Fietsr out e Fietsroute Hasselt - Erfgoeddag 2011

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Fietsr out e Fietsroute Hasselt - Erfgoeddag 2011"

Transcriptie

1 Fietsroute Fietsroute Hasselt - Erfgoeddag 2011

2 3 2 Voorwoord Het thema van erfgoeddag editie 2011 is Armoe troef. Op deze erfgoeddag laten armen en verenigingen die armoede bestrijden hun troeven zien. Armoede is een eeuwenoud gegeven, maar we zien een opvallende trend waarbij armen uit de anonimiteit treden en vandaag meer dan ooit zelf het woord nemen. Zo zijn er de laatste jaren een aantal nieuwe verenigingen ontstaan waarin men door onderlinge solidariteit het hoofd tracht te bieden aan problemen die armoede met zich meebrengt. Tegelijkertijd blijven de meer traditionele verenigingen en initiatieven vandaag ook nog steeds broodnodig. Armoede is een universeel gegeven, dat met iedere arme een ander gezicht krijgt. Het gaat immers niet louter over financiële armoede, maar bijvoorbeeld ook over kansarmoede en sociale armoede en de onvermijdelijke impact op het leven van eenieder die ermee geconfronteerd wordt. We willen u laten proeven van de soms zeer persoonlijke kansen en drempels, die armen dagelijks ervaren. Vandaag treden armen, armoede en armoedebestrijding in de schijnwerpers en schrijven ze hun eigen verhaal. U kan wandelen en fietsen langs de plaatsen waar armen elkaar ontmoeten en waar armoede bestreden wordt. U komt langs de plaatsen in Hasselt waar vrijwilligers zich inzetten voor solidariteit en integratie, en waar ze instaan voor de basisbehoeften van bed, bad en brood. In Ter Hilst brengen de buurtbewoners u een voorstelling over hun leven en over wat ze belangrijk vinden. Op de Abdijsite van Herkenrode kan u kennismaken met het verhaal van Tijl van Limburg, die in 1971 een doek van Vermeer ontvreemdde uit het Paleis voor Schone Kunsten in Brussel, om met het losgeld de slachtoffers van overstromingen in Bangladesh te helpen. In het minderbroederklooster, traditioneel een orde waar in armoede geleefd wordt en waar armen geholpen worden, wordt de traditie van de bedeling van de Sint-Hubertusbroodjes even opnieuw leven ingeblazen! Het wordt een dag met een zeer gevarieerd programma, waarop we hopen u te mogen begroeten! Karolien Mondelaers Schepen van cultuur en erfgoed Inhoudstafel 1 Minderbroedersklooster Armen en niet-armen samenbrengen in een vereniging De minderbroeders De Sint-Hubertustraditie De Brug-Hasselt vzw Nationaal Jenevermuseum Hasselt Beeldvorming over armen en alcoholmisbruik in de 19de en 20ste eeuw 17 3 Volkstehuis Maagd der Armen met beeldhouwwerk Benedictus Paesmans Basisondersteuning voor armen die terug willen keren in de maatschappij Café Anoniem Vzw Vriendschap Solidariteit en ontmoeting De Sint-Vincentiusvereniging Kuringen Bijna 140 jaar vrijwillige, maatschappelijke dienstverlening Poortgebouw Herkenrode abdij Tijl van Limburg Een wilde weldoener Klavertjevier Vzw Vriendschap Maaltijd en ontmoeting De Magneet Voorstelling: Kien! Het OCMW Maatschappelijke dienstverlening voor iedereen Colofon

3 5 4 6 E3 13 A1 3 ZO LD SE KIE ZE L GE 13 DREEF E3 HKRODE BR AN GE NKEWEG GE NKE RS TE W EG RAAT WEG 5 3 RE DE A1 KURINGE H N2 K RO DE SIN GE L ALBTKANAAL IN AAT I ELFD AAT E LIN AN T TRAA T IJK LR AAT C MAA RIC TRAAT Rede N rijke AA rsst HT RT AD M SO V L GE IN ES PRIN UID UID T-TR SIN 8 SINT-TR E SWEG WE G EXPRES Het OCMW S BI SSC HOPS SINGE L EG UV NE UR EP BE KE RW EG. ID RU NT -T GO EG NW AA T MVA ART 9 N EL W EE DI N CULTUREEL CTRUM SI IJ SN R AA EW TO TE R CAS AT RA TL C IE UD AU EITSLAAN SL. KU N N ADSO UNI VE RSI T r TR FF ES GU ELL NE C A PU L.U.C. PROVINCIEHUIS RI RS HTE BO De Magneet LA JAPANSE TUIN G GRSLANDHALL IJN NIN Klavertjevier - vzw Vriendschap DEW OUDE LUIKBAAN L EE GE Poortgebouw - Herkenrodeabdij 7 G B OU KO De Sint-Vincentiusvereniging Kuringen 6 KEMPIS NW GS EG IJ 3 5 DE M EL KR Café Anoniem - vzw Vriendschap TS ME ZEFSS Volkstehuis Maagd der Armen 4 TR RS T RA DEM S AAT HOOGR TRAAT AAT RTR ALBE GUFFSLAAN WEL VAAR TR. 3 A1 Nationaal Jenevermuseum Hasselt TR MAA TOE KOMS TR. BO 2 NS AA IN OO TORPLEIN RAAT SINT-JO LE 7 13 Minderbroedersklooster - "De Brug-Hasselt" vzw E3 1 ME AT R. RS KE IJN W SC HR ZWAN. O.-L.VROUWR. CELL EBRO RA ED SAT DP RKT T RICHT ING OL RS T KON EE RU NK OP T AA TR S G WE PE LADE G R. CHE N RU TE RS TE KS K VISMARK MAAS RAAT IJS DD BA Z RIDDE R AR EG KAPMOLPARK K O NI N GE LAAN TR AA T LE JEVPLEIN AT ID O IE- RID DE RS RA MELD KT FRUITMA GROTE MARKT HAVMARKT 2 HE L I SA BE AN LA R. ISS LL ON BO TH EL NG ESI DEK VEL VAN HDRIK EMSRAAT WILL KAPELRAAT. MAR AA GU ND EG AT MAAGD DRIES MA L DE SCHI VE N OR NW RA RI PORDD TMAN SR AT B OT IDEW RO PP GK AA T RHE T R AAT S TR HTE DEM VOORS N. P UT GROPLEIN RAAT TRIC EL IN AAT AA ALDA SING LE EGR SL WA L H TP O RW DIE RD- R AAT LN. SPO ATIONSPLEIN BA MP LOMBAA NN WILG AR. RR. DEME R V US RG PAARDS NO ID BU 1 D BROE DSS TR. NEU LD TR MIN R. L AM AS LAR RA IN PS TE V AT NE NG D OR RT RA LO NI AT RA LA KO 4 KO VAN VELDEKE PLEIN RS N MA NT ELI US R. EG T BON NEFANTRAA W O RT E DE IT TE PO RS 10 W GE G OU VIL MA SRAA T LE N RIN I HU MO KU GA N IV ON TH G A LA ISS T EGA KATTRAAT WE DR. 3 LKO I KAA ZU GE L DE SIN TE RK RO RS HE GE WEG E K AAI KAAI RIN CHE E THUIS KEMPI SCH SLACH KU

4 7 6 1 Minderbroederklooster Armen en niet-armen samenbrengen in een vereniging De minderbroeders In 1898 kochten de minderbroeders de kerk en het klooster in de Minderbroederstraat aan. Het complex strekt zich uit tussen de Minderbroederstraat en Molenpoort. In 1797 werd de orde opgeheven en hun goederen verkocht. De nieuwe eigenaar was Guillaume Claes-Bosch. In 1846 keerde de minderbroeders terug naar Hasselt. Zij namen hun intrek in het Kapelhuis aan de Kapelstraat. Vanaf 1853 bewoonde zij enkele huizen aan de Havermarkt. In 1645 werd gestart met de bouw van hun klooster en kerk. Twee jaar later namen de geestelijken intrek in hun klooster, dat samen met de kerk door bisschop Blavier in 1655 werd ingewijd. Tot 1634 verbleven de Hasseltse minderbroeders in het zogenaamde Minderbroedershuys aan de Kapelstraat. In datzelfde jaar verhuisden zij naar De Pasteye, op de hoek van de Isabellastraat. Minderbroeders kiezen ervoor om als broeders van de armen bezitloos te leven en er helemaal te zijn voor God, heilige en behoeftige medemensen. Ze laten zich inspireren door het evangelie van Jezus Christus, zoals Franciscus dat heeft gedaan. In alle eenvoud willen ze een bijdrage leveren aan de opbouw van het Rijk van God. Broederschap en gebed zijn de pijlers van hun bestaan. In hun werk voor kerk en samenleving en binnen de orde kiezen ze steeds de zijde van de kansarmen in de samenleving. Ze bieden hulp aan mensen in nood, komen op voor gerechtigheid en vrede, en eerbiedigen de schepping. De minderbroeders of franciscanen vormen een kloosterorde, ontstaan uit de volgelingen van Franciscus van Assisi. Franciscus kwam uit Umbrië, samen met zijn metgezellen schonk hij al zijn bezittingen aan de armen om zelf in pure armoede verder te leven. In snel tempo kwamen er steeds meer volgelingen bij uit vrijwel alle wereld delen. De vrouwelijke tak, de orde der Clarissen, ontstond al rond Franciscus vormde een broederschap die niet zakelijk was, maar meer een menselijke personengemeenschap. Bij de dood van Franciscus was de broederschap in volle ontwikkeling, er ontstonden twee stromingen: de spirituele en de conventionele. De spirituele steunde vooral op het begin: zij bleven trouw aan de oorspronkelijke norm, terwijl de conventionele richting meer in ontwikkeling was en minder letterlijk volgens de regel van Franciscus leefde. De spirituele kwamen uiteindelijk ook in conflict met de kerkelijke hiërarchie. Later zijn er nog enkele scheurringen en afsplitsingen geweest. Zo zijn er nu drie takken: de minderbroeders franciscanen, de minderbroeders kapucijnen en de minderbroeders conventuelen. In Vlaanderen hebben de franciscanen elf kloosters en huizen, ondermeer in Hasselt, Sint-Truiden, Sint-Niklaas, Antwerpen, Leuven, Genk en Heusden-Zolder. Minderbroederkerk- en klooster. Foto: Annemie America

5 9 8 De eerste versie van de regel van de minderbroeders, waarmee Franciscus met zijn eerste elf broeders naar Rome trok om bij de paus de goedkeuring te vragen en die ook mondeling te ontvangen, stamt uit Deze regel ontwikkelde zich verder op de kapittels (bestuurscolleges bestaande uit katholieken, verbonden aan een kathedraal of kapittelkerk) van de broeders, waar zij hun ervaringen uitwisselden en met elkaar spraken over dingen die op God betrekking hadden. De oudste editie van de regel voor de minderbroeders waarover men beschikt, staat bekend als de Regula Non Bullata en dateert uit Deze legde naar de mening van de paus te veel de nadruk op armoede en onderling broederschap. Hij stelde dan ook voor deze regel te wijzigen, waar Franciscus niet mee opgezet was. Volgens de overlevering werkte Franciscus aan een nieuwe editie in Fonte Colombo. Deze regel, de Regula Bullata, kreeg in 1223 de goedkeuring van Paus Honorius III, en zo ontstond de orde der minderbroeders. Het Minderbroederklooster en Ludovicuszaal De Sint-Hubertustraditie Vandaag kan je hier in het minderbroederklooster komen proeven van de zogenaamde Sint-Hubertusbroodjes. Het broodje is een soort sandwich, gezoet met kaneel, die volgens de mondelinge overlevering jaarlijks op de naamdag van Sint-Hubertus (3 november) tijdens een misviering gewijd werden en daarna bedeeld door een minderbroeder. Er is toegang tot de kloostergang voorzien met aandacht voor de huidige werking rond armoede. Het minderbroederklooster bevindt zich in de Minderbroederstraat 19. Van wanneer dateert het oudste bidprentje dat zich in de kloostergang bevindt? Foto: Sint-Hubertusbroodjes Over het Sint-Hubertusfeest met de traditie van het Sint-Hubertusbrood, is al informatie uit onze streken terug te vinden tot Toen legde een Hasseltse priester Vannes in zijn testament vast dat er jaarlijks een misviering zou zijn op Sint-Hubertus in de Virga Jessebasiliek. De dag begon met het wijden van de Sint-Hubertusbroodjes. S Avonds werd in de kerk een lofrede gehouden over Sint-Hubertus, in combinatie met een

