Visie op negen sectoren in het Nederlandse bedrijfsleven. Sectorupdate november 2008

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Visie op negen sectoren in het Nederlandse bedrijfsleven. Sectorupdate november 2008"

Transcriptie

1 Visie op negen sectoren in het Nederlandse bedrijfsleven Sectorupdate november 2008

2 Voorwoord 3 Samenvatting sectorvisies 4 Macro-economische visie 6 Het ontstaan van de kredietcrisis 10 Inhoudsopgave Industrie 14 Inclusief: De opdrachten komen ons aanwaaien Bouw 18 Inclusief: Innovatie is onze basis voor blijvend succes Groothandel 22 Inclusief: Het is gewoon een kwestie van gunnen Detailhandel food 26 Inclusief: De klant heeft altijd gelijk Detailhandel non-food 30 Inclusief: Stilstaan is achteruitgaan Horeca en recreatie 34 Inclusief: Doen, dat is ons credo Transport 38 Inclusief: Taxibranche vrij ongevoelig voor conjuncturele schommelingen Dienstverlening 42 Inclusief: Volwassen branche maakt inspirerende keuzes Gezondheidszorg 46 Inclusief: Met innovaties maken we de zorg interessanter Column Berry Reijnen 50 Colofon en bronnenlijst 51

3 RABOBANK CIJFERS & TRENDS SECTORUPDATE NOVEMBER Voorwoord U hoeft in deze tijd de krant maar open te slaan of de economische turbulentie vliegt u om te oren: kredietcrisis, conjuncturele neergang en dalend consumentenvertrouwen. De wereldwijde economische vertraging, mede als gevolg van de financiële crisis, gaat niet aan ons voorbij. In het tweede kwartaal van 2008 is onze economische groei bijna tot stilstand gekomen. Verschillende factoren zijn hier debet aan: matige exportgroei, dalend consumentenvertrouwen met lagere consump tieve bestedingen tot gevolg en terugvallende investeringen. De relatief snel oplopende arbeidskosten en de dure euro hebben geresulteerd in een verslechtering van de prijsconcurrentie van de Nederlandse uitvoer. Nieuws veroudert snel. Dat is nooit anders geweest. Maar het tempo waarin dat in het huidige tijdsgewricht gebeurt, is niet van alle tijden. Juist omdat de economische ontwikkelingen nu zo rap gaan, hebben we besloten deze keer geen papieren versie van de Rabobank Cijfers & Trends Sectorupdate te maken. Op het moment dat de kopij bij de drukker ligt, is zij immers al gedateerd. Om dezelfde reden hebben we in deze uitgave de cijfermatige sectorprognoses achterwege gelaten. Domweg omdat het te vroeg is om deze voorspellingen te doen. Desondanks vindt u in onze nieuwe uitgave uitgebreide visies op de bewegingen in onze economie en ons bedrijfsleven. Die willen we u niet onthouden. Hoe denkt het bedrijfsleven te gaan anticiperen op de huidige economische ontwikkelingen? We vroegen het de ondernemers zelf. In negen interviews vertellen zij over hun visie en strategie voor de aan komende periode. Uiteraard waren zij ook bereid om tips te geven aan hun branchegenoten. Wellicht zoekt u zelf nog naar een manier om in deze tijd van conjuncturele omslag een aangepaste strategie te formuleren. Schroom dan niet om gebruik te maken van onze kennis. Laat u inspireren door deze uitgave. En weet dat uw Rabobank op elk moment met u wil sparren hoe u kunt omgaan met de turbulentie op uw markt. Want dat zijn we aan onze stand verplicht. En bovendien doen we het graag. Want kredietcrisis of niet, de kern van ons coöperatieve bestaan: u als klant staat bovenaan. Veel leesplezier. Joop Wijn Directeur MKB Rabobank Nederland

4 Visie op negen sectoren in het Nederlandse bedrijfsleven Slechtere omstandigheden tarten ondernemers Het Nederlandse bedrijfsleven ervaart momenteel de gevolgen van de ongunstige economische ontwikkelingen. Naast de effecten van de kredietcrisis en een conjuncturele neergang heeft het te maken met sterk fluctuerende grondstoffen- en energieprijzen en stijgende loonkosten. Behoorlijke uitdagingen, die iedere sector op zijn eigen wijze zal moeten aangaan. Vanaf pagina 14 kunt u lezen welke impact de genoemde ontwikkelingen hebben op de sectoren. Een samenvatting van deze sectorvisies treft u hiernaast aan. De effecten van de kredietcrisis raken ook onze reële economie. In de ons omringende landen wordt dit inmiddels pijnlijk zichtbaar. De vooruitzichten voor het Nederlandse bedrijfsleven zijn eveneens verslechterd. Gelet op de grote turbulentie in de markt kan een prognose van vandaag morgen al weer veranderd zijn. Vandaar dat wij ervoor hebben gekozen u op hoofdlijnen te informeren over de belangrijkste ontwikkelingen in de negen sectoren. In onze internetversie van Rabobank Cijfers & Trends zullen wij u blijven voorzien van de meest actuele informatie. Zie: Industrie: efficiency en onderscheidend vermogen cruciaal Na twee prima jaren voor de Nederlandse industrie zal de omzetgroei afnemen. Het oordeel van ondernemers over hun orderpositie en verwachte productie is behoorlijk verslechterd. Al verschilt het beeld per branche. Dit jaar zal de omzetgroei lager uitkomen dan in Voor 2009 verwachten we een geringe omzetgroei. Naar verwachting zullen producenten de staalprijzen in 2009 op niveau houden. Een extra factor zijn de stijgende loonkosten. Naast kostenbeheersing en productiviteit is investeren in onderscheidend vermogen essentieel. Bouw: afkoeling bedrijvigheid in 2009 en 2010 In 2008 is de bedrijvigheid in de bouw nog steeds hoog. Maar de komende jaren beweegt de sector zich naar een rustiger en qua capaciteit beter beheersbaar niveau van bedrijvigheid. De nieuwbouwproductie daalt van woningen dit jaar naar circa woningen in In de utiliteitsbouw is in 2008 nog sprake van een naijleffect, maar in 2009 zal de productie sterk afvlakken. De grond-, water- en wegenbouw heeft op korte termijn geen substantiële impulsen van grote infrastructurele of megaprojecten te verwachten. Op middellange termijn winnen de projecten Ruimte voor de Rivier en Mainport Rotterdam aan belang. Groothandel: pas op de plaats De groothandel heeft fors te lijden onder de ongunstige internationale economische ontwikkelingen. Dit jaar zal de omzetgroei flink dalen. In 2009 vlakt de groei nog verder af. De afgevlakte groei wordt gedragen door de verkoop van meer aantallen bij een ongeveer gelijkblijvende prijs per stuk. De groeidip zal door elke groothandel anders worden beleefd, afhankelijk van de keten waarin het bedrijf opereert. Nu even een pas op de plaats maken is voor veel groothandelsbedrijven nuttig. Er is tijd om kritisch naar de bedrijfsopzet te kijken en de organisatie eventueel aan te passen of een andere strategische koers te gaan varen. Detailhandel food noteert omzetgroei met afvlakkende resultaten De sterk gestegen voedselprijzen hebben afvlakkende resultaten tot gevolg, want deze prijsstijgingen zijn slechts voor een gedeelte doorberekend aan de consument. Naar verwachting zal de detailhandel food in 2008 nog een omzetgroei neerzetten. Daarbij nemen wel de stijgende prijzen het grootste deel voor hun rekening. Voor 2009 wordt een minimale volume-stijging verwacht. Supermarkten blijven beter presteren dan speciaalzaken. Om een goed resultaat te be - houden, wordt onderscheidend vermogen steeds belangrijker. Om dit te creëren, moeten ondernemers rekening houden met de vier belangrijkste groeitrends in de sector: gemak, gezondheid, genieten en verantwoorde voeding.

