BYD WIL NEDERLAND VEROVEREN: HOOPVOL DAT ANDERE STEDEN GOEDE VOORBEELD SCHIERMONNIKOOG VOLGEN

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "BYD WIL NEDERLAND VEROVEREN: HOOPVOL DAT ANDERE STEDEN GOEDE VOORBEELD SCHIERMONNIKOOG VOLGEN"

Transcriptie

1 INHOUD Eind geleasede tweewielers op de weg SPECIAL TER ERE VAN VIERDE FORMULE E-TEAMCONGRES VAKTIJDSCHRIFT BENELUX MEI/JUNI 2013 Energieopslagsystemen onmisbaar in smart grid Overbelasting door opladen van elektrische auto s is oplosbaar NWBA: grote uitdaging is creëren van geleidelijk pad met auto s en tankstations BYD WIL NEDERLAND VEROVEREN: HOOPVOL DAT ANDERE STEDEN GOEDE VOORBEELD SCHIERMONNIKOOG VOLGEN INTERVIEW BERT KLERK NIEUWE VOORZITER FORMULE E-TEAM

2 INHOUD De grote uitdaging is het ontwikkelen van een geleidelijk pad met introducties van auto s en watertankstations 10 BYD levert zes bussen voor volledig elektrische dienstregeling uit: Hoopvol dat andere steden voorbeeld Schiermonnikoog volgen 14 Special Formule E-Team: Marijke van Haaren: Communicatie belangrijk aandachtspunt Gebruik leaseauto wordt op termijn belangrijker dan bezit Zakelijke markt toont succesvolle business cases elektrische voertuigen TNO en Stedin ronden onderzoek naar CO 2 -footprint en TCO af Bert Klerk: Samen met marktpartijen op zoek naar early majority Ladder van Laden S4 S6 S8 S11 S14 s16 Column Paul Claessen - Studenten geven het goede voorbeeld 18 Elektrische scooterleveranciers Novox en eeeefun fuseren, verdere consolidatie en samenwerkingen niet uitgesloten 19 Overbelasting door opladen van elektrische auto s is oplosbaar 19 Marktcontrolemechanisme moet netinstabiliteit voorkomen 20 Vlaamse Proeftuin Elektrische Voertuigen maakt eerste balans op 21 Over de Grens - Energieopslagsystemen onmisbaar in smart grid 23 De 2Wieler - Eind 2014 vijfhonderd geleasede tweewielers op de weg 25 Column Lisette Kaupmann - De EV-batterij als nieuw opslagmedium! 26 Lancering ecologistiek als tweede platform naast ecomobiel 27 EVFocus - Renault Zoe 28 Formule E-Team en markt pakken door! In het hart van deze editie van E-Mobility treft u een redactionele special van ons blad aan over het Formule E-Team (FET). Deze special is op 30 mei 2013 verspreid tijdens het FET-congres dat de titel Nederland Elektrisch droeg. Het congres vond gelijktijdig plaats met het Fleetmanagement Congres. Beide evenementen werden bijgewoond door vele honderden stakeholders die in Nederland deels actief zijn in het domein van elektrisch vervoer. Een verslag van het congres kunt u downloaden op onze website via de link De belangrijkste boodschap? De Rijksoverheid wil samen met marktpartijen elektrisch vervoer vooruit helpen door vooral successen te boeken bij zakelijke gebruikers. Meer dan ooit is immers duidelijk geworden dat het overreden van de consument niet één, twee, drie gebeurd is. En, het FET heeft met Bert Klerk een nieuwe voorzitter die brandt van ambitie. Klerk, voormalig president van ProRail, gaf een exclusief eerste interview aan de redactie van E-Mobility. Verder spraken wij voor deze laatste editie voor de zomer met de directie van BYD (dat een volledig elektrische dienstverlening op Schiermonnikoog mogelijk heeft gemaakt) en met FET Taskforce-voorzitter Marijke van Haaren. Allen zijn zij positief gestemd over de slagen die de markt dit jaar kan en moet maken. Misschien is op het moment dat dit blad verschijnt ook de tienduizendste elektrische auto in ons land op de openbare weg verschenen! Een belangrijke mijlpaal in het streven naar twintigduizend voertuigen in 2015 en tweehonderdduizend voertuigen in In de afgelopen weken sprak de redactie ook met het bestuur van de per 1 januari ontstane Nederlandse Waterstof- en Brandstofcel Associatie. Ook de nieuwe directie van ecomobiel ontvouwt in deze editie haar plannen voor de beurs die dit najaar haar jubileum viert. Tenslotte is er in dit nummer de nodige aandacht voor smart grids.en valt er dan nog wat te wensen? Ja, hopelijk laten wij ons met zijn allen niet te veel beïnvloeden door negatieve economische berichtgeving, slaan wij de hand aan de ploeg en slagen wij er tenslotte in om duurzame energie en elektrisch vervoer hand in hand te laten gaan. Edwin van Gastel, hoofdredacteur E-Mobility

3 Nederland gaat waterstoftankstations bouwen voor personenauto s Staatssecretaris Wilma Mansveld zet zich in voor een toekomst waarin we elektrisch rijden op waterstof. Zij kondigde namelijk aan dat er de komende twee jaar zeker vier openbare waterstoftankstations voor personenauto s gebouwd zullen worden in Nederland. De eerste moet rond de jaarwisseling operationeel zijn in Rotterdam. Formule E-Team wil langer nul procent bijtelling voor elektrische auto s In een brief aan staatssecretaris Frans Weekers van Financiën pleit het Formule E-Team voor verlenging van het nultarief bijtelling voor nul emissie voertuigen. Hierdoor zou een onderscheid ontstaan in bijtellingstarief van zeven procent tussen volledig elektrische voertuigen en plug-in-hybrides. Volgens het Formule E-Team staat elektrisch rijden in ons land op het punt van een definitieve doorbraak. Dat komt vooral door de introductie van elektrisch rijden in de zakelijke markt. De inzet van volledig elektrische voertuigen (786 in 2012) blijft achter bij die van plug-in hybrides (4.331 in 2012), die vooral bij zakelijke rijders erg in trek zijn. Als het gaat om volledig elektrische voertuigen zijn er volgens het Formule E-Team nog altijd barrières, zoals het beperkte aantal oplaadpunten, de hoge aanschafprijs en de onzekerheid over de restwaarde. Deze bezwaren maken volgens het Formule E-team fiscale stimulering door de overheid noodzakelijk om tot een definitieve doorbraak te komen. Phoenix Contact richt E-Mobility onderneming op Phoenix Contact heeft met de oprichting van de E-Mobility GmbH zijn activiteiten op het gebied van elektromobiliteit ondergebracht in een nieuwe groepsonderneming. Met E-Mobility GmbH willen wij de markt een duidelijke impuls geven, aldus Helmut Friedrich, bedrijfsleider van E-Mobility GmbH. Hier bundelen wij onze activiteit voor elektromobiliteit met betrekking tot laadconnectoren en laadinfrastructuur. Bij elektromobiliteit gaat het om het zoeken naar nieuwe afzetkanalen, het ontwikkelen van nieuwe technologieën en ook het voldoen aan specifieke eisen die fabrikanten van auto s stellen aan ontwikkeling en kwaliteitsbewaking. Phoenix Contact ontwikkelde de laatste jaren een omvangrijk productprogramma met elektronische componenten voor het opbouwen van laadstations en laadinfrastructuur. Veel gerenommeerde fabrikanten passen deze componenten en systemen nu al in hun laadstations toe. Als enige aanbieder in de markt biedt Phoenix Contact de bekende laadconnectoren voor het opladen met wisselspanning (AC) in combinatie met een moderne connector, de Combined DC-connector voor het aanzienlijk sneller opladen met gelijkspanning (DC). Nieuwe normen voor elektrische fietsen en scooters Nieuwe vervoermiddelen vragen ook om nieuwe normen. Op dit moment wordt er daarom op Europees en mondiaal niveau gewerkt aan normen voor Light Electric Vehicles (LEV s). NEN zoekt bedrijven en kennisinstellingen die willen meewerken aan het vormgeven van deze normen. Er worden normen gemaakt voor de laadsystemen voor elektrische fietsen en scooters, maar ook normen voor de batterijen die gebruikt worden. Dit heeft uiteraard ook gevolgen voor elektrische fietsen en scooters in Nederland. Volvo V60 Plug-in Hybrid verkozen tot Beste Elektrische Auto door Autoscout24 De Volvo V60 Plug-in Hybrid is door bezoekers van Autoscout24, tijdens de Internet Auto Award 2013, verkozen tot Beste elektrische auto. De absolute hoofdprijs ging overigens naar de Mercedes Benz A-Klasse, die won in de categorie Beste Auto. De online marktplaats voor auto s organiseerde de uitreiking alweer voor de elfde keer. Legenda E-Mobility Snellaadsubsidie in Noord-Holland In 2012 startte de provincie Noord-Holland met vier projecten op het gebied van elektrisch vervoer. Eén daarvan is het realiseren van een dekkend netwerk van snellaadstations langs de Noord-Hollandse provinciale wegen. Door het openstellen van een subsidieregeling willen Gedeputeerde Staten bedrijven daartoe stimuleren. Met de Uitvoeringsregeling subsidie Snelladen Noord-Holland 2013 stellen Gedeputeerde Staten honderdtwintigduizend euro beschikbaar voor het realiseren van snelladers voor elektrische voertuigen in Noord-Holland. De reden is om te zien of marktpartijen ook kunnen worden geïnteresseerd voor installatie van snelladers op de provinciale wegen. Bij de verschillende artikelen in dit magazine treft u onderaan de pagina een gekleurde balk met aan. Deze kleuren refereren aan het thema waarover de artikelen gaan. De balken symboliseren de volgende thema s: = Smart Grids = Elektrisch rijden op waterstoftechnologie = Elektrisch rijden op batterijtechnologie Kantoor Dutch Organisation for Electric Transport (DOET) geopend in Rotterdam De Dutch Organisation for Electric Transport, kortweg DOET, heeft haar nieuwe kantoor op de RDM Campus in Rotterdam betrokken. De Rotterdamse wethouder Alexandra van Huffelen feliciteerde directeur Steef Korfker van DOET met de keuze voor Rotterdam en noemde de vestiging op de RDM Campus van grote toegevoegde waarde. Onderdeel van de openingsceremonie was de ingebruikname van de eerste volledig elektrische Rotterdamse taxi: de BYD e6. RTC directeur Sjaak de Winter ontving zijn aanwinst uit handen van Yongping Chen van BYD. Chen maakte tevens bekend dat dit model vanaf nu verkrijgbaar is voor corporate clients, die hiervoor contact op kunnen nemen met DOET. Van Huffelen: Rotterdam stimuleert elektrisch rijden als geen ander. Ik ben dan ook zeer verheugd dat DOET zich hier vestigt. Overstappen op elektrisch rijden helpt de stad schoner en gezonder te maken en wij staan hierin niet alleen. Net als de Rotterdamse Taxi Centrale gaan er steeds meer bedrijven voor elektrisch. In 2014 zullen er in Rotterdam al tenminste duizend elektrische voertuigen rondrijden. Daarmee zijn we koploper in Nederland. Amsterdam en Rotterdam starten nieuw elektrisch project De randsteden Amsterdam en Rotterdam zijn ingestapt in het Europese innovatieproject FREVUE dat elektrisch vrachtvervoer stimuleert. FREVUE gaat ervoor zorgen dat bedrijven gesubsidieerde elektrische voertuigen en oplaadpunten aanschaffen en daarmee hun distributie doen in de verschillende steden. FREVUE - een afkorting van FReight Electric Vehicles in Urban Europe - leidt tot honderdtweeëntwintig elektrische voertuigen in acht Europese steden. Gemeente Groningen gaat fors investeren in elektrisch rijden Qbuzz gaat elektrische bussen leveren aan gemeente Utrecht In Utrecht zullen op een select aantal lijnen elektrische bussen gaan rijden. Dat meldt Arjan Gerritsen van Bestuur Regio Utrecht (BRU) tegen de Utrechtse Courant. Daardoor zal in de hele regio, qua emissie, de schoonste vloot van Nederland rijden. De elektrische bussen komen te rijden op de meest vervuilende lijnen. Vanaf december dit jaar zal het openbaar vervoer in Utrecht verzorgd worden door het bedrijf Qbuzz. Het Groningse college van Burgemeester en Wethouders wil elektrisch rijden bevorderen. Naast de al geplande negen oplaadpalen, zet het college in op verdere uitbreiding naar vijftig laadpunten voor publiek gebruik. Dit is te lezen in de beleidsnotitie schoon en duurzaam vervoer die het college heeft vastgesteld. De ambitie is om eind van dit jaar de oplaadpalen te plaatsen op P+R-terreinen, in parkeergarages, bij winkelcentra en in de openbare ruimte. INTERNATIONAAL Waterstof-elektrische Hyundai ix35 Fuel Cell klaar voor Nederland Als het aan Hyundai ligt, is de droom van een schone toekomst binnenkort werkelijkheid. De Koreaanse autobouwer brengt zo n vijftig Hyundai ix35 Fuel Cell s die het bedrijf bouwt naar Nederland. Levensduur accu vijf tot twintig jaar De gemiddelde levensduur van lithiumion-accu s van elektrische auto s blijkt ook voor wetenschappers moeilijk te bepalen. Uit onderzoek van het Franse energie-instituut CEA gaat de accu van een elektrische auto zo n vijf tot twintig jaar mee. Model S levert eerste winst op voor Tesla Motors Tesla Motors heeft in het eerste kwartaal van dit jaar exemplaren van de elektrische Model S geleverd. Daarmee is de Amerikaanse fabrikant van elektrische auto s zijn productiedoelstelling van vijfenveertighonderd stuks gepasseerd. Deze prestatie levert de eerste winst op voor Telsa Motors. Mitsubishi CA-MiEV kan draadloos opladen Op de afgelopen Autosalon van Genève presenteerde Mitsubishi de nieuwe CA- MiEV die draadloos kan opladen. Het model is voorzien van een achtentwintig kilowattuur lithium-ion-accupakket. Daarmee kan de auto drie keer zo ver rijden als de huidige generatie die met zestien kilowattuur honderd kilometer haalt. Rijden op zonne-energie schoner dan biobrandstof Elektrisch rijden op zonne-energie is milieuvriendelijker en efficiënter dan rijden op biobrandstof. Dit blijkt uit een rapport van Amerikaanse en Noorse universiteitsstudenten die onderzoek deden naar de meest effectieve manier om een compacte auto honderd kilometer te laten rijden. Tesla Model S nieuwe wereldkampioen De Tesla Model S is bij de 2013 World Green fonts Car of the Year -verkiezing op de New York International Autoshow door automotive journalisten gekroond tot de meest groene auto ter wereld. Volgens de bekendgemaakte cijfers scoorde de elektrische sedan tweeëntachtig procent van de stemmen. Lettercountouren Start Europese productie Nissan LEAF Nissan is gestart met de Europese productie van de Nissan LEAF in het Britse Lettercountouren No pay off Sunderland. Eind maart is het eerste exemplaar van de band gerold. Dankzij de opening van de fabriek maken de Japanners de LEAF nu op drie continenten: in de landen Japan, Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk. Hoe meer geluid, hoe minder de kassa rinkelt Nissan, General Motors, Toyota, Honda en Mitsubishi komen in opstand tegen de plannen van de Amerikaanse National Highway Traffic Safety Administration (NHTA) om te verplichten dat elektrische auto s geluid moeten maken bij lage snelheid. De autofabrikanten vrezen dat deze maatregel potentiële kopers afschrikt. BMW i krijgt Taiwanese tweepitter als hulpmotor Het Taiwanese Kimco gaat de range-extender bouwen voor de BMW i3. De tweecilinder motor is volgens sales- en marketingmanager Ian Robertson gebaseerd op de motor van de BMW G450X Enduro. Detroit Electric leeft weer na honderd jaar Detroit Electric is na honderd jaar afwezigheid weer back in business. Aan het begin van de twintigste eeuw was het Amerikaanse bedrijf marktleider op het gebied van elektrische voertuigen. In 2013 komt er een nieuwe Detroit Electric sportwagen op de markt, in 2014 volgen twee andere modellen. Smart gridproject van 54 miljoen pond In het Verenigd Koninkrijk is een smart grid innovatieproject gestart met een projectomvang van vierenvijftig miljoen pond. Het Customer-Led Network Revolution project rondt binnenkort al de eerste fase van zijn onderzoek naar elektriciteitsverbruik af. Het project test een aantal innovatieve smart grid oplossingen op twaalfduizend verbruikers. Brandstofcelauto Toyota staat op Prius-platform Toyota is vastberaden om in 2015 een brandstofcelauto op de markt te brengen. Volgens Automotive News kost zo n revolutionaire auto dan tussen de vijftig- en honderdduizend dollar. De Toyota Highlander die diende voor de ontwikkeling van de techniek maakt plaats voor het platform van de Toyota Prius. De rubriek internationaal bevat publicaties van: 4 5

4 Het multitalent AC- en DC-laden met één systeem ALTIJD WIND MEE met de elektrische bakfiets Europees platform voor elektrische mobiliteit gelanceerd Nederlandse verkoop elektrische auto s groeit gestaag Veolia test twee elektrische bussen voor dienstregeling in Maastricht DC AC Elf organisaties hebben zich verenigd in het Platform for the Electrification of Surface Transport. Dit platform heeft als doel de elektrificatie van voertuigen te versnellen. Om de elektrificatie in een stroomversnelling te brengen, verenigden elf organisaties (Alstom, AVERE, CER, ETRA, EURELECTRIC, EUROBAT, Going Electric, Nissan, Polis, UITP, and UNIFE) zich in het nieuwe platform. De bestaande en toekomstige geëlektrificeerde infrastructuur van het openbaar vervoer moet volgens het platform dienen als ruggengraat om naadloos multimodale ketenverplaatsingen te garanderen. Dat geëlektrificeerd openbaar vervoer zou kunnen bestaan uit treinen, light rails, metro s of trolleybussen. Bijkomend kunnen lichte elektrische voertuigen en tweewielers een aanvulling bieden. De organisaties ondersteunen de ontwikkeling van gezamenlijke oplossingen voor multimodaal vervoer, zoals innovatieve reisinformatie en kaartverkoop, zodat de weg voor volledig geëlektrificeerd deur-tot-deur vervoer open ligt. Hoewel de autoverkoop in Nederland alles behalve positief is, laat de verkoop van elektrische auto s een lichte stijging zien. Terwijl er in februari van dit jaar 261 elektrische auto s (EV s, plug-in hybrides en EV s met range extender) de Nederlandse showrooms uitreden, bedraagt de verkoop van deze modellen in maart 403 stuks. Verkooptopper is de Toyota Prius Plug-in Hybrid. Nieuwe subsidie voor elektrische scooters in domstad Utrecht De stad Utrecht investeert in 2013 flink in elektrisch rijden. De gemeente stelt euro beschikbaar voor het in gebruik nemen van maximaal honderd elektrische scooters door Utrechtse veelgebruikers. Ook investeert de fors flink in het aantal oplaadpunten in de stad. Veolia heeft in Maastricht twee elektrische bussen getest: één bus van BYD en één van Ebusco. Het vervoersbedrijf wilde met de proef inzicht krijgen in zaken als energieverbruik, rijden met elektrisch materieel, comfort, de kwaliteit van de accu s en de noodzakelijke oplaadtijd. De bussen zijn aan de dagelijkse praktijk getoetst. Dus mét het vervoer van passagiers en stops bij elke halte. Het is de bedoeling dat de komende maanden nog meer fabrikanten van bussen hun voertuigen in Maastricht laten testen. Veolia wil eind 2013 twee bussen met nul emissie aanschaffen, die in Maastricht worden ingezet. Aan de hand van de ervaringen die worden opgedaan, kan een toekomstige aanbesteding van het openbaar vervoer in Limburg op dit punt worden aangescherpt. Uniek type 2 AC/DC laadconnectorsysteem De universele, type 2 -inlet maakt het nu mogelijk: slechts één aansluitpunt voor zowel het AC- als DC-snelladen. Phoenix Contact biedt daarnaast alle connector typen uit één hand: type 1, type 2 én GB. Onze laadconnectorsystemen zijn voorzien van ergonomische handgreep en robuust contactsysteem voor lange levensduur. Bel voor meer informatie naar (0316) of surf naar phoenixcontact.nl/emobility De toekomst is elektrisch DE groene werkpaarden FRISIAN MOTORS BV voor professionals Mitsubishi verdubbelt productie Outlander Plug-in Hybrid Mitsubishi start de productie van zijn plug-in hybride Outlander weer op. De Japanse autobouwer is ervan overtuigd dat de problemen met de accu s en de software voor zijn elektrische en plug-in hybride auto s verholpen zijn. Ook verdubbelt Mitsubishi de productie van de plug-in hybride Outlander van tweeduizend naar vierduizend stuks per maand. Mitsubishi staakte de productie van de hybride Mitsubishi Outlander met plug-intechniek nadat de accu s van een aantal exemplaren oververhit raakten. Omdat de Europese productie van de plug-in hybride Mitsubishi Outlander eigenlijk in april moest starten, is nog onduidelijk of de productieverdubbeling het mogelijk maakt om de Nederlandse levering die in juni moet plaatsvinden kan halen. Dit is van belang omdat de Nederlandse klanten dan willen profiteren van de volledige fiscale voordelen voor Plug-in hybride auto s. Inmiddels is het aantal orders uit Nederland opgelopen tot meer dan achtduizend stuks. Nederland en VS verkennen coöperatie rond smart grids Om te zien hoe Nederland de Amerikanen kan helpen bij de ontwikkeling van slimme energienetwerken, organiseerde Agentschap NL samen met de Nederlandse ambassade een matchmaking missie. Marcel van Hest, bestuurslid van de TKI Switch2SmartGrids, zag een miljardenmarkt aan kansen. De Amerikanen zijn net als wij druk bezig om smart grids te ontwikkelen, maar ze doen dat vanuit een andere invalshoek dan wij in Nederland. Ons gaat het misschien wel in gelijke mate om duurzaamheid, betrouwbaarheid en efficiëntie. Bij Amerikanen heeft betrouwbaarheid topprioriteit. Sinds orkaan Sandy zijn Amerikaanse energiebedrijven zeer gespitst op storm hardening. Het voorbereid zijn op gebeurtenissen met een lage frequentie en een grote impact is er zeer belangrijk. PhOenix COntACt 2013 telefoon:

5 Elektrische Range Rover Evoque made in Vlaanderen Flanders Drive heeft samen met een aantal industriele partners een elektrisch aangedreven Range Rover Evoque ontwikkeld. Het gaat om een nieuwe generatie elektrische aandrijflijn, ontwikkeld in Vlaanderen. Minister van Innovatie Ingrid Lieten woonde de officiële presentatie bij. Met steun van de Vlaamse overheid en het IWT hebben de projectpartners de nieuwe aandrijflijn ontwikkeld. Bijzonder is dat de elektromotor geen dure magneten nodig heeft, een concept van Punch Powertrain. Dit bedrijf bouwt van oorsprong automatische versnellingsbakken, gebaseerd op de continu variabele transmissie technologie (CVT), maar investeert al enkele jaren sterk in de ontwikkeling van nieuwe elektrische motoren. De SR-motor (een geschakelde reluctantiemotor) is een belangrijk onderdeel van dit concept. Een ander punt dat het nieuwe aandrijfconcept bijzonder maakt, is dat speciale software ervoor zorgt dat elk wiel afzonderlijk optimaal wordt aangestuurd. Dit kan zowel in een twee- als vierwielaandrijfuitvoering. De aandrijflijn kan gecombineerd worden met een range extender of puur elektrisch worden ingezet. Steeds meer elektrische fietsen bij Bpost IKEA België plaatst acht oplaadpalen per vestiging In België wordt de helft van de post met auto s bezorgd. Daarna volgt de bromfiets (veertien procent) als meest gebruikte voertuig, weliswaar op de voet gevolgd door de elektrische fiets (13,8 procent). De klassieke fiets (10,3 procent) en voeten (7,8 procent) maken het rijtje compleet. In de periode steeg het aandeel van de bezorging per auto met drie procent. De grootste verandering die echter werd opgetekend is bij de elektrische fietsen. Dat aandeel verdubbelde van 5,9 naar 13,8 procent; terwijl het gebruik van de klassieke fiets halveerde. IKEA voorziet in België momenteel al haar filialen van laadpunten voor elektrische auto s. De totale investering bedraagt vierhonderdvijftigduizend euro voor zes vestigingen. IKEA wil zich inzetten voor een duurzamere maatschappij en levenswijze. Dat kan volgens het bedrijf enkel samen met klanten, medewerkers en partners. Hiertoe wil IKEA België met deze investering zowel huidige als toekomstige gebruikers van elektrische voertuigen een duwtje in de rug geven. Elk filiaal krijg acht laadpalen: vier voor fietsen en vier voor auto s. Opladen kan via een stekker type 1 mode 3 en door gebruik te maken van sms, smartphone of RFID-kaart. De investering kadert bovendien binnen het Vlaams pilotproject Elektrische Voertuigen in Actie (EVA), een initiatief van de Vlaamse overheid waarvan IKEA partner is. Netbeheerder Infrax installeert honderdtwintig oplaadpunten Netbeheerder Infrax plaast zestig publieke oplaadpunten in Limburg en in een deel van de Antwerpse haven waar het ook instaat voor de elektriciteitsdistributie. Door de nieuwe oplaadpalen komen er honderdtwintig laadpunten bij. Infrax is al geruime tijd actief binnen het platform imove, dat onderdeel is van de Vlaamse Proeftuin Elektrische Voertuigen. In dit kader worden de laadpunten door de netbeheerder geplaatst. Tentoonstelling elektrische historie van Porsche De elektrische geschiedenis van Porsche in België is dit najaar te ontdekken tijdens de tentoonstelling Ferdinand Porsche, The Heritage from electric to electric in het Autoworld museum in Brussel. Belangstellenden moeten nog even geduld hebben, de auto s staan er namelijk van 6 december 2013 tot en met 19 januari Febiac trekt aan alarmbel voor instortende Vlaamse markt voor elektrische auto s In België werden in het eerste kwartaal van dit jaar zesennegentig elektrische wagens ingeschreven. Over dezelfde periode in 2012 ging het nog om 237 auto s. Een terugval van ruim zestig procent. Brancheorganisatie Febiac trekt daarom aan de alarmbel. Sinds de afschaffing van de belastingvermindering voor elektrische auto s door de federale regering, is het aan de gewesten om steunmaatregelen voor schone voertuigen uit te werken. Febiac vraagt dan ook aan de gewestelijke regeringen om de handschoen op te nemen en werk te maken van een gewestelijke ecopremie voor schone voertuigen. Aan de federale regering stelt Febiac voor om de berekening van het voordeel aan te passen zodat bezitters van zuinige en schone voertuigen niet gestraft worden door de hogere cataloguswaarde. Het is nu echt alle hens aan dek voor onze verschillende regeringen om hun rol te spelen in de ondersteuning van schone en elektrische voertuigen, stelt Luc Bontemps, afgevaardigd bestuurder van Febiac. De verkoop van elektrische voertuigen steeg met veertig procent in West-Europa voor de eerste twee maanden van dit jaar. Wat kan in Europa moet ook kunnen bij ons. WaterstofNet en het Duitse HyCologne starten nieuw samenwerkingsverband HyCologne en WaterstofNet hebben een overeenkomst getekend waarin zij aangeven structureel te gaan samenwerken. WaterstofNet opereert namens Vlaanderen en Zuid-Nederland, HyCologne namens de deelstaat Noord- Rijn-Westfalen. Zowel HyCologne als WaterstofNet zijn actief op vlak van restwaterstof, tankstations en openbaar vervoer. De waterstofregio s ambiëren gezamenlijk projecten te gaan ontwikkelen op het vlak van waterstofinfrastructuur en -toepassingen. De projecten moeten concreet bijdragen aan de implementatie van waterstof. Eerste race met elektrische crossmotoren op Zolder Als kick-off van de Clean Week werd begin mei op het Circuit van Zolder de eerste race met identieke elektrische crossmotoren gehouden. Ruim negenhonderd toeschouwers woonden de wereldprimeur bij. Ondanks de indrukwekkende snelheid van de Brit Jake Nicholls en de late aanval van Red Bull KTM fabrieksrijder Ken De Dycker, bleef Stefan Everts in de finale overeind. Aangezien alle rijders aantraden met identiek materiaal, de KTM Freeride E, onderstreepte de Belg dat hij zelfs op zijn veertigste moeilijk te kloppen is, al speelde de wedstrijdformule met korte sprints wel enigszins in het voordeel van de in België beroemde veteraan. Delhaize plaatst twaalf snelladers Twee elektrische toeristenbootjes voor Gent In Gent varen sinds kort twee rondvaartboten rond met elektromotoren. De boten die 74 personen kunnen vervoeren kregen de namen Flux en Volt mee. Voor de rederijen De Bootjes van Gent - Rederij Dewaele en Boat in Gent ging een droom in vervulling die begon in Al sinds dat jaar werd gedroomd van elektrisch varen. We lieten de Korenlei toen openbreken om een zwaardere elektriciteitskabel te laten leggen om ooit elektrisch te kunnen varen, memoreert eigenaar Luc Dewaele. Die kabel kostte toen vijfendertigduizend Belgische frank (red. ongeveer achthonderdvijftig euro). We dachten toen dus al ver vooruit. The New Motion plaatst samen met Nissan twaalf snelladers bij Vlaamse vestigingen van supermarktketen Delhaize. De eerste lader is geplaatst bij de vestiging Arbre Ballon in Brussel. Met de snelladers wordt Delhaize een belangrijke partner in de uitbreiding van het love to load - laadnetwerk van The New Motion in België. Illya Van Den Borre, Director Corporate Affairs van Delhaize België: Wij willen als verantwoordelijke onderneming het goede voorbeeld geven door onze wereld duurzamer te maken. Het gebruik en promoten van duurzame mobiliteit maakt daar ook deel van uit. Vandaar dat we trots zijn dat we in twaalf supermarkten een snellader voor elektrische voertuigen kunnen aanbieden aan onze klanten. Het is niet alleen goed voor het milieu, het is ook zeer handig dat je tijdens het winkelen je wagen kan opladen. Een win-win-situatie voor iedereen. VLAANDEREN 9 8

6 Bestuur Nederlandse Waterstof en Brandstofcel Associatie spreekt zich uit: De grote uitdaging is het ontwikkelen van een geleidelijk pad met introducties van auto s en watertankstations In de maart-editie van E-Mobility berichtte Eric Beers (voorzitter van het Platform Elektrische Mobiliteit, kortweg PEM) in zijn column over het samengaan van de brancheverenigingen Nederlandse Waterstofvereniging en DutchHy. Sinds 1 januari 2013 vormen de twee organisaties gezamenlijk de Nederlandse Waterstof en Brandstofcel Associatie (NWBA). De redactie van E-Mobility ging in gesprek met het driekoppige bestuur van de NWBA, bestaande uit voorzitter Ellart de Wit (Director Fuel Cell Products), Jan Piet van der Meer (voormalig Nedstack) en secretaris Eric Beers (directeur van HyTruck). Met circa vijfendertig leden is het logisch dat de NWBA het ledenaantal in de komende jaren wil zien groeien. Beers: Wij willen de partijen die belangrijk zijn aan boord krijgen. Logischerwijs zullen dit in de komende jaren onder meer autofabrikanten zijn die voertuigen met waterstof- en brandstofceltechnologie op de markt gaan brengen. Allereerst wil het NWBA-bestuur echter binnen enkele maanden een visiedocument presenteren waarin duidelijk wordt hoe zij als branchevereniging de toekomst van waterstof in Nederland ziet. De Wit: Wij willen het geluid laten horen van de gehele keten; van waterstofproducent tot infrastructuurfabrikant en autoleverancier. De grote vraag waar iedereen mee kampt is: hoe komen wij tot een succesvolle introductie? Wij weten waar wij naartoe willen. De vraag is hoe daar het snelst, goedkoopst en makkelijkst komen. De implementatie is het issue. Waterstofnetwerk De Wit, Van der Meer en Beers zien vanuit de NWBA binnen Nederland de belangstelling voor waterstoftoepassingen steeds sneller toenemen. Sterktes van ons land voor waterstof zijn de hoge bevolkingsdichtheid en de geringe omvang. Kijken wij naar wat nodig is voor de grootschalige introductie van auto s op brandstofcel- en waterstoftechnologie, dan zijn dat allereerst geschikte voertuigen en ten tweede infrastructuur. De voertuigen naderen de marktintroductie en Nederland is een land waar je zeer snel een goed dekkend waterstofnetwerk kunt realiseren. Kortom, de uitgangssituatie is rooskleurig. In de wetenschap dat de uitgangspositie goed is, is de ambitie van de NWBA hoog. De Wit: Alle (middel)grote Nederlandse steden kennen problemen met de luchtkwaliteit. Verder is ons land verschrikkelijk afhankelijk van fossiele brandstoffen die ingevoerd worden. Die energie- afhankelijkheid, gecombineerd met het gunstige milieueffect dat elektrisch rijden via waterstof en brandstofcellen heeft, zorgen dat wij als organisatie ook ambitieus moeten zijn. Wij willen een significante bijdrage leveren aan het verkrijgen van een markt en klanten. Voordelen combineren De belangrijkste vraag is wanneer je klanten zo ver krijgt om een elektrische auto met brandstofcellen (red.: een fuel cell electric vehicle, kortweg FCEV) te willen rijden, vult Beers aan. Enkel het creëren van een laadinfrastructuur en een aantrekkelijk geprijsde auto is niet voldoende om gebruikers te verleiden afstand te doen van hun brandstofauto. Je moet een soort warme deken om iemand heen leggen voordat deze zich veilig voelt. Van der Meer: Je wilt bij de introductie van FCEV s ook niet dezelfde fout maken als bij elektrische auto s met batterijtechnologie (red.: een battery electric vehicle, kortweg BEV). Nederland volplanten met waterstoftankstations is niet genoeg om een markt op gang te brengen. Tegelijkertijd is de FCEV volgens de drie bestuursleden een fantastisch concept. Je tankt in vijf minuten en kunt daarna weer vijfhonderd schone kilometers afleggen. De FCEV combineert in feite alle voordelen van elektrisch rijden op batterijtechnologie en de voornaamste voordelen van het klassieke brandstof tanken. Transitie Maar wat is dan de les die volgens het NWBA bestuur geleerd kan worden van de transitie naar aardgas en elektrisch rijden op batterijtechnologie? Je moet het als gemeenschap en als overheid willen. Kortstondige stimulatie vanuit de overheid is niet toereikend. Al onze leden geloven dat succes geboekt kan worden door gedegen business cases te introduceren op die plekken waar FCEV s hun meerwaarde hebben. Je kunt daarbij denken aan bussen, vrachtwagens, maar ook taxi s. En consistentie is nu net hetgeen Beers vooralsnog mist bij de overheid. Wij zitten nog niet op één lijn met de Rijksoverheid. Het feit dat BEV en FCEV s bij twee verschillende ministeries ondergebracht zijn toont het al aan. Jammer dat we niet met een duidelijke mobiliteitsvisie de transitie organiseren. Niet voor niets hebben wij als NWBA strategisch overleg met het Platform Elektrische Mobiltieit (PEM). Ons mobiliteitsdoel is immers hetzelfde: voertuigen met nul emissie. Ook de randsteden modderen maar door, terwijl zij een gigantisch probleem hebben met de luchtkwaliteit. Ik mis in alle overheidslagen de visie. Er wordt enkel over CO2 gepraat, dit ondanks dat fijnstof en NOx onderdeel van het probleem zijn. De grootste klapper die de steden kunnen maken is het herbergen van auto s die niks uitstoten. Wachttijden Ook volgens De Wit is het tijd dat Nederlandse gemeenten echt de daad bij het woord gaan voegen. Amsterdam, Rotterdam en Arnhem hebben in positieve zin heel vroeg hun mond opengetrokken. Rotterdam heeft vervolgens echter relatief weinig gedaan, terwijl het in haar gebied de meeste waterstof beschikbaar heeft. Voor Amsterdam geldt dat de milieuwinst in de binnenstad het hoogst zou zijn door naast bussen ook de inzet van trucks en bestelauto s die elektrisch rijden via waterstof. Ondertussen zien De Wit, Beers en Van der Meer dat internationaal de standaardisatie rond waterstof op gang komt. Van der Meer: Technologisch gezien bestaat er al een aantal jaren geen enkele drempel meer om rijden met waterstof niet te introduceren. >>> 10 11

7 >>> Van der Meer: Alle veiligheidsnormen zijn vastgelegd en het is bewezen dat de technologie werkt. Ook voor elektrische auto s met brandstofcel- en waterstoftechnologie geldt dat de introductie geleidelijk zal zijn, vervolgt Beers. Een autofabriek is pas winstgevend bij de productie van honderdduizend auto s. Zij zullen echter maar starten met een productie van (enkele) tienduizend(en) auto s. Wachttijden van zes maanden tot één jaar bij de uitlevering van voertuigen zouden mij niet verbazen. Mijn grote zorg is in dit kader het laten doorgroeien van de markt. De vraag moet op een nette manier tot stand komen, zonder dat het een hype wordt en de markt instort. Als je dat doet heb je nul subsidie nodig. Visie en beleid is genoeg. Iedereen zal bij een dergelijk statement zoeken naar de beste alternatieven. Elektrisch rijden op basis van waterstof zou dan zeker fors groeien. Hoe dan ook; men moet zich ervan bewust worden dat er stappen gemaakt moeten worden. Wij zijn eigenlijk bewustzijnsgoeroes. Gezonde mix Een ander belangrijk aandachtspunt van de NWBA is dat zij de discussie waterstofauto versus elektro-auto wil voorkomen. Van der Meer: De BEV en FCEV zijn immers beide elektrische auto s. Het is belangrijk dat wij één gezamenlijk geluid laten horen. Op de lange termijn zal er namelijk een gezonde mix ontstaan van BEV s en FCEV s. En het creëren van volume is de enige manier om beide voertuigen betaalbaar te maken, concludeert Beers. Een belangrijke stap voor waterstof zou kunnen zijn dat de overheid de prijs van benzine en diesel aan de pomp met drie tot vier cent verhoogt om waterstoftankstations te financieren. Want vooralsnog gebeurt er te weinig op het vlak van infrastructuur. Ze kunnen ook vuile auto s tussen de vijfhonderd en duizend euro duurder maken bij de dealer om de introductie van schone voertuigen te bespoedigen. Dergelijke maatregelen zijn helaas een illusie in een land als Nederland, waar een oliemaatschappij een belangrijke bron van overheidsinkomsten is. De Wit vult aan: Wij weten dat oliekranen morgen niet dichtgaan, maar je moet als overheid wel nu beginnen met schone alternatieven. Wij hebben als land zeer hoge prioriteit om nu en masse met waterstof aan de slag te gaan en dat niet pas te doen als onze Oosterburen al vol op stoom liggen. Als het aan Beers ligt hoeft de overheid ook niet per se de portemonnee te trekken. Een statement als in 2020 de vier grote steden niet meer in met een dieselauto zou de markt al gigantisch stimuleren. Doelstellingen NWBA De doelstelling van de Nederlandse Waterstof & Brandstofcel Associatie (NWBA) is het bevorderen van de toepassing van waterstof- en brandstofceltechnologie in Nederland. Dit probeert men te bereiken door: het verzamelen en genereren van relevante kennis; het verschaffen van informatie, educatie en trainingen; en het aanbieden van expertise; het ondersteunen bij het realiseren van toepassingen; het (inter)nationaal uitdragen van de Nederlandse visie en expertise; het vertegenwoordigen van Nederland bij Europese initiatieven; het versterken van het Nederlandse concurrentievermogen; het stimuleren van de ontwikkeling van nieuwe technologie; het adviseren op het gebied van waterstof- en brandstofceltechnologie. 13