6 11 10 uitvoering van het stuk La Chasse de Saint-Hubert van Jeane Henri de Méhul door de Alexis-Pierloz kring. Dat uitdelen van broodjes bij Sint-Hubertus is een gekend gebruik in Limburg. Sint-Hubertus werd over het algemeen vereerd tegen hondsdolheid. In kerken werd op 3 november brood gewijd. Dit brood werd dan gegeten door mensen en dieren, maar in afgeleide tradities werd er ook brood bedeeld aan kinderen en armen. Na de misviering ter ere van Sint-Hubertus, vond op de meeste plaatsen een zegening plaats van paarden en honden. In noord-limburgse steden, zoals Wiemismeer (Zutendaal) en Sint- Huibrechts-Lille, werd de traditie van Sint-Hubertus uitgebreider gevierd dan bij ons. Jagers en boswachters kwamen samen om hun heilige te vieren. Dit ging gepaard met hoorngeschal van het jachthoornkorps, een jachtmis voor jagers met tweeloop en honden, defilés te paard en een geldomhaling met jachthoorns. De buit van de laatste jachtpartij van de jagers werd ten offer neergelegd voor het altaar. In ruil hiervoor werden de jagers en hun honden gezegend met een Sint-Hubertusbroodje. Na deze viering trokken de jagers terug het woud in, de opbrengst van deze jachtpartij maakte deel uit van een tombola die dezelfde dag gehouden werd. In de namiddag toonden de jagers hun schietvaardigheden op kleiduiven. Ze sloten deze feestdag af met een feestmaal. In Sint-Huibrechts-Lille stamt de traditie reeds uit De broederschap werd door paus Alexander XI met aflaten verrijkt en de parochiekerk zou een gedeelte van de stola van Sint-Hubertus bewaren. Deze stola werd gedragen door de priester die de Sint-Hubertusmis leidde. In Zuid-Limburgse steden, zoals Tongeren en Sint-Huibrechts-Hern, werd gewacht tot de eerstvolgende zondag na 3 november om het feest van Sint-Hubertus te vieren. Ook hier werd een plechtige Sint-Hubertusmis opgedragen, gevolgd door de wijding van paarden en honden of de zegening van kinderen en het Sint-Hubertusbrood. De legende vertelt dat vereerders met hun huisdieren van heinde en verre naar de Sint-Hubertuskapel in Tongeren kwamen, voor de dieren te vrijwaren voor razernij en kwalen. Tot in de 19de eeuw bestond de gewoonte de dieren met een ijzeren voorwerp te branden, als middel tegen hondsdolheid. De dieren werden eveneens gewijd en het brood werd gezegend om mensen en dieren tegen onheil en rampen te beschermen. De Sint-Hubertustradities namen af in de loop van de decennia. Tijdens de jaren 1960 werd Sint-Hubertus nog steeds gevierd en werd het Sint-Hubertusbrood nog steeds gegeten, maar deze gebruiken werden zeldzamer. De geïnteresseerde broodeters werden met het jaar schaarser en de reden voor het eten van het brood werd langzaamaan vergeten. Kinderen vertelden aan andere kinderen dat het brood gegeten moest worden, zo niet werden ze gestraft met de ziekte van de grote hond. Tijdens de jaren 1970 werd de viering van Sint-Hubertus nieuw leven ingeblazen in Sint-HuibrechtsLille. Om de traditie in ere te houden, werd een viering gehouden en trokken de jagers de velden in op zoek naar wild. Ook in de jaren 1980 werd de traditie verder gezet, hoewel dit voornamelijk in noord-limburg, Sint-HuibrechtsHern en Tongeren gebeurde. In de jaren werden in Diepenbeek Sint-Hubertusvieringen gehouden. Het betrof hier voornamelijk verschillende dressuur- en springwedstrijden voor paarden, in combinatie met een eucharistieviering met wijding van het Sint-Hubertusbrood en dieren. De heilige Hubertus zou een leerling geweest zijn van bisschop Lambertus, die stierf in 705. In datzelfde jaar werd Hubertus gewijd. Hij evangeliseerde Brabant, de Kempen en Ardennen. Hij verplaatste de bisschopszetel naar Luik. Hij ging vissen op de Maas te Nivelle sur Meuse, waar hij een zwemmer redde. Een engel kondigde zijn dood aan, waarna hij de lengte van zijn eigen graf mat. Hij stierf vijf dagen later in Tervuren en werd begraven in de Sint-Pieterskerk te Luik. In 825 werd hij overgebracht naar de Ardennen. 100 Jaar na zijn dood werd hij uitgeroepen tot patroonheilige van jagers en boswachters. Hubertus was zelf ook jager. Toen hij op een Goede Vrijdag in de uitgestrekte bossen van Freyr (Ardennen) joeg, verscheen een hert met een lichtend kruis tussen het gewei, dat hem aanraadde zijn leven te beteren. Hierop besloot Sint-hubertus als kluizenaar in het woud te gaan wonen, waar hij ingewijd werd in het genezen van (mentaal) zieken. Sint-Hubertusbeeld uit de Sint-Hubertuskerk Foto: Annemie America

7 13 12 De mondelinge overlevering en het testament op zich zijn geen bewijzen dat deze traditie ook in Hasselt werkelijk leefde, maar er bestaan wel wat aanwijzingen in die richting. Zo zijn er tussen de Hasseltse bakkersbond en de harmonie Alexis Pierloz steeds zeer nauwe contacten geweest. De harmonie kende een traditie om op Sint-Hubertus een viering op te luisteren en het is dan ook best mogelijk dat zij voor deze viering broodjes kregen van de bakkersbond, om uit te delen aan de armen. Bovendien luisterde de Koninklijke Harmonie Hasselt een samensmelting van Alexis Pierloz en de Harmonie Sint-Cecilia Kuringen tot enkele jaren geleden nog jaarlijks een misviering in de Minderbroederskerk op bij Sint-Hubertus, met dit muziekstuk op het programma. Misviering in de Minderbroederskerk om 11uur, opgeluisterd door de Koninklijke Harmonie Hasselt en met aansluitend de bedeling van de Sint-Hubertusbroodjes. Ook tussen 14 uur en 18 uur kan je de Sint-Hubertusbroodjes komen proeven en dit in de Ludovicuszaal van het Minderbroederklooster. Het Minderbroedersklooster bevindt zich in de Minderbroedersstraat 19. Wat staat er op de Sint-Hubertusbroodjes afgebeeld die op 1 mei bedeeld worden? Bron Kè. rremes obbe Beek, Jef Mangelschots, Hasselt, 2004 HBvL 01/11/1951, 26/10/1958, 03/11/1958, 08/11/1958, 04/11/1964, 04/08/1977, 29/10/1977, 21/10/1986, 03/11/1995, 31/10/2002 Het Minderbroederklooster en Ludovicuszaal De Brug-Hasselt vzw In 1995 werd De Brug-Hasselt vzw opgericht, met als doelstelling om in Hasselt en omgeving nieuwe initiatieven te ontwikkelen die achterstelling bij minderhedengroepen trachten weg te werken. Reeds 15 jaar helpen vrijwilligers van De Brug-Hasselt vzw mensen die het moeilijk hebben, het niet breed hebben, eenzaam zijn en hulp nodig hebben. Gedurende deze 15 jaar heeft de vereniging niet alleen een sterk netwerk uitgebouwd, maar is ook uitgegroeid tot een vaste pijler van het lokaal sociaal beleid van Hasselt en Limburg. De Brug-Hasselt vzw werkt volgens zes criteria: 1. Armen verenigen zich: Armen en niet-armen samenbrengen in een vereniging, met als doel armen uit hun maatschappelijk isolement te halen en hun kansen te vergroten. In hun werking zijn ze gericht op de samenwerking met andere organisaties en instanties die zich tot kansarmen richten. 2. Armen nemen het woord: Ruimte en kansen maken zodat armen het woord kunnen nemen, met als einddoel een volwaardige gesprekspartner in de samenleving te zijn. 3. Werken aan maatschappelijke emancipatie: De armen helpen groeien om hun burgerrechten volwaardig op te nemen. De maatschappij bewust maken van de gelijkwaardigheid van armen en niet-armen. 4. Werken aan maatschappelijke structuren: De verenigingen stimuleren bij de betrokkenheid van armen bij het beleid, de evaluatie van de maatschappelijke structuren en de rechtstreekse contacten tussen de armen en de verantwoordelijken in de samenleving. 5. Dialoog en vorming: De verenigingen streven naar solidariteit

8 15 14 tussen de armen en de samenleving. Daarom organiseren zij vormingsactiviteiten en zoeken actief partners in de samenleving om kennis over armoede vanuit de ervaring van de armen uit te wisselen, en misverstanden, vooroordelen en uitsluitingsgedrag bloot te stellen. 6. Armen blijven zoeken: Verenigingen waar armen het woord nemen zijn open en gastvrij. Ze blijven armen actief zoeken en uit hun isolement halen. Deze criteria worden verwerkt in verschillende activiteiten. Zo is zaterdag de belangrijkste ontmoetingsdag. Mensen kunnen er genieten van een warme maaltijd en gezelschap. De tweede zaterdag van de maand wordt een spelnamiddag georganiseerd, waar de deelnemers nuttige prijzen kunnen winnen zoals poets- en huishoudproducten. De derde zaterdag van de maand komt er soms een vereniging op kennismakingsbezoek. Ze krijgen dan een powerpointvoorstelling te zien over wat de vereniging allemaal doet. Verder komen er ook zelf organisaties die toelichtingen komen geven over onderwerpen die belangrijk zijn voor de doelgroep van De Brug-Hasselt vzw. Het gaat hier dan bijvoorbeeld over subsidiëring, energie, rechten en plechten. Op regelmatige basis worden ook feesten georganiseerd. Zo is het jaarlijks sinterklaasfeest telkens een groot succes, met een warm middagmaal en een bezoek van de sint. Verder kunnen leden ondermeer nog genieten van het paasfeest, het kerstfeest, de pannenkoekendag en een uitstap naar de kermis. Verder worden er, in samenwerking met Vorming Plus en Open School, cursussen en vormingen aangeboden. Dit kan gaan van computercursussen en assertiviteitscursussen tot een driedaagse vormingsactiviteit in de legerkazerne van Sint-Truiden of Houthalen-Helchteren, waar de deelnemers drie dagen leven tussen de soldaten. Foto: "De Brug-Hasselt" vzw: computercursus Foto: "De Brug-Hasselt" vzw: ontmoeting op zaterdag De Brug-Hasselt vzw begon met een kleine subsidie van de stad Hasselt. Ze vergaderden in een zaaltje van het lokaal van de paters van het Heilig Hart. Ongeveer 13 jaar geleden zijn ze verhuisd naar het Minderbroedersklooster. Momenteel zetelen ze in een gebouw in de Pieter Corbeelstraat te Hasselt. Van 5 leden zijn ze uitgegroeid naar ongeveer 165 gezinnen, waar regelmatig nog nieuwe mensen bijkomen. De vereniging telt eveneens 40 tot 45 vrijwilligers die wekelijks mee instaan voor het goede verloop van De Brug-Hasselt vzw. Deze vrijwilligers worden éénmaal per jaar in de bloemetjes gezet met een vrijwilligersweekend, als dank voor hun inzet bij de vereniging.