5 RABOBANK CIJFERS & TRENDS SECTORUPDATE NOVEMBER Detailhandel non-food heeft last van terughoudende consument Het consumentenvertrouwen is laag, de koopbereidheid is ingezakt en de bestedingen aan voornamelijk duurzame goederen nemen steeds meer af. Dit resulteert voor 2008 in amper omzetgroei. Voor 2009 verwachten we dat de consument de hand nog sterker op de knip zal houden. Zowel volume als prijs staan onder druk en zullen naar verwachting resulteren in negatieve omzetmutaties. Daarnaast moet de sector alert zijn op overbewinkeling wat extra (verdringings-) concurrentie tot gevolg kan hebben. Voor de detaillist wordt een website naast de fysieke winkel steeds meer een vereiste. Horeca en recreatie: het topjaar voorbij De stemming in de sector horeca en recreatie is minder positief dan vorig jaar. Weliswaar is in de eerste helft van het jaar nog een omzet plus geboekt, maar deze werd geheel bepaald door de stijgende prijzen. De verkoopvolumes dalen onder invloed van de zwakkere conjunctuur. Bovendien heeft vooral de drankverstrekkende horeca te maken met de gevolgen van het op 1 juli ingevoerde rookverbod. Vooral de kleinere bedrijven in de drankverstrekkende horeca rapporteren flinke omzetverliezen die ze hieraan wijten. Hoewel de indruk kan ontstaan dat het nu in de gehele sector slecht gaat, is dit zeker niet het geval. Zo boeken de hotel- en recreatiebedrijven vergelijkbare of zelfs hogere omzetten dan in Voor 2009 heeft de sector de uitdaging om het huidige omzetniveau vast te houden. Transportsector levert paar procent omzetgroei in Het wegtransport maakt pas op de plaats, maar behoudt zijn sterke positie binnen de vervoersmodaliteiten. Ook in de binnenvaart wordt het optimisme getemperd, maar op de middellange termijn speelt het steeds meer dichtslibbende wegennet de schippers in de kaart. De taxibranche blijft het zwaar houden, net als voorgaande jaren. Voor de totale sector verwachten we in 2008 een lichte omzetstijging. Voor 2009 zal de omzetstijging minimaal zijn. Dienstverlening divers van aard en resultaat Persoonlijke dienstverleners zijn sterk afhankelijk van consumentenontwikkelingen. Deze deelsector zal naar verwachting een beperkte omzetgroei laten zien in 2008 en Zakelijke dienstverleners zijn sterk verweven met de andere sectoren in het bedrijfsleven. Vooral de stijgende loonkosten zullen de prijzen opdrijven. Ontwikkelingen rondom het gebruik van internet, meer professioneel ondernemerschap en het belang van een eigen strategie domineren de sector. Gezondheidszorg wordt steeds duurder Op de budgetgedreven zorgsector hebben het overheidsbeleid en de arbeidsproductiviteit het meeste invloed. Op basis van een scenariostudie van het CPB, waarbij nog werd uitgegaan van een behoedzame economische groei van 1,75% en bij ongewijzigd beleid, heeft het CPB berekend dat de nominale zorguitgaven tussen 2008 en 2011 met gemiddeld 5,5% per jaar stijgen. Hiervan wordt 2,8% bepaald door volumegroei en de overige 2,7% door stijgende prijzen. Zorg wordt steeds duurder. Het is namelijk een arbeidsintensieve sector, terwijl de arbeidsproductiviteit structureel achterblijft en de lonen wel conform de algemene loonontwikkeling stijgen. Innovaties zijn dan ook hard nodig om de arbeidsproductiviteit in de sector te verhogen.