8 BYD levert zes bussen voor volledig elektrische dienstregeling uit: Hoopvol dat andere steden voorbeeld van Schiermonnikoog gaan volgen Schiermonnikoog heeft zes elektrische bussen van het Chinese Build Your Dreams (BYD) in gebruik genomen. Hoewel de gunning van de order aan BYD veel stof deed opwaaien de Nederlandse marktpartijen hadden verwacht dat de provinciale overheid de order via een Europese aanbesteding zou gunnen aan een nationale speler zullen ook de Nederlandse bedrijven blij zijn dat de eerste volledige elektrische dienstregeling een feit is. De hoop is dat de ingebruikname een heus sneeuwbaleffect zal veroorzaken en andere Nederlandse overheden zal aansteken met het elektrische virus. Afgelopen maand nam Schiermonnikoog (dat onderdeel uitmaakt van de provincie Friesland) de zes elektrische voertuigen van de Chinese busfabrikant officieel in gebruik. Ze worden geëxploiteerd door Arriva gedurende een periode van vijftien jaar. De ebus de officiële naam van BYD is een enkeldeks en full-size bus die volledig aangedreven wordt door geavanceerde ijzerfosfaatbatterijen. Met een lengte van twaalf meter hebben deze bussen dezelfde afmetingen als de bussen met conventionele aandrijving die zij vervangen. Mobiliteit garanderen Voor Friesland is de uitrol van de elektrische bussen een opsteker. Afgelopen najaar hield na een aantal succesvolle jaren namelijk het programmabureau Drive4Electric op vanwege de aflopende financiering. Drive4Electric zette zich niet onverdienstelijk in voor zowel elektrische voertuigen als vaartuigen. Sindsdien was het relatief stil omtrent elektrisch vervoer in de eigenzinnige noordelijke provincie. De Friese gedeputeerde Johannes Kramer verantwoordelijk voor de portefeuille Openbaar Vervoer toont zich dan ook content: Friesland loopt voorop. Dit is goed voor de mensen die in het nationale park Schiermonnikoog wonen en het is goed voor de toeristen die daar zo genieten. Ook Isbrand Ho, directeur van BYD Europe gevestigd in Rotterdam, is verheugd: We zijn blij deze eerste aanbesteding te hebben gewonnen. We mogen onze voertuigen leveren en kunnen zo bijdragen aan het milieuvriendelijke beleid van de provincie. Friesland is de eerste in Europa en zeker niet de laatste die elektrische bussen gaat inzetten voor passagiersvervoer. We verwachten meer orders nu verschillende testprogramma s op diverse locaties succesvol zijn afgerond. Op Schiermonnikoog zullen wij de bussen met lokale technici gedurende vijftien jaar onderhouden en de mobiliteit garanderen, een principe dat wij overal willen hanteren om hoge beschikbaarheid van de voertuigen te bewerkstelligen. BYD is inmiddels wereldwijd de grootste fabrikant van Rapid Transit-bussen met nul emissie. Energieopslag Het is BYD s visie om te komen tot ecosystemen met nul emissie, vervolgt Ho. Dit systeem start bij de productie van hernieuwbare energie uit schone bronnen als de wind en de zon. Niet voor niets hebben wij ons gecommitteerd aan een jaarlijkse zonnepaneelproductie van één gigawatt. Alle opgewekte schone energie kan vervolgens opgeslagen worden in onze energieopslagsystemen voor gebruik op het gewenste moment. Tenslotte en daar is de cirkel rond ontwikkelen wij hoogefficiënte producten zoals de elektrische bussen. De elektrische bussen op Schiermonnikoog zien wij dan ook als een eerste en zeer zichtbaar symbool om het globale energieen vervuilingsprobleem op te lossen. Wij zijn hoopvol dat andere (inter)nationale steden het voorbeeld en de business case van Schiermonnikoog zullen volgen. Daarbij willen wij ook onze elektrische e6-taxi s inzetten. Verder willen wij graag samenwerken met de energiebedrijven om een duurzaam gebruik met schone energie mogelijk te maken. De BYD ebus De honderd procent elektrische BYD ebus is ontwikkeld door het maar liefst vijftienduizend (!) tellende R&D-team. Een van de bijzondere snufjes is ijzerfosfaat- oftewel Fe-batterij - die niet milieubelastend is vanwege het ontbreken van elektrolyten en zware metalen. De in de batterij gebruikte materialen kunnen worden gerecycled en gemakkelijk worden verwijderd. Opladen is mogelijk binnen vijf uur en de actieradius is bij stedelijke omstandigheden tweehonderdvijftig kilometer. Bijzonder is dat door de aanwezigheid van een wisselstroom-laadsysteem in noodgevallen de batterijen ook elektriciteit kunnen terugleveren aan het elektriciteitsnet. Nederland is het eerste Europese land dat de bus in gebruik genomen heeft. Maar ook vanuit Denemarken en Finland zijn binnen de Europese Unie orders ontvangen. Uruguay, Canada, de Verenigde Staten en uiteraard China behoren tevens tot de afnemende landen. Volgens het bedrijf zijn met de tweehonderd elektrische bussen in de Chinese stad Shenzhen al meer dan vijftien miljoen elektrische kilometers afgelegd

9 RENAULT ZOE 100% ELEKTRISCH RONDUIT REVOLUTIONAIR. SPECIAL FORMULE E-TEAM MEI/JUNI 2013 INHOUD ZakElijkE gebruiker toont MEErwaardE Van EV s leasemaatschappijen: gebruik wordt belangrijker dan bezit natuur & MiliEU Maakt ideeënbundel E-award CoMMUniCatiE over schone MobilitEit is EEn belangrijk aandachtspunt bert klerk aan de slag als VoorZittEr ForMUlE E-tEaM: op ZoEk naar Early Majority FORMULE E-TEAM HEEFT MET BERT KLERK NIEUWE VOORZITTER 0% BIJTELLING GEEN WEGENBELASTING AANTREKKELIJKE SUBSIDIES* FULL OPERATIONAL LEASE VANAF 399,- P.M. INCL. BATTERIJ** VANAF ,- *** EXCLUSIEF KOSTEN RIJKLAAR MAKEN De Renault ZOE, 60 patenten en ronduit revolutionair. Met de ZOE maakt Renault elektrisch rijden voor iedereen bereikbaar, maar ook haalbaar! Een goed voorbeeld hiervan is de gepatenteerde en unieke Caméléon lader. Deze maakt het mogelijk om bij een publiek laadpunt (11kW) in 30 minuten ongeveer 20 tot 25 kilometer actieradius bij te laden, in 2 tot 3 uur bent u zo weer volledig opgeladen. Sneller kan ook, 80% lading in 30 minuten via een specifi ek AC snellaadpunt. Informeer bij uw Renault dealer voor meer uitleg, en ook voor de Z.E. Ready 1.2 laadoplossingen om ook thuis snel en veilig te kunnen laden. *Voor de zakelijke koper zijn er diverse aantrekkelijke (fi scale) stimulaties om elektrisch te gaan rijden. Veelal kunnen landelijke subsidies aangevuld worden met subsidies op lokaal niveau. Kijk op scalevoordelen voor meer informatie.**full operational lease op basis van 60 maanden / km per jaar incl. batterijhuur. Vraag een offerte aan op ***Genoemde vanafprijs is inclusief belastingen, exclusief batterijhuur en kosten rijklaar maken. Dankzij de batterijhuur bent u altijd gegarandeerd van een werkende batterij (tot 75% capaciteit), hierdoor hoeft u zich nooit zorgen te maken (ook niet bij doorverkopen) over de staat van uw batterij. Huurprijs op basis van een contract van minimaal 36 maanden en tot km per jaar.

10 VOORWOORD Op naar succes! ColoFon E-Mobility Mei/juni 2013, special Formule E-Team Nederland Elektrisch INHOUD Welkom op het vierde congres van het Formule E-Team. Wij zijn blij met uw komst, want alleen met de inzet en creativiteit van velen ondernemers, onderzoekers en overheden wordt elektrisch vervoer in Nederland een succes. wereldwijd worden er miljarden euro s geïnvesteerd in elektrisch vervoer. die investeringen vormen een katalysator voor innovatie, niet alleen in de automobielsector maar ook in andere sectoren waarin nederland uitblinkt, zoals hightech, energie en ict. Elektromobiliteit leidt tot nieuwe producten en diensten. denk bijvoorbeeld aan snellaadpalen. aan nieuwe manieren om thuis energie op te wekken via zonnecellen en vervolgens de energie efficiënt in auto s op te slaan. aan elektrische bestelbusjes die dankzij ict de slimste route rijden om pakjes af te leveren in binnensteden. of aan nieuwe materialen die voertuigen lichter en energiezuiniger maken. Zo draagt elektrisch vervoer bij tot duurzaam verkeer en vervoer én tot groene groei. binnenkort rijden er in nederland tienduizend elektrische voertuigen; in 2020 willen we de grens van tweehonderdduizend voertuigen passeren. Een ambitieuze doelstelling die niet vanzelf werkelijkheid wordt. bedrijven, kennisinstellingen en overheden moeten de handen ineen slaan. want elektrisch vervoer vraagt om een brede coalitie en flinke investeringen. in het Formule E-team werken bedrijven, kennisinstellingen en overheden daarom samen om de investeringen in elektromobiliteit te stimuleren. samen met Minister schultz van infrastructuur en Milieu lever ik daar graag een bijdrage aan. Zo is er een regeling die de aanschaf van schone taxi s en bestelauto s in de grote steden aantrekkelijker maakt. Economische Zaken heeft innovatievouchers voor het Mkb, waarmee we bedrijven, scholen en universiteiten ondersteunen om samen duurzame producten en diensten te ontwikkelen. ook willen we met energiemaatschappijen, netbeheerders, lokale overheden en autobedrijven afspreken om samen een dekkend netwerk van laadpalen uit te rollen, zodat er voor elke elektrische auto altijd een laadpaal in de buurt is. Zo dragen wij ertoe bij dat elektrisch vervoer op grote schaal wordt ingevoerd en commercieel een succes wordt. Elektrisch vervoer biedt ondernemers en onderzoekers volop kansen. Maar waarmee kan nederland zich op de wereldmarkt onderscheiden? Eind vorig jaar heb ik dat door de gezamenlijke technische Universiteiten samen met Ecorys laten onderzoeken. Voor nederlandse bedrijven blijken er mooie kansen te liggen in de bouw van voer- en vaartuigen op maat, in stille vrachtwagens voor distributie in de binnensteden, in aandrijftechnieken, in de inrichting van de openbare ruimte, in smart grids, en in diensten rondom financieren en keuren van elektrische voertuigen. als we zulke kansen weten te benutten, leidt dat tot extra inkomsten voor nederland. Elektrisch vervoer kan een flinke impuls geven aan groene groei en banen in nederland. alle reden voor ondernemers, onderzoekers en overheden om zich de vraag te stellen: hoe past elektrisch vervoer in mijn bedrijfsplan of organisatie? ik hoop dat deze conferentie u zal inspireren om bij te dragen aan het succes van elektrisch vervoer in nederland. Henk Kamp Minister van Economische Zaken E-Mobility is een onafhankelijk vakblad over elektrisch rijden en smart grids en verschijnt vier keer per jaar in een oplage van exemplaren. Uitgever & Hoofdredacteur Edwin van gastel (Eg Media) Met redactionele medewerking van Mario Fruianu (Ministerie van Economische Zaken) Marianne van den oever (Ministerie van Economische Zaken) Marianne dijkmans (SPITZ congres & event) Viviënne Versteeg (Agentschap NL) Vormgeving bette van loenen (Eg Media) F o t o g r a fi e boje ploeg (ploeg Fotografie) Vincent knoops (knoops Fotografie) Druk roto smeets Eindhoven Eg Media niets uit deze uitgave mag worden overgenomen zonder toestemming van de uitgever. redactie en uitgever zijn zich volledig bewust van hun taak een zo betrouwbaar mogelijke uitgave te verzorgen. niettemin kunnen zij geen enkele aansprakelijkheid aanvaarden voor eventueel in deze uitgave voorkomende onjuistheden. Voorwoord minister henk kamp: op naar succes! 2 Marijke van haaren, voorzitter van de taskforce Formule E-team: Communicatie over schone mobiliteit is een belangrijk aandachtspunt 4 nederlandse leasemaatschappijen zijn het eens: gebruik leaseauto wordt op termijn belangrijker dan bezit 6 Zakelijke markt toont succesvolle business cases elektrische voertuigen: accenture kijkt met positieve blik naar uitbreiding elektrische vloot Volkerwessels kijkt tevreden terug op elektrisch recordorder Elektrisch rijden onderdeel van totaal duurzaamheidsplan kuip wij zijn een voorbeeld voor de hele bezorgbranche Zelfstandige duurzame ondernemers geloven in elektrische auto Ups begint duurzame bezorgvloot met elektrische bussen 8 tno en stedin ronden onderzoek naar Co 2-footprint en tco elektrische voertuigen af 11 winnaar E-award bekendgemaakt tijdens Formule E-teamcongres op 30 mei: natuur & Milieu verwerkt elektrische cases tot ideeënbundel 12 bert klerk nieuwe voorzitter Formule E-team: ik wil samen met de marktpartijen op zoek gaan naar de early majority 14 Formule E-teamleden spreken verwachtingen uit voor ladder van laden 16 s2 s3

11 Marijke van Haaren, voorzitter van de Taskforce Formule E-Team, over de voortgang van elektrisch rijden: Communicatie over schone mobiliteit is een belangrijk aandachtspunt Sinds ruim een jaar is Marijke van Haaren voorzitter van de Taskforce van het Formule E-Team. De Taskforce werd vorig jaar opgericht om de uitrol van elektrisch vervoer in de focusgebieden en kansrijke marktsegmenten daadwerkelijk van de grond te krijgen. Waar het Formule E-team een aanjaagrol heeft en zich vooral richt op de visie en strategievorming van het elektrisch vervoer, richt de Taskforce zich op de uitvoering. Het Formule E-Team en de Taskforce worden bovendien gevoed en ondersteund door een interdepartementaal beleidsteam en AgentschapNL. E-Mobility blikt met Van Haaren terug op de afgelopen maanden en werpt een blik in de toekomst. Met stip op één als het gaat om opstekers voor elektrisch rijden staat in de visie van Van haaren de introductie van een groot aantal elektrische voertuigen in het kalenderjaar de automobielindustrie brengt steeds meer auto s op de markt in het segment van duurzame mobiliteit. Zowel de modellen als de accu s, het bereik en de laadtechnologie gaan met grote sprongen vooruit. bovendien krijgt duurzame mobiliteit ook bij het bedrijfsleven steeds meer vaste voet aan de grond. ik zie meer en meer ondernemingen die er openlijk voor uit komen dat duurzaamheid in hun bedrijfsvoering een belangrijke rol speelt. tenslotte is ook de politiek van links tot rechts ervan overtuigd dat duurzaamheid moet. Business case ondanks deze positieve signalen beseft ook Van haaren dat de markt van elektrisch vervoer zich in de afgelopen twaalf maanden langzamer heeft ontwikkeld dan ze had gehoopt en verwacht. dit komt mede door de economische crisis die ervoor zorgt dat investeringen in duurzame mobiliteit deels worden uitgesteld, constateert Van haaren. waar het grote publiek inmiddels wel steeds gevoeliger wordt voor thema s als zonnepanelen en biologische producten, is men nog niet of nauwelijks bekend met het grotere concept. Communicatie over schone mobiliteit is met het oog op de toekomst een belangrijk aandachtspunt. de consument moet gaan begrijpen waarom mobiliteit met nul emissie een must is. dit ondanks het feit dat de consument nog niet klaar is om elektrisch te rijden vanwege onder meer de moeilijke business case. waar bij zonnepanelen mensen weten dat zij de investering binnen enkele jaren terugverdienen, is daar bij de elektrische auto nog veel onzekerheid over. het beleid en de uitrol van elektrische voertuigen richt zich daarom vooralsnog op de kansrijke marktsegmenten waar een uitrol van elektrische voertuigen met acceptabele total Cost of ownership mogelijk is, vervolgt Van haaren. Vervolgens zullen voor consumenten over een paar jaar de eerste tweedehandse elektrische auto s op dew markt komen. Via onder meer de anwb worden zij nu al warm gemaakt voor het concept elektrisch rijden; van fiets tot scooter en auto. Ladder van laden om in specifieke marktsegmenten elektrisch vervoer naar een hoger plan te brengen waarbij bijna vanzelfsprekend de zakelijke markt van de leaserijder momenteel het meeste aandacht geniet ziet de taskforce-voorzitter de uitrol van de publieke laadinfrastructuur als het grootste zorgenkind. dat komt doordat de stichting e-laad gestopt is met het realiseren van nieuwe laadpunten, terwijl blijkt dat er voorlopig geen sluitende business case is voor publieke laadpunten. Met man en macht werken wij binnen de taskforce aan een mooie deal met publieke en marktpartijen om de uitrol van de publieke laadinfrastructuur verder op gang te brengen. als de uitrol van infrastructuur namelijk stagneert, valt ook de verkoop van elektrische voertuigen stil. Een nieuw instrument dat de taskforce en het Formule E-team in deze strijd introduceren, is de ladder van laden (zie ook het artikel op pagina 16). Van haaren: deze redeneerlijn vormt een antwoord op hoe je kunt omgaan met de uitrol van de laadinfrastructuur en daarbij zo min mogelijk een beroep hoeft te doen op gemeenschapsgeld. Doelstelling de doelstelling qua aantal elektrische auto s in specifieke jaren (red in 2020 en in 2015) is volgens Van haaren nog niet in gevaar; het doel van 2015 gaat nederland halen, maar de doelstelling voor 2020 is nog een hele uitdaging. het blote feit dat ondanks de onvermoeide doorzet van de crisis het aantal voertuigen en laadpunten nog altijd stijgt, toont dit aan. de onverminderde belangstelling voor elektrisch vervoer is hoopgevend. wij moeten wel zorgen dat wij de groei vasthouden. Van haaren refereert aan de ambitie om in 2035 de helft van de nieuw verkochte personenvoertuigen nul emissie te laten kennen. dat is een hartstikke ambitieus doel. in dit kader ben ik blij dat er gewerkt wordt aan het ser-akkoord. daar zitten zeer veel partijen aan tafel die zich stuk voor stuk committeren aan duurzaamheiddoelstellingen en ook concrete toezeggingen doen over hun bijdrage. Vanuit haar rol als voorzitter van de stichting Zero Emissie busvervoer ziet Van haaren ook vorderingen in dit specifieke marktsegment. inmiddels is de fase waarbij in de praktijk gegevens verzameld worden in volle gang. onder meer de ingebruikname van zes elektrische bussen op schiermonnikoog is daarbij natuurlijk een mooie stap. pilots met vijf bussen in noord-brabant en één elektrische bus in Maastricht zijn daarbij nog op komst. waar wij nu actief naar zoeken is de mogelijkheid om een nederlandse bus te bouwen. dit gebeurt hopelijk met de automotive industrie in de regio helmond. het moet niet gaan om een oude bus met een elektrische aandrijfas, maar om een volledig nieuwe bus. lichter materiaalgebruik, nieuwe voertuiglogistiek en verwarmingsconcepten zijn enkele kenmerken. alles is gericht op het onderzoeken van zaken in de praktijk om uiteindelijk tot best practices te komen met een zo laag mogelijke total Cost of ownership. aan het eind van de rit komt er zowel investeringsinformatie als beleidsinformatie boven water, op basis waarvan beslissingen genomen kunnen worden. Ambitieuze bestuurders En wanneer kijkt Van haaren over een kalenderjaar tevreden terug op de behaalde prestaties? allereerst wil ik dat alle nederlandse gemeenten goed op de hoogte zijn van elektrisch rijden. dit is nu zeker niet het geval. bij veel gemeenten wordt het dossier geproblematiseerd. het is een uitdaging is om hen de aanwezige kansen te laten zien. begin 2014 wil ik dat alle nederlandse gemeenten beleidsmatig het dossier op hun bord hebben en besloten hebben hoe zij het een en ander gaan aanpakken. ik zoek dus ambitieuze bestuurders en gemeenten die elektrisch rijden vooruit willen helpen en ik hoop dat dit er volgend jaar vierhonderd zijn. Verder zou ik zeer content zijn als de beeldvorming rond het gebruik van plug-in-hybride elektrische voertuigen (phev s) een stuk positiever is. bedrijven en Crisis of niet, het aantal elektrische voertuigen en laadpalen stijgt leasemaatschappijen richten zich nu al op een meer duurzaam (i.e. een hoger percentage elektrische kilometers) gebruik van dit type voertuig via prikkels en incentives. phev s zijn de enablers voor volledig elektrische auto s en spelen een cruciale rol, als ze goed worden gebruikt. tenslotte is het belangrijk dat initiatieven van de grond komen die beter kijken naar de relatie tussen elektrische voertuigen en het elektriciteitsnet. al met al gaat de transitie naar elektrische voertuigen niet altijd van een leien dakje, maar tegelijkertijd is het normaal dat grootschalige veranderingen met horten en stoten gaan. Marijke van Haaren tijdens het Formule E-Teamcongres in 2012 s4 s5