9 Nationaal Jenevermuseum Hasselt Beeldvorming over armen en alcoholmisbruik in de 19de en 20ste eeuw Foto: "De Brug-Hasselt" vzw: daguitstap De Brug-Hasselt vzw werd recent erkend als categorie 2 organisatie. Van een categorie 2 organisatie wordt verwacht dat zij de kleinere plaatselijke verenigingen bij de hand neemt om prille kiemen van armencontacten te helpen uitgroeien tot volwaardige verenigingen. Door deze erkenning gaat de vereniging binnenkort een gevestigde instelling worden. De tentoonstelling over de geschiedenis van De Brug Hasselt vzw zal doorlopend open tussen 10 en 18 uur. Het Minderbroedersklooster bevindt zich in de Minderbroederstraat 19. Wie is Frieda Claesen? Alcoholmisbruik is een probleem van alle tijden, maar leidde vooral in de 19de en 20ste eeuw ook tot armoede. Aan het einde van de 19de en bij het begin van de 20ste eeuw gingen verschillende matigheidsbonden hevig tekeer. Ze hanteerden hierbij heel verschillende media waarin op een vaak nogal belerende manier gewaarschuwd werd voor de gevaren van alcohol. Betuttelende teksten in tijdschriften en afschrikwekkende beelden op affiches, volkskalenders, postkaarten, enz. dienden om de boodschap over te brengen. Vandaag zijn de toon, de accenten en de aanpak voor anti-alcoholcampagnes totaal anders. Affiches met opschriften als L alcool tue en Dronkenschap veroorzaakt ellende en vroegtijdige dood laten niets aan de verbeelding over. Kalenders als De Volkskalender en Calendrier du Travailleur geven duidelijk weer op wie het anti-alcoholoffensief in hoofdzaak gericht was. Naar aanleiding van de Erfgoeddag exposeert het Nationaal Jenever museum enkele van zijn anti-alcoholaffiches in het proeflokaal. Er wordt een selectie gemaakt uit de huidige collectie rond armoede en drankmisbruik. Deze selectie wordt tentoongesteld. De tentoonstelling zal Bron doorlopend open zijn tussen 10 en 18 uur. De kracht van De Brug Hasselt vzw, De Brug Hasselt vzw, Hasselt, Hasselt intra muros, Guido Caluwaerts, Hasselt, 1989 (Hasel) Wikipedia Minderbroeders, geraadpleegd op (Hasel) Het museum bevindt zich in de Witte Nonnenstraat 19. Wie schilderde de affiche met het opschrift N abusez pas de l alcool?

10 19 18 Volkstehuis Maagd der Armen met beeldhouwwerk Benedictus Paesmans 3 Basisondersteuning voor armen die terug willen keren in de maatschappij Jaarlijks vragen ongeveer 100 thuislozen een kamer, een minderheid voor één nacht, maar de meesten voor enkele weken tot zelfs meerdere maanden. De meeste aanvragen komen uit Limburg, maar ook de provincies Brabant, Antwerpen en Luik zijn vertegenwoordigd. Voor de opvang van deze gasten zijn 30 kamers ter beschikking. Officieel mogen de gasten maximum negen maanden logeren in het Volkstehuis, maar soms is het zeer moeilijk om mensen binnen deze periode te integreren. Een 10-tal kamers worden daarom bezet door zogenaamde langblijvers. Zij die geen kant uitkunnen, mogen blijven. Foto: Volkstehuis Maagd der Armen. Het restaurant bekleedt een sociale functie en verstrekt occasioneel maaltijden (ongeveer 6500 per jaar) aan familie van de thuislozen, buitenstaanders, minderbedeelden, maar ook aan de Vrienden van het Volkstehuis sympathisanten en weldoeners die samen met de thuislozen een middagmaal komen nuttigen. Een cafetaria biedt de mogelijkheid aan de gasten om tegen lage prijzen iets te verbruiken. Buitenstaanders, toevallige bezoekers en deelnemers aan vergaderingen consumeren graag een glaasje mee en maken zo dat de thuislozen zich niet voelen als uitgestotenen uit de maatschappij. De gasten kunnen genieten van begeleiding, met als doelstelling dat zij

11 21 20 op korte of lange termijn kunnen terugkeren naar de maatschappij. Om de gasten met geld te leren omgaan, krijgen ze twee keer per week zakgeld, om te vermijden dat alles in één keer uitgegeven wordt. Het Volkstehuis brengt ook heel wat psychiatrische patiënten onder. Er bestaat een goede uitwisseling tussen Rekem, Munsterbilzen, Sancta Maria en Tienen. het huis een bronzen buste. De buste werd gecreëerd door Luc Steegen, in opdracht van de serviceclub Kiwanis. Het beeld, gemaakt naar aanleiding van het 45 jarig bestaan van het Volkstehuis, werd op 7 september 1991 ingehuldigd aan de Kempische Kaai. Een gekend textielmagazijn schenkt regelmatig (niet-verkochte) solden artikelen. Particuliere weldoeners brengen nog bruikbare kledij, ondergoed en schoenen. De thuislozen maken jaarlijks ongeveer 85 maal gebruik van het klerenaanbod. Behoeftigen uit de stad komen kledij afhalen. Dit volkstehuis werd opgericht door Benedictus Paesmans, een priester leraar van het Sint-Jozefscollege, voor het opvangen van mensen met alcoholproblemen. Sinds het oprichten van het Volkstehuis, is dit initiatief een toevluchtsoord geweest voor meer dan 5000 mensen en werden ruim middagmalen opgediend. Foto: Volkstehuis - Benedictus Paesmans De tentoonstelling over de geschiedenis van het Volkstehuis en Benedictus Paesmans zal doorlopend open zijn tussen 10 en 18 uur. Er is de mogelijkheid tot het nuttigen van een maaltijd in het cafetaria. Dit middagmaal zal doorgaan tussen en uur. Reserveren is verplicht en kan bij Benedictus Paesmans, ook bekend als de Keep, werd geboren in Kozen op 20 september Op 19 april 1925 werd hij in Leuven tot priester gewijd. Van 1928 tot 1966 bracht hij als leraar van het Sint-Jozefscollege duizenden jongeren de geheimen van de natuurkunde bij. Daarnaast was hij ook een van de pioniers in de armen- en verslaafdenzorg in Limburg. Via Caritas opende hij de ogen van jonge mensen voor de armoede en de ellende van de minstbedeelden. Van 1932 tot 1957 was hij nationaal proost van Caritas Catholica Belgica. Ook richtte hij Broederhulp, en na de oorlog het Marialegioen op. Boven dit alles zal zijn naam verbonden blijven met de AA-beweging in Limburg. Zijn strijd tegen het alcoholisme liep uit op ontelbare initiatieven en realisaties, waarvan nu nog vele getuigen achterblijven, zoals het Volkstehuis, het Centrum voor Alcohol- en andere Drugproblemen (CAD) en de Limburgse school voor Jeugd- en Volksmuziek. Paesmans overleed in Hasselt op 1 maart Als oprichter en bezieler van het Volkstehuis waarbij hij tal van sociale, culturele en pastorale initiatieven in het leven riep, kreeg hij als waardering aan de overzijde van Het Volkstehuis bevindt zich op de Kempische Kaai 11. Welke bekende wielrenner spendeerde een nacht in het Volkstehuis? Bron Benedictus Paesmans en het Volkstehuis, Hasseltse toeristische gidsen, Francis de Lauré, De groene boulevard, Kathleen Bessemans, Guido Caluwaerts, Bart De Keyser, Frans Horemans, Michel Ilsen, Lieve Pollet, Lu Quintiens, Tine Rock, Jean-Pierre Swerts, Ann Vandeput, 2004, blz. 25 (Hasel). HBvL 05/09/1991 Professor Paesmans, Louis Craenen, Hasselt, 1996.

12 23 22 buurtwerking waar iedereen welkom is. Er gaat veel aandacht binnen dit initiatief naar mensen die het financieel moeilijk hebben, maar de deur staat net zo groot open voor anderen. Op deze manier wordt de solidariteit tussen mensen bevorderd. Café Anoniem - Vzw Vriendschap Solidariteit en ontmoeting 4 Café Anoniem - Vzw Vriendschap Café Anoniem is een buurthuis. De koffie wordt geleverd door Oxfam Wereldwinkels. Naast eenvoudige snacks zoals broodjes, soep en croque monsieur, is er ook spaghetti en een warme dagschotel te verkrijgen. Je kan er zelfs eten à la carte. Het eten is gezond en wordt iedere dag vers bereid. De prijzen van consumpties bedragen minder dan de helft van de prijzen in een gewoon café. Bezoekers dienen in het bezit te zijn van een lidkaart van de vereniging. Deze kan ter plaatse worden verkregen tegen een vrijwillige bijdrage. Verder beschikt Café Anoniem over een speelzaal met biljart en tafelvoetbalspel. Deze ruimte is tevens de enige zone waar er gerookt mag worden. Foto: Café Anoniem Café Anoniem werkt enkel met vrijwilligers. De totale groep vrijwilligers bestaat uit een 50tal mensen, met een vaste kern van 15. Er is enkel een conciërge die een ondersteunende rol heeft ten opzichte van het vrijwilligerswerk. Café Anoniem werd geopend op 1 maart 1994, in het gebouw waar vroeger de oude stadsschrijnwerkerij gevestigd was. Het heeft ongeveer een jaar geduurd om deze vroegere schrijnwerkerij om te bouwen tot de ontmoetingsplaats van vandaag. Dit alles met de hulp van vrijwilligers van de Bouworde en tal van andere verenigingen en particulieren, die wel sympathie hadden voor het idee. De naam Café Anoniem, moest op de eerste plaats de drempel laag gouden voor de klanten. Een café kent iedereen, maar bij sommige bevolkingsgroepen komt café over als iets oneerbaars. Anoniem verwijst naar de situatie van de grote groep kansarmen, die onzichtbaar leven. Café Anoniem wil precies deze mensen een naam geven en laten meetellen. Foto: Café Anoniem Café anoniem is een huiskamer- en integratieproject, dat diverse nationaliteiten met verschillende culturele achtergronden wil samenbrengen. Mensen vinden hier vriendschap, kunnen met elkaar praten en de krant lezen. Café Anoniem is een initiatief van vzw Vriendschap. De redenen waarom vzw Vriendschap Café Anoniem opende zijn tegelijkertijd eenvoudig en ambitieus, namelijk: een ontmoetingsplaats zijn voor mensen buiten het normale commerciële circuit en thuislozen. De heer Walter Mommen wou een plaats creëren voor thuislozen, om samen te komen voor een tasje koffie. Ondertussen is Café Anoniem uitgegroeid tot een heuse Vzw Vriendschap is een vrijwilligersorganisatie die plaatselijk de solidariteit tussen mensen wil bevorderen, over de grenzen van inkomen, sociale afkomst, godsdienst en nationaliteit heen. Vzw Vriendschap richt zich tot iedereen die een verbondenheid voelt met mensen die aan de rand van de samenleving leven. Concreet gebeurt dit ondermeer in het ontmoetings

13 25 24 centrum Café Anoniem, meubeldienst De Draaideur, wassalon De Zeepbel, ontmoetingsruimte Klavertjevier en informatiecentrum Periscoop. Meubeldienst De Draaideur helpt mensen met een krap budget bij hun verhuizing. Vrijwilligers halen tweedehands meubilair op en stellen het aan goedkope prijzen ter beschikking aan mensen die, omwille van een bepaalde crisissituatie dringend nood hebben aan meubilair. De meubeldienst werd een tweede belangrijk werkterrein van café Anoniem. Er was een duidelijke nood aan goedkoop tweedehands meubilair, en café Anoniem heeft nu een ruimte ter beschikking voor het opslaan en te koop aanbieden van meubilair. Elk artikel dat te koop wordt aangeboden heeft 2 prijskaartjes: een hoge prijs voor gewone kopers en een lage prijs (1/3 van de hoge prijs) voor de kopers die het echt nodig hebben. Om deze laatste groep te onderscheiden werken ze met een systeem van doorverwijzingsformulieren. Deze formulieren worden op voorhand overgemaakt aan het OCMW, centra voor welzijnswerk en aan parochiepriesters. Wanneer deze organisaties een koper willen doorverwijzen naar de meubeldienst van café Anoniem, vullen ze dit formulier in. Wanneer kopers niet contant kunnen betalen, wordt een koopakte opgesteld en mogen ze op termijn afbetalen. De Zeepbel is een ruimte met sanitaire voorzieningen, bestaande uit een badkamer en een klein wassalon met wasmachine, droogkast, droog zwierder en strijkgelegenheid. Mensen met een bescheiden inkomen die thuis niet over deze voorzieningen beschikken, kunnen er gebruik van maken tegen een kleine vergoeding. De Sint-Vincentiusvereniging Kuringen 5 Bijna 140 jaar vrijwillige, maatschappelijke dienstverlening De Sint-Vincentiusvereniging van Kuringen is één van de oudste in Vlaanderen en oudste organisatie van de Sint-Gertrudisparochie. De vereniging in Kuringen werd opgericht in 1872 en houdt zich bezig met armenzorg. Al meer dan 165 jaar staat de vereniging ten dienste van de minder bedeelden. Het doel is om hulp te verlenen aan personen of groepen bij wie een menswaardig bestaan in de verdrukking dreigt te komen en waar overheden en instanties geen of nog geen hulp verlenen. Mensen die tussen de mazen van het welzijn- of voorzieningennet vallen, daar richt de Sint-Vincentiusvereniging zich naar. Op dit moment biedt een team van een 17-tal vrijwilligers morele en financiële hulp aan noodlijdende families van de parochie. De voedselbank vormt hierbij een grote hulp. De armen van vandaag schamen zich dikwijls voor hun armoede. De conferenties van Sint-Vincentius proberen de armen te vinden, hen te ontdekken. Dat gebeurt allemaal heel discreet, want discreet werken is een van de opdrachten die ze van hun beschermheilige hebben meegekregen. Als de noodlijdende is opgespoord, wordt hij/zij opgezocht en geholpen. De Sint-Vincentiusvereniging werkt anoniem, je zult van hen nooit horen dat die of die wordt geholpen. De Sint-Vincentius vereniging gaat ervan uit dat de mensen, die op hulp kunnen rekenen, nooit vernederd mogen worden. De mensen worden bijvoorbeeld geholpen met Klavertjevier en de Periscoop zullen later besproken worden. (Zie p.32) Café Anoniem zal doorlopend open zijn van 10 tot 18 uur. Café Anoniem bevindt zich in de Mouterijstraat 6-8 te Hasselt. Hoe noemen de cafégangers hun favoriete plek buiten aan Café Anoniem? Foto: Sint-Vincentiusvereniging