6 Macro-economische visie Financiële crisis houdt aan Na ruim een jaar is het einde van de kredietcrisis nog niet in zicht. Sterker nog, het sentiment op de financiële markten is alleen maar volatieler geworden en erg onzeker als gevolg van de aanhoudende verliezen bij financiële instellingen en verslechterende economische vooruitzichten. In de afgelopen maanden hebben de Amerikaanse autoriteiten enkele keren fors ingegrepen om ernstige problemen bij systeemrelevante instellingen, zoals Bear Stearns, Freddie Mac en Fannie Mae, te bedwingen. De problemen manifesteren zich de laatste weken ook steeds nadrukkelijker bij de Europese financiële instellingen. Steeds meer overheden moeten banken helpen overeind te blijven door kapitaalinjecties en nationalisaties. De verzwakte positie van het bankwezen in het eurogebied is zichtbaar in de aandelenkoersen van financiële instellingen die sinds het uitbreken van de crisis met ruim 40% zijn gedaald. De overheidsacties hebben nog geen rust op de financiële markten gebracht. Beurzen staan wereldwijd onder druk en het zijn ook niet-financiële ondernemingen die hun beurswaarde fors zien dalen. Figuur 1: Nieuwe ronde beursonrust S&P 500 (l) AEX (r) Bron: Rabobank Mondiale economie hard geraakt Het is inmiddels duidelijk dat de financiële crisis doorwerkt naar de reële economie. Dit geldt vooral voor de Amerikaanse economie, waar de grote voorraad onverkochte huizen op een verdere daling van de huizenprijzen duidt. De dalende werkgelegenheid, lagere gezinsinkomens en vermogensverliezen maken de vooruitzichten voor de Amerikaanse consument somber. Ook de rest van de wereld blijkt heel wat minder immuun voor het onheil uit de financiële wereld dan sommigen veronderstelden. Voor Europa ziet de komende periode er allerminst positief uit, een nulgroei voor het eurogebied valt niet uit te sluiten. De economische activiteit kromp al in het tweede kwartaal, vertrouwensindicatoren zijn in een vrije val beland en de sombere arbeidsmarktvooruitzichten belemmeren enig consumptieherstel. In Spanje, Ierland en het Verenigd Koninkrijk is bovendien sprake van een forse correctie op de huizenmarkt. Zowel in de Verenigde Staten als in Europa hebben de banken de voorwaarden voor kredietverlening aangescherpt, waardoor het duurder wordt om te consumeren en te investeren. Nederlandse economie meegezogen in mondiale ontwikkelingen Nederland ontkomt als kleine open economie niet aan de teruggang in de groei van de ons omringende landen. In het tweede kwartaal viel de groei bijna stil. De (weder-)uitvoer daalde als gevolg van

7 RABOBANK CIJFERS & TRENDS SECTORUPDATE NOVEMBER de afzwakkende invoervraag van de belangrijkste Nederlandse handelspartners, de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk en het eurogebied. Nederland levert veel input aan de Duitse industrie, waarvan de groei de afgelopen maanden behoorlijk inzakte. Het aantal nieuw ontvangen orders uit het buitenland is in de laatste maanden gedaald en over de verwachte bedrijvigheid zijn de producenten aanzienlijk negatiever dan enige tijd geleden. Dit duidt op een verdere vertraging van de Nederlandse exportgroei, wat een groot effect zal hebben op de economische groei in ons land. Als gevolg van het verslechterde internationale economische klimaat verwachten wij dat de economie volgend jaar niet groeit of zelfs licht krimpt. Een krimp van de economische activiteit is in Nederland sinds begin jaren tachtig niet meer voorgekomen. Vertrouwen krijgt forse klappen De recente conjunctuuromslag valt samen met het instorten van het consumentenvertrouwen. Aanhoudend slecht nieuws over de financiële crisis, inzakkende aandelenkoersen en ongunstige economische vooruitzichten hebben ervoor gezorgd dat de stemming onder consumenten in één jaar tijd fors verslechterde. Na een korte opleving in augustus en september is het consumentenvertrouwen in oktober weer gedaald. De consumenten zijn behoorlijk somber gestemd over het economische klimaat en vinden het een veel minder gunstige tijd voor het doen van grote aankopen. Het consumentenvertrouwen volgt de consumptie met een vertraging van een half tot één jaar. De consumptiegroei viel in augustus met 1,9% iets lager uit dan in de eerste maanden van dit jaar (2,2%). De onderliggende afzwakking van de consumptiegroei is nog sterker dan de cijfers suggereren. Flink hogere energierekeningen en de nieuwe eigen bijdrage in de zorg, de uitgaven die slechts beperkt door de consument te beïnvloeden zijn, vormen de belangrijkste verklaring voor de consumptiegroei in de eerste helft van dit jaar. De bestedingen aan duurzame consumptiegoederen namen dan ook minder snel toe, met een stijging van bijna 2% in de eerste acht maanden van dit jaar tegenover een stijging van 4,8% vorig jaar. Hoewel de duurzame consumptie duidelijk aan het vertragen is, is een stijging van 2% meer dan men op basis van het consumentenvertrouwen zou verwachten. De neergaande conjunctuur is zichtbaar in vrijwel alle sectoren van het bedrijfsleven. In alle sectoren, behalve de delfstoffenwinning, lag de productiegroei in de eerste helft van dit jaar lager dan gemiddeld in De groeivertraging is het sterkst in de detailhandel en commerciële dienstverlening, zoals de uitzendbranche. Door het ingestorte vertrouwen stagneerde de omzetgroei in de detailhandel. In de afgelopen acht maanden is 2,9% meer omgezet dan in dezelfde periode vorig jaar, wat grotendeels te danken is aan de gestegen prijzen. De non-foodbranche realiseerde in dezelfde periode nauwelijks omzetgroei; de omzet van de modedetailhandel kromp zelfs licht met 0,1%. Producenten bleven nog een lange tijd optimistisch, maar de stemming is in oktober voor de tweede maand op rij fors verslechterd. Het vertrouwen maakte de grootste daling in een maand tijd sinds Figuur 2: Economische groei vertraagt in Nederland Figuur 3: Consument houdt de hand op de knip Figuur 4: Omzet detailhandel daalt % 3 2,5 2 1,5 1 0,5 0-0,5 % volume ontwikkeling, 12-maands gemiddelde kwartaal-op-kwartaal mutatie (seizoensgecorrigeerd, l) jaar-op-jaar mutatie (r) Bron: CBS consumentenvertrouwen (seizoensgecorrigeerd, l) koopbereidheid (seizoensgecorrigeerd, l) binnenlandse consumptie (jaar-op-jaar groei, 12 mnd gemiddeld, r) Bron: CBS/Rabobank Groei particuliere consumptie Groei detailhandelsomzet Bron: CBS/Rabobank

