitten...

Als je het niet meer ziet zitten... Infobrochure Als je het niet meer ziet zitten... Omgaan met een huilende baby mensen zorgen voor mensen Inhoud Als je het niet meer ziet zitten...4 Huilen...5 Als huilen een probleem is...6 Voeden...6

Nadere informatie

Mantelzorg en professionals: bondgenoten in de zorg

Mantelzorg en professionals: bondgenoten in de zorg Mantelzorg en professionals: bondgenoten in de zorg Workshop Mantelzorg Febe Lenie de Pater Consulent Mantelzorg Freelancer Mantelzorgondersteuning November 2014 Doel workshop Bewustwording rol en positie

Nadere informatie

Willem (59) Gerichte vraagverduidelijking, informatie en advies. Snel beeld van knelpunt, passende en gekantelde oplossing

Willem (59) Gerichte vraagverduidelijking, informatie en advies. Snel beeld van knelpunt, passende en gekantelde oplossing Willem (59) Willem heeft chronische rugklachten en kan niet meer werken. Hij is boos en neerslachtig omdat het hem niet lukt een hogere WAO-uitkering te krijgen. Hij vraagt MEE om hulp bij de aanvraag.

Nadere informatie

Baby s die veel huilen Informatie voor ouders

Baby s die veel huilen Informatie voor ouders Baby s die veel huilen Informatie voor ouders Albert Schweitzer ziekenhuis november 2014 pavo 1177 Inleiding Als uw baby veel huilt gaat u van alles proberen om de oorzaak te vinden. Zeker als uw baby

Nadere informatie

voor leerlingen Pesten op het werk VRAGEN EN OPDRACHTEN

voor leerlingen Pesten op het werk VRAGEN EN OPDRACHTEN voor leerlingen Pesten op het werk VRAGEN EN OPDRACHTEN Bladzijde 5 Waarom dit boekje? Lees de tekst goed. Beantwoord dan de onderstaande vragen. 1 Waar gaat het boekje over?... 2 Door wie kun je op het

Nadere informatie

Geweld in huis raakt kinderen. Informatie en advies voor ouders

Geweld in huis raakt kinderen. Informatie en advies voor ouders Geweld in huis raakt kinderen Informatie en advies voor ouders U kunt deze brochure bestellen via www.movisie.nl Juli 2008 MOVISIE, kennis en advies voor maatschappelijke ontwikkeling Auteurs: Bert Vissers

Nadere informatie

Jeugdigen met een licht verstandelijke beperking

Jeugdigen met een licht verstandelijke beperking Jeugdigen met een licht verstandelijke beperking versie 2009 Informatie over zorgzwaartepakketten voor jeugdigen met een licht verstandelijke beperking 2 Inhoud Samenvatting... 4 Inleiding... 8 Algemene

Nadere informatie

Redactie M.M. Wagenaar-Fischer, N. Heerdink-Obenhuijsen, M. Kamphuis, J. de Wilde

Redactie M.M. Wagenaar-Fischer, N. Heerdink-Obenhuijsen, M. Kamphuis, J. de Wilde Samenvatting van de JGZ Richtlijn secundaire preventie kindermishandeling. Handelen bij een vermoeden van kindermishandeling Samenvatting voor het management Redactie M.M. Wagenaar-Fischer, N. Heerdink-Obenhuijsen,

Nadere informatie

Emoties, wat is het signaal?

Emoties, wat is het signaal? Emoties, wat is het signaal? Over interpretatie en actieplan dr Frits Winter Functie van Emoties Katalysator, motor achter gedrag Geen emoties, geen betrokkenheid, geen relaties Te veel emoties, te veel

Nadere informatie

Pestprotocol BS de Kersenboom

Pestprotocol BS de Kersenboom Pestprotocol BS de Kersenboom Doel Alle kinderen moeten zich in hun basisschoolperiode veilig kunnen voelen, zodat zij zich optimaal kunnen ontwikkelen Door regels en afspraken zichtbaar te maken kunnen

Nadere informatie

De draad weer oppakken

De draad weer oppakken De draad weer oppakken na een ingrijpende gebeurtenis 0900-0101 (lokaal tarief) Slachtofferhulp N e d e r l a n d Een ingrijpende gebeurtenis, zoals een misdrijf of verkeersongeluk, zet uw leven in meer

Nadere informatie

Adviezen in een hulpverlenend gesprek: zegen of vloek? Door: Johan Clarysse, stafmedewerker Tele-Onthaal West-Vlaanderen

Adviezen in een hulpverlenend gesprek: zegen of vloek? Door: Johan Clarysse, stafmedewerker Tele-Onthaal West-Vlaanderen Adviezen in een hulpverlenend gesprek: zegen of vloek? Door: Johan Clarysse, stafmedewerker Tele-Onthaal West-Vlaanderen Adviezen in een hulpverlenend gesprek: zegen of vloek? 1 Advies is vaak iets anders

Nadere informatie

http://toelatingsexamen.110mb.com

http://toelatingsexamen.110mb.com Arts-patiëntgesprek Dit onderdeel bestaat uit meerkeuzevragen met 4 antwoordmogelijkheden, waarvan je er meestal al meteen 2 kan elimineren omdat ze te extreem zijn. Je moet eigenlijk op je gevoel afgaan

Nadere informatie

Voorwoord 7. 1 Blijven je ouders je ouders? 13. 2 Moet ik nu ook verhuizen? 19. 3 Houd ik mijn eigen naam? 23. 4 Wie betaalt er voor mij?

Voorwoord 7. 1 Blijven je ouders je ouders? 13. 2 Moet ik nu ook verhuizen? 19. 3 Houd ik mijn eigen naam? 23. 4 Wie betaalt er voor mij? Inhoud Voorwoord 7 1 Blijven je ouders je ouders? 13 2 Moet ik nu ook verhuizen? 19 3 Houd ik mijn eigen naam? 23 4 Wie betaalt er voor mij? 25 5 En als ik zelf geen contact wil? 27 6 Hoe gaat dat, scheiden?

Nadere informatie

STEVIG FUNDAMENT VOOR JEUGDZORG

STEVIG FUNDAMENT VOOR JEUGDZORG STEVIG FUNDAMENT VOOR JEUGDZORG ONZE MISSIE EN VISIE ONZE INZET Onze missie Wij beschermen in hun ontwikkeling bedreigde kinderen en zorgen ervoor dat zij de juiste zorg krijgen. Onze visie Wij komen in

Nadere informatie

De muur. Maar nu, ik wil uitbreken. Ik kom in het nauw en wil d r uit. Het lukt echter niet. De muur is te hoog. De muur is te dik.

De muur. Maar nu, ik wil uitbreken. Ik kom in het nauw en wil d r uit. Het lukt echter niet. De muur is te hoog. De muur is te dik. De muur Ik heb een muur om me heen. Nou, een muur? Het lijken er wel tien. En niemand is in staat om Over die muur bij mij te komen. Ik laat je niet toe, Want dan zou je zien Hoe kwetsbaar ik ben. Maar

Nadere informatie

Handreiking. Belinstructies voor de bevalling. Versie voor verloskundigen

Handreiking. Belinstructies voor de bevalling. Versie voor verloskundigen Handreiking Belinstructies voor de bevalling Versie voor verloskundigen Koninklijke Nederlandse Organisatie van Verloskundigen Maart 2011 Inhoudsopgave 1. Doel van deze handreiking 3 2. Motivatie voor

Nadere informatie