14 27 26 geschenkbonnen, waarmee ze allerlei dingen mee kunnen kopen (behalve alcohol) zoals kledij. Vooral contacten worden door de Sint-Vincentiusvereniging hoog in het vaandel gevoerd: eenzamen en armen worden bezocht en opgebeurd. Niet alleen mensen met financiële problemen hebben recht op hulp, ook mensen met morele problemen, zoals eenzaamheid. Zo kan het dus gebeuren dat iemand met weinig contacten een radio of televisietoestel krijgt, zodat hij/zij tenminste de voeling met de rest van de wereld niet verliest. Tijdens de kerstperiode zet de Sint-Vincentiusvereniging zich onder andere in om kerstpakketten te maken. Sinds een twaalftal jaren krijgen de geholpen gezinnen een kerstmaaltijd aangeboden door serviceclub Herckenrode en de vrijwilligers bezorgen deze aan de mensen. Het geld om voedsel of andere levensnoodzakelijke dingen aan de kopen, haalt de Sint-Vincentiusvereniging uit collectes, schenkingen, financiële tussenkomsten van Juniperus en diverse initiatieven. Niet enkel tijdens de kerstperiode, maar één keer per maand worden eveneens voedselpakketten ter beschikking gesteld. Ook deze pakketten worden verzameld via de voedselbank. De Sint-Vincentiusvereniging speelt, indien nodig, ook de rol van tussenpersoon: zo wordt voor materiële zaken dikwijls verwezen naar organisaties die net op dat vlak kunnen helpen. De weg naar juridische bijstand, naar het OCMW of de sociale dienst, loopt voor veel noodlijdenden langs de vereniging. Foto: Annemie America De Sint-Vincentiusvereniging kent een bewogen verleden. Tijdens de Tweede Wereldoorlog bood de vereniging hulp aan de weggevoerden, door hen te voorzien van eetwaren en vooral tabak. Tijdens de bombardementen van het voorjaar van 1944, richtte de vereniging een plaatselijk steuncomité op voor de geteisterden. Er gebeurde, met de hulp van jeugdgroepen, omhalingen voor geld, kleding en etenswaren. De eerste hulp kwam van de middenstanders, die frank gaven. Aan de zwaarst getroffenen werden sommen gegeven van 500, 1000 en 1500 frank. Verder werd er hulp geboden aan zieken, aan grote gezinnen, bij een sterfgeval of werkonbekwaamheid. In 1990, toen de Sint-Vincentiusvereniging in Limburg vrijwel was doodgebloed, werden er 150 behoeftige families gesteund met in totaal 1 miljoen frank. Op dat ogenblik werd het voorzitterschap van de vereniging overgenomen door Hubert de Schaetzen van Brienen. Onder zijn impuls werden nieuwe wegen ingeslagen, waardoor de organisatie een opvallende bloeiperiode tegemoet ging. De Vincentiusverenigingen werden gesticht door Frédéric Ozanam in Antoine Frédéric Ozanam werd geboren op 23 april 1813 in Milaan. Hij was de jongste van vijf kinderen. Zijn familie was afkomstig van Lyon en keerde in 1815 terug naar Frankrijk. De 18-jarige Frédéric ging aan de Sorbonne rechten en letteren studeren. Het was in de Franse hoofdstad dat hij, met vijf medestudenten, de eerste liefdadigheidsconferentie (later de Sint-Vincentiusvereniging a Paulo) oprichtte, naar analogie van de Conférences d Histoire waarin de kerk verweten werd de zijde van de machtigen en rijken der aarde te kiezen. Ozanam pleitte: Laten wij aan de slag gaan, laten we ervoor zorgen dat onze daden overeenstemmen met

15 ons geloof. In oktober 1840 bracht Ozanam een bezoek aan België, wat een indirecte aanleiding was tot het stichten van de Sint-Vincentiusvereniging in ons land. Het was zijn droom om een netwerk van naastenliefde rondom de wereld te spannen. Van 1841 tot 1852 zou Ozanam zelf aan de Sorbonne doceren. Na zijn ontslag om gezondheidsredenen, stierf hij op 8 september 1853 in Marseille. Op 22 augustus 1997 werd Frédéric Ozanam zalig verklaard door paus Johannes-Paulus II. De tentoonstelling over de geschiedenis van de Sint-Vincentiusvereniging Poortgebouw - Herkenrode abdij Tijl van Limburg Een wilde weldoener De Regel van Benedictus, opgesteld omstreeks 529, staat stil bij hoe gasten ontvangen moeten worden. Het uitgangspunt is dat alle gasten ontvangen moeten worden als Christus zelf. De overste en de broeders moeten hem tegemoet komen met de meest liefdevolle voorkomendheid. Vooral aan het opnemen van armen en vreemdelingen moet men de grootste zorg besteden omdat men in hen Christus meer in het bijzonder ontvangt, want het ontzag dat de rijken inboezemen, leidt vanzelf wel tot eerbetoon. Vooral het uitdelen van het erfdeel van Christus, voedsel en andere benodigdheden zoals kleding, is een belangrijke missie voor de hele abdijgemeente. Kuringen zal doorlopend open zijn tussen 10 en 18 uur. Er zijn rondleidingen Wanneer een gast aan de poort van de cisterciënzerabdij aanklopte, antwoordde de portier met Deo Gratias, opende de poort en groette met Benedictus. Hierna kon de portier in de streektaal vragen wat de passant wenste. De gasten werden ontvangen in een ruime ontvangstzaal, waar ook, naar alle waarschijnlijkheid een broodbedeling voor de armen werd georganiseerd. Vooral tijdens de jaren van oorlog en hongersnood kwamen honderden armen en noodlijdenden zich hier aanmelden om wat brood, soep, schoeisel en kleding te bedelen. om 13, 14, 15, 16 en 17 uur. Voor deze rondleidingen schrijf je je best in: Er zijn telkens maximaal 25 plaatsen. De Sint-Vincentiusvereniging bevindt zich in t Gebaar, in de Crutzenstraat 54 te Kuringen. Wat is het criterium voor de Sint-Vincentiusvereniging om speelgoed aan te nemen? Bron HBvL , blz. 6. HBvL , blz. 9. HBvL , blz. 10. HBvL , blz. 7. Kerk en Leven , blz. 11. Kuringen Sint-Jansheide Schimpen Tuilt Stokrooie / Warm aanbevolen, Jef Berx, Jozef Jamers, Fernand Vervoort, Sylvain Wijnants, Maurice Reymen, Jacqueline Vanderlinden, Hasselt, 2004, blz. 88 (Hasel) geraadpleegd op geraadpleegd op Foto: vzw Herkenrode Ze deden dit uit naam van de christelijke caritas. Het gastenkwartier is dicht bij de poort gelegen, zodat de bezoekersstroom in de rest van het domein gecontroleerd kon worden. In de poortkapel werd ook soms begraven, aangezien dit oorspronkelijk niet toegelaten was in de abdijkerk.

16 31 30 De documentaire Tijl van Limburg Een wilde weldoener reconstrueert hoe Mario Roymans in 1971 het land op zijn kop zette om geld in te zamelen voor de hongersnood in Bangladesh. Hij stal het doek De Liefdesbrief van Vermeer en vroeg er losgeld voor. Tijdens de weken die volgden hield hij onder het pseudoniem Tijl van Limburg het hele land in de ban met zijn bizarre eis voor losgeld. Na een achtervolging verdween hij onder de grote poort van de Herkenrodeabdij, waar hij uiteindelijk gevat werd. Cover van het boek dat in 2010 verscheen De vertoningen van de documentaire zijn om 10 uur, 13 uur en uur. Bron Aansluitend op de laatste vertoning, geven Stijn Meuris en Sue Somers een Monasterium Herkenrode 2, Guido Caluwaerts, Theo Coun, Sylvain De Bleeckere, lezing over de gebeurtenissen. De vertoningen zullen plaatshebben Jo Luyten, Rombout Nijssen, Caroline Vandegehuchte, Herman Van Meer, in het Poortgebouw op de Abdijsite Herkenrode, Herkenrodeabdij 4, te Hasselt. Harry Vanroyen, Tony Waegeman, Marc Willems, Hasselt, Voor de vertoningen schrijf je je best in: geraadpleegd op Er zijn 100 plaatsen per vertoning. Waarvoor werd het gebouw waar Tijl van Limburg werd gevat, vroeger gebruikt?

17 Klavertjevier - Vzw Vriendschap Maaltijd en ontmoeting Een ander initiatief van vzw Vriendschap is Klavertjevier. Klavertjevier is een buurtrestaurant in Runkst, waar men 5 dagen per week een warme maaltijd kan gebruiken. Dagelijks zijn er meer dan 100 mensen te gast. Iedereen is er welkom, vooral de mensen uit de buurt. Naast eten is de maaltijd ook een moment voor ontmoeting. Na de maaltijd is er nog ruimte voor een gesprek, om de krant te lezen of voor een tasje koffie. Klavertjevier beschikt tevens over een vergader- en activiteitenruimte die gebruikt kan worden door diverse groepen, en over een documentatiecentrum, op die manier tracht Klavertjevier zijn rol als buurtwerking waar te maken. eten. Warme maaltijden zijn te verkrijgen tussen en 14uur. Vanaf 10 uur kan men er terecht voor wat gezelligheid bij een tas koffie, en om 16u sluit Klavertjevier. De prijzen zijn afgestemd op bescheiden inkomens. Ze bedragen ongeveer de helft van de prijzen elders. Reserveren kan er niet: iedereen zal gewoon mee aanschuiven aan tafel. Bezoekers dienen in het bezit te zijn van een lidkaart van vzw Vriendschap, ter plaatse te verkrijgen. Foto: Klavertjevier - vzw Vriendschap Klavertjevier werd geopend op 9 maart Toen kon men er een volledige maaltijd krijgen voor 145 frank (ongeveer 3,5 euro), met soep, hoofdgerecht en dessert. Momenteel betaal je 4,75 euro voor een volledige warme maaltijd. Klavertjevier is een buurtwerking. Groepen uit de buurt kunnen beschikken over de vergader- en activiteitenruimte. Op de tweede verdieping bevindt zich het armoedesecretariaat en documentatiecentrum Periscoop. Periscoop is een informatiecentrum over armoede en maatschappelijke uitsluiting. Dit centrum is het resultaat van een actieve samenwerking tussen vzw Vriendschap en de ATD-medestandersgroep Limburg. Het documentatiecentrum bevat informatie over de internationale ATD, Vierde Wereldbeweging in het algemeen en Tapori, het onderwijsproject van de vierde wereldbeweging, in het bijzonder. Periscoop is open op elke woensdagnamiddag tussen 14u en 16u. Van maandag tot vrijdag kan men in Klavertjevier een verse en ter plaatse bereide warme maaltijd met soep, hoofdgerecht en dessert gebruiken. Elke dag is er ook de mogelijkheid om een portie spaghetti te Het restaurant is ontstaan uit het buurtcafé Café Anoniem, met het bijhorende wassalon De Zeepbel, en is een initiatief van vzw Vriendschap. (Zie p. 22) Foto: Klavertjevier - vzw Vriendschap