8 Figuur 5: Producenten somber over verwachte bedrijvigheid oordeel orderontvangst (3 mndn vooruitgeschoven, l) verwachte bedrijvigheid (l) industriële productie (jaar-op-jaar groei, r) Bron: CBS/Rabobank Figuur 6: Kredietverlening als rem voor economie? % Nederland kredietverlening, j-o-j groei huishoudens niet-financiële bedrijven Bron: Rabobank Het vertrouwen ligt in oktober op het laagste niveau in vijf jaar. De ondernemers zijn vooral somber gestemd over de verwachte bedrijvigheid, maar ook het oordeel over de orderpositie en de voorraden verslechterde. In de komende drie maanden verwachten de ondernemers een lagere afzet op de buitenlandse markten. Door het afgenomen vertrouwen in combinatie met een teruglopende bezettingsgraad, afnemende bedrijfswinsten en vertraging van de economische groei zijn de vooruitzichten voor de investeringsontwikkelingen ook minder gunstig. Volgend jaar valt zelfs een krimp van de investeringen niet uit te sluiten. Dit jaar wordt de dalende investeringsgroei meer dan gecompenseerd door de investeringen die minder sterk samenhangen met de conjuncturele ontwikkelingen, zoals uitgaven aan energieprojecten en vliegtuigen. Het is te verwachten dat het consumenten- en producentenvertrouwen de komende tijd nog verder zullen verslechteren. Dit is slecht nieuws voor de economie, want zonder vertrouwen zullen bedrijven niet bereid zijn te investeren, terwijl consumenten hun grote aankopen zullen uitstellen. Een recessie komt dan ook voor Nederland sneller dichterbij. De kredietcrisis beïnvloedt de reële economie vooralsnog vooral indirect via het handelskanaal en via een dalend vertrouwen, maar nog niet direct via de kredietverlening. Ondanks de groeivertraging en de financiële crisis bleef de bedrijfskredietverlening groeien in de afgelopen maanden. Dit komt door de sterke toename van de bedrijfsinvesteringen in de eerste helft van dit jaar. Wel is de groei van de leningen met een lange looptijd teruggelopen omdat banken hun voorwaarden voor deze leningen hebben aangescherpt. De dalende trend in de kredietverstrekking aan huishoudens is al begin 2006 ingezet en de huidige crisis lijkt deze daling nauwelijks te hebben versneld. Maar ook lichtpunten in donkere dagen Het is duidelijk dat de Nederlandse economie in conjunctureel zwaar weer is terechtgekomen. Maar structureel staat de economie op dit moment er nog relatief beter voor dan tijdens de eerdere economische neergang. Hoewel sommige bedrijven het moeilijk zullen krijgen in de komende tijd is de positie van het niet-financiële bedrijfsleven over het algemeen versterkt door de herstructurering van balansen in de afgelopen jaren. De omslag in de conjunctuur is nog nauwelijks te zien op de arbeidsmarkt. In de periode juli-september 2008 waren gemiddeld personen werkloos, oftewel 3,7% van de beroepsbevolking. Een jaar eerder was dit nog 4,3%. De dynamiek op de arbeidsmarkt is wel merkbaar aan het afnemen. In het afgelopen half jaar nam de werk - loosheid met gemiddeld personen per maand af. Dit is minder

9 RABOBANK CIJFERS & TRENDS SECTORUPDATE NOVEMBER snel dan de afname in 2007, toen de werkloosheid nog met gemiddeld per maand daalde. De arbeidsmarktontwikkelingen reageren echter altijd met vertraging op de economische groei, waardoor in 2009 naar verwachting een lichte omslag zal optreden. Als gevolg van de dalende productie neemt de werkgelegenheid komend jaar minder snel toe dan het arbeidsaanbod, waardoor de werkloosheid voor het eerst sinds drie jaar weer licht zal oplopen. In tegenstelling tot de Verenigde Staten, waar een abrupte omslag op de huizenmarkt heeft plaatsgevonden, is de Nederlandse hypotheek- en huizenmarkt in de afgelopen jaren gestaag afgekoeld. Bovendien zijn de huizenprijzen in de eerste jaren van dit decennium in Nederland niet sterk gestegen. Daarnaast is in Nederland sprake van een kwalitatieve, kwantitatieve en locatiegebonden mismatch tussen vraag en aanbod op de huizenmarkt, zijn de hypotheken degelijk gefinancierd volgens de gedragscode en komt speculatief aankopen van huizen nauwelijks voor. Gezien deze ontwikkelingen liggen flink dalende huizenprijzen in Nederland op korte termijn niet voor de hand. Wel staat het sentiment van huizenkopers momenteel onder druk. Aangezien het sentiment bepaalt of woningzoekers uiteindelijk ook kopen, stijgen de huizenprijzen momenteel minder snel en staan woningen langer te koop dan voorheen. In bepaalde regio s zouden de huizenprijzen ook kunnen dalen. Voor de langere termijn blijft het perspectief echter positief. Figuur 7: Krapte op de arbeidsmarkt houdt aan % % werkloosheid (% beroepsbevolking, seizoensgecorrigeerd, l) werkgelegenheid (mutatie t.o.v. voorgaand jaar, r) arbeidsaanbod (mutatie t.o.v. voorgaand jaar, r) Bron: CBS/Rabobank Figuur 8: Nederlandse en Amerikaanse huizenmarkt vergeleken Nederland Verenigde Staten Bron: Rabobank