12 Nederlandse leasemaatschappijen zijn het eens: Gebruik leaseauto wordt op termijn belangrijker dan bezit MVO Nederland concludeerde begin dit jaar in haar Trendrapport 2013 dat het gebruik van producten voor consumenten dit jaar belangrijker wordt dan het bezit ervan. De auto is volgens MVO Nederland hét voorbeeld. Achtereenvolgens ALD Automotive, Athlon Car Lease en LeasePlan bevestigen dit beeld. De behoefte en het statussymbool van de auto begint af te nemen en het vergezicht zijn leaseauto s met een zeer groot aantal verschillende gebruikers, stel Niels van den Hoogen, sales director van Athlon Car Lease Nederland. athlon Car lease startte in 2008 met het ontwikkelprogramma Charged om haar afnemers een one-stop-shop voor elektrische mobiliteit te bieden. de afgelopen jaren heeft de leasemaatschappij de vraag naar elektrische auto s sterk zien toenemen, in de hand gewerkt door de Rabobank, een van de klanten van Athlon Car Lease die elektrisch rijdt wisselende wensen van werknemers. Van den hoogen: als leasemaatschappij volgen wij de trends van de arbeidsmarkt. het valt op dat young professionals kijken naar de kwaliteit van leven en werken en daartussen een gezonde balans zoeken. Zij wonen veelal in een stedelijke omgeving met relatief veel parkeerproblematiek. het bezit van een auto zien zij veelal niet als noodzaak. de young professional wil mobiliteit wanneer hij of zij het nodig heeft. ongeacht of dat nu een fiets, het openbaar vervoer, een deelauto of de auto van een collega is. Andere modaliteiten Volgens Van den hoogen worstelen werkgevers enigszins met de nieuwe eisen van de young professional. als leasemaatschappij moeten wij hen de helpende hand reiken en oplossingen bieden, stelt Van den hoogen. Voor elektrisch vervoer doen wij dit via Charged. Met dit programma hebben wij inmiddels alles op het gebied van elektrisch vervoer gezien en gedaan. het is een strategische keuze en wij proberen bedrijven die elektrische voertuigen in hun vloot willen opnemen zo veel mogelijk te ondersteunen. Enkel elektrisch rijden is echter niet altijd toereikend. de elektrische auto vergt vaak een aanvulling met andere modaliteiten en dit toont eens te meer aan dat gebruik belangrijker is dan bezit. de elektrische auto is prima geschikt voor het overgrote deel van het dagelijks vervoer, maar voor het rijden van langere afstanden voor bijvoorbeeld buitenlandse werkafspraken of vakanties is hij ontoereikend. om bedrijven te verleiden vaker elektrische auto s te selecteren voor hun wagenpark, ziet Van den hoogen wel nog enkele hordes. allereerst is de prijs van een volledig elektrische auto nog te hoog, ten tweede is de actieradius beperkt. ten derde vormt de laadinfrastructuur een drempel. in nederland is het een en ander al aardig op orde, maar in de rest van Europa nog niet. Een laatste aandachtspunt is de snelheid van opladen. Mobiliteitsreglement Mede gezien de fiscale regelgeving constateert Van den hoogen dat het bij elektrische auto s relatief toch nog met grote regelmaat om bezit en minder om gebruik gaat van het voertuig. wij proberen ook hier een ommekeer te faciliteren door in onze rol als leasemaatschappij klanten te adviseren hun leaseregeling te veranderen in een mobiliteitsreglement. Een dergelijk document faciliteert en stimuleert gebruik in plaats van bezit. het vergezicht is immers een leasemaatschappij die minder auto s inzet voor meer mensen. Erik staat van leaseplan signaleert een trend waarbij de leaserijder zich vaak laat leiden door de fiscale bijtelling van de verschillende auto s. sinds enkele jaren laat de leaserijder zich steeds meer leiden door de bijtelling die een auto kent. nu nagenoeg iedere autofabrikant meerdere ultrazuinige en al dan niet elektrische voertuigen in het assortiment heeft, worden deze voertuigen vanwege de geringe bijtelling steeds vaker als leaseauto gekozen. bovendien zetten steeds meer werkgevers dergelijke voertuigen in als deelauto. Gedifferentieerde bijtelling toch zijn het vooralsnog veelal grotere bedrijven die aansturen op gebruik in plaats van bezit, vervolgt staat. Voor hen geldt ook dat iedere niet gereden kilometer telt. bedrijven met een groot wagenpark bestaande uit vijftig voertuigen of meer hebben het overduidelijk op hun netvlies staan. helaas gebiedt de eerlijkheid ook te zeggen dat er veel gepraat wordt, maar het nog niet massaal van de grond komt. hier zijn meerdere oorzaken voor aan te wijzen. allereerst kijken werkgevers nog onvoldoende naar de werknemer wil. ten tweede is de fiscale bijtelling zo ingericht dat niet het gebruik, maar juist het bezit van een auto belast wordt. Fiscaal is namelijk de enige drempel het rijden van maximaal vijfhonderd privékilometers met een leaseauto. na die grens maakt het niet meer uit of er duizend, tienduizend of vijfhonderdvijftig kilometer per jaar privé gereden wordt. dergelijke regelgeving stimuleert leaserijders niet om voor andere mobiliteit te kiezen of minder kilometers te gaan rijden. op het moment dat deze systematiek aangepast wordt, zullen mensen bewuster keuzes gaan maken. staat is ook van mening dat dit ten gunste zal zijn van de elektrische auto. Vandaag de dag vormt de actieradius Als individuen afgerekend worden op de werkelijke uitstoot, is de prikkel om over te stappen op een volledig elektrische auto vele malen sterker een drempel om een volledig elektrische auto te rijden. op het moment dat je fiscaal gestimuleerd wordt bewust te gaan kijken naar alternatieve vormen van vervoer, hoeft de actieradius niet langer een probleem te zijn. je kiest dan bewust voor een elektrische auto omdat deze voor een bepaald doeleinde geschikt is. waar in het huidige model de auto gewoon op de oprit staat, zie ik dan een parkeerplaats voor me waar een groot aantal deelauto s staan met verschillende aandrijftechnologieën, van aardgas tot elektrisch en benzine. per rit bepaalt men vervolgens welke auto het beste bij de behoefte past. de eerste signalen dat de rijksoverheid naar een meer gedifferentieerde aanpak met betrekking tot bijtelling wil, dienen zich aan. wellicht worden wij binnenkort al verrast door den haag. het is hoe dan ook van groot belang dat er een eenvoudig en langdurig consistent beleid komt. op het moment dat individuen afgerekend worden op de werkelijke uitstoot van het voertuig dat zij gebruiken, zal de prikkel om over te stappen op een volledig elektrische auto vele malen sterker zijn. Wat OP levert ZOEK het de fleetmanager op? NAAR... Van bezit naar gebruik is een mooie slogan. Maar wat levert het de fleetmanager eigenlijk op? Met de juiste ict-ondersteuning om de volledige mobiliteit van werknemers in kaart te brengen, geeft het uiteindelijk een verlaging van de kosten en een hogere werknemerstevredenheid, stelt niels van den hoogen van athlon Car lease nederland. belangrijk om op te merken is dat veel bedrijven de autokosten wel in beeld hebben, maar niet de totale mobiliteitskosten. Misschien is dat het belangrijkste winstpunt voor de fleetmanager, dat het totale kostenplaatje steeds beter in beeld komt door de omslag naar gebruik. s6 s7

13 Zakelijke markt toont succesvolle business cases elektrische voertuigen Accenture kijkt met positieve blik naar uitbreiding elektrische vloot de elektrificering van de gehele vloot van accenture nederland is commercieel interessant en wij kijken dan ook met een positieve blik naar de uitbreiding van ons elektrisch wagenpark. aan het woord is joost brinkman, bij accenture nederland verantwoordelijk voor sustainability services. accenture is al een groot aantal jaren actief in de markt van elektrisch vervoer, ontstaan vanuit de verantwoordelijkheid voor het amsterdamse smart City-programma en de ontwikkeling van het marktmodel voor elektrisch vervoer. twee jaar geleden schafte het bedrijf vijftien exemplaren van de nissan leaf aan. de ervaringen zijn sindsdien positief, stelt brinkman. natuurlijk vergt elektrisch rijden enige planning als je op pad gaat, maar iedereen die binnen ons bedrijf elektrisch rijdt is inmiddels een getraind gebruiker. Een collega heeft zelfs in één kalenderjaar zestigduizend elektrische kilometers afgelegd. de groei van het snellaadnetwerk maakt dit ook steeds makkelijker. willen wij echter onze volledige vloot elektrificeren wat zoals gezegd commercieel interessant is dan moeten nog wel enkele hordes genomen worden. Zo is het servicegedeelte vanuit de leasemaatschappijen nog niet volledig uitontwikkeld en is de laadinfrastructuur nog niet optimaal. als dat het geval is, kunnen bedrijven daadwerkelijk hun conventionele vloot gaan vervangen. VolkerWessels kijkt tevreden terug op elektrisch recordorder Zelfstandige duurzame ondernemers geloven in elektrische auto als bedrijf maken wij serieus werk van duurzaamheid, opent wendeline besier, Manager Corporate responsibility bij Volkerwessels het gesprek. als groot bouwconcern zijn wij concreet en praktisch bezig door onder meer quick wins te verzilveren. in de wetenschap dat onze Co2-footprint grotendeels bepaald wordt door het wagenpark, hebben wij vorig jaar een recordorder bij peugeot geplaatst voor vijftig exemplaren van de peugeot ion. lammert soet is als zelfstandige vanuit zijn bedrijf windpowercentre al twintig jaar actief in de bouw, opslag en overslag van windmolens. Met boerderijstroom.nl biedt hij sinds kort bedrijven en particulieren de mogelijkheid om duurzaam opgewekte elektriciteit rechtstreeks bij de boer in te kopen. Zelf elektrisch rijden is voor hem als zelfstandige een vanzelfsprekendheid en mede door de fiscale aantrekkelijkheid ziet soet steeds meer zelfstandigen overstappen. nu bijna een jaar na dato, zijn de vijftig elektrische auto s volgens besier naar volle tevredenheid in gebruik. de voertuigen worden door onze mensen in het veld veelvuldig benut. onder meer bij grote bouwprojecten voor de overheid die strenge eisen stelt ten aanzien van duurzaamheid plukken wij de vruchten van de elektrische auto s. in dergelijke gevallen worden bij de bouwketen tijdelijke laadpunten geplaatst. ook ten aanzien van arbeidsmarktcommunicatie zijn de voertuigen zeer interessant. het zijn eyecatchers en via belettering profiteren wij hier maximaal van. al met al zijn de voertuigen commercieel dus om meerdere redenen interessant. Vooralsnog teren wij op de huidige elektrische vloot, maar daar waar ruimte is om extra elektrische voertuigen aan te schaffen als onderdeel van slimme mobiliteit zullen wij dit niet nalaten. soet: kijkend naar mijn eigen situatie brengt een opgeladen accu mij minimaal vijfenzestig kilometer van huis, wat ruim voldoende is om op mijn werk te komen. ik laad de auto thuis op en beschik ook over een laadpaal op het werk. ik probeer daarbij zo milieuvriendelijk mogelijk te rijden door ritten goed te plannen. de langere ritten zijn nog niet ideaal, maar met de aanschaf van een elektrische auto lever je ook een bijdrage aan de ontwikkeling van toekomstige elektrische auto s met een grotere actieradius. omdat ik de elektriciteit bovendien zelf produceer, is het extra voordelig om dit voertuig te rijden. de promotie en doorontwikkeling van elektrisch rijden is vanuit milieuoogpunt in mijn optiek zeker gerechtvaardigd. na een paar weken elektrisch rijden wil je ook niet anders meer. Zelfs sportieve rijders kunnen mijn auto na Twee een elektrische testrit waarderen. Ebretti-scooters Wij zijn een voorbeeld voor de hele bezorgbranche sjoerd van se ters is franchisenemer van domino s en eigenaar van vier pizzavestigingen in de regio rotterdam. inmiddels rijdt zijn team achttien elektrische scooters en nog eens vijftien conventionele brommers. Milieuvriendelijk rijden is noodzaak en wij investeren nog enkel in elektrische scooters. de actieradius van de accu s is in ongeveer tien procent van de gevallen nog niet toereikend en het verschil in kostprijs tussen elektrische scooters en brommers op benzine is nog groot. door het rijgedrag van de koeriers te beïnvloeden kan de actieradius echter vergroot worden. dit doen wij samen met syntens, tno en de tu delft in de vorm van een game, waarin de koeriers in competitie met elkaar kunnen zien wat de gevolgen zijn van hun rijstijl. ik denk dat wij een voorbeeld zijn voor de hele bezorgbranche. die zal op den duur overschakelen op elektrisch rijden en gebruik kunnen maken van de opgebouwde kennis. bij domino s liggen we dan voor op onze concurrenten. Een collega heeft in één jaar zestigduizend kilometers afgelegd, de groei van het snellaadnetwerk maakt dit steeds makkelijker s8 s9

14 Kijlstra Personenvervoer biedt leerlingen elektrische schoolbus Elektrisch rijden onderdeel van totale duurzaamheidsplan Kuip Feyenoord was de eerste nederlandse voetbalclub die actief werk maakte van elektrisch rijden. ruim een jaar geleden nam het bedrijf vier elektrische opel ampera s in gebruik. deze keuze kwam voort uit onze langdurige samenwerking met Eneco en opel, licht commercieel directeur Mark koevermans toe. Voor de totale kuip is een duurzaamheidsplan opgesteld en mobiliteit vormt daarbinnen een zeer belangrijk aandachtspunt. onze ervaringen met de voertuigen zijn tot op heden zeer positief. het opladen van de voertuigen blijkt in de regio rotterdam door de aanwezigheid van een groot aantal laadpalen geen enkel probleem te zijn. bij langere afstanden kunnen wij bovendien terugvallen op de range extender. bij de kuip beschikken wij inmiddels niet alleen over laadpunten voor onze werknemers, maar ook voor bezoekers. afhankelijk van de technologische en commerciële ontwikkeling van elektrische auto s zullen wij op termijn ons wagenpark verder vergroenen. dit past ook binnen onze overeenkomst met opel die nog m inimaal vier jaar duurt. UPS gaat in Nederland met tien elektrische bestelbussen rijden United parcel service inc, kortweg Ups, is de grootste koeriersdienst ter wereld. het bedrijf experimenteert onder meer in de Verenigde staten met voertuigen die gebruikmaken van alternatieve brandstoffen en aandrijvingen. als bedrijf zijn wij altijd op zoek naar mogelijkheden om ons wagenpark te vergroenen en zo ook in nederland, vertelt ron beekenkamp van Ups nederland. in amerika rijden wij bijvoorbeeld met elektrische bestelbussen, maar ook met varianten die werken op biobrandstof of lng. begin mei zijn de eerste elektrische voertuigen voor de nederlandse markt goedgekeurd. het gaat om conventionele duitse voertuigen met een ingebouwde elektrische aandrijflijn. in eerste instantie gaat het om zes exemplaren en daar komen er later nog eens vier bij. het zijn energiebesparende investeringen die wij in de toekomst steeds vaker zullen doen. kijlstra personenvervoer is een van de pioniers die een wezenlijke bijdrage levert aan de ambitie van Friesland om in 2020 alle fossiele brandstoffen uit te bannen in het personenvervoer. het bedrijf is een regionaal toonaangevend bedrijf met ruim tweehonderdvijftig medewerkers op zeven locaties in de provincie. wij willen de schadelijke gevolgen van de emissies van ons wagenpark op het milieu tot een minimum beperken, duidt directeur sietze kijlstra. Mede daarom zijn wij twee jaar geleden gestart met het gebruiken van twee elektrische taxibusjes. door de aanwezigheid van een snellader in leeuwarden wordt het gebruik gefaciliteerd. wij rijden niet alleen elektrisch, maar ook met voertuigen op groen gas. Voor ons staan deze eerste jaren van duurzame mobiliteit in het teken van experimenteren, waarna wij ons wagenpark daadwerkelijk op grotere schaal kunnen vergroenen via het maken van de juiste keuzes. TNO en Stedin ronden onderzoek naar CO 2 -footprint en TCO elektrische voertuigen af De CO 2 -footprint en de Total Cost of Ownership (TCO) van elektrische auto s zijn twee veel aangehaalde onderwerpen als het om een definitieve doorbraak van elektrisch vervoer gaat. De CO 2 -footprint is met name onderwerp van gesprek bij de efficiency van het voertuig in relatie tot de well-to-wheel-discussie; de TCO is economisch gezien van groot belang om conventionele voertuigen af te troeven. Baerte de Brey van Stedin en Richard Smokers van TNO geven hun visie op beide onderwerpen. smokers werkt in opdracht van onder meer het ministerie van infrastructuur & Milieu aan een rapport over de Co 2 -footprint van volledig elektrische voertuigen en plugin-hybride elektrische voertuigen (phev s). het document wordt vermoedelijk eind mei opgeleverd en aan de verantwoordelijk minister en de tweede kamer toegezonden. Centraal in het onderzoek staat de typegoedkeuring in relatie tot de praktijk, licht smokers toe. bij typegoedkeuringen wordt het brandstofverbruik van de voertuigen vastgelegd. in de praktijk blijkt dit niet altijd overeen te komen met het werkelijke verbruik. door de onderzoeksen praktijkdata met elkaar te vergelijken, hebben wij ook vastgesteld wat het daadwerkelijke plaatje is. Marktvolume En, vervolgt smokers. Mijns inziens is de gehele wellto-wheel-vergelijking van conventionele en elektrische voertuigen momenteel niet eens relevant. de (semi-) elektrische voertuigen zijn een onmisbaar instrument in de transitie naar duurzame mobiliteit. de transitie zal een periode van circa twintig jaar beslaan. tussenstappen waarbij elektrische voertuigen niet te allen tijde gevoed worden met duurzame stroom zijn niet te vermijden. als het beleid er maar op gericht is om in de toekomst zoveel mogelijk te laden met energie uit hernieuwbare bronnen. ook phev s leveren dus een wezenlijke bijdrage aan de transitie naar mobiliteit met nul emissie, zelfs als er te weinig elektrische kilometers worden gemaakt ten opzichte van hetgeen vastgelegd is bij de typegoedkeuring, vervolgt smokers. bovendien kan het aandeel elektrische kilometers dat de phev s afleggen via quick wins op korte termijn verhoogd worden. hierbij valt te denken aan het creëren van extra laadfaciliteiten en het bewuster beschikbaar stellen van de voertuigen aan specifieke personen. Mijn verwachting is dan ook phev s de komende vijf tot tien jaar een zeer grote vlucht gaan nemen en de afzet vele malen sneller zal groeien dan bij volledig elektrische auto s. dit marktvolume is cruciaal om de prijs van zowel de batterijen als elektrische voertuigen omlaag te krijgen. kortom, de phev s zijn onmisbaar, zelfs als de resultaten qua aantal elektrische kilometers tegenvallen. Total Cost of Carbon Zoals gezegd is het echter niet alleen de Co 2 -footprint van elektrische voertuigen die belangrijk is voor het oogsten van succes; ook de tco speelt een wezenlijke rol. Een belangrijk proeftuinproject in dit kader startte ruim twee jaar geleden in rotterdam. netbeheerder stedin onderwierp samen met energiebedrijf Eneco vijfenzeventig elektrische voertuigen aan diverse proeven. Voornaamste doel was het intensief monitoren van zowel de voertuigen als de gebruikers, stelt baerte de brey die namens stedin bij het project betrokken is. in juni wordt het eindrapport opgeleverd. Vast is in ieder geval komen te staan dat elke berijder een eigen tco kent. duizenden gebruikers betekent duizenden andere business cases. de tco voor een overheidsfunctionaris is volledig anders gebleken dan die van bijvoorbeeld een ondernemer. Volgens de brey blijkt uit de praktijkproef dat elektrische voertuigen vooralsnog duurder zijn dan conventionele voertuigen. Echter, wij spreken in ons onderzoek doelbewust over total Cost of Carbon (tcc). Men dient zich Plug-in-hybride elektrische auto s leveren wezenlijke bijdrage aan transitie naar mobiliteit met nul emissie nadrukkelijk af te vragen tot welke hoogte men bereid is extra kosten te maken om milieuwinst te boeken. in het geval van stedin zijn de elektrische voertuigen bijvoorbeeld via onderzoeksbudgetten gefinancierd, waar andere bedrijven dit weer vanuit pr-budget doen. helaas zijn er nog maar weinig bedrijven die specifiek budget toewijzen voor milieudoeleinden. Gebruik verus bezit de inzichten over de tco en tcc die binnen het proeftuinproject verworven zijn, bieden beleidsmakers, werkgevers en consumenten volgens de brey handvatten om te beslissen over investeringen in elektrische voertuigen. nu wij weten hoe de huidige marktsituatie voor elektrische voertuigen is en gaat ontwikkelen, moeten wij zorgen voor de juiste doorkijkjes en praktijkprojecten die een nieuwe generatie automobilisten stuurt op het gebruik in plaats van het bezit van voertuigen. dit kan de tco van elektrische voertuigen immers ook aanzienlijk verbeteren. s10 s11