18 35 34 De tentoonstelling over de geschiedenis van Klavertjevier zal doorlopend open zijn tussen 10 en 18 uur. Auteur Guy Didelez geeft uitleg bij zijn boek Ik ben iemand/niemand. Daarin vertelt hij de waargebeurde geschiedenis van Emilie, over haar turbulente school- en liefdesleven en over een leven in generatiearmoede in onze welvaartsmaatschappij. Didelez laat zien hoe hij zijn beeld over armoede had heeft moeten bijstellen door zijn contacten met mensen in armoede. De lezing gaat door om 11 uur. Je schrijft je hiervoor best in: Er zijn maximaal 60 plaatsen. 8 De Magneet Voorstelling: Kien! Kien! is een locatievoorstelling voor Erfgoeddag, gespeeld door de wijkbewoners van de Hasseltse wijk Ter Hilst. Niets is wat het lijkt in deze interactieve voorstelling waarin je als publiek deelneemt aan een heuse kienmiddag. Je wordt op een aparte manier meegenomen in de leefwereld van de bewoners van deze wijk en hun visies op armoede en rijkdom. Klavertjevier bevindt zich in de Fonteinstraat Hoeveel kost een lidkaart bij Klavertjevier? Foto: Inge Huybrechts Het ontmoetingscentrum zal doorlopend open zijn tussen 10 en 18 uur. Er zal een toneelvoorstelling uitgevoerd worden rond getuigenissen van armen. De opvoering wordt gespeeld door de plaatselijke bewoners. De voorstelling zal uitgevoerd worden om 15 uur. Je schrijft je hiervoor best in: of Er zijn maximaal 100 plaatsen. De Magneet bevindt zich in de Brigandstraat 1 in Ter Hilst. Deze locatie is ook bereikbaar met een pendelbus. Waarover ging het vorige toneelstuk dat de buurtbewoners in elkaar staken?

19 Het OCMW Maatschappelijke dienstverlening voor iedereen De organieke wet van 8 juli 1976 geeft elke persoon recht op maatschappelijke dienstverlening. Deze maatschappelijke dienstverlening gaat van preventie, sociale, sociaalbegeleidende en maatschappelijke hulpverlenende zorg tot het klinisch verzorgen van zieken, langdurige zieken en bejaarden. De Openbare Centra voor Maatschappelijk Welzijn hebben tot opdracht deze dienstverlening te verzekeren. Deze brede opdracht betekent voor het OCMW dat het zich permanent moet aanpassen aan veranderende en nieuwe maatschappelijke uitdagingen. Het OCMW moet dit lokaal vertalen in een takenpakket. Het OCMW houdt zich allang niet enkel meer bezig met louter materiële en financiële ondersteuning, maar ook met sociale, juridische en psychologische begeleiding van de cliënt. In het streven om iedereen het recht op een menswaardig bestaan te garanderen, staan de medewerkers klaar om naar een passende oplossing te zoeken voor ieder specifiek probleem. Een kwalitatieve dienstverlening voor alle inwoners is en blijft immers de voornaamste doelstelling. Armenzorg kent een lange geschiedenis. Sinds 1 april 1977 vervangen de Openbare Centra voor Maatschappelijk Welzijn (OCMW) de Commissies van Openbare Onderstand (COO). Pas in 1895 kwam er aanleiding tot een initiatief van de centrale overheid. Een Koninklijke Commissie voor de Onderstand diende de bestaande toestand te onderzoeken en voorstellen te formuleren om hieraan wat te veranderen. De bevindingen van deze Commissie leidden in 1920 tot een eerste wetsvoorstel. Op 10 maart 1925 is de eerste wet op de onderstand een feit. Een commissie voor Openbare Onderstand (COO) werd opgericht in elke gemeente met als doel: nood van de behoeftigen leningen langs financiële bijstand met preventieve maatregelen behoeftigheid tegen gaan noodzakelijke medische verzorging verzekeren, zorg over verlaten kinderen en wezen Vroeger lag bij de toenmalige COO s, de Commissies van Openbare Onderstand, beter gekend als den armen, de klemtoon nog op de materiële dienstverlening. Zorgen dat iedereen eten, drinken en een bed had, was het belangrijkste. Voor het OCMW opgericht werd op 1 april 1977, was er vanaf 10 maart 1925 de Commissie van Openbare Onderstand (COO). Eerst waren er de Twaalfmannen, die Tafel van den Heyligen Geest of Armentafel vormden. Dit was het eerste armenbestuur, reeds opgericht in de 13de eeuw. Vóór de oprichting van de Twaalfmannen was de armenzorg het monopolie van de kerk. Armen konden terecht bij gasthuizen of losse initiatieven. Foto: Annemie America De Twaalfmannen werden gekozen onder de aanzienlijkste en deugdzaamste burgers van de stad. Zij stonden onder eed en mochten deze erepost niet weigeren. De laatste verordening in verband met de Armentafel, gegeven door prins-bisschop Joris-Lodewijk van Bergen, dateert van 23 juni Hierin staat bepaald dat op weigering van het ambt een boete stond van 50 gulden Brabants, dat de Twaalfmannen alles kosteloos moesten doen en dat zij elke zondag na het lof in de Kamer van de Heilige Geest op het stadhuis moesten vergaderen, onder het

20 39 38 voorzitterschap van de voorganger, die gedurende een maand presideerde. Tot en met de 11de eeuw was de armenzorg het monopolie van de kerk. De rijken gaven geld aan kerkelijke instellingen en kregen zo de zekerheid sneller in de hemel te komen. De armen waren de bemiddelaars tussen wereld en God. Geven aan de armen was geven aan God. Abdijen en priesters gaven eten en onderdak aan de armen. De Bisschopstafel van Luik was er de eerste vorm van in het Land van Luik. De benaming Tafel van de Heilige Geest stamt af van de Lekenbroederschap van den Heilige Geest, een instelling die in de tweede helft van de 12de eeuw werd opgericht om de nood van de armen te lenigen. Instellingen opgericht om de identificatie, selectie en controle van de armen uit te voeren: Kamers van de huisarmen. Alleen de plaatselijke bevolking kon hierop beroep doen. Colofon Deze publicatie/brochure werd samengesteld door de Erfgoedcel Hasselt naar aanleiding van Erfgoeddag 2011, in samenwerking met Met bijdragen van / auterus Inge Huybrechts, Davy Jacobs, Tine Rock, Anke Souvereyns Fotografie Annemie America, Café Anoniem vzw Vriendschap, De Brug-Hasselt vzw, vzw Herkenrode, Klavertjevier vzw Vriendschap, Nationaal Jenevermuseum Hasselt, Sint-Vincentiusvereniging Kuringen, Volkstehuis Maagd der Armen. Coördinatie Hanne Indekeu, Tine Rock, Anke Souvereyns Het OCMW plaatst aan de gebouwen waar het OCMW zelf of voorlopers van het OCMW ooit gevestigd waren, borden met een historische omkadering. Vormgeving Drukkerij Leën Druk Drukkerij Leën Oplage 1000 Wettelijk depotnummer D/2011/12.542/3 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opge- Wanneer werd het huidige OCMW opgericht? slagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen Bron of op enige andere manier zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de Hasselt intra muros, Guido Caluwaerts, Hasselt, 1989, blz. 125, (Hasel) geraadpleegd op uitgever. Bij het achterhalen van de auteursrechten van de illustraties is met grote zorgvuldigheid te werk gegaan. Als er niettemin onvolkomenheden zouden worden geconstateerd, dan zal de uitgever daarvan graag op de hoogte worden gesteld. V.U. Hilde Claes, burgemeester, Groenplein 1, 3500 Hasselt

Erfgoeddag in Hasselt 2 011

Erfgoeddag in Hasselt 2 011 Erfgoeddag in Hasselt 2 011 E r fg o e d, s p i e g e l va n o n s v e r l e d e n Beste vrienden, Honderden organisaties, waaronder musea, archieven, heemkundige kringen, erfgoedbibliotheken, erfgoedcellen,

Nadere informatie

L i mb u r g s e L a n d m a r k s

L i mb u r g s e L a n d m a r k s L i mb u r g s e L a n d m a r k s P r o g r a m m a I n v e s t e r e n i n S t ed e n e n D o r p e n, l i j n 2 ; D e L i m b u r g s e I d e n t i t e i t v e r s i e 1. 0 D o c u m e n t h i s t o

Nadere informatie

Bepaling toezichtvorm gemeente Stein

Bepaling toezichtvorm gemeente Stein Bepaling toezichtvorm 2008-2011 gemeente Stein F i n a n c i e e l v e r d i e p i n g s o n d e r z o e k P r o v i n c i e L i m b u r g, juni 2 0 0 8 V e r d i e p i n g s o n d e r z o e k S t e i

Nadere informatie

H O E D U U R I S L I M B U R G?

H O E D U U R I S L I M B U R G? H O E D U U R I S L I M B U R G? N AD E R E I N F O R M A T I E S T A T E N C O M M I S S I E S OV E R O N D E R AN D E R E A F V A L S T O F F E N H E F F I N G E N I N L I M B U R G 1 6 a u g u s t u

Nadere informatie

Bepaling toezichtvorm gemeente Venray

Bepaling toezichtvorm gemeente Venray Bepaling toezichtvorm 2007-2010 gemeente Venray F i n a n c i e e l v e r d i e p i n g s o n d e r z o e k P r o v i n c i e L i m b u r g, april 2 0 0 7 V e r d i e p i n g s o n d e r z o e k V e n

Nadere informatie

T I P S I N V U L L I N G E N H O O G T E T E G E N P R E S T A T I E S B O M +

T I P S I N V U L L I N G E N H O O G T E T E G E N P R E S T A T I E S B O M + T I P S I N V U L L I N G E N H O O G T E T E G E N P R E S T A T I E S B O M + A a n l e i d i n g I n d e St a t e nc o m m i s si e v o or R ui m t e e n G r o e n ( n u g e n o em d d e St at e n c

Nadere informatie

B e l e i d s k a d e r K e r k e n, K l o o s t e r s e n a n d e r e r e l i g i e u z e g e b o u w e n

B e l e i d s k a d e r K e r k e n, K l o o s t e r s e n a n d e r e r e l i g i e u z e g e b o u w e n B e l e i d s k a d e r K e r k e n, K l o o s t e r s e n a n d e r e r e l i g i e u z e g e b o u w e n I n é é n d a g k a n r e l i g i e u s e r f g o e d v a n m e e r d e r e g e n e r a t i e

Nadere informatie

Bepaling toezichtvorm gemeente Simpelveld

Bepaling toezichtvorm gemeente Simpelveld Bepaling toezichtvorm 2008-2011 gemeente Simpelveld F i n a n c i e e l v e r d i e p i n g s o n d e r z o e k P r o v i n c i e L i m b u r g, j u n i 2 0 0 8 V e r d i e p i n g s o n d e r z o e k

Nadere informatie

H a n d l e i d i n g d o e l m a t i g h e i d s t o e t s M W W +

H a n d l e i d i n g d o e l m a t i g h e i d s t o e t s M W W + H a n d l e i d i n g d o e l m a t i g h e i d s t o e t s M W W + D o e l m a t i g h e i d s t o e t s v o o r g e b i e d e n w a a r v o o r g e e n b o d e m b e h e e r p l a n i s v a s t g e s

Nadere informatie

Bepaling toezichtvorm gemeente Meerlo-Wanssum

Bepaling toezichtvorm gemeente Meerlo-Wanssum Bepaling toezichtvorm 2007-2010 gemeente Meerlo-Wanssum F i n a n c i e e l v e r d i e p i n g s o n d e r z o e k Provincie L i m b u r g, april 2 0 0 7 V e r d i e p i n g s o n d e r z o e k M e e

Nadere informatie

standpunt noodhulp 18 augustus 2009

standpunt noodhulp 18 augustus 2009 Vlaams Netwerk van verenigingen waar armen het woord nemen vzw Aromagebouw / Vooruitgangstraat 323 bus 6 (3 de verdieping) / 1030 Brussel / tel. 02-204 06 50 / fax : 02-204 06 59 info@vlaams-netwerk-armoede.be

Nadere informatie

Q u i c k -s c a n W M O i n L i m b u r g De e e r s t e e r v a r i n g e n v a n g e m e e n t e n e n c l i ë n t e n

Q u i c k -s c a n W M O i n L i m b u r g De e e r s t e e r v a r i n g e n v a n g e m e e n t e n e n c l i ë n t e n Q u i c k -s c a n W M O i n L i m b u r g De e e r s t e e r v a r i n g e n v a n g e m e e n t e n e n c l i ë n t e n M w. d r s. E. L. J. E n g e l s ( P r o v i n c i e L i m b u r g ) M w. d r s.