10 Het ontstaan van de kredietcrisis De uit de Verenigde Staten overgewaaide kredietcrisis komt elke dag wel in het nieuws. Het is dan ook een gespreksonderwerp dat de gemoederen in beweging brengt. Menigeen vraagt zich af hoe het zo ver heeft kunnen komen. Wat heeft ervoor gezorgd dat deze crisis de hele financiële wereld lijkt te treffen? Wat zijn de gevolgen? In hoeverre wordt de reële economie getroffen? Wanneer komt er een einde aan de negatieve berichtenstroom? Wat kunnen wij ervan leren? In dit artikel geven we antwoord op de belangrijkste vragen. Aanleiding De subprime kredietcrisis ontstond halverwege 2007 in de VS en duurt nu dus al meer dan een jaar. De toevoeging subprime duidt op de oorzaak van de kredietcrisis: problemen op de huizenmarkt en de hypotheekmarkt in de VS en dan met name in het subprime segment daarvan. Voor de oorzaak van deze problemen moeten we enkele jaren terug. In 2001 verlaagde de centrale bank in de VS, de FED, de beleidsrente zeer sterk, van 6½% aan het begin van het jaar tot 1¾% aan het eind van het jaar. Doel was de Amerikaanse economie te ondersteunen, want er werd gevreesd voor een recessie in de VS na het uiteenspatten van de internetzeepbel. Door deze lage rente waren ook de rentetarieven van de Amerikaanse banken heel laag. Sparen loonde voor de consument niet en het lenen van geld was zeer goedkoop. De Amerikaanse consument werd zodoende gestimuleerd om grote uitgaven te doen met het goedkoop geleend geld. Dit was natuurlijk een geweldige stimulans voor de Amerikaanse economie. Geld was jarenlang goedkoop en banken zochten manieren om de kredietverlening uit te breiden. Het geld moest als het ware op zoek naar rendement (search for yield). Om het uitlenen van grote sommen geld te bevorderen, werden de kredieteisen versoepeld. De huizenmarkt maakte een geweldige ontwikkeling door, mede dankzij de lage rente. In 2004 begon de rente te stijgen naar een normaal niveau. Daardoor werd het voor de Amerikanen weer duurder om een huis te kopen. Om de woningen toch betaalbaar te houden en vooral ook om de verkoop van hypotheken veilig te stellen, bedachten de banken steeds weer nieuwe producten en werden de acceptatie-eisen ver- soepeld. Vooral in het zogeheten subprime segment. Ook mensen zonder vast inkomen, bijvoorbeeld ZZP ers of ondernemers met een klein bedrijf, konden gemakkelijker een hypotheek krijgen. De banken meenden dat het kredietrisico wel mee zou vallen, zeker gelet op de nog altijd stijgende huizenprijzen. Zij werden steeds creatiever in hun hypotheekverstrekking. Door deze handelwijze steeg het aantal hypotheken fors. In vijf jaar tijd steeg het aandeel van de risicovolle subprime hypotheken van 10% naar 25% van de totale hypotheekmarkt. Speculatie Daarnaast hadden veel mensen een tweede woning gekocht. Als vakantiehuis, maar vooral als belegging. Zij speculeerden op een verdere stijging van de huizenprijzen. Dit speculeren is gemakkelijk: ook rente op tweede woningen is in Amerika fiscaal aftrekbaar en het land kent geen overdrachtsbelasting. Speculatie zorgt voor extra druk op de huizenprijzen, zowel opwaarts als neerwaarts. Gedwongen verkopen In de loop van 2006 kwamen de huizenprijzen onder druk te staan, door toenemende betalingsproblemen. Om het uitgeleende geld terug te krijgen, waren de banken vaak gedwongen de huizen in beslag te nemen en te verkopen. Omdat alle banken dat deden, werd de woningmarkt overspoeld met gedwongen (executoriale) verkopen. Het aanbod groeide, terwijl de vraag naar huizen gelijk bleef of zelfs afnam. Hierdoor daalden de woningprijzen drastisch. Deze ontwikkelingen op de woningmarkt troffen ook mensen met een normale hypotheek. Omdat hun woning opeens minder waard was, soms zelfs minder dan hun hypotheek, werden ook deze leningen opeens risicovol voor banken.

11 RABOBANK CIJFERS & TRENDS SECTORUPDATE NOVEMBER Figuur 9 geeft de ontwikkeling van de betalingsachterstand weer. Deze achterstand is inmiddels opgelopen tot circa 18%. Dat is bijna 1 op de 5! Figuur 10 laat de ontwikkelingen zien van het aanbodoverschot van woningen op de Amerikaanse markt. Securitisatie Hoe konden de problemen op de Amerikaanse subprime hypotheekmarkt uitgroeien tot een mondiale financiële crisis? Securitisatie speelt een belangrijke rol als katalysator in de kredietcrisis. Securitisatie is het bundelen, herverpakken en doorverkopen van pakketten van leningen. In figuur 11 is schematisch weergegeven hoe securitisatie werkt. De bank verplaatst een pakket met hypotheekleningen in een speciaal vehikel en ontvangt daarvoor geld. Het speciale vehikel financiert zich door effecten (securities) uit te geven die worden gedekt door hypotheken. In het Engels zijn dat kortweg mortgage backed securities of MBS. Veelal is de strategie om die middelen kort aan te trekken, in de commercial paper of CP markt. Omdat het wordt gedekt door activa (assets), wordt dergelijk schuldpapier ook wel asset backed commercial paper of ABCP genoemd. Vanwege de korte looptijd moet het speciale vehikel regelmatig terug naar die ABCP markt om haar langlopende investeringen in hypotheekpakketten te herfinancieren. Daar loopt het dus een herfinancierings- Figuur 9 Betalingsachterstand subprime hypotheken van huishoudens (in %) Figuur 10 Aanbodoverschot woningen op de Amerikaanse markt sinds 2000 Figuur 11 Schematische weergave securitisatie Amerikaanse huizenkoper Sponsor Kredietlijn Belegger Geld Geld ABCP Bron: Bloomberg Bron: Reuters EcoWin Bank Geld Gesecuritiseerde leningen Speciaal vehikel Bron: Rabobank