15 Winnaar E-Award bekendgemaakt tijdens Formule E-Teamcongres op 30 mei: Natuur & Milieu verwerkt elektrische cases tot ideeënbundel Niet de beste gemeente, maar de gemeente die in 2012 de meeste versnelling voor elektrisch rijden wist te realiseren is winnaar van de E-Award. De E-Award is een initiatief van Natuur & Milieu in samenwerking met het Formule E-team, de Stichting e-laad, het ministerie van Economische Zaken en AgentschapNL. Voor deze organisaties is het versnellen van de introductie van elektrisch rijden immers een belangrijk thema. De deelnemende gemeenten hebben volgens de jury een groot aantal creatieve en innovatieve projecten en activiteiten getoond. Als bron van inspiratie heeft Natuur & Milieu deze ideeën gebundeld. Een voorproefje met één case van elk van de negen genomineerden. Van links naar rechts de genomineerde gemeenten: s-hertogenbosch, Amsterdam, Enschede en Zaanstad s-hertogenbosch de gemeente s-hertogenbosch heeft in haar gemeente naast drie kleinere elektrische bussen een grote elektrische bus rijden. bijzonder aan deze bus is dat die tijdens het in- en uitstappen van de passagiers snel en draadloos vanuit het wegdek wordt bijgeladen. op deze manier kan de bus blijven rijden zonder dat de accu leeg raakt. Met dit project heeft de gemeente ervaring opgedaan met zero-emissievoertuigen in de binnenstad en aangetoond dat een volledig elektrische bus binnen de bestaande dienstregeling kan meedoen. Amsterdam op de amsterdamse straten zijn inmiddels meer dan vijfhonderd laadpunten verrezen, een aantal dat volgens de verwachting snel zal groeien tot circa duizend stuks. de gemeente wordt door de toename van laadpunten, elektrische auto s en de afname van stroom steeds bekender met elektrisch rijden. amsterdam bestudeert de informatie die het oplevert voortdurend in combinatie met variabelen zoals de spreiding van laadpunten, het aantal laadbeurten en type en herkomst en bezettingsgraad van laadpunten. de gemeente gebruikt deze informatie om een efficiënt en zeer goed gebruikt stedelijk netwerk aan laadpunten te creëren en stelt de ervaringen beschikbaar aan andere steden. Tytsjerksteradiel tytsjerksteradiel gaat op een zeer creatieve manier met autodelen om. de gemeente least ten behoeve van dienstreizen van gemeentelijke ambtenaren en bestuurders twee elektrische peugeots. in de zomerperiode, wanneer veel ambtenaren vrij zijn, is er in het toeristische waterdorp Earnewâld veel boottoerisme. de gemeente stelt dan één van haar twee leaseauto s beschikbaar aan de jachthaven Earnewâld. de toeristen kunnen de elektrische auto huren en zo zelf ervaring opdoen met elektrisch rijden. Enschede Enschede start dit jaar met de inzet van elektrische stadsdistributie, de zogenaamde Cargohopper2; een volledig elektrische vrachtauto voorzien van zonnepanelen. het voertuig verzorgt straks de distributie voor diverse winkeliers en bedrijven in de binnenstad. Verder neemt de vrachtauto droog afval mee retour. hierdoor krijgen de winkeliers meer opslagruimte, wordt de Co2-uitstoot gereduceerd en rijden er OP ZOEK En de winnaar is... NAAR... wilt u weten wie uitgeroepen is tot winnaar van de E-award? scan de Qr-code of surf naar en lees alles over de winnaar in het uitgebreide verslag van het Formule E-teamcongres van 30 mei de ideeënbundel die door natuur & Milieu is gemaakt, is gratis te downloaden via de volgende link: bovendien minder vrachtwagens in de binnenstad. Een vergelijkbaar project draait al enige tijd met succes in Utrecht en nijmegen. Mede dankzij subsidiëring door de regio twente start Enschede nu dit soortgelijke project op. Hoorn hoorn laat haar toeristen de schoonheid van hoorn zien op een milieuvriendelijke en duurzame manier. bezoekers krijgen de kans tijdens een drie kwartier durende rondrit in elektrisch aangedreven shuttlebussen de mooiste plekken van hoorn te zien. de voertuigen worden verder ook ingezet voor het openbaar vervoer en om grotere gezelschappen te vervoeren bij evenementen. de elektrische shuttlebussen kennen geringe onderhoudskosten, een lage Co2- uitstoot en zijn in het dagelijks gebruik zeer goedkoop. de kostprijs van een toeristische rondrit van circa vijfenveertig minuten bedraagt slechts vier euro. Rotterdam op de rdm Campus in rotterdam komen vele innovaties tot stand. Zo werkt de havenstad er aan de ontwikkeling van elektrisch vervoer in combinatie met een sociaal programma en werkgelegenheid. op het terrein staat onder meer de Electric scooter Factory (EsFa) rotterdam waar elektrische scooters van het merk QwiC worden geproduceerd door mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt. deze scooters worden weer ingezet binnen het wagenpark van de gemeente. Texel Fietsenverhuurder Erwin van der linde plaatst op het waddeneiland texel zeventien laadpalen voor elektrische fietsen. de laadpunten bevinden zich straks rond hotels, restaurants en fietsverhuurbedrijven. Ze worden bovendien op alle fietsroutekaarten van de VVV opgenomen. Elk laadpunt ß dat volledig past in het straatbeeld heeft ruimte voor het aansluiten van zes fietsen. de palen kennen een texelse uitstraling door het overnemen van de look and feel van de palen op het texelse strand. het initiatief is naast de vele initiatieven van energiecoöperatie texel energie, stichting Urgenda en de gemeente texel één van de vele voorbeelden van ondernemers die bijdragen aan de duurzaamheidsambitie van texel. Utrecht in Utrecht werkt ondernemer robin berg met zijn nissan leaf niet alleen aan het milieu, maar ook aan voorlichting in de buurt. dit doet hij in nauwe samenwerking met de gemeente. Een laadpunt is geplaatst voor zijn deur in de openbare ruimte, toegankelijk voor iedereen. dit laadpunt voorziet hij van stroom, opgewekt met zonnepanelen. Voor het opwekken van de stroom gebruikt robin naast zijn eigen dak ook het dak van enkele scholen in de buurt. daardoor is het project niet alleen duurzaam, maar ook leerzaam. Zaanstad de gemeente Zaanstad heeft elektrisch rijden gepromoot door een aanval te doen op het record in het guinness book of records langste Elektrische autoparade. En met succes, in september vorig jaar reden er 257 elektrische auto s op de Zaanse schans over de finish waarmee het vorige record van 218 auto s uit de Verenigde staten werd verbroken. Met het vestigen van een nieuw record heeft de gemeente andere (buitenlandse) steden uitgedaagd het record te verbreken en elektrisch vervoer breed onder de aandacht gebracht. Van links naar rechts de genomineerde gemeenten: Rotterdam, Texel, Utrecht en Tytsjerksteradiel s12 s13

16 Bert Klerk nieuwe voorzitter van het Formule E-Team: Ik wil samen met de marktpartijen op zoek gaan naar de early majority Bert Klerk is de nieuwe voorzitter van het Formule E-Team. Hij volgt Guido van Woerkom (ANWB) op die sinds het vertrek van Prins Maurits van Oranje interim-voorzitter van het Formule E-Team was. Met Klerk treedt een voorzitter aan die niet alleen zeer bekend is met elektrische mobiliteit Klerk was tien jaar lang directeur van spoorbeheerder ProRail en is voorzitter van Het Nieuwe Rijden Elektrisch Vervoer Centrum (HNR EV Centrum) maar ook een voorzitter die het elan weer terug wil brengen. Voor een aantal organisaties die lid zijn van het Formule E-team ben ik een onbekende, opent klerk het gesprek. daarbij gaat het met name om de automobielbranche. logischerwijs ben ik geneigd mij in de eerste weken bescheiden op te stellen. anderzijds ben ik natuurlijk gevraagd om het dossier elektrisch vervoer vooruit te helpen en wordt van mij verwacht dat ik een uitgesproken visie heb. Volgende fase alvorens zijn visie uit de doeken te doen, is het logisch klerk te vragen naar zijn motivatie om als voorman van het Formule E-team aan de slag te gaan. ik ben tien jaar president geweest van prorail. die functie heb ik vooral vervuld omdat ik geënthousiasmeerd ben om duurzame mobiliteit te realiseren en niet omdat ik een passie heb voor treinen. Mijn bevlogenheid ligt bij het duurzaam in beweging houden van de bv nederland in een tijd waarin een energietransitie plaatsvindt. Elektromobiliteit is een essentieel onderdeel van die transitie. tenslotte ben ik ervan overtuigd dat elektrische mobiliteit een flink verdienpotentieel heeft voor nederlandse ondernemers, maar daat gaat niet vanzelf. klerk heeft de wens om als FEt-voorzitter een significante bijdrage te leveren aan het vasthouden en uitbouwen van de internationale koppositie van nederland. in de fase onder prins Maurits van oranje is het Formule E- team enorm actief geweest in het op de kaart zetten van elektrisch vervoer, stelt klerk. dat vraagt qua uitstraling en optreden iets anders dan de fase waarin wij ons nu bevinden. de early adapters rijden met elektrische voertuigen rond. de huidige fase kenmerkt zich door complexiteit en het maken van keuzes op bijvoorbeeld het gebied van de laadinfrastructuur. het is een fase waarin je voor een deel consolideert wat je hebt bereikt en waarbij je naar de volgende ontwikkeling toe moet. het is mijn missie de slinger te geven die daarvoor nodig is en gezamenlijk met de Formule E-teamleden en andere marktpartijen op zoek te gaan naar de early majority; de volgende groep enthousiastelingen die elektrisch wil rijden. daarbij gaat het niet alleen om de inzet van personenauto s, maar ook om elektrische bestelwagens, vrachtwagens en openbaar vervoer (bussen). klerk hoopt verder dat hij een bijdrage kan leveren aan het doorbreken van de impasse rond de uitrol van de (publieke) laadinfrastructuur is. Een gedegen laadinfrastructuur is cruciaal voor het succes van elektrische mobiliteit. op dit vlak moeten wij problemen oplossen en de kansen zien die de introductie van elektrisch vervoer biedt. wij moeten oog hebben voor het feit dat gebruikers bij elektrisch vervoer direct dezelfde eisen stellen bijvoorbeeld qua bereik als aan een benzineauto. tegelijkertijd moeten wij beseffen dat een innovatie niet van de ene op de andere dag te realiseren is. de brandstofauto herbergt honderd jaar innovatie, dan is het niet realistisch om van een elektrische auto binnen enkele jaren hetzelfde te verwachten. we kunnen wel nu al grote stappen voorwaarts zetten. Consistent beleid tegelijkertijd beseft klerk dat het geen sinecure is om elektrisch vervoer naar de volgende fase te brengen. Elke transitie wordt op gang gebracht met veel enthousiasme. daarna blijkt het vaak ingewikkelder te zijn dan aanvankelijk gedacht werd en daar komt in dit geval de economische crisis nog eens overheen. hierdoor houdt iedereen de hand op de knip en wordt er überhaupt minder nagedacht over het aanschaffen van nieuwe voertuigen. Mede vanwege nederlands koploperpositie is klerk er echter van overtuigd dat elektrisch vervoer de weg naar boven weer vindt. daarbij is er wel behoefte aan consistent beleid. je moet een koers, maatregelen en instrumenten hebben. Van belang, als onderdeel van energietransitie is, om een goed fiscaal systeem te hebben en te behouden waarbij goed gedrag wordt beloond. Voor de branche is een robuust fiscaal systeem voor de langere termijn cruciaal voor het doen van investeringen. Met dit specifieke instrumentarium houden we de bv nederland in beweging te houden. ik weet zeker dat de overheid voor dit argument gevoelig is. Stimulering en regelgeving als het aan klerk ligt wordt elektrisch vervoer in nederland door de overheid vooruit geholpen door een combinatie van stimulering en regelgeving. ik ben geen voorstander van verboden op bijvoorbeeld conventionele voertuigen om een markt voor schone voertuigen te stimuleren. ik heb in een eerdere functie bij de rijksoverheid als onderdeel van het parkeerregime het abc-locatiebeleid meegemaakt. die regelgeving voorzag in de stedelijke bouw van kantoren en stations zonder parkeerplaatsen om zo te voorkomen dat mensen met de auto zouden komen. dat is een majeure vergissing gebleken. in mijn beeld is mobiliteit een gegeven en zal die alleen maar toenemen. in plaats van bepaalde vormen te verbieden kun je beter duurzame mobiliteit stimuleren. het doet mij in dit kader deugd om te zien dat young professionals in afnemende mate geïnteresseerd zijn in het bezit van een auto en liever nadenken hoe zij hun reis zo efficiënt mogelijk kunnen organiseren; al dan niet met een (elektrische) fiets, scooter, auto of het openbaar vervoer. En als klerk een half jaar in functie is? ik wil bij alle partijen het enthousiasme omgezet zien in daden. het marktgevoel van het is stroperig als je iets nieuws wilt invoeren moet plaatsgemaakt hebben voor een gevoel van wat kunnen wij bijdragen?. ik zou het fijn vinden als wij eind 2013 laten zien dat we zelfs flink voorlopen op de meerjarige doelstelling van twintigduizend elektrische voertuigen in 2015 doordat er bij wijze van spreken wat peper ingestopt is. Formule E-Team OP ZOEK leden over de doelen NAAR... voor 2013 Anton Wolthuis namens Formule E-Teamlid AutomotiveNL: ik zie primair een gunstige marktontwikkeling in professioneel binnenstedelijk vervoer en ook bij het opstarten van elektrisch openbaar vervoer. als wij erin slagen om in beide markten significante pilots op te starten, zetten wij in 2013 een serieuze stap bij het van de grond krijgen van elektrisch vervoer. horde om te nemen, is onder meer ervoor zorgen dat niet alleen de aanschafprijs, maar ook de total Cost of ownership (tco) voor de desbetreffende gebruikers gunstig is. sec op basis van elektrisch rijden lukt dat misschien niet, maar wel met steun van de Mia\Vamil regeling. dit is een noodzakelijk en drempelverlagend instrument dat in stand gehouden moet worden. dergelijke stimuleringsmiddelen zorgen er oor dat nederland goed presteert ten opzichte van omringende landen. de business cases voor elektrisch vervoer worden steeds gunstiger, maar de Mia\Vamil regeling moet nog wel enkele jaren gehandhaafd worden. Maarten Steinbuch namens Formule E-Teamlid 3TU: Voor 2013 is het belangrijkste issue dat we voor de (openbare) laadinfrastructuur financieringsmodellen rond hebben en op volle kracht kunnen blijven investeren in diezelfde infrastructuur. dat is een key enabler voor het uitrollen van elektrisch vervoer. ook moeten we dit jaar borgen dat de fiscale ondersteuning ook na 2013 van kracht blijft, en zo mogelijk met een onderscheid tussen volledig elektrische voertuigen en plug-in hybrides. hierbij blijft nul procent bijtelling erg belangrijk voor de volledig elektrische voertuigen waar de afzet nog echt in de beginfase zit. tenslotte hebben wij natuurlijk een nieuwe voorzitter geïnstalleerd! s14 s15

17 Ladder van Laden Platform voor duurzame mobiliteit en mobiliteitsmanagement De groeiende markt voor (veelal plug-in-hybride) elektrische auto s heeft tot gevolg dat de behoefte aan laadpunten toeneemt. Met de huidige technologie dienen elektrische auto s, afhankelijk van het model, na een afstand van vijfentwintig tot tweehonderd kilometer opgeladen te worden. Een landelijk dekkend netwerk van laadpunten is als direct gevolg noodzaak. Dit netwerk bestaat uit laadpunten thuis, bij het werk en op publiek toegankelijke locaties. 8 & 9 oktober 2013 AHOY Rotterdam 5 jaar ecomobiel Jubileum Editie belangrijke uitgangspunten bij de uitrol van de laadinfrastructuur zijn: Laadpaal volgt auto: er wordt alleen een laadpunt gerealiseerd als er daadwerkelijk een gebruiker is zodat dit optimaal aansluit op zijn of haar behoefte. De uitrol van de laadinfrastructuur moet op zowel privaat als publiek terrein plaatsvinden. Laadpunten moeten op de meest kostenefficiënte manier gerealiseerd worden. De laadinfrastructuur moet passen bij de doelgroep: utiliteitsvervoer, fleetowners en particulieren hebben overduidelijk verschillende laadbehoeften. op basis van voorgaande uitgangspunten dient de uitrol van de laadinfrastructuur bij twintigduizend elektrische voertuigen in 2015 nog vijfentwintighonderd publieke laadpunten nodig op de meest kostenefficiënte manier plaats te vinden. de ladder van laden biedt hier de volgende uitgangspunten voor: Privaat laadpunt iedere particulier met een elektrische auto wil thuis of vlak bij zijn huis kunnen laden. bij elke elektrische LADDER VAN LADEN A Privaat laadpunt B Semipubliek laadpunt auto die particulier gebruikt wordt bijvoorbeeld voor woon-werkverkeer dient een thuislaadpunt gerealiseerd te worden. indien er de beschikking is over eigen parkeerruimte zal de eigenaar kiezen voor een privaat laadpunt. Voor dit type laadpunten kunnen de business case, de investeringen, de dienstverlening en de eigendomsverhoudingen relatief eenvoudig tot stand komen. overheidsbemoeienis is hier niet noodzakelijk. de geraamde kosten bedragen vijfhonderd to ot vijftienhonderd euro. helaas beschikt het overgrote deel van de nederlandse autobezitters niet over eigen parkeerruimte en wordt de auto geparkeerd op de openbare weg. Elektrische automobilisten zonder een private parkeerplaats zijn voor het opladen van hun voertuig dan ook aangewezen op publiek toegankelijke laadpunten. Semipubliek laadpunt nederland telt momenteel circa vierduizend toegankelijke laadpunten. Zo n achtenveertig procent van deze laadpunten is semipubliek. dit betekent dat ze zich op privaat terrein bevinden, maar wel publiek toegankelijk zijn. Voorbeelden zijn laadpunten bij parkeergarages en -terreinen, retail- en horecalocaties en tankstations. deze openbaar toegankelijke maar private locaties bieden aanzienlijke ruimte voor commerciële exploitatie. de business case is relatief snel te realiseren en de kosten bedragen vijfhonderd tot vijftienhonderd euro. Verlengd privaat laadpunt tot op heden zijn laadpunten in de openbare ruimte hoofdzakelijk aangelegd door middel van het realiseren van een aparte aansluiting. de laadpalen zijn daarbij gefinancierd vanuit pilot-trajecten, eenmalige subsidies, aangelegd door de netbeheerders via de stichting e-laad of door grote gemeenten als amsterdam, rotterdam en Utrecht vanuit programma s voor luchtkwaliteit. andere varianten zijn denkbaar, zoals de realisatie van publieke laadpunten op de openbare weg vanuit particuliere huisaansluitingen. in dat geval loopt een veilig geïnstalleerde kabel onder het trottoir door naar het publiek toegankelijke laadpunt voor de deur. derden die gebruikmaken van dit laadpunt betalen een redelijke vergoeding aan de particulier die zijn huisaansluiting beschikbaar heeft gesteld. door het koppelen van het laadpunt aan een duurzame energie-installatie (zoals zonnepanelen) kan voor de particulier een aardig verdienmodel worden opgesteld. aandachtspunten bij dit laadpunt zijn de opstal, verzekering en aansprakelijkheid. Een eerste inschatting van de kosten ligt rond de vijfentwintighonderd euro. Vanwege de vele onduidelijkheden heeft de taskforce van het Formule E-team een onderzoek uitgezet en heeft Movares een bijbehorend onderzoeksrapport uitgebracht. Publieke laadpunten indien de voorgaande drie varianten niet van toepassing (kunnen) zijn, dient een publiek laadpunt gerealiseerd te worden. gemeenten dienen in dit geval specifiek beleid te maken, waarbij voor inwoners de mogelijkheid bestaat om bij de gemeenten en publiek laadpunt aan te vragen. Zet ecomobiel vast in uw agenda. Op ecomobiel vindt u een compleet overzicht van innovatieve en efficiënte mobiliteitsoplossingen. Test zelf de nieuwste voertuigen en tweewielers! ecomobiel is het toonaangevende business platform voor leveranciers van een breed spectrum aan duurzame mobiliteitsoplossingen. Zij doen zaken met beslissers uit het bedrijfsleven en de publieke sector op de beursvloer, in lunchsessies, workshops en op het test & drive parcours. Laat uw duurzame mobiliteitsoplossing zien op ecomobiel en reserveer snel een goede locatie! Neem voor meer informatie en standreserveringen contact op met het beursteam via of kijk op de website: Sponsor fleetsessies ecomobiel: Co-locatie met: C Verlengd privaat laadpunt D Publieke laadpunten s16 x