Nadere informatie

R e s u l t a a t g e r i c h t h e i d e n c o m p e t e n t i e m a n a g e m e n t b i j d r i e o v e r h e i d s o r g a n i s a t i e s

R e s u l t a a t g e r i c h t h e i d e n c o m p e t e n t i e m a n a g e m e n t b i j d r i e o v e r h e i d s o r g a n i s a t i e s R e s u l t a a t g e r i c h t h e i d e n c o m p e t e n t i e m a n a g e m e n t b i j d r i e o v e r h e i d s o r g a n i s a t i e s O p le i d i n g: M a s t e r P u b l i c M a n a g e m e n

Nadere informatie

Wanneer? Wie? Contactpersoon

Wanneer? Wie? Contactpersoon Doelstellingen armoedeforum Het biedt een overlegplatform aan partners die werken rond armoede. Het coördineert de verschillende verenigingen en diensten die aan armoedebestrijding werken. Het vormt een

Nadere informatie

Preek voor Kerstnacht 2015 jaar C

Preek voor Kerstnacht 2015 jaar C Preek voor Kerstnacht 2015 jaar C Welkom allemaal in deze prachtige, versierde kerk om samen de geboorte van onze Heer te vieren. Het is een Groot feest! God komt in de geschiedenis aanwezig als mens,

Nadere informatie

Maria verscheen in Lourdes aan een meisje. Wat was haar naam? Op wat voor plaats verscheen Maria aan Bernadette?

Maria verscheen in Lourdes aan een meisje. Wat was haar naam? Op wat voor plaats verscheen Maria aan Bernadette? Maria verscheen in Lourdes aan een meisje. Wat was haar naam? Op wat voor plaats verscheen Maria aan Bernadette? Waarmee vullen bedevaarders hun flessen aan de grot van Lourdes? Welke twee gebeden bid

Nadere informatie

LITURGISCHE VIERINGEN

LITURGISCHE VIERINGEN Week 02 dd 08-01-2014 Federatie Sint-Kruis LITURGISCHE VIERINGEN UIT DE LITURGISCHE KALENDER Zondag 12 januari: Doopsel van de Heer: Jezus doop in de Jordaan: Dit is mijn welbeminde Zoon, luistert naar

Nadere informatie

TEKENLIJST SPIJKERSCHRIFT

TEKENLIJST SPIJKERSCHRIFT TEKENLIJST SPIJKERSCHRIFT Dit is een vereenvoudigde lijst met spijkerschrifttekens uit Mesopotamië. Deze lijst maakt het mogelijk de tijdens de workshop Graven om te Weten bestudeerde tablet te vertalen.

Nadere informatie

Als wij dan eten van dit brood en drinken uit deze beker, verkondigen wij de dood des Heren totdat Hij komt.

Als wij dan eten van dit brood en drinken uit deze beker, verkondigen wij de dood des Heren totdat Hij komt. Huwelijk Eucharistische gebeden 2. Eucharistisch Gebed XII-b Jezus, onze Weg. Brengen wij dank aan de Heer, onze God. Heilige Vader, machtige eeuwige God, om recht te doen aan uw heerlijkheid, om heil

Nadere informatie

Het begijnhof van Dominicaanse spiritualiteit van Bethel Brussel, België Het idée om een «uitgebreide Communauteit» van katholieke leken te creëren,

Het begijnhof van Dominicaanse spiritualiteit van Bethel Brussel, België Het idée om een «uitgebreide Communauteit» van katholieke leken te creëren, Het begijnhof van Dominicaanse spiritualiteit van Bethel Brussel, België Het idée om een «uitgebreide Communauteit» van katholieke leken te creëren, dat thans het «Begijnhof van Dominicaanse spiritualiteit»

Nadere informatie

weetje weetje weetje weetje weetje weetje weetje

weetje weetje weetje weetje weetje weetje weetje Een processie is een godsdienstige plechtigheid in de vorm van een optocht van geestelijken en gelovigen. Een processie zorgt voor een gevoel van samen horen omdat ze mensen verenigt. 1 4 Rond Sint-Macharius

Nadere informatie

Woensdag 6 april 2011 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Erfgoeddag 11e editie Armoe troef

Woensdag 6 april 2011 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Erfgoeddag 11e editie Armoe troef Woensdag 6 april 2011 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Erfgoeddag 11e editie Armoe troef (enkel het gesproken woord telt) Dames en heren, Welkom op de persconferentie

Nadere informatie

KERMIS EN JAARMARKT BELSELE

KERMIS EN JAARMARKT BELSELE KERMIS EN JAARMARKT BELSELE PROGRAMMA november 2013 Beste Belselenaar, Beste lezer, Elf november, 11.11.11 en de winterjaarmarkt, drie begrippen in Belsele, onlosmakelijk met elkaar verbonden. Elf november

Nadere informatie

PAROCHIALE BERICHTEN SINT-FRANCISCUS VAN ASSISIË VORMSELCATECHESE. De vormelingen samen met Guy en Sabine rond de spaghetti-tafel.

PAROCHIALE BERICHTEN SINT-FRANCISCUS VAN ASSISIË VORMSELCATECHESE. De vormelingen samen met Guy en Sabine rond de spaghetti-tafel. PAROCHIALE BERICHTEN SINT-FRANCISCUS VAN ASSISIË VORMSELCATECHESE De vormelingen samen met Guy en Sabine rond de spaghetti-tafel. Samen schilderen en knutselen. Aandachtig voor de Jezus-film. Nog even

Nadere informatie

Over de website en de boodschappen

Over de website en de boodschappen Over de website en de boodschappen De website De website is opgericht om een reeks goddelijke boodschappen te publiceren waarvan een getrouwde moeder van een jong gezin, woonachtig in Europa, zegt dat

Nadere informatie

Heilig Jaar van Barmhartigheid

Heilig Jaar van Barmhartigheid Heilig Jaar van Barmhartigheid van 8 december 2015 tot 20 november 2016 Paus Franciscus heeft alle mensen van de hele wereld uitgenodigd voor een heilig Jaar van Barmhartigheid. Dit hele jaar is er extra

Nadere informatie

MYSTERIES VAN HET VENERABEL

MYSTERIES VAN HET VENERABEL MYSTERIES VAN HET VENERABEL Elke tweede donderdag na Pinksteren viert de Katholieke Kerk Sacramentsdag. Men herdenkt de instelling van de eucharistie, waarbij Jezus Christus zichzelf onder de gedaanten

Nadere informatie

Gemeentevisie van de evangelische gemeente te Ommen (aanvaard februari 2014 )

Gemeentevisie van de evangelische gemeente te Ommen (aanvaard februari 2014 ) Gemeentevisie van de evangelische gemeente te Ommen (aanvaard februari 2014 ) 1. Het hoofd van de gemeente: Onze Here Jezus Christus is het hoofd van Zijn gemeente. Hij werkt in en door de gemeente door

Nadere informatie

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Filips II In 1566, meer dan vierhonderd jaar geleden, zijn veel mensen boos. Er is onrust in de Nederlanden. Er zijn spanningen over het geloof, veel mensen

Nadere informatie

~ 1 ~ Nieuwsbrief Aflevering 2016-4 juni 2016

~ 1 ~ Nieuwsbrief Aflevering 2016-4 juni 2016 Nieuwsbrief Aflevering 2016-4 juni 2016 In deze aflevering: - H. Hartmaand. - Eftelingactie. - Verwijsspreekuur. - Sop- en zeepplank. - Algemene gegevens. H. Hartmaand. De grote feestdagen als Pasen en

Nadere informatie

Sittard, dominicanen en Sint Rosa

Sittard, dominicanen en Sint Rosa Sint Rosa Sittard, dominicanen en Sint Rosa Wanneer de Amerikaanse dominicanessen naar Sittard komen, treden zij in de voetsporen van eerdere dominicanen en dominicanessen, die voor Sittard heel veel betekend

Nadere informatie

Liefde. De sociale leer van de Kerk

Liefde. De sociale leer van de Kerk Liefde De sociale leer van de Kerk De sociale leer van de Kerk Over de liefde Het evangelie roept ons op om ons in te zetten voor onze naasten. Maar hoe weet je nu wat er gedaan moet worden, zeker in een

Nadere informatie

Samenvattingen Geloof ABC

Samenvattingen Geloof ABC Samenvattingen Geloof ABC Info 1ABC: Wat is geloof? Het gaat in dit project om de belangrijkste wereldgodsdiensten: jodendom, christendom, islam, hindoeïsme en boeddhisme. Deze godsdiensten geven antwoorden

Nadere informatie

F r a n c i s c u s. v a n. Leven met aandacht. w e g D e. Erfgoed Congregatie Zusters Franciscanessen van Oirschot

F r a n c i s c u s. v a n. Leven met aandacht. w e g D e. Erfgoed Congregatie Zusters Franciscanessen van Oirschot Leven met aandacht Erfgoed Congregatie Zusters Franciscanessen van Oirschot w e g D e v a n F r a n c i s c u s 2 Leven met aandacht Inhoud 1 De weg van Franciscus 9 2 De oprichting van de congregatie

Nadere informatie

Formulier om het heilig avondmaal te vieren (3)

Formulier om het heilig avondmaal te vieren (3) Formulier om het heilig avondmaal te vieren (3) Gemeente van onze Heer Jezus Christus, Instelling Het avondmaal is door onze verlosser zelf ingesteld. Want de apostel Paulus verklaart: Wat ik heb ontvangen

Nadere informatie

Stilstaan bij armoede

Stilstaan bij armoede Naam: Klas: Kan jij de vicieuze cirkel van armoede aanvullen? 1 De rijke en de arme tafel Schrijf in de ballonnen hoe jij je voelde tijdens het tafelmoment? Waar wil jij werk van maken in de toekomst?...

Nadere informatie

R e g i o M i d d e n -L i m b u r g O o s t. G r e n z e l o o s w o n e n i n M i d d e n -L i m b u r g R e g i o n a l e W o o n v i s i e

R e g i o M i d d e n -L i m b u r g O o s t. G r e n z e l o o s w o n e n i n M i d d e n -L i m b u r g R e g i o n a l e W o o n v i s i e R e g i o M i d d e n -L i m b u r g O o s t G r e n z e l o o s w o n e n i n M i d d e n -L i m b u r g R e g i o n a l e W o o n v i s i e 4 o k t o b e r 2 0 0 6 P r o j e c t n r. 2 9 5 7. 7 2 B o

Nadere informatie

Kerkelijk initiatief voor sociale huisvesting in Brussel

Kerkelijk initiatief voor sociale huisvesting in Brussel Kerkelijk initiatief voor sociale huisvesting in Brussel Herman COSIJNS, Adjunct van Mgr De Kesel INLEIDING De problematiek van de sociale huisvesting enerzijds en de wens van de Kerk om mee te werken

Nadere informatie

Eucharistieviering van 13 oktober 2013 Achtentwintigste zondag door het jaar (C) Nationale ziekendag

Eucharistieviering van 13 oktober 2013 Achtentwintigste zondag door het jaar (C) Nationale ziekendag Eucharistieviering van 13 oktober 2013 Achtentwintigste zondag door het jaar (C) Nationale ziekendag Intredelied: ZJ 585: Dankt, dankt nu allen God. Begroeting P. In de naam van de Vader, de Zoon en de

Nadere informatie

Geschiedenis Franciscus Vlietland

Geschiedenis Franciscus Vlietland Geschiedenis Franciscus Vlietland Franciscus Gasthuis is van oorsprong een katholiek ziekenhuis; Sint Franciscus Gasthuis. Franciscus van Assisi is de stichter van de orde der Franciscanen die, nadat hij

Nadere informatie

het vuur van de liefde pinksteren 2008

het vuur van de liefde pinksteren 2008 het vuur van de liefde pinksteren 2008 + J. van den Hende het vuur van de liefde pinksteren 2008 + J. van den Hende Pinksteren is het feest van de heilige Geest, het is de afronding van de Paastijd. We

Nadere informatie

Tijd van monniken en ridders (500 100 n. Chr.) 3.3 Christendom in Europa. De verspreiding van het christendom in geheel Europa.