12 beperkt succes. Het geld werd gretig geabsorbeerd, maar de doorstroming bleef beperkt vanwege het gebrek aan vertrouwen binnen de sector. Het dalend aanbod en het wantrouwen zorgen ervoor dat de geldmarkttarieven fors zijn opgelopen en flinke schommelingen laten zien. In figuur 12 is dat duidelijk af te lezen. risico dat direct samenhangt met het feit dat het vehikel een stuk looptijdenrisico van de bank heeft overgenomen. Om dit risico voor een deel te ondervangen, heeft zo n speciaal vehikel vaak weer een bank als impliciete of expliciete sponsor, waar het naartoe kan gaan als de markt het weigert te herfinancieren. Via securitisatie kan een bank een pakket hypotheekleningen met bijkomende risico s en kapitaalbeslag van de balans wegwerken en zo haar kapitaalbeslag verminderen. Hierdoor kan zij met haar beschikbare kapitaal weer extra kredieten verstrekken. 1 De kredietverstrekking door securitisatie kon grotendeels plaatsvinden buiten het zicht van toezichthouders. Hierdoor kon het ook gebeuren dat de risicovollere subprime hypotheken in groten getale werden gesecuritiseerd en zich door het hele financiële systeem konden ver - 1 Voor Europese banken bestaat deze mogelijkheid inmiddels niet meer; zij moeten de kapitaaldekkingseisen vanaf 1/1/2008 ook toepassen voor risico s die buiten haar balans blijven. De ABCP markt die midden 2007 implodeerde, zal om deze reden dan ook niet meer volledig herstellen, omdat een deel van haar bestaansreden is weggenomen spreiden. Dit werd nog versterkt door het orginate-to-distribute model, waarbinnen verstrekte hypotheekleningen direct in een speciaal vehikel verdwenen, zonder ooit op een bankbalans te hebben gestaan. Door de securitisatie werden risico s, ook die van de risicovollere subprime hypotheken, mondiaal en over diverse partijen verspreid. Op zichzelf is dat geen probleem. Wel is hierdoor minder duidelijk wie welke risico s loopt, ook omdat veelal sprake is van complexe structuren. Dit is meteen een van de belangrijke oorzaken van de on - zekerheid en argwaan die nu bestaat tussen partijen in het financiële systeem. Interbancaire geldmarkt De onzekerheid over de waardering van op subprime hypotheekleningen gebaseerde gestructureerde kredietproducten resulteerde in een groeiend wantrouwen binnen de financiële sector. De geldmarkt is nagenoeg tot stilstand gekomen omdat geen bank meer bereid is geld uit te lenen aan andere banken uit angst om besmet onderpand te verkrijgen. Bijna alle centrale banken hebben de geldmarkt op verschillende momenten grote bedragen aan liquiditeitssteun verschaft, met Miljardenverliezen Door de problemen op de Amerikaanse subprime hypotheekmarkt is de waarde van met hypotheken gedekt schuldpapier - zogenaamde mortgage backed securities (MBS) en afgeleide producten zoals collateralized debt obligations (CDOs) - flink onder druk komen te staan. Banken leden door de enorme afwaarderingen op hun beleggingsen leningenportefeuilles wereldwijd verliezen van in totaal meer dan $500 miljard. Figuur 12 Ontwikkeling geldmarkt Bron: Rabobank

13 RABOBANK CIJFERS & TRENDS SECTORUPDATE NOVEMBER De verslechterde economische omstandigheden in de VS brachten bovendien een toenemend aantal Amerikaanse gezinnen met een betere kredietwaardigheid in de problemen. Hierdoor zouden financiële instellingen genoodzaakt kunnen worden om ook op alternative-a hypotheken af te waarderen. Alt-A hypotheken zijn hypotheken voor mensen met een betere kredietwaardigheid dan de subprime hypotheken, maar met variabele inkomens. De crisis kan zich zo als een olievlek uitbreiden. Het IMF schat dat het totaal van alle verliezen als gevolg van de kredietcrisis in de VS kan oplopen tot $ 945 miljard. Fair value Internationale boekhoudregels (International Financial Reporting Standards, IFRS) schrijven voor dat activa en passiva in de balans opgenomen moeten worden tegen de marktwaarde. De voordelen van dit systeem zijn evident, namelijk hoge transparantie en een objectieve waardebepaling. Toch zijn er ook nadelen. Feitelijk heeft deze waarderingsmethode de kredietcrisis verergerd, doordat grote schommelingen in de marktwaarde van subprime beleggingen leidden tot enorme afwaarderingen en scherpe beurskoersdalingen. Bovendien blijkt niet in alle gevallen een fair value-waardering mogelijk, simpelweg omdat er geen liquide markt is. Banken weer risicobewust De kredietcrisis heeft het risicobewustzijn bij banken weer aangescherpt. Niet alleen interbancair, maar ook ten aanzien van de kredietverlening aan particulieren en bedrijven. Vooral de bedrijven die investeren en daarvoor financieringen nodig hebben, ervaren dit aan den lijve. Banken, die het voorheen minder nauw namen, stellen nu hogere eisen, vragen een hogere rente of willen helemaal geen geld uitlenen aan het betreffende bedrijf, omdat zij de risico s in de huidige markt te hoog vinden. Nederland De kredietcrisis heeft geresulteerd in ongekende ingrepen en steunmaatregelen voor de bancaire sector. Ons land ondervindt met haar open economie de gevolgen van de ongunstige internationaal economische ontwikkelingen. In toenemende mate zijn de gevolgen van de kredietcrisis steeds meer voelbaar in de reële economie. Vertrouwen producenten en consumenten kwijnt weg De aanhoudende negatieve economische berichten en de alsmaar dalende beurskoersen ondermijnen het vertrouwen van consumenten en producenten. Het producentenvertrouwen in de industrie is in oktober 2008 met -6,1 op het laagste niveau aangeland van de afgelopen vijf jaar. Het gebrek aan vertrouwen bij de consument vertaalt zich onder meer in uitstel van aankopen van duurzame gebruiksgoederen. Autoproducenten bijvoorbeeld zien de verkopen in Europa al fors teruglopen en nemen maatregelen om de productie te verlagen. Nederlandse toeleveranciers in de automotive ervaren hiervan de gevolgen. Overigens blijven de autoverkopen in Nederland dit jaar nog redelijk op peil, maar voor volgend jaar verwacht de RAI vereniging ook lagere verkopen en een verdere verschuiving naar kleinere auto s. De bouw in Nederland maakt eveneens melding van het teruglopen van het aantal opdrachten. En ook bij de commerciële dienstverlening, tot voor kort nog licht positief, is in oktober de stemming omgeslagen naar somber. Reisbureaus zien het aantal boekingen afnemen. Conclusies De in de VS begonnen kredietcrisis heeft zich als een olievlek verspreid over het gehele financiële systeem en daarmee voor mondiale problemen gezorgd. Het grootste probleem is het gebrek aan vertrouwen van marktpartijen in elkaars financiële positie. Hierdoor zijn partijen terughoudend om elkaar geld te lenen en met elkaar zaken te doen. Herstel van vertrouwen heeft dan ook de hoogste prioriteit. Kortetermijnmaatregelen liggen op het gebied van monetair beleid met het oog op herstel van rust op de financiële markten. In toenemende mate wordt duidelijk waar de slechte leningen zitten en welke banken ondergekapitaliseerd zijn. Ook dit draagt bij aan het herstel van vertrouwen. Banken zullen hun verliezen moeten nemen en al dan niet met steun van de centrale banken door een periode van sanering heen geholpen moeten worden. Moral hazard moet wel worden voorkomen: er mag geen bonus komen te liggen op het nemen van veel risico s. Op middellange termijn zijn aanvullende maatregelen nodig om herhaling te voorkomen. Toezichthouders en banken moeten de lat hoger leggen voordat zij nieuwe constructies goedkeuren. In de VS zijn inmiddels voorstellen gedaan voor een hervorming van het financiële toezicht. Ook uitbreiding en aanpassing van regelgeving is onderwerp van discussie of al in vergaande voorbereiding. Inmiddels grijpt de kredietcrisis in op de reële economie. Producentenvertrouwen en consumentenvertrouwen duikelen omlaag. Ook het Nederlandse MKB maakt spannende tijden door. In welke mate ondernemers directe nadelen ondervinden van de kredietcrisis is van diverse factoren afhankelijk en per sector verschillend. De ontwikkeling in de sectoren worden in de sectorvisies toegelicht. Meer informatie over de kredietcrisis is te vinden op