18 Leveranciers van elektrische scooters Novox en eeeefun fuseren, verdere consolidatie en samenwerking niet uitgesloten Studenten geven het goede voorbeeld Novox en eeeefun gaan na een fusie voortaan door het leven als GreenMo International. Novox verkoopt al enkele jaren op rij de meeste elektrische scooters op de Nederlandse markt volgens de VWE en op haar beurt staat eeeefun bekend vanwege het kekke Dutch design dat het merk haar elektrische scooters meegeeft. De marktleider in elektrische scooters slaan de handen ineen. Recent is door studenten van het Automotive Instituut van de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen (HAN) een hyperefficiënte, waterstofelektrische stadsauto onthuld, de Arval Inspire II. De missie van deze studenten is om te laten zien dat het door toepassen van wetenschappelijke technieken mogelijk is met een verbruik van één op zeshonderd (benzine-equivalent) een praktisch bruikbare stadsauto te bouwen. Deze auto neemt deel aan de Shell Eco-marathon, een jaarlijks terugkerende internationale zuinigheidswedstrijd tussen universiteiten, hogescholen en middelbare onderwijsinstellingen. Het doel is om volgend jaar met een kenteken aan de wedstrijd deel te nemen, het ultieme bewijs te leveren dat we niet hoeven wachten om ultrazuinig mobiel te zijn, maar dat het echt binnen handbereik ligt. Ik ben één van de twee begeleidende docenten van dit studentenproject en sta, hoe verder het project vordert, met steeds meer verbazing te kijken naar het innovatief vermogen van deze Young Professionals. De studenten staan overigens ook met steeds meer verbazing naar zichzelf te kijken met name naar hun technisch kunnen en ondernemendheid. Ik zie ze in dit project ook veel harder groeien dan in reguliere onderwijsprojecten. Bij hen rijst wel eens de vraag: Als wij als studenten een auto kunnen bouwen die één op zeshonderd rijdt, waarom doet de automobielindustrie dat niet?. Deze vraag houdt mij momenteel heel erg bezig. Voordat ik vijf jaar geleden als docent bij de HAN (afdeling Autotechniek) ben gaan doceren, werkte ik in de commerciële tak van de autobranche. Ik was daar met mijn collega s vooral bezig om zo efficiënt mogelijk (lees met zoveel mogelijk marge) auto s, onderdelen en werkplaatsuren te verkopen. Hoe groter, onzuiniger en complexer de auto was, hoe meer we er aan konden verdienen. Een prima basis om marketing- en bedrijfseconomielessen te geven blijkt nu, maar ik leverde niet echt een bijdrage aan het oplossen van de milieuproblematiek van de wereld. Het was niet in mijn belang Zo is het ook niet in het belang van de automobielindustrie om zeer zuinige auto s op de markt te brengen. De business case deugt niet De enige keer dat ze dat wel deden was in de tijd na de Tweede Wereldoorlog, een tijd van enorme schaarste aan ijzer, rubber, olie, kortom alles wat je nodig hebt om een auto te bouwen en er mee te rijden. Dit was de tijd van de BMW Isetta, Messerschmidt Kabinenroller en later de Austin/Morris Mini. Allen super innovatieve, praktisch bruikbare en spaarzame voertuigen. Ook de oliecrisis van de jaren zeventig heeft ons slim geconstrueerde en zuinige auto s gebracht. Kortom, alleen als het niet anders kan, gaat de autoindustrie duurzame auto s bouwen (uitzonderingen zoals de Renault Twizy daargelaten). Hoe diep de wereldwijde recessie ook is, het is kennelijk nog lang niet erg genoeg voor ons om deze stap te nemen. De overheid doet natuurlijk wel haar stinkende best om ons in zuinige auto s te krijgen. De belastingmaatregelen zorgen ervoor dat we massaal overstappen naar fiscaal gefaciliteerde vierwielers. Echter, terwijl de overheidsdoelstellingen qua CO2-reductie nog lang niet gehaald zijn, worden deze maatregelen al weer stap voor stap teruggedraaid. Want de overheid moet bezuinigen en alles wat je kan meepikken aan BPM en brandstofaccijns is toch lekker als je de begroting sluitend moet krijgen dat is nu in haar belang De grap bij die studenten is dat ze buiten het behalen van een voor de arbeidsmarkt interessant diploma en een zo gezellig mogelijke studententijd eigenlijk nergens een belang bij hebben. Dat stelt ze in staat om met een zeer frisse blik naar het probleem van duurzame mobiliteit te kijken. Het stelt ze daardoor ook in staat om de meest briljante oplossingen te bedenken. Ik ben er daardoor steeds meer van overtuigd dat we als oudere generatie het goede voorbeeld en oplossingen van onze studenten maar moeten gaan volgen. Het idee dat wij zelf een oplossing kunnen bedenken die een win-win-win-win-winsituatie creëert voor alle stakeholders, getuigt intussen niet meer van enige realiteitszin. Paul Claessen HAN Automotive Novox-scooters worden veelal ingezet voor woon-werkverkeer en zakelijke doeleinden. eeeefun-scooters zijn volledig te personaliseren en veel meer gericht op een expressieve kopersgroep. De beide productlijnen vullen elkaar goed aan, aldus Doeke Boersma, directeur van GreenMo International. Marktvolume Volgens Boersma is de fusie van beide bedrijven vooral ingegeven om verdere groei - en dan met name in de rest van Europa - bij te kunnen benen. De productlijnen van beide bedrijven worden vooralsnog vermarkt, stelt Boersma. In eerste instantie gaat onze aandacht uit naar het verder uitbreiden en uitbouwen van het distributienetwerk. Opmerkelijk is dat Boersma aangeeft niet uit te sluiten dat er in de toekomst andere strategische samenwerkingen worden aangegaan met binnenlandse en/of buitenlandse partijen die actief zijn op het gebied van elektrische mobiliteit. De fusie tussen Novox en eeeefun is dan ook niet geheel onverwacht, gezien het grote aantal spelers dat op de Nederlandse markt actief is. De markt van elektrische scooters vertoont weliswaar goede groeicijfers, maar het totale volume is nog altijd relatief beperkt. Het nieuwe bedrijf GreenMo International slaat haar vleugels binnen Europa in ieder geval snel uit. In achtereenvolgens België, Movares-onderzoekers: Overbelasting door opladen van elektrische auto s is oplosbaar Hoe zorgen we ervoor dat het opladen van steeds meer elektrische auto s geen problemen veroorzaakt in het elektriciteitsnet? Movares onderzocht voor Netbeheer Nederland welke strategie met betrekking tot deze problematiek het meest geschikt is. De conclusie: slimme oplaadpunten zijn cruciaal om elektrisch rijden te faciliteren, maar minstens zo belangrijk zijn maatregelen die het gedrag van de consument beïnvloeden. We gaan met z n allen steeds meer elektriciteit gebruiken. Daarnaast stijgt het aantal elektrische auto s substantieel. Waren het er in december 2012 nog zo n zevenduizend, in 2030 is het aantal naar verwachting gestegen tot 1,2 miljoen. Dit komt neer op zo n dertien procent van het Nederlandse wagenpark. Het opladen van al deze elektrische voertuigen gebeurt vooral in piekperiodes: s ochtends tussen acht en negen uur en s avonds tussen zes en zeven uur gaan de stekkers in het stopcontact. Dit opladen zorgt voor een extra belasting van het elektriciteitsnet, waarbij mogelijk in de toekomst netproblemen kunnen optreden. Uit het onderzoek komt naar voren dat inpassing van de elektrische auto s op korte termijn geen grote problemen in de netten veroorzaakt. De netten in Nederland bieden doorgaans voldoende capaciteit. Pas op langere termijn kunnen er netproblemen ontstaan, zoals overbelasting van netdelen. Stilzitten is dus geen optie, aldus Rik Luiten van Movares. Als de netbeheerders preventief maatregelen treffen kan de overbelasting goed voorkomen worden. Duitsland, Oostenrijk, Italië, Frankrijk, Spanje, Portugal en Griekenland is de onderneming al actief. In Nederland opereert het bedrijf vanuit Gameren - de locatie van Novox - waar alle assemblage en andere activiteiten geconcentreerd worden. In het rapport voor Netbeheer Nederland adviseert Movares om op vier gebieden concrete ervaringen op te doen. Luiten: Het gaat hierbij niet alleen om technische zaken. Het is belangrijk om zowel het bedrijfsleven als de consument nadrukkelijk te betrekken bij nadere invulling van deze gebieden. Als eerste maatregelen staat in het rapport genoemd dat een landelijk systeem moet worden opgezet om de oplaadpalen slim aan te sturen. Het tweede advies betreft het beperken van netkosten door de locaties van oplaadpunten beter aan te laten sluiten bij de lokale situatie. Het stimuleren door middel van prijsprikkels is de derde maatregel. Tenslotte wordt geadviseerd om naar de wettelijke regulering voor oplaadpalen te kijken en dan met name het introduceren van een aparte aansluitcategorie. x 18 19

19 Vlaamse Proeftuin Elektrische Voertuigen maakt balans op van anderhalf jaar innoveren Frits Bliek (DNV KEMA) over het topsectorenproject Smart Energy Markets: Marktcontrolemechanisme moet netinstabiliteit voor smart grids voorkomen Smart Energy Markets. Het is de titel van het topsectorenproject waarbinnen DNV KEMA, de Rijksuniversiteit Groningen en leden van het Smart Energy Collective een slim marktmechanisme voor smart grids ontwikkelen. E-Mobility schrijft elke editie een artikel over een innovatieproject dat onderdeel uitmaakt van het Innovatie Programma Intelligente Netten (IPIN) of uitgevoerd wordt binnen de topsector Energie en zodoende valt onder de TKI Switch2SmartGrids. De komende decennia zal de elektriciteitsconsumptie sterk toenemen door onder andere elektrisch vervoer en ruimteverwarming met warmtepompen, opent Frits Bliek van DNV KEMA het gesprek. Zoals bekend zal tegelijkertijd steeds meer energie opgewekt worden met decentrale duurzame energiebronnen. Het huidige distributienetwerk is niet ontworpen voor dat grootschalige variabele aanbod aan elektrische energie en de toename in die vraag. Interactie met de eindgebruiker en het managen van het tweerichtingsverkeer in de energienetten is dan ook noodzaak. Generiek ontwerp Volgens de projectdeelnemers is een fundamenteel nieuw gedistribueerd marktregelmechanisme noodzakelijk en daar wordt in het project Smart Energy Markets aan gewerkt. Penvoerder is DNV KEMA en verder nemen de Rijksuniversiteit Groningen en de leden van het Smart Energy Collective (SEC) deel. Het SEC is een brancheoverstijgende samenwerking van zesentwintig bedrijven die streven naar een generiek ontwerp van een slim energiesysteem. Voor het functioneren van dergelijke slimme energiesystemen zijn een aantal essentiële services noodzakelijk, stelt Bliek. Een daarvan is een geïntegreerd marktcontrolemechanisme dat zowel vraag en aanbod van energie kan beïnvloeden als de belasting van het netwerk kan managen, waarbij de kosten voor alle functies transparant blijven. Het systeem moet toepassingsonafhankelijk zijn; één mechanisme moet in staat zijn om de inzet van verschillende typen assets zoals elektrische voertuigen, warmtepompen, microwarmtekrachtkoppeling en wind- en zonne-energie in balans te brengen. Afstemming van vraag en aanbod van middelgrote en kleinverbruikers is echter totaal nieuw, vervolgt Bliek. In deze nieuwe situatie worden er ineens miljoenen aanbieders en afnemers op deze markt actief en wordt er niet alleen gehandeld in de energie zelf maar ook in de beschikbare transport- en distributiecapaciteit. Bij die veranderende situatie is het belangrijk de betrouwbaarheid onverminderd hoog te houden. In Nederland valt het gas bijvoorbeeld maar twee minuten per jaar uit en de stroomvoorziening per huishouden minder dan een half uur. Als je het net slim wilt maken, wil je dus geen concessies doen aan die betrouwbaarheid. Met Smart Energy Markets onderzoeken wij hoe je op een goede manier de ontwikkelingen kunt forecasten en hoe je voorkomt dat er netinstabiliteit ontstaat. Als DNVKEMA zijn wij traditioneel gezien erg goed in het definieren hoe een (toekomstige) energiemarkt in te richten. Dat moet gebaseerd worden op concrete en goed wetenschappelijk onderbouwde feiten. Inzichten Het slimme energienetwerk moet elke toekomstige situatie kunnen handlen, vervolgt Bliek. Want niet wij, maar de markt gaat bepalen hoeveel elektrische voertuigen, windmolens en zonnepanelen er komen. Logischerwijs is er binnen het project in het bijzonder aandacht voor wind- en zonne-energie omdat deze bronnen natuurlijk een behoorlijke impact hebben op het elektriciteitsnet. Vanuit ons perspectief vormen elektrische voertuigen een nuttig opslagmedium dat zich verspreid door het netwerk bevindt. Echter, het is ook niet uit te sluiten dat een van de conclusies van het project zou kunnen zijn, dat er nog aparte opslagsystemen geplaatst moeten worden om het net stabiel te houden. Het is gissen naar de uitkomsten, want er zijn te weinig inzichten om al iets zinnigs te kunnen zeggen. Wel weten wij van eerdere simulaties dat er stabiele situaties te creëren zijn en marktgedreven systemen goed werken. Maar wil je opschalen naar tienduizend, honderdduizenden of zelfs miljoenen gebruikers, dan moet je goed zicht hebben op het achterliggende theoretische model. Je mag geen factoren vergeten. Als het project over drie jaar ten einde loopt, moet de instabiliteit binnen smart grids volgens Blik volledig onder controle zijn. Wij willen dan de beschikking hebben over een goed theoretisch model waar de (energie)bronnen zitten en hoe je die op een goede manier in het marktmodel kunt inbrengen zonder ooit instabiliteit te veroorzaken. In september 2011 ging op voorstel van minister van innovatie Ingrid Lieten de Vlaamse proeftuin elektrische voertuigen van start. Het open innovatieplatform werd in het leven geroepen om de innovatie rond elektrische mobiliteit en de adoptie van elektrische voertuigen in Vlaanderen te versnellen. De vijf platformen uit de Vlaamse Proeftuin Elektrische Voertuigen worden ondersteund door het Programme Office, geleid door Carlo Mol, en presenteerde recent haar eerste jaarverslag. Het jaarverslag meldt dat binnen de proeftuin tot nu toe 862 nieuwe laadpunten voor fietsen, scooters, bestelen personenwagens geïnstalleerd zijn en honderden testgebruikers tijdens een testrit of gedurende een langere periode van enkele weken of maanden ervaring hebben opgedaan met elektrisch rijden. Meer dan driehonderd elektrische voertuigen zijn op dit moment in gebruik. De real life testpopulatie zorgt daarbij voor waardevolle informatie over het laden en de verplaatsingen met een elektrisch voertuig, licht Mol toe. Binnen de proeftuin zijn al een twintigtal onderzoeks-en innovatieprojecten opgestart. Kortom, wij hebben een drukke periode gehad met tal van activiteiten om de innovatie en adoptie van elektrische mobiliteit in Vlaanderen te versnellen. Monitoring Dit kalenderjaar verschuift volgens Mol de focus van de proeftuin van de uitrol van infrastructuur naar de monitoring van het gebruik van de bestaande voertuigen en laadpalen. Wel moet een aantal proeftuinpartners nog bijkomende elektrische personenwagens in gebruik nemen. Daarnaast zal binnen het EVTecLab platform de uitrol van de elektrische bestelwagens, trucks en bussen afgerond worden. De bestelwagens en trucks zullen in het voorjaar uitgerold worden en de elektrische bussen zijn voorzien om tegen eind 2013 in gebruik te nemen. Mol: Voor het Programma Office geldt dat wij in ons tweede jaar de communicatieactiviteiten meer en meer zullen richten op specifieke doelgroepen. Daarnaast staat voor de platformen ook de verdere opstart en uitvoering van onderzoeks- en innovatieprojecten centraal. In 2013 zal de werkgroep interoperabiliteit bovendien verdere afspraken blijven maken om tot een open en vlot toegankelijke laadinfrastructuur te komen in het publieke domein. Afgelopen jaar lag de focus op de hardware - afspraken, zoals het type stekker en kaartlezer, stelt Mol. In 2013 zal de focus meer liggen op de integratie van de laadinfrastructuur achter de schermen. Dit vraagt meer software en commerciële afspraken tussen de betrokken stakeholders. Mol besluit: Zoals bekend is de proeftuin in de eerste plaats een open innovatieplatform. De opstart van voldoende interessante projecten, met voldoende valorisatiepotentieel is derhalve ook in 2013 zeer belangrijk. Omdat er binnen de proeftuin geen budgetten zijn voor de uitvoering van projecten moeten deze projectideeën ook eerst financiering zoeken en vinden vooraleer ze kunnen worden opgestart, dat is misschien wel de grootste uitdaging van dit kalenderjaar. Voor het opzetten van nieuwe projecten kijken we natuurlijk ook graag naar Europa. Hopelijk kunnen er ook een aantal grensoverschrijdende projecten opgestart worden, want elektrische mobiliteit stopt natuurlijk niet aan de landsgrenzen. Meer informatie is over de proeftuinplatformen is te verkrijgen bij Carlo Mol per Het jaar verslag is te downloaden via de website De vijf proeftuinplatformen Afgelopen kalenderjaar werden in E-Mobility diverse artikelen geplaatst over de vijf verschillende proeftuinplatformen. Een korte beschrijving van de vijf proeftuinplatformen: 1. EVA: dit platform wordt geleid door netbeheerder Eandis en telt meer dan honderd voertuigen en tweehonderd laadpunten in het publieke domein. Ruim vijftig Vlaamse gemeenten participeren. 2. EV TecLab: dit platform wordt geleid door Punch Powertrain en werkt aan de ontwikkeling van elektrische voertuigen (bussen, bestelen vrachtwagens) in Vlaanderen. 3. imove: dit platform wordt geleid door Umicore en telt meer dan honderdvijfenzeventig voertuigen en ruim driehonderd laadpunten in voornamelijk het semi-publieke domein. 4. Olympus: dit platform wordt geleid door NMBS- Holding en richt zich op genetwerkte mobiliteit via elektrische deelfietsen en -wagens. 5. Volt-Air: dit platform wordt geleid door Siemens en werkt aan de integratie van elektrische voertuigen in voertuigvloten en in het microgrid van bedrijven

20 Branchevereniging voor Join the future of Automotive! elektrisch vervoer Promotie Kennisdeling Lobby Dutch Organisation for Electric Transport Promotie Kennisdeling Lobby Where innovation starts High Tech Automotive region Eindhoven System oriented education and research Smart mobility concepts Clean, efficient & smart vehicle technology Undergraduate Program Bachelor of Science Automotive Graduate Program Automotive Systems Master of Science Automotive Technology Post-Master Automotive Systems Design PhD program Automotive More info: - Branchevereniging voor Promotie elektrisch vervoer Kennisdeling Branchevereniging voor Lobby elektrisch vervoer Branchevereniging voor elektrisch vervoer Promotie Kennisdeling Lobby Promotie Kennisdeling Lobby Branchevereniging voor elektrisch vervoer Promotie Kennisdeling Lobby Branchevereniging voor elektrisch vervoer Word lid: Energieopslagsystemen onmisbaar onderdeel van toekomstig smart grid Elektrische voertuigen worden door vele experts bestempeld als het ideale opslagmedium voor lokaal opgewekte duurzame energie. Inmiddels wordt er internationaal echter ook in alternatieven voor de opslag van duurzame energie geïnvesteerd. Deze systemen worden onmisbare onderdelen in het toekomstige smart grid. Het Duitse Ministerie van Milieu maakte begin dit jaar bekend te werken aan een subsidieregeling voor energieopslagsystemen voor zonnestroominstallaties. Voor het driejarige programma is vijftig miljoen euro uitgetrokken. Het geld is beschikbaar voor installaties met een vermogen kleiner dan dertig kilowatt. In totaal zal zo n dertig procent van de batterijkosten gesubsidieerd worden. Op zijn beurt heeft Japan plannen onthuld voor het opzetten van een megabatterij. De batterij zal in maart 2015 worden geïnstalleerd en is een van de drie projecten die de Japanse regering wil inzetten voor het opslaan van overtollige zonne-energie. Het land zit bijna aan zijn limiet voor het afhandelen van toestroom van schone energie op het gewone net. Deze eerste batterij zal de zonne-energie van het eiland Hokkaido opslaan. Hokkaido is een noordelijk eiland waar het goedkoop is om hernieuwbare energie op te wekken. Het Japanse ministerie van Economie, Handel en Industrie zal twintig miljard yen - vijftien miljoen euro - investeren in de batterij op Hokkaido. Deze zal een opslagcapaciteit krijgen van zestig megawatt. De door Duitsland en Japan genomen stappen komen niet uit de lucht vallen. Recent nog verwees de Europese zonnestroombranchevereniging EPIA naar een nieuwe studie van het Fraunhofer ISE waaruit blijkt dat met batterijopslag de pieken in de stroomproductie met veertig procent kunnen worden verminderd. De capaciteit van het smart grid kan zo door opslag met zesenzestig procent worden verhoogd, zonder dat het netwerk hoeft te worden uitgebreid. Word lid: Word lid: Word lid: Word lid: OVER DE GRENS23

Kansen en uitdagingen voor elektrisch wegvervoer

Kansen en uitdagingen voor elektrisch wegvervoer Kansen en uitdagingen voor elektrisch wegvervoer 30 september 2009 WTC Rotterdam Ir. Klaas Strijbis, Lid groepsdirectie Movares klaas.strijbis@movares.nl tel. 030 265 3003 www.movares.nl/elektrischrijden

Nadere informatie

Fleetclub van 100. Welkom

Fleetclub van 100. Welkom Fleetclub van 100 Welkom Fleetclub van 100 Welkom Michel Dudok Manager Fleetsales & Leasing Doel van deze workshop Na afloop van de workshop bent u op de hoogte van De achtergronden, techniek en actuele

Nadere informatie

WAT U WILT WETEN OVER ELEKTRISCH RIJDEN

WAT U WILT WETEN OVER ELEKTRISCH RIJDEN ALD FAQ WAT U WILT WETEN OVER ELEKTRISCH RIJDEN INHOUD 1. Is elektrisch rijden iets voor mij? 3 2. Welke soorten elektrische auto s zijn er? 3 3. Welke auto is voor mij geschikt? 4 4. Hoe ver kan ik rijden

Nadere informatie

Cijfers Elektrisch Vervoer

Cijfers Elektrisch Vervoer Cijfers Elektrisch Vervoer (t/m 30 april 2015) Dit overzicht geeft een indruk van de ontwikkeling van elektrisch vervoer in Nederland. Het wordt maandelijks samengesteld door de Rijksdienst voor Ondernemend

Nadere informatie

Rijden op H2 is meer dan een andere bus Op weg naar een schone toekomst. Kivi Niria congres Sustainable Mobility

Rijden op H2 is meer dan een andere bus Op weg naar een schone toekomst. Kivi Niria congres Sustainable Mobility Rijden op H2 is meer dan een andere bus Op weg naar een schone toekomst Kivi Niria congres Sustainable Mobility Rob van der Sluis 1 Van fossiel naar duurzaam Andere brandstof / energiedrager Andere infrastructuur

Nadere informatie

Elektrisch rijden is de toekomst

Elektrisch rijden is de toekomst Elektrisch rijden is de toekomst Duurzaam onderweg in Rotterdam www.rotterdam.nl/elektrischrijden Elektrisch rijden neemt een vlucht. Er rijden steeds meer elektrische voertuigen rond. Een positieve ontwikkeling

Nadere informatie

Cijfers Elektrisch Vervoer

Cijfers Elektrisch Vervoer Cijfers Elektrisch Vervoer (t/m 31 oktober 2014) Dit overzicht geeft een indruk van de ontwikkeling van elektrisch vervoer in Nederland. Het wordt maandelijks samengesteld door de Rijksdienst voor Ondernemend

Nadere informatie

TITEL Deelname regionale aanbesteding van oplaadpunten voor elektrische auto s.