Tijd van monniken en ridders (500 100 n. Chr.) 3.3 Christendom in Europa. De verspreiding van het christendom in geheel Europa. 391 n Chr Onder keizer Theodosius wordt het christendom de staatsgodsdienst in Romeinse Rijk 496 n Chr De Frankische koning Clovis en vele andere Franken bekeren zich tot het christendom Wat waren de belangrijkste

Nadere informatie

DE RIJKE MAN, DE ARME MAN

DE RIJKE MAN, DE ARME MAN Bijbel voor Kinderen presenteert DE RIJKE MAN, DE ARME MAN Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: M. Maillot en Lazarus Aangepast door: M. Maillot en Sarah S. Vertaald door: Arnold Krul Geproduceerd

Nadere informatie

pdrachtverklaring voor de scholen van de zusters Annuntiaten van Heverlee

pdrachtverklaring voor de scholen van de zusters Annuntiaten van Heverlee 0 pdrachtverklaring voor de scholen van de zusters Annuntiaten van Heverlee Heverlee, mei 2014 Ik verzeker jullie: alles wat jullie gedaan hebben voor een van de onaanzienlijksten van mijn broeders of

Nadere informatie

Orde I Schrift, zegen en gebed

Orde I Schrift, zegen en gebed Orde I Schrift, zegen en gebed groet en inleidend woord Vrede voor jou N en vrede voor jou N. Alles wat goed is en gelukkig maakt, het kome over jullie beiden. Vrede voor u allen, zoals wij hier bij elkaar

Nadere informatie

Voorhof, 25 augustus Avondmaalsviering *** Stilte tot inkeer. Orgelspel. Welkom en drempelgebed

Voorhof, 25 augustus Avondmaalsviering *** Stilte tot inkeer. Orgelspel. Welkom en drempelgebed Voorhof, 25 augustus 2013 - Avondmaalsviering *** Stilte tot inkeer Orgelspel Welkom en drempelgebed Intochtslied (staande) Tussentijds 3 : 1, 2, 4 en 6 Hier vraagt Hij ons Hem toegewijd te wezen, het

Nadere informatie

Het sacrament van. De ziekenzalving. Sacramenten

Het sacrament van. De ziekenzalving. Sacramenten Het sacrament van De ziekenzalving Sacramenten Sacramenten In de Bijbel Deze geloofsboekjes gaan over de zeven sacramenten. Sacramenten zijn tekens, in woord en gebaar, die we in Jezus Naam in de gemeenschap

Nadere informatie

Samenvattingen Geloof ABC

Samenvattingen Geloof ABC Samenvattingen Geloof ABC Info 1ABC: Wat is geloof? Het gaat in dit project om de belangrijkste wereldgodsdiensten: jodendom, christendom, islam, hindoeïsme en boeddhisme. Deze godsdiensten geven antwoorden

Nadere informatie

Eucharistie met ziekenzalving

Eucharistie met ziekenzalving Intredelied: Eucharistie met ziekenzalving Vrede voor jou, hierheen gekomen, zoekend met ons om mens te zijn. Jij maar alleen, jij met je vrienden, jij met je last, verborgen pijn: vrede, genade, God om

Nadere informatie

Relatie <> Religie. Beste Galsem,

Relatie <> Religie. Beste Galsem, RelatieReligie BesteGalsem, Hetfeitdatjouwpatientnuopeenchristelijkevenementisisnietongevaarlijk.Hetgeestelijke levenvanjouwpatientzalgrotesprongenmakennaarhetkampvandevijandtoe.watikjou aanraadisomditnietafteremmen,maaromdittebederven.brengjouwpatientincontactmet

Nadere informatie

Aan alle jongeren in België

Aan alle jongeren in België Aan alle jongeren in België Beste jongeren, De paus roept regelmatig elke twee of drie jaar bisschoppen van de hele wereld bijeen, om samen na te denken over belangrijke thema s uit het leven van de Kerk

Nadere informatie

Onderwijs voor de hele mens

Onderwijs voor de hele mens Onderwijs voor de hele mens De sociale leer van de Kerk De sociale leer van de Kerk Over onderwijs Het evangelie roept ons op om ons in te zetten voor onze naasten. Maar hoe weet je nu wat er gedaan moet

Nadere informatie

De Wilg. Programmaboekje Activiteiten. Lokaal Dienstencentrum. De Wilg

De Wilg. Programmaboekje Activiteiten. Lokaal Dienstencentrum. De Wilg Lokaal Dienstencentrum De Wilg J A A R G A N G 1, N R. 4 J U L I A U G U S T U S 2 0 1 6 Programmaboekje Activiteiten De Wilg Witvrouwenveldstraat 1 2550 Kontich 03 450 82 82 OF 03 450 82 80 (onthaal)

Nadere informatie

Liedsuggesties. Liedsuggesties

Liedsuggesties. Liedsuggesties Liedsuggesties Afkortingen van liedbundels LbK Liedboek voor de Kerken DB deel I Dienstboek een proeve, Schrift Maaltijd Gebed ZG Zingend Geloven GvL Gezangen voor Liturgie OKG Oud-Katholiek Gezangboek

Nadere informatie

Het jaar van Barmhartigheid

Het jaar van Barmhartigheid Het jaar van Barmhartigheid HH. Matthias-Laurentiusparochie informatiebulletin eerste kwartaal 2016 Het jaar van Barmhartigheid Overal in de wereld zijn katholieken actief bezig met het jaar van Barmhartigheid.

Nadere informatie

Is Christus dan verdeeld?

Is Christus dan verdeeld? Is Christus dan verdeeld? Voorganger: Jan Willem Doff Open Hof Cantorij o.l.v. Willem Blonk Intochtslied: gezang 289 Welkom Gebed: v Genade zij u en vrede van God, onze Vader, en van de Heer Jezus

Nadere informatie

Toetertoe wil je vriend zijn!

Toetertoe wil je vriend zijn! Gezinsvieringen 1 Toetertoe wil je vriend zijn! 2 Dag allemaal, Samen eucharistie vieren is Jezus dankbaar herdenken. Jezus was er vooral voor die mensen die aan de rand van de maatschappij leefden, en

Nadere informatie

Op weg met Jezus. eerste communieproject. Hoofdstuk 5 Bidden. H. Theobaldusparochie, Overloon

Op weg met Jezus. eerste communieproject. Hoofdstuk 5 Bidden. H. Theobaldusparochie, Overloon Op weg met Jezus eerste communieproject H. Theobaldusparochie, Overloon Hoofdstuk 5 Bidden Eerste communieproject "Op weg met Jezus" hoofdstuk 5 blz. 1 Joris is vader aan het helpen in de tuin. Ze zijn

Nadere informatie

HUIS MARANT MAART Groepswerking Marant. Mechelsesteenweg Herent

HUIS MARANT MAART Groepswerking Marant. Mechelsesteenweg Herent MAART 2013 HUIS MARANT Groepswerking Marant wordt gevormd door mensen die armoede een stem willen geven. We komen samen in en organiseren maandelijks informatieve en ontspannende activiteiten. Het Marantboekje

Nadere informatie

Kerstfeest 2015. Ds. W.E. den Hertogschool

Kerstfeest 2015. Ds. W.E. den Hertogschool Kerstfeest 2015 Ds. W.E. den Hertogschool Lichtjes, lichtjes overal Kerstfeest is het nu Jezus is geboren Zeggen zij aan U Groep 1/2 Welkom Kim & Jake Openingsgebed Gebed door groep 6 (1) Lieve Here God,

Nadere informatie

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het Christendom. Naam:

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het Christendom. Naam: Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het Christendom Naam: Het Christendom Hallo, dit is de vragenlijst die hoort bij de website over geestelijke stromingen. Je kunt de website vinden

Nadere informatie

Geloven in Jezus Christus

Geloven in Jezus Christus Geloven in Jezus Christus Zoon van God Jezus krijgt God een menselijk gezicht. Immanuel wordt Hij genoemd: God met ons. Het is de naam die Hij bij zijn geboorte krijgt. ZIn Daar begint zijn bijzondere

Nadere informatie

Leren en inspireren in de Emmaüsparochie Apeldoorn 2014-2015. Onderweg met Franciscus

Leren en inspireren in de Emmaüsparochie Apeldoorn 2014-2015. Onderweg met Franciscus Leren en inspireren in de Emmaüsparochie Apeldoorn 2014-2015 Onderweg met Franciscus We gaan iets nieuws beginnen... Deze folder gaat over iets nieuws. In het komend seizoen bieden we een aantal activiteiten

Nadere informatie

Middernachtmis van 24 december 2013 In dit kind is God met ons

Middernachtmis van 24 december 2013 In dit kind is God met ons Middernachtmis van 24 december 2013 In dit kind is God met ons Om 11.45 u. zingt het koor kerstliederen. Openingslied: Puer Natus. Begroeting en inleiding Welkom in deze vreugdevolle nacht, van de kou

Nadere informatie

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het jodendom. Naam:

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het jodendom. Naam: Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het jodendom Naam: Het jodendom Hallo, dit is de vragenlijst die hoort bij de website over geestelijke stromingen. Je kunt de website vinden op www.geloofik.nl.

Nadere informatie

Wat is de betekenis van urbi et orbi? Door wie is Jezus verraden? Wat vieren we op Pasen? Wanneer herdenken we het laatste avondmaal?

Wat is de betekenis van urbi et orbi? Door wie is Jezus verraden? Wat vieren we op Pasen? Wanneer herdenken we het laatste avondmaal? Wat is de betekenis van urbi et orbi? Door wie is Jezus verraden? Wat vieren we op Pasen? Wanneer herdenken we het laatste avondmaal? Wanneer herdenken we de kruisiging en dood van Jezus? Welke liturgische

Nadere informatie

Stilte vooraf. Wees stil voor het aangezicht van God, want heilig is de Heer. Uitleg

Stilte vooraf. Wees stil voor het aangezicht van God, want heilig is de Heer. Uitleg Stilte vooraf Wees stil voor het aangezicht van God, want heilig is de Heer. Uitleg Witte donderdag. Nacht van de overlevering, met een dubbelzinnige betekenis. Het is de overlevering (de traditie) van

Nadere informatie

Op de vlucht. Oorlogsverhalen uit Geluwe en Gooik. Frans Peetermans. Een uitgave van de Heemkundige Kring van Gooik

Op de vlucht. Oorlogsverhalen uit Geluwe en Gooik. Frans Peetermans. Een uitgave van de Heemkundige Kring van Gooik Op de vlucht Oorlogsverhalen uit Geluwe en Gooik Frans Peetermans Een uitgave van de Heemkundige Kring van Gooik Op de vlucht - Oorlogsverhalen uit Geluwe en Gooik Frans Peetermans Uitgave van de Heemkundige

Nadere informatie

Oecumenisch Citypastoraat Nijmegen Jaarverslag 2016

Oecumenisch Citypastoraat Nijmegen Jaarverslag 2016 Oecumenisch Citypastoraat Nijmegen Jaarverslag 2016 Nijmegen, 28 maart 2017 Jaarverslag 2016 Oecumenisch Citypastoraat Nijmegen Wie zijn wij? Het Oecumenisch Citypastoraat Nijmegen heeft ook in 2016 als

Nadere informatie

1. MOMENTEN DIE HET LEVEN DWARSBOMEN.

1. MOMENTEN DIE HET LEVEN DWARSBOMEN. 1. MOMENTEN DIE HET LEVEN DWARSBOMEN. Een grens is een moment om nooit meer te vergeten. Grenzen zijn momenten die jouw leven of dat van anderen ingrijpend veranderen. Daardoor ga je vaak nadenken over

Nadere informatie

O-.L-.Vrouw-Onbevlekt-Ontvangen Kontich-Kazerne

O-.L-.Vrouw-Onbevlekt-Ontvangen Kontich-Kazerne O-.L-.Vrouw-Onbevlekt-Ontvangen Kontich-Kazerne Mensen voor Mensen en Rouwzorg Mensen voor Mensen is een vrijwilligersorganisatie, werkzaam in de wijk Kontic-Kazerne (KOKA), die zich bekommert om de menselijke