14 Industrie Tegenwind daagt ondernemers uit Na twee prima jaren voor de Nederlandse industrie kan het ook eigenlijk niet anders. De omzetgroei neemt af, maar dat is geen reden om somber te worden. De omzetgroei van 8,5% in 2007 legde een stevige basis voor Al verwachten we dat de industrie dit jaar een lagere omzetgroei zal realiseren. Prijsstijgingen spelen een belangrijke rol hierbij, want het productievolume groeit nog nauwelijks. Voor 2009 voorzien we een kleine omzetgroei. De economische tegenwind daagt ondernemers uit. Structuurgegevens kleinbedrijf middenbedrijf grootbedrijf totaal sector industrie Actieve ondernemingen (x 1000) 38,0 38,5 7,7 7,6 1,2 1,2 46,9 47,4 Arbeidsvolume (arb.jr. x 1000) 131,1 129,5 289,2 286,1 420,7 416,2 841,0 831,8 Omzet (x 1 mld.) 16,1 16,9 62,1 66,5 225,2 248,4 303,5 331,8 Export (x 1 mld.) 2,9 3,1 22,7 24,6 124,0 136,4 149,7 164,0 Brutowinst (in % omzet) 52,7 51,9 41,2 40,1 34,6 33,6 36,9 35,8 Loonsom (in % omzet)* 21,2 20,6 19,3 18,6 10,5 9,8 12,9 12,1 Resultaat voor belasting (in % omzet) 12,1 11,8 3,8 3,4 5,1 5,2 5,1 5,0 * Exclusief ondernemersloon bij bedrijven zonder rechtspersoonlijkheid Bron: EIM en Rabobank Begin dit jaar steeg het producentenvertrouwen naar het hoogste niveau sinds Een paar maanden later sloeg de stemming om. Het oordeel van ondernemers over hun orderpositie en verwachte productie versomberde behoorlijk. Vooral het oordeel over de buitenlandse orderpositie is, na jaren van exportgroei, fors verslechterd. Sinds een piek in 2007 daalt het productievolume gestaag. De omzet in 2009 in de industrie zal vooral bepaald worden door ontwikkelingen in de (internationale) vraag, het investeringsklimaat en de grondstofprijzen. Wij verwachten een geringe omzetgroei van de industrie in Hierbij groeit het productievolume niet of nauwelijks. Een prijzige uitdaging De stijging van de grondstofprijzen leverde een flinke bijdrage aan de omzetgroei in De hoge olieprijzen werkten door in de prijzen voor transport, kunststof en energie. Het eerste halfjaar kende ook onophoudelijke prijsverhogingen van vrijwel alle metalen. Na de zomer daalden de prijzen en namen de voorraden toe. Naar verwachting zullen producenten de staalprijzen in 2009 op niveau houden. Een extra factor zijn de stijgende loonkosten. Producenten worden gedwongen hun prijzen te verhogen om de marge te beschermen. De mate waarin ondernemers de kosten kunnen doorberekenen aan de klant zal het groeipercentage van de omzet mede bepalen. Daarnaast is het de moeite waard zuinig te zijn met grondstoffen. Een tandje erbij De maakindustrie neemt een belangrijke plaats in binnen de Nederlandse economie. In ruim bedrijven werken zo n mensen, die 13% van de Nederlandse toegevoegde waarde creëren. En hoewel het aantal banen in de maakindustrie sterk daalt en gedeeltelijk verschuift naar de dienstverlening, neemt de toegevoegde waarde van de maakindustrie nog steeds toe. Er zijn wel wat kanttekeningen. De concurrentiepositie van de Nederlandse maakindustrie blijkt in Europa een middenpositie in te nemen. De arbeidsproductiviteit is middelmatig, evenals de investeringen in hoger onderwijs. De investeringen in R&D blijven achter bij onze Europese buurlanden. En ondanks een hoog aantal octrooien, blijft de omzet uit nieuwe en verbeterde producten op internationaal niveau achter. Om de internationale concurrentiepositie te verbeteren, zal de maakindustrie een tandje bij moeten schakelen.