TITEL Deelname regionale aanbesteding van oplaadpunten voor elektrische auto s. RAADSVOORSTEL Van : Burgemeester en Wethouders Reg.nr. : 4562162 Aan : Gemeenteraad Datum : 17 december 2013 Portefeuillehouder : Wethouder J.C. Buijtelaar Wethouder C. van Eijk Agendapunt : B&W-vergadering

Nadere informatie

UNIFORME LAADSTEKKER VOOR PUBLIEKE OPLAADINFRASTRUCTUUR ELEKTRISCHE VOERTUIGEN

UNIFORME LAADSTEKKER VOOR PUBLIEKE OPLAADINFRASTRUCTUUR ELEKTRISCHE VOERTUIGEN PERSMEDEDELING VAN VICEMINISTER-PRESIDENT INGRID LIETEN VLAAMS MINISTER VAN INNOVATIE, OVERHEIDSINVESTERINGEN, MEDIA EN ARMOEDEBESTRIJDING 25 mei 2012 UNIFORME LAADSTEKKER VOOR PUBLIEKE OPLAADINFRASTRUCTUUR

Nadere informatie

01-2014 Brochure ALD ELECTRIC PART OF ALD NEWMOBILITY

01-2014 Brochure ALD ELECTRIC PART OF ALD NEWMOBILITY 01-2014 Brochure ALD ELECTRIC PART OF ALD NEWMOBILITY 1 Brochure ALD electric INLEIDING Ons ALD electric aanbod is bijzonder volledig, met zowel oplaadbare hybrides (plug-in), elektrische auto s met verlengde

Nadere informatie

Cijfers Elektrisch Vervoer

Cijfers Elektrisch Vervoer Cijfers Elektrisch Vervoer (t/m 31 januari 2014) Dit overzicht geeft een indruk van de ontwikkeling van elektrisch vervoer in Nederland. Het wordt maandelijks samengesteld door de Rijksdienst voor Ondernemend

Nadere informatie

Cijfers Elektrisch Vervoer

Cijfers Elektrisch Vervoer Cijfers Elektrisch Vervoer (t/m 31 mei 2013) Dit overzicht geeft een indruk van de ontwikkeling van elektrisch vervoer in Nederland. Het wordt maandelijks samengesteld door Agentschap NL, in opdracht van

Nadere informatie

Antwoord van minister Kamp (Economische Zaken) (ontvangen 14 oktober 2013)

Antwoord van minister Kamp (Economische Zaken) (ontvangen 14 oktober 2013) AH 233 2013Z16375 van minister Kamp (Economische Zaken) (ontvangen 14 oktober 2013) 1 In hoeverre klopt de raming van 20.000 elektrische auto s in Nederland aan het eind van 2013, zoals gesteld in het

Nadere informatie

Elektrische oplaadpunten

Elektrische oplaadpunten Elektrische oplaadpunten Lunchbijeenkomst Vexpan 13 februari 2014 Stijn Otten The New Motion Jeroen Quee Grontmij Inhoud De zin en onzin van elektrisch vervoer Marktcijfers en ontwikkelingen Techniek Oplaadpalen

Nadere informatie

De auto van de toekomst is voor vandaag

De auto van de toekomst is voor vandaag De auto van de toekomst is voor vandaag Woensdag 7 mei 2014 Belgian Platform on Alternative Transport Fuels #8 Agenda 1. Inleiding 2. Belgische cijfers over de markt en het park 3. Andere Europese landen

Nadere informatie

Iedereen overal en altijd laden

Iedereen overal en altijd laden Iedereen overal en altijd laden Jorrit Zijdewind 19-11-2015 1 1 intro zelf 19-11-2015 Allego template Even voorstellen 2 Geboren en getogen in Utrecht Onrustig en reislustig Van fysiotherapeut naar communicatiefanaat

Nadere informatie

Cijfers Elektrisch Vervoer

Cijfers Elektrisch Vervoer Cijfers Elektrisch Vervoer (t/m 31 mei 2015) Dit overzicht geeft een indruk van de ontwikkeling van elektrisch vervoer in Nederland. Het wordt maandelijks samengesteld door de Rijksdienst voor Ondernemend

Nadere informatie

Zero emissie busvervoer in Limburg Pilot lijn 4 in Maastricht

Zero emissie busvervoer in Limburg Pilot lijn 4 in Maastricht Zero emissie busvervoer in Limburg Pilot lijn 4 in Maastricht P.F.C.W. Van der Broeck, 15-03-2013 1 Waarom Zero Emissie Busvervoer? 1. Verbeteren luchtkwaliteit Maastricht (fijn stof); 2. Klimaatdoelen

Nadere informatie

Rotterdam. Rotterdam stimuleert elektrisch rijden

Rotterdam. Rotterdam stimuleert elektrisch rijden Rotterdam Rotterdam stimuleert elektrisch rijden Betere luchtkwaliteit en minder geluidsoverlast voor iedereen Aantrekkelijke regeling elektrische oplaadpunten Elektrisch rijden voor een duurzame toekomst

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 202 203 Aanhangsel van de Handelingen Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de regering gegeven antwoorden 323 Vragen van de leden Omtzigt,

Nadere informatie

Parkeerpanel. elektrisch vervoer. Deelnemers. Wat zijn de voornaamste voordelen van elektrisch vervoer? ParkeerPanel

Parkeerpanel. elektrisch vervoer. Deelnemers. Wat zijn de voornaamste voordelen van elektrisch vervoer? ParkeerPanel Tekst: Peter Bekkering ParkeerPanel elektrisch vervoer Elektrisch vervoer is in Nederland aan een gestage opmars bezig. Toch zijn er nog veel obstakels te overwinnen voor ge bruikers van elektrische voertuigen.

Nadere informatie

WEGVERKEER STATUSDOCUMENT ELEKTRISCH VERVOER 2015 > 2020

WEGVERKEER STATUSDOCUMENT ELEKTRISCH VERVOER 2015 > 2020 STATUSDOCUMENT 2 3 STATUSDOCUMENT Van 607 elektrische personenvoertuigen in 2010 naar 7.410 stuks in 2012 en 46.111 stuks in 2014. Van 400 (semi)publieke laadpunten in 2010 naar 3.674 stuks in 2012 en

Nadere informatie

Zie het auto-overzicht van Athlon Car Lease.

Zie het auto-overzicht van Athlon Car Lease. VEELGESTELDE VRAGEN OVER ELEKTRISCH RIJDEN A. Voertuigen en mogelijkheden 1. Met welke voertuigen kun je elektrisch rijden? Elektrisch rijden op de weg kun je met een fiets, scooter of auto. Om met een

Nadere informatie

met elf Concept Plug-in Hybrids deel, die worden geleased door Rijkswaterstaat, Eneco, Stedin, Roteb, TNT en Van Gansewinkel.

met elf Concept Plug-in Hybrids deel, die worden geleased door Rijkswaterstaat, Eneco, Stedin, Roteb, TNT en Van Gansewinkel. Concept Toyota Plug-In Hybrid R&D praktijktest techniek toekomstvisie Uitvoerige praktijktest Toyota test wereldwijd zeshonderd Concept Plug-in Hybrid Vehicles (Concept PHV) in een R&D praktijktest. Het

Nadere informatie

België dieselland? Automania.be. Hybride en elektrische voertuigen integreren in bedrijfsvloten rendeert

België dieselland? Automania.be. Hybride en elektrische voertuigen integreren in bedrijfsvloten rendeert Automania.be Hybride en elektrische voertuigen integreren in bedrijfsvloten rendeert Gepubliceerd: 08.05.2014 Een studie rond het omslagpunt tussen rijden op benzine, diesel of elektriciteit, onlangs uitgevoerd

Nadere informatie

De elektrische aandrijving onderscheidt een elektrisch voertuig

De elektrische aandrijving onderscheidt een elektrisch voertuig GEMEENTEBLAD Officiële uitgave van gemeente Alphen-Chaam. Nr. 39003 11 juli 2014 Oplaadpuntenbeleid inleiding Elektrisch vervoer (hierna EV) kent in Nederland een sterke groei. De gemeente Alphen-Chaam

Nadere informatie

Elektrisch rijden in de praktijk

Elektrisch rijden in de praktijk We gaan elektrisch vooruit! Een impuls voor elektrisch vervoer in Rotterdam Elektrisch rijden in de praktijk Klimaatprobleem? Google earth januari 2009 Rotterdam Climate Initiative Als stad met wereldhaven

Nadere informatie

VOORSTELLING. Het is in deze geest en met deze wil dat het Verbond van Belgische Ondernemingen

VOORSTELLING. Het is in deze geest en met deze wil dat het Verbond van Belgische Ondernemingen VOORSTELLING VAN HET CHARTER " "EV EVOLUTION TO ELECTRICAL VEHICLES" ( EV. TO E.V. ). ) INLEIDING Het vervoer over de weg is momenteel een bron van vervuiling wegens uitstoot in de lucht en geluidshinder.

Nadere informatie

Vraag 1. Antwoord 1. Vraag 2 en 3

Vraag 1. Antwoord 1. Vraag 2 en 3 Vraag 1 Klopt het dat de Mitsubishi Outlander PHEV in aanmerking komt voor 0% BPM (belasting op personenauto s en motorrijwielen), de subsidieregelingen KIA (kleinschaligheidsinvesteringsaftrek), MIA (milieuinvesteringsaftrek)

Nadere informatie

Programma elektrisch rijden. Resultaten praktijkproef en hoe nu verder?

Programma elektrisch rijden. Resultaten praktijkproef en hoe nu verder? Programma elektrisch rijden Resultaten praktijkproef en hoe nu verder? André de Boer Senior Adviseur Vervoersmobiliteit Verantwoordelijk voor uitvoering tactisch en strategisch wagenparkbeheer. Operationeel

Nadere informatie

Cijfers Elektrisch Vervoer

Cijfers Elektrisch Vervoer Cijfers Elektrisch Vervoer (t/m 31 december 2014) Dit overzicht geeft een indruk van de ontwikkeling van elektrisch vervoer in Nederland. Het wordt maandelijks samengesteld door de Rijksdienst voor Ondernemend

Nadere informatie

VMx studiedag mobiliteit. Een toekomst voor elektrische mobiliteit in Vlaanderen

VMx studiedag mobiliteit. Een toekomst voor elektrische mobiliteit in Vlaanderen VMx studiedag mobiliteit Een toekomst voor elektrische mobiliteit in Vlaanderen 05/09/2013, Leuven Carlo Mol Vlaamse Proeftuin Elektrische Voertuigen Agenda» Elektrische Mobiliteit : Wat? Waarom? Wie?

Nadere informatie

it s electric! e-powered mobility by ece

it s electric! e-powered mobility by ece it s electric! e-powered mobility by ece Dramatische CO 2 reductie Lotus Elise VW Golf Een snelle, sportieve wagen. Van 0 naar 100 in 4,7 seconde? Het kan elektrisch! Specificaties Lotus Elise-ece: ca.

Nadere informatie

Cijfers Elektrisch Vervoer

Cijfers Elektrisch Vervoer Cijfers Elektrisch Vervoer (t/m 30 juni 2015) Dit overzicht geeft een indruk van de ontwikkeling van elektrisch vervoer in Nederland. Het wordt maandelijks samengesteld door de Rijksdienst voor Ondernemend

Nadere informatie

Introductie. ir. Frank Rieck

Introductie. ir. Frank Rieck Schone mobiliteit vanuit marktperspectief Sprekers: Frank Rieck, Hogeschool Rotterdam John Akkerhuis, Gemeentewerken Rotterdam Otto Friebel, Van Gansewinkel Ad van Merrienboer, VDL Bus&Coaches Time keeper:

Nadere informatie

Tel het belastingvoordeel op en rijd een Prius Plug-in Hybrid vanaf 8.735,-! TOT 5 JAAR 0% BIJTELLING GEEN WEGENBELASTING ZEER LAAG VERBRUIK

Tel het belastingvoordeel op en rijd een Prius Plug-in Hybrid vanaf 8.735,-! TOT 5 JAAR 0% BIJTELLING GEEN WEGENBELASTING ZEER LAAG VERBRUIK Tel het belastingvoordeel op en rijd een Prius Plug-in Hybrid vanaf 8.735,-! TOT 5 JAAR 0% BIJTELLING GEEN WEGENBELASTING ZEER LAAG VERBRUIK Tel het belastingvoordeel op en rijd een Prius Plug-in Hybrid

Nadere informatie

BRANDSTOFFEN WEGVERKEER

BRANDSTOFFEN WEGVERKEER BRANDSTOFFEN WEGVERKEER Update toekomstverkenning Paul Hofmeijer, 25 juni 2013 Partner MMG Advies Voor strategie, organisatieadvies en duurzame mobiliteit AGENDA 1. Actualiteiten uit media & drivers 2.

Nadere informatie

Drive v n b y n ature

Drive v n b y n ature Driven by nature Voorstelling Joachim Saelens, mede-oprichter van BeCharged Bedrijfsactiviteit: Het produceren, het installeren, het onderhouden en het internationaal verdelen van oplaadstations voor elektrische

Nadere informatie

OP WEG NAAR SCHOON VERVOER

OP WEG NAAR SCHOON VERVOER OP WEG NAAR SCHOON VERVOER ACTIEPLAN ELEKTRISCH AUTORIJDEN 23 maart 2016, Liesbeth van Tongeren INLEIDING In New York zag je aan het begin van de twintigste eeuw vooral paardenkoetsen op straat. Nog geen

Nadere informatie

Tel het belastingvoordeel op en rijd een Prius Plug-in Hybrid vanaf 8.175,-!

Tel het belastingvoordeel op en rijd een Prius Plug-in Hybrid vanaf 8.175,-! Tel het belastingvoordeel op en rijd een Prius Plug-in Hybrid vanaf 8.175,-! Tel het belastingvoordeel op en rijd een Prius Plug-in Hybrid vanaf 8.175,-! Duurzaam rijden. Dat moet voor iedereen bereikbaar

Nadere informatie

Automotive Energy Innovators

Automotive Energy Innovators Automotive Energy Innovators Inhoudsopgave Inhoudsopgave DEOdrive... 4 Fuel Cell Electric Vehicle (FCEV)... 5 Specificaties DEOdrive DEOdrive DEOdrive... 6 4 4 4 Hoe Fuel werkt Fuel Fuel Cell het? Cell

Nadere informatie

PRESENTATIE studiedag Leefmilieu Brussel Maandag 8 juni, 2015. Vlootbeheer en elektrische mobiliteit bij Stad Gent

PRESENTATIE studiedag Leefmilieu Brussel Maandag 8 juni, 2015. Vlootbeheer en elektrische mobiliteit bij Stad Gent 10/06/2015 PRESENTATIE studiedag Leefmilieu Brussel Maandag 8 juni, 2015 Vlootbeheer en elektrische mobiliteit bij Stad Gent Lies Helsloot, Service en Logistiek Departement FM Stad Gent 13 Departementen

Nadere informatie

Soorten brandstoffen en aandrijvingen. Alternatieve Brandstoffen. Alternatieve Brandstoffen. Enkele voorbeelden. Alternatieve aandrijvingen

Soorten brandstoffen en aandrijvingen. Alternatieve Brandstoffen. Alternatieve Brandstoffen. Enkele voorbeelden. Alternatieve aandrijvingen Soorten brandstoffen en aandrijvingen WATT Roadshow wagens, alternatieve transportmiddelen en technologie De voor- en nadelen van WATT-voertuigen Prof. Joeri Van Mierlo Conventionele brandstoffen Benzine,

Nadere informatie

Federatie Textielbeheer Nederland

Federatie Textielbeheer Nederland Federatie Textielbeheer Nederland Inzet elektrische voertuigen bij dagelijkse ondersteuningstaken in ouderenzorg Leon Wennekes MSc. Project manager Onderwerpen FTN, wie zijn wij Duurzaamheid in de logistiek

Nadere informatie

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB Gemeenten hebben forse ambities op het gebied van duurzaamheid, innovatie en lokale

Nadere informatie

De overheid als launching customer

De overheid als launching customer De overheid als launching customer Julia Williams Project leader elektrisch rijden Ministerie van Economische zaken, Landbouw en Innovatie Waarom elektrisch rijden? Klimaat Het duurzame energiesysteem

Nadere informatie

In deze nieuwsbrief:

In deze nieuwsbrief: Nr. 66-5 maart 2010 In deze nieuwsbrief: Onderzoek naar glazen overkapping deel A27 Het verkeer over de A27 neemt toe en een deel van de snelweg zal in de toekomst worden verbreed. Omdat meer verkeer ook

Nadere informatie

Cijfers Elektrisch Vervoer

Cijfers Elektrisch Vervoer Cijfers Elektrisch Vervoer (t/m 31 oktober 2015) Dit overzicht geeft een indruk van de ontwikkeling van elektrisch vervoer in Nederland. Het wordt maandelijks samengesteld door de Rijksdienst voor Ondernemend

Nadere informatie

De Auto van de Toekomst Batterij elektrisch of Waterstof elektrisch? Ir. E.A.M. de Nie

De Auto van de Toekomst Batterij elektrisch of Waterstof elektrisch? Ir. E.A.M. de Nie De Auto van de Toekomst Batterij elektrisch of Waterstof elektrisch? Ir. E.A.M. de Nie 28 april 2009 Hidde Nijland Symposium 1 WAAROM ELEKTRISCH RIJDEN? 1. Wereld milieu: geen broeikaseffect duurzaamheid

Nadere informatie

Cijfers Elektrisch Vervoer

Cijfers Elektrisch Vervoer Cijfers Elektrisch Vervoer (t/m 30 september 2014) Dit overzicht geeft een indruk van de ontwikkeling van elektrisch vervoer in Nederland. Het wordt maandelijks samengesteld door de Rijksdienst voor Ondernemend

Nadere informatie

Special: Toekomstige EV modellen

Special: Toekomstige EV modellen Special: Toekomstige EV modellen De afgelopen jaren is het aantal elektrische voertuigen in Nederland flink gestegen. Ook het aanbod vanuit de voertuigfabrikanten groeit: steeds meer merken bieden een

Nadere informatie

s-hertogenbosch, juni 2013 Samenwerkingsovereenkomst Brabantse Pilot Publieke Laadinfrastructuur Provincie Noord-Brabant en Enexis

s-hertogenbosch, juni 2013 Samenwerkingsovereenkomst Brabantse Pilot Publieke Laadinfrastructuur Provincie Noord-Brabant en Enexis Samenwerkingsovereenkomst Brabantse Pilot Publieke Laadinfrastructuur Provincie Noord-Brabant en Enexis INHOUD 1. Inleiding 2. Pilot laadinfrastructuur Brabant 3. Overwegingen 4. Doelstellingen 5. Gefaseerde

Nadere informatie

INITIATIEFVOORSTEL ELEKTRISCHE STADSBUSSEN. Amsterdam Elektrisch ook de OV Stadsbus

INITIATIEFVOORSTEL ELEKTRISCHE STADSBUSSEN. Amsterdam Elektrisch ook de OV Stadsbus INITIATIEFVOORSTEL ELEKTRISCHE STADSBUSSEN Amsterdam Elektrisch ook de OV Stadsbus Roderic Evans-Knaup 21-11-2012 Amsterdam heeft een elektrische ambitie, een ambitie die o.a. moet zorgen voor een betere

Nadere informatie

Cijfers Elektrisch Vervoer

Cijfers Elektrisch Vervoer Cijfers Elektrisch Vervoer (t/m 31 december 2015) Dit overzicht geeft een indruk van de ontwikkeling van elektrisch vervoer in Nederland. Het wordt maandelijks samengesteld door de Rijksdienst voor Ondernemend

Nadere informatie

Maart 2014. Bladzijde 2 geeft het pakket, bladzijden 3,4 en 5 geven een toelichting op het pakket.