Nadere informatie

Waardevolle arbeid. De sociale leer van de Kerk

Waardevolle arbeid. De sociale leer van de Kerk Waardevolle arbeid De sociale leer van de Kerk De sociale leer van de Kerk Over arbeid Het evangelie roept ons op om ons in te zetten voor onze naasten. Maar hoe weet je nu wat er gedaan moet worden, zeker

Nadere informatie

Pasen met de Samenleesbijbel. Materiaal voor kinderen van 8-12 jaar Johannes 20:1-18 uit de Samenleesbijbel

Pasen met de Samenleesbijbel. Materiaal voor kinderen van 8-12 jaar Johannes 20:1-18 uit de Samenleesbijbel Pasen met de Samenleesbijbel Materiaal voor kinderen van 8-12 jaar Johannes 20:1-18 uit de Samenleesbijbel Samenleesbijbel De Samenleesbijbel is de Bijbel in Gewone Taal, aangevuld met ruim 500 pagina

Nadere informatie

TOV! Meer dan een kribbe? Nieuwsbrief december. Geplande activiteiten. Belangrijke mededeling

TOV! Meer dan een kribbe? Nieuwsbrief december. Geplande activiteiten. Belangrijke mededeling Nieuwsbrief juni.docx Nieuwsbrief december TOV! Weerstraat 26, 4001LD Tiel, www.toveten.nl T: 0344-751223 info@toveten.nl Dit is wat wij hem hebben horen verkondigen en wat we u verkondigen: God is licht,

Nadere informatie

Ommekeer. Niet meer worden uitgeschopt door de maatschappij. Om uitgesloten alleen te staan. Maar kunnen naar buiten komen

Ommekeer. Niet meer worden uitgeschopt door de maatschappij. Om uitgesloten alleen te staan. Maar kunnen naar buiten komen Ommekeer Niet meer worden uitgeschopt door de maatschappij Om uitgesloten alleen te staan Maar kunnen naar buiten komen En door reikende handen elkaar recht trekken Mekaar steunen in respect voor elkaar

Nadere informatie

Viering voor de derde zondag van de missiemaand

Viering voor de derde zondag van de missiemaand Viering voor de derde zondag van de missiemaand 15 oktober 2017 28 e zondag doorheen het jaar A In samenwerking met de Sint-Pieterparochie van Puurs Intredelied ZJ 735 Zomaar een dak Begroeting P. Vandaag

Nadere informatie

Ruben Mantels, Anne-Laure Van Bruaene, Christophe Verbruggen en Gita Deneckere Fotografie Benn Deceuninck

Ruben Mantels, Anne-Laure Van Bruaene, Christophe Verbruggen en Gita Deneckere Fotografie Benn Deceuninck Ruben Mantels, Anne-Laure Van Bruaene, Christophe Verbruggen en Gita Deneckere Fotografie Benn Deceuninck 11 Voorwoord H et boek Geloven in Gent dat u in handen heeft, is een boek over het geloof van de

Nadere informatie

Het Manteltje. Overige Agenda, wo. 28 okt t/m wo. 25 nov.

Het Manteltje. Overige Agenda, wo. 28 okt t/m wo. 25 nov. Het Manteltje No 10, 2015, 41 e jaargang. E-mail: st-henricus@katholiekamersfoort.nl Bankrekening nummer Geloofsgemeenschap St. Henricus: NL84INGB0003002792. Agenda ontmoetingsruimte, wo. 28 okt t/m wo.

Nadere informatie

Jaarverslag Stichting jij bent TOV! 2015. Auteur: Wendy Verkerk- Klein

Jaarverslag Stichting jij bent TOV! 2015. Auteur: Wendy Verkerk- Klein Jaarverslag Stichting jij bent TOV! 2015 Auteur: Wendy Verkerk- Klein Voorwoord Voor u ligt het eerste jaarverslag van TOV te Tiel. Februari 2015 is stichting Jij bent TOV opgericht waardoor we dit jaar

Nadere informatie

Eucharistieviering van 15 augustus 2013 Maria Tenhemelopneming

Eucharistieviering van 15 augustus 2013 Maria Tenhemelopneming Eucharistieviering van 15 augustus 2013 Maria Tenhemelopneming Openingslied: ZJ 501: Magnificat, strofen 1 en 2. Begroeting en inleiding P. Op het feest van de ten hemelopneming van Maria, Jezus moeder,

Nadere informatie

Samen eenzaam. Frida den Hollander

Samen eenzaam. Frida den Hollander Samen eenzaam Samen eenzaam Frida den Hollander Tweede editie Schrijver: Frida den Hollander Coverontwerp: Koos den Hollander Correctie: Koos den Hollander ISBN:9789402122442 Inhoud Inleiding 1 Ik ben

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Naar aanleiding van de lezingen vandaag, over het ophouden van de manna uit Jozua 5 en het teken van brood en vis uit Johannes 6, wil ik graag twee

Nadere informatie

Gods Feesten op Bijbelse Kalender

Gods Feesten op Bijbelse Kalender Gods Feesten op Bijbelse Kalender 5 6 Gods Feesten op Bijbelse Kalender Praktische wegwijzer Sign2God 7 8 Schrijver: Sign2God Coverontwerp: Sign2God ISBN: 9789402133110 H. & J.S. Kuipers 9 1 Inleiding

Nadere informatie

Vrouwencentrum. 20 jaar vrouwencentrum

Vrouwencentrum. 20 jaar vrouwencentrum Vrouwencentrum 20 jaar vrouwencentrum Opstart 1991vanuit sociale dienst alleenstaande, gescheiden vrouwen beperkt budget, soms schulden Vragen over opvoeding van hun kinderen, hoederecht, onderhoudsgeld,

Nadere informatie

Lesbrief Voorleestekst: Over dertien hectare Vragen: Voorleestekst: Over het thema van de tentoonstelling

Lesbrief Voorleestekst: Over dertien hectare Vragen: Voorleestekst: Over het thema van de tentoonstelling Lesbrief Over dertien hectare dertien hectare organiseert elke twee jaar een tentoonstelling in Heeswijk-Dinther. De eerste was in 2003. De tentoonstelling van de kunstwerken was altijd buiten op een grasveld

Nadere informatie

www.rkdiaconie.nl/ beleid maken/ financiering regelen

www.rkdiaconie.nl/ beleid maken/ financiering regelen VERANTWOORD OMGAAN MET CARITASGELDEN Situering Dit lesmateriaal geeft een gedegen aanzet over hoe u verantwoord om kunt gaan met caritasgelden. De doelstellingen zijn: 1. U weet wat het begrip caritasgelden

Nadere informatie

GROEPSOPDRACHT: Bespreek met elkaar welke relatieverbanden in de Bijbel genoemd worden:

GROEPSOPDRACHT: Bespreek met elkaar welke relatieverbanden in de Bijbel genoemd worden: Relaties halen het beste in je naar boven Les 1 GROEPSOPDRACHT: Bespreek met elkaar welke relatieverbanden in de Bijbel genoemd worden: Lees met elkaar de volgende hoofdstukken en laat iemand opschrijven

Nadere informatie

21 februari 2012 mochten we samen vieren in de Basiliek van Sint Pieter

21 februari 2012 mochten we samen vieren in de Basiliek van Sint Pieter 3de aanzet Toen Jezus op zekere dag aan zijn leerlingen vroeg maar gij, wie zegt gij dat Ik ben?, was het Petrus die namens allen antwoordde: Gij zijt de Christus, de Zoon van de Levende God. Petrus sprak

Nadere informatie

Broederschap van Sint-Guido lezing door Jan Longin op 13 maart 2005

Broederschap van Sint-Guido lezing door Jan Longin op 13 maart 2005 Broederschap van Sint-Guido lezing door Jan Longin op 13 maart 2005 bron foto : http://www.broederschapheiligeguido.be Naar aanleiding van het Sint-Guidojaar menen we er goed aan te doen om een verslag

Nadere informatie

TOV! Ik ben de Heer, jullie God! Nieuwsbrief oktober. Geplande activiteiten. Belangrijke mededeling

TOV! Ik ben de Heer, jullie God! Nieuwsbrief oktober. Geplande activiteiten. Belangrijke mededeling Nieuwsbrief juni.docx Nieuwsbrief oktober TOV! Weerstraat 26, 4001LD Tiel, www.toveten.nl T: 0344-751223 info@toveten.nl Wanneer je de graanoogst binnenhaalt, oogst dan niet tot aan de rand van de akker

Nadere informatie

Geschiedenis Franciscus Vlietland

Geschiedenis Franciscus Vlietland Geschiedenis Franciscus Vlietland Franciscus Gasthuis is van oorsprong een katholiek ziekenhuis; Sint Franciscus Gasthuis. Franciscus van Assisi is de stichter van de orde der Franciscanen die, nadat hij

Nadere informatie

2

2 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 8 Tot slot vraag ik u: Wees allen eensgezind, leef met elkaar mee, heb elkaar lief als broeders en zusters wees barmhartig en bereid de minste te zijn. 9 Vergeld geen kwaad met

Nadere informatie

Versie : 1.2 Datum: 12-03-2015. Beleidsplan 2015-2016

Versie : 1.2 Datum: 12-03-2015. Beleidsplan 2015-2016 Versie : 1.2 Datum: 12-03-2015 Beleidsplan 2015-2016 Inhoudsopgave Voorwoord 2 1. Missie en Doelstelling 4 1.1 Missie 4 1.2 Doelstelling 4 2. Identiteit 5 3. Organisatie Structuur 6 3.1 Algemeen 6 3.2

Nadere informatie

Sponsordossier Vakantiekampen

Sponsordossier Vakantiekampen Sponsordossier contact Rodekruisvakanties vzw Sofie Vehent Motstraat 40 2800 Mechelen 015/44 35 11 rodekruisvakanties@rodekruis.be Armoede Wie arm is, heeft het financieel moeilijker dan anderen en leeft

Nadere informatie

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Willibrord Willibrord werd geboren als zoon van pas bekeerde ouders en werd als zevenjarige jongen door zijn vader Wilgis toevertrouwd aan het klooster van Ripon nabij

Nadere informatie

Beleidsplan Versie 0.2 Januari 2016

Beleidsplan Versie 0.2 Januari 2016 Beleidsplan Versie 0.2 Januari 2016 Inh o u d s o p g a v e Inhoudsopgave... 2 Visie... 3 Kernwaarden... 4 1. Evangelie Centraal... 4 2. Eigentijds en Relevant... 4 3. Echtheid... 4 4. Excelleren... 4

Nadere informatie

Vrijwilligerswerk bij Doras

Vrijwilligerswerk bij Doras Welzijn Ouderen Thuisadministratie Vrijwilligerswerk bij Doras Voor iedereen in Amsterdam-Noord. Dus ook voor u! Doras Maatschappelijke dienstverlening Amsterdam-Noord Vrijwilligerswerk bij Doras Doras

Nadere informatie

Buurtkrantje. Elegast - Den Dam. Editie november 201 4. Buurtwerking in de Damwijk

Buurtkrantje. Elegast - Den Dam. Editie november 201 4. Buurtwerking in de Damwijk Buurtkrantje Elegast - Den Dam Buurtwerking in de Damwijk Editie november 201 4 Inhoud Voorwoord 2 Vrijwilligers 3 Quiz 4 Sinterklaasfeest 5 Feesten 6 Sorteerstraatjes 7 Spelnamiddag 8 Programma spelnamiddag

Nadere informatie

Beleidsplan TOV 2016. Auteur: Wendy Verkerk Klein

Beleidsplan TOV 2016. Auteur: Wendy Verkerk Klein Beleidsplan TOV 2016 Auteur: Wendy Verkerk Klein Voorwoord Voor u ligt het beleidsplan van stichting jij bent TOV! TOV eten en TOV boeken zijn onlosmakelijk verbonden met de stichting. Dit plan beschrijft

Nadere informatie

Jaarverslag 2013. Stichting Los niños de Dios

Jaarverslag 2013. Stichting Los niños de Dios Jaarverslag 2013 Stichting Los niños de Dios Index: 1. Inleiding 2. Algemeen 3. Projecten a. Comedor b. Buitenactiviteiten c. Begeleiding verslaafden d. Auto/vervoer 4. Slot 1 1. Inleiding Beste lezer,

Nadere informatie