Maart 2014. Bladzijde 2 geeft het pakket, bladzijden 3,4 en 5 geven een toelichting op het pakket. Maatregelenpakket voor de periode 2014-2018 ter verbetering van de Eindhovense luchtkwaliteit en vermindering van de negatieve gevolgen, voorgesteld door de Werkgroep Luchtkwaliteit en Klimaat van de vereniging

Nadere informatie

Rekentool traditioneel versus alternatief

Rekentool traditioneel versus alternatief Rekentool traditioneel versus alternatief Fiscale impact van uw voertuigkeuze 20 november 2014 Wie zijn wij Ons kantoor is gelegen in Westmalle dicht bij de grens met Oostmalle We bestaan reeds meer dan

Nadere informatie

Elektrische taxi s. Kansen van elektrisch rijden voor taxibedrijven

Elektrische taxi s. Kansen van elektrisch rijden voor taxibedrijven Elektrische taxi s Kansen van elektrisch rijden voor taxibedrijven 1 Introductie Elektrisch vervoer groeit sterk in Nederland. Onder andere voor taxiondernemers kan de inzet van elektrische voertuigen

Nadere informatie

Duurzame mobiliteit loont. 30 september 2013

Duurzame mobiliteit loont. 30 september 2013 Duurzame mobiliteit loont 30 september 2013 Voorstelrondje Waar werkt u? Wat is uw verbinding met mobiliteit? Wat zijn uw ambities voor uw organisatie? 2 Dienstverlening Businessplan en Financiering Innovatie

Nadere informatie

VOLT DE NIEUWE CHEVROLET

VOLT DE NIEUWE CHEVROLET VOLT DE NIEUWE CHEVROLET Chevrolet Volt De elektrische droom De nieuwe Chevrolet Volt is een unieke, multi-award winnende auto. Door het combineren van de voordelen van een elektrische auto met de actieradius

Nadere informatie

Exemplarité des pouvoirs publics en matière de transport. Voorbeeldgedrag publieke overheden inzake transport. 5 novembre/er 2014

Exemplarité des pouvoirs publics en matière de transport. Voorbeeldgedrag publieke overheden inzake transport. 5 novembre/er 2014 Exemplarité des pouvoirs publics en matière de transport Voorbeeldgedrag publieke overheden inzake transport 5 novembre/er 2014 Bruxelles Environnement Département stationnement et déplacements Leefmilieu

Nadere informatie

Bijlage: Ontwikkeling laadinfrastructuur voor het opladen van (semi) elektrische voertuigen in Eindhoven

Bijlage: Ontwikkeling laadinfrastructuur voor het opladen van (semi) elektrische voertuigen in Eindhoven Bijlage: Ontwikkeling laadinfrastructuur voor het opladen van (semi) elektrische voertuigen in Eindhoven Inleiding Het aantal elektrische auto s in Nederland is de afgelopen twee jaar zeer sterk toegenomen.

Nadere informatie

Wie? www.localcarlease.nl. www.localcarlease.nl. 0337 A4 sets Local Car Lease.indd 1 03-04-13 09:56

Wie? www.localcarlease.nl. www.localcarlease.nl. 0337 A4 sets Local Car Lease.indd 1 03-04-13 09:56 Wie? 0337 A4 sets Local Car Lease.indd 1 03-04-13 09:56 Wie? Local Car Lease is een merkonafhankelijke en niet bankgebonden autoleasemaatschappij. Er is gekozen voor een samenwerking met Business Lease

Nadere informatie

Vloeibaar aardgas - Liquid Natural Gas (LNG) Voordelen en uitdagingen. Jan Van Houwenhove 3 December 2015

Vloeibaar aardgas - Liquid Natural Gas (LNG) Voordelen en uitdagingen. Jan Van Houwenhove 3 December 2015 Vloeibaar aardgas - Liquid Natural Gas (LNG) Voordelen en uitdagingen Jan Van Houwenhove 3 December 2015 Agenda Cryo Advise Aardgas - eigenschappen Voordelen Uitdagingen Cryo Advise advies voor LNG systemen

Nadere informatie

Oplaadpuntenbeleid gemeente Waalwijk

Oplaadpuntenbeleid gemeente Waalwijk Oplaadpuntenbeleid gemeente Waalwijk DEFINITIEF Opladen van elektrische voertuigen in Waalwijk OPDRACHTGEVER: GEMEENTE WAALWIJK THEO HENDRIKS OPGESTELD DOOR: APPM MANAGEMENT CONSULTANTS HARM-JAN IDEMA

Nadere informatie

De nieuwe Toyota Prius Plug-in Hybrid past perfect in uw wagenpark.

De nieuwe Toyota Prius Plug-in Hybrid past perfect in uw wagenpark. De nieuwe Toyota Prius Plug-in Hybrid past perfect in uw wagenpark. Toyota wil dat duurzamer rijden voor iedereen bereikbaar is. Daarom ontwikkelen we innovatieve modellen en hebben we het grootste aanbod

Nadere informatie

ZORGELOOS RIJDEN & LADEN. Toyota Prius Plug-in Hybrid

ZORGELOOS RIJDEN & LADEN. Toyota Prius Plug-in Hybrid ZORGELOOS RIJDEN & LADEN Toyota Prius Plug-in Hybrid Grenzeloze, THE NEW MOTION ONZE VISIE duurzame mobiliteit voor iedereen The New Motion wil voor iedereen grenzeloze mobiliteit mogelijk maken op basis

Nadere informatie

Autoleasemarkt in cijfers 2012

Autoleasemarkt in cijfers 2012 www.vna-lease.nl Autoleasemarkt in cijfers 2012 samenvatting Mobiliteit verandert; autoleasing ook 1. Lease-auto s in Nederland Mobiliteit verandert. Zakelijke reizigers kunnen kiezen uit een steeds breder

Nadere informatie

Jan Schouten. Volvo Truck Nederland

Jan Schouten. Volvo Truck Nederland Jan Schouten Quality Safety Environmental care A company driven by strong core values CO 2 -neutrale productie Eerste 100 % CO 2 -neutrale truckfabriek in Gent Windenergie, zonne-energie, biobrandstoffen

Nadere informatie

ZORGELOOS RIJDEN & LADEN

ZORGELOOS RIJDEN & LADEN ZORGELOOS RIJDEN & LADEN Toyota Prius Plug-in Hybrid UW TOYOTA PRIUS PLUG- IN HYBRID NU MET OPLAAD SERVICE PAKKET GRENZELOZE, THE NEW MOTION ONZE VISIE DUURZAME MOBILITEIT VOOR IEDEREEN THE NEW MOTION

Nadere informatie

Bijgevoegde bijlage(n): De notitie is opgesteld door de Adviesgroep Duurzaamheid

Bijgevoegde bijlage(n): De notitie is opgesteld door de Adviesgroep Duurzaamheid BESLUIT OPSCHRIFT Vergadering van 9 juli 2013 nummer: 2013_BW_00432 Onderwerp Elektrisch vervoer - vormend Beknopte samenvatting In de notitie 'Op St(r)oom' wordt nieuw beleid rond Elektrisch vervoer in

Nadere informatie

Milieuvriendelijke voertuigtechnologieën

Milieuvriendelijke voertuigtechnologieën Milieuvriendelijke voertuigtechnologieën Studiedag elektrische wagens en laadpalen 31 mei 2012 Overview Mobimix.be? Duurzaam vlootbeheer? Technologie Milieuprestaties Financieel Conclusies + vragen Overview

Nadere informatie

Inhoud. Elektrisch rijden: consequenties voor het ontwerp van de auto. Voorbeelden van elektrische auto s. Globale beschouwing elektrische aandrijving

Inhoud. Elektrisch rijden: consequenties voor het ontwerp van de auto. Voorbeelden van elektrische auto s. Globale beschouwing elektrische aandrijving Elektrisch rijden: consequenties voor het ontwerp van de auto Igo Besselink Werktuigbouwkunde Kivi bijeenkomst 7 juni 2010 PAGE 1 Inhoud Voorbeelden van elektrische auto s Globale beschouwing elektrische

Nadere informatie

Welkom Elektrische voertuigen 6 juli 2011

Welkom Elektrische voertuigen 6 juli 2011 Welkom Elektrische voertuigen 6 juli 2011 Agenda Project elektrische voertuigen Eandis Impact op netwerk elektriciteit Deelname proeftuin EVA 2 6 juli 2011 Technische gegevens voertuigen ( 1 ) 4 FIAT FIORINO

Nadere informatie

Duurzame mobiliteit binnen het Nordic-Baltic Network. Kansen voor het Nederlandse bedrijfsleven. Nordic-Baltic Network

Duurzame mobiliteit binnen het Nordic-Baltic Network. Kansen voor het Nederlandse bedrijfsleven. Nordic-Baltic Network emarken Estland Finland Letland Litouwen Noorwegen IJsland Zweden Denemarken Estland Finland Letland Litouwen Noorwegen IJsland Zweden France Netherlansds Frankrijk Duurzame mobiliteit binnen het Nordic-Baltic

Nadere informatie

Cijfers Elektrisch Vervoer

Cijfers Elektrisch Vervoer Cijfers Elektrisch Vervoer (t/m 28 februari 2015) Dit overzicht geeft een indruk van de ontwikkeling van elektrisch vervoer in Nederland. Het wordt maandelijks samengesteld door de Rijksdienst voor Ondernemend

Nadere informatie

ONDERZOEK E-MOBILITY: DE ERVARING LEERT

ONDERZOEK E-MOBILITY: DE ERVARING LEERT Mobility of the Future 2 februari 2012 ONDERZOEK E-MOBILITY: DE ERVARING LEERT ONDERZOEK UITGEVOERD DOOR METRIXLAB RESULTATEN ONDERZOEK E-MOBILITY. HOUDING VAN NEDERLANDSE CONSUMENT. Hoe groen is de Nederlander?

Nadere informatie

1.6 Alternatieve aandrijving

1.6 Alternatieve aandrijving 1.6 Alternatieve aandrijving In deze paragraaf worden alternatieve aandrijvingen behandeld. Er wordt dieper ingegaan op elektrische aandrijving waarbij batterijgestuurde aandrijving en aandrijving door

Nadere informatie

Plug-in Hybrid. juni 2013

Plug-in Hybrid. juni 2013 Plug-in Hybrid Electric Vehicles juni 2013 Begin 2013 reden In Nederland ongeveer 8.000 personenauto s met 0% fiscale bijtelling. Het overgrote deel hiervan zijn elektrische auto s die tevens een benzine-

Nadere informatie

Green Deal Elektrisch vervoer

Green Deal Elektrisch vervoer Green Deal Elektrisch vervoer Ondergetekenden: 1. De Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, en de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, ieder handelende in haar of zijn hoedanigheid

Nadere informatie

Belastingvermindering bij de aankoop van een elektrisch voertuig

Belastingvermindering bij de aankoop van een elektrisch voertuig EENDRACHT MAAKT MACHT Belastingvermindering bij de aankoop van een elektrisch voertuig en/of bij de installatie van een laadpaal Inkomsten 2010 en 2011 (aanslagjaren 2011 en 2012) Maatregelen geldig van

Nadere informatie

ZORGELOOS RIJDEN & LADEN

ZORGELOOS RIJDEN & LADEN ZORGELOOS RIJDEN & LADEN SLIM, Veilig & snel laden Laadpunt al vanaf 950 excl. btw 1149,50 incl. btw Mitsubishi Outlander PHEV Grenzeloze, THE NEW MOTION ONZE VISIE duurzame mobiliteit voor iedereen The

Nadere informatie

United Mobility: EV + zuinig = een match made in heaven

United Mobility: EV + zuinig = een match made in heaven United Mobility: EV + zuinig = een match made in heaven Even voorstellen auke@aukehoekstra.nl Onderzoeker aan de TU/e (agent based models en serious games voor een kosteffectieve transitie naar duurzame

Nadere informatie

Samenvatting van de studie uitgevoerd door CO 2 logic in opdracht van de MIVB

Samenvatting van de studie uitgevoerd door CO 2 logic in opdracht van de MIVB Vergelijking van de CO 2 -uitstoot per vervoermiddel in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest Samenvatting van de studie uitgevoerd door CO 2 logic in opdracht van de MIVB 100% Gerecycleerd papier Januari

Nadere informatie

Invloed overheidsbeleid op de afzet van brandstoffen. Arno Schroten

Invloed overheidsbeleid op de afzet van brandstoffen. Arno Schroten Invloed overheidsbeleid op de afzet van brandstoffen Arno Schroten CE Delft Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 Energie, transport en grondstoffen Economische, technische en beleidsmatige expertise

Nadere informatie

Cijfers Elektrisch Vervoer

Cijfers Elektrisch Vervoer Cijfers Elektrisch Vervoer (t/m 30 september 2013) Dit overzicht geeft een indruk van de ontwikkeling van elektrisch vervoer in Nederland. Het wordt maandelijks samengesteld door Agentschap NL, in opdracht

Nadere informatie

Geen uitstoot meer. Wubbo Ockels gaat elektrisch. Werknemers opgelet! 1500 euro om jezelf te ontwikkelen

Geen uitstoot meer. Wubbo Ockels gaat elektrisch. Werknemers opgelet! 1500 euro om jezelf te ontwikkelen Alles wat je moet weten over metaalbewerking najaar 2007 www.metaaljournaal.nl WIN DEZE BEACHCRUISER Geen uitstoot meer Wubbo Ockels gaat elektrisch Werknemers opgelet! 1500 euro om jezelf te ontwikkelen

Nadere informatie

De impact van elektrisch vervoer op het elektriciteitsnet. Femke Hulsbergen

De impact van elektrisch vervoer op het elektriciteitsnet. Femke Hulsbergen De impact van elektrisch vervoer op het elektriciteitsnet Femke Hulsbergen 7 januari 2011 Inhoud TNO Oplaadmogelijkheden elektrisch vervoer Belasting op het netwerk De kosten om overbelasting te voorkomen

Nadere informatie

Olympus Proeftuin elektrische voertuigen

Olympus Proeftuin elektrische voertuigen Olympus Proeftuin elektrische voertuigen WAAROM IS ELEKTRISCHE MOBILITEIT BELANGRIJK VOOR NMBS-HOLDING? Koen Van De Putte, NMBS-Holding NMBS-Holding, motor van genetwerkte mobiliteit...stimuleert de samenwerking

Nadere informatie

Biobrandstoffen een belangrijke bijdrage op

Biobrandstoffen een belangrijke bijdrage op 16 Biobrandstoffen een belangrijke bijdrage op korte termijn Meer dan 4 miljoen GM E85 FlexFuel Voertuigen in circulatie Biofbrandstoffen kunnen CO2 uitstoot op source to wheels basis gevoelig reduceren

Nadere informatie

Welkom. Elektrische Voertuigen in Actie. Studiedag Elektrische Mobiliteit Provincie Antwerpen 31 mei 2012

Welkom. Elektrische Voertuigen in Actie. Studiedag Elektrische Mobiliteit Provincie Antwerpen 31 mei 2012 Welkom Elektrische Voertuigen in Actie Studiedag Elektrische Mobiliteit Provincie Antwerpen 31 mei 2012 Waarom elektrische voertuigen? In Vlaanderen : 3,7 miljoen voertuigen 3,1 miljoen personenwagens

Nadere informatie

Elektrisch Rijden in Nederland: het beleid

Elektrisch Rijden in Nederland: het beleid Elektrisch Rijden in Nederland: het beleid Julia Williams 27 Januari 2015 2 Elektrisch Rijden: Een brede innovatie (transportmiddelen, energie, smart grids, gedrag etc.) die vooral plaatsvindt in de markt.

Nadere informatie

Overzicht subsidieregelingen aardgasauto s diverse overheden September 2010

Overzicht subsidieregelingen aardgasauto s diverse overheden September 2010 Overzicht subsidieregelingen aardgasauto s diverse overheden September 2010 1. PROVINCIE UTRECHT Subsidieverordening stimulering aardgasvoertuigen Provincie Utrecht (tot 7,5 ton) 5.000 (vanaf 7,5 ton)

Nadere informatie

B-134 Green Deal Versnelling Innovatie MKB-bedrijven elektrische mobiliteit

B-134 Green Deal Versnelling Innovatie MKB-bedrijven elektrische mobiliteit B-134 Green Deal Versnelling Innovatie MKB-bedrijven elektrische mobiliteit Partijen: 1. De Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, de heer drs. M.J.M. Verhagen en de Staatssecretaris van

Nadere informatie

Overzicht subsidieregelingen voor voertuigen op alternatieve brandstoffen vanuit diverse overheden buiten Gelderland December 2012

Overzicht subsidieregelingen voor voertuigen op alternatieve brandstoffen vanuit diverse overheden buiten Gelderland December 2012 Overzicht subsidieregelingen voor voertuigen op alternatieve brandstoffen vanuit diverse overheden buiten Gelderland December 2012 1. PROVINCIE OVERIJSSEL Subsidieregeling voor rijden op groengas Bedrag

Nadere informatie

Workshop EVSE and Charging

Workshop EVSE and Charging Workshop EVSE and Charging Wie ben ik? Wido den Hollander (1986) Mede-eigenaar van hosting bedrijf Fan van elektrisch rijden (Model S sinds 26 Sept) Ontwikkelaar van Open Source software Werk tegenwoordig

Nadere informatie

Logistieke toepassingen van waterstof binnen Colruyt Group

Logistieke toepassingen van waterstof binnen Colruyt Group Logistieke toepassingen van waterstof binnen Colruyt Group Ludo Sweron 29 februari 2012 slide 1 Visie duurzaam ondernemen Colruyt Group Samen duurzaam meerwaarde creëren door waardengedreven vakmanschap

Nadere informatie

130 PARTIJEN HEBBEN SAMEN VISIE DUURZAME BRANDSTOFFEN- MIX OPGESTELD

130 PARTIJEN HEBBEN SAMEN VISIE DUURZAME BRANDSTOFFEN- MIX OPGESTELD 8 ACHTERGROND 35 MEGATON DE VOORSPELDE CO 2-UITSTOOT VAN HET WEGVERKEER IN 2050 130 PARTIJEN HEBBEN SAMEN VISIE DUURZAME BRANDSTOFFEN- MIX OPGESTELD 2035 STREEFJAAR WAARIN ALLE NIEUWE AUTO S CO 2-EMISSIE

Nadere informatie

TOELICHTING TENDER. Amsterdam, 26 juli, 2010

TOELICHTING TENDER. Amsterdam, 26 juli, 2010 TOELICHTING TENDER Amsterdam, 26 juli, 2010 Steeds meer Nederlandse bedrijven hebben zowel financieel als ecologisch, belang bij een duurzame toekomst. Elektrisch vervoer biedt een unieke mogelijkheid

Nadere informatie

BusVision. Is Nederland klaar voor elektrisch busvervoer? Nico van Egmond 15 april 2014

BusVision. Is Nederland klaar voor elektrisch busvervoer? Nico van Egmond 15 april 2014 BusVision Is Nederland klaar voor elektrisch busvervoer? Nico van Egmond 15 april 2014 Wie is Alliander, Liandon, Alliander Mobility Services De rol van Alliander Opportunity Laden Laadmethoden Opportunity

Nadere informatie