15 RABOBANK CIJFERS & TRENDS SECTORUPDATE NOVEMBER Make or buy? Industriële ondernemers staan vaker voor de make-or-buy keuze. Vanuit kostenperspectief lijkt het uitbesteden naar lagelonenlanden aantrekkelijk. Sommige bedrijven keren echter terug na een tegenvallend buitenlands avontuur. Bedrijven worden, bijvoorbeeld in China, geconfronteerd met stijgende loonkosten, kwaliteitsproblemen, lange levertijden en hoge transportkosten. Ook het risico van piraterij ligt op de loer. Vanuit een marktperspectief blijft lokaal produceren de moeite waard. Markten in Azië, maar ook in de nieuwe Europese lidstaten, ontwikkelen zich sterk en Nederlandse bedrijven kunnen daarvan profiteren. Hierbij blijkt het overnemen van een lokale productievestiging soms een goed alternatief voor uitbesteden. Op zoek naar onderscheid Naast kostenbeheersing en productiviteit blijft het devies: onderscheidend vermogen. De industriële concurrentiekracht in Nederland komt vooral uit specialisatie en het bedienen van nichemarkten. Zoals in andere Europese landen produceren de meeste maakbedrijven op klantorder en niet meer op voorraad. In vergelijking met de ons omringende landen wordt in Nederland vooral in enkelstuks en middelgrote series geproduceerd. Voor veel bedrijven is een focus op de klant vanzelfsprekend. Kwaliteit, dienstverlening en levertijd bepalen de concurrentiepositie. De prijs doet er minder toe. Innovatie werkt onderscheidend. Innovatie betekent vaak investeren in technologie. Deze in vesteringen vragen doorgaans tegelijkertijd een investering in kennis en aanpassingen in de organisatie. Zo zullen er medewerkers in huis moeten zijn, die om kunnen gaan met nieuwe technologie. Mogelijk zijn er aanpassingen aan het productieproces nodig. Technologische vernieuwing kan niet zonder organisatorische vernieuwing. Veel ondernemers hebben daarbij ontdekt dat samenwerken een slimme manier is om kennis en ervaring te delen. Wanneer dan ook de kosten gedeeld kunnen worden, is de synergie compleet. Samenwerken kan met concullega s, maar ook in de keten, met klanten en toeleveranciers. Samenwerken versterkt het innovatief vermogen van de Nederlandse industrie. De overheid helpt een handje? In de Industriebrief 2008 laat de overheid zien dat een krachtig industriebeleid prioriteit verdient. Zo komt er 40 miljoen extra innovatiekrediet en 39 miljoen extra R&D-geld beschikbaar. Starters krijgen toegang tot microfinanciering en de borgstellingsregeling MKB wordt verhoogd en verruimd. Tegelijkertijd vraagt de overheid ondernemers om zich te houden aan allerhande regels. Het blijkt daarbij steeds weer lastig om de administratieve last te beperken. Onduidelijkheid en administratieve consequenties van bijvoorbeeld de registratie van chemische stoffen (REACH) en de verpakkingenbelasting leiden de aandacht af van waar het werkelijk om gaat: ondernemen. Medio 2009 staat de invoering gepland van richtlijnen voor Energy Using Products (EUP). Deze zijn bedoeld om de milieubelasting van producten en processen te verminderen. Het risico Volumemutaties (in % t.o.v. voorafgaand jaar) kleinbedrijf middenbedrijf grootbedrijf Bron: EIM en Rabobank bestaat dat de concurrentiepositie door de EUP-regels wordt verzwakt. Hier ligt een taak voor de overheid. Tegelijkertijd ligt er een uitdaging voor ondernemers om Ecodesign te zien als een kans om onderscheidend vermogen te creëren in de markt. Dit zal ook bijdragen aan een positief imago van de maakindustrie. Ambitie De Nederlandse industrie lijkt zich bewust van de uitdagingen waar zij voor staat. Ondernemers hebben flink geïnvesteerd in machines, computers en bedrijfsgebouwen en zijn druk bezig met kostenverlaging en efficiency. Gezien onze internationale positie is het noodzakelijk om de productiviteit verder te verbeteren. Bijvoorbeeld door robots in te zetten of lean manufacturing door te voeren. De fluctuerende grondstofprijzen en het tekort aan personeel motiveren extra om de capaciteit optimaal te benutten en verspilling te voorkomen. De overheid vat de ambitie voor de industrie in 2030 samen als: internationaal concurrerend, vernieuwend, onderscheidend en duurzaam. Een prachtig streven, waarbij de overheid zichzelf uitdaagt om bedrijven hierbij te stimuleren. Uiteindelijk zijn het echter de ondernemers die die ambitie waar moeten maken, ook met economische tegenwind Omzetmutaties (in % t.o.v. voorafgaand jaar) omzetwaarde omzetvolume omzetprijs exportwaarde Bron: EIM en Rabobank

16 Rene Rutten (Rutolux Groesbeek BV) De opdrachten komen ons aanwaaien Rene Rutten van Rutolux vertelt dat de opdrachten het bedrijf de laatste tijd min of meer komen aanwaaien. Het huidige succes van Rutolux is het resultaat van een zorgvuldig opgebouwde reputatie van prijs, kwaliteit en leversnelheid. Gecombineerd met een snufje geluk blijkt dit het perfecte recept voor een goedlopende onder neming. Met enkele grote projecten al op zak ziet Rutolux 2009 vol vertrouwen tegemoet. De terugvallende groei in de bouwsector heeft voorlopig geen grip op het bedrijf. Woningen en winkels Rutolux is een familiebedrijf met zeventig medewerkers. Vader Henk Rutten begon ooit in de zonweringen. Hij breidde het assortiment uit naar aluminium kozijnen voor ramen en deuren, serres en winkelpuien. Het bedrijf levert aan de zakelijke en de particuliere markt. De omzet wordt grotendeels gerealiseerd door het leveren van kozijnen aan woningbouwprojecten. Dat Rutolux het druk heeft, is goed te zien. De hallen staan vol met profielen en kozijnen. Op dit moment hebben we een groot project van 194 woningen in Eindhoven, vertelt Rene. In Nijmegen zijn we een project van 305 woningen aan het opstarten. Architecten kiezen steeds vaker voor aluminium, ook in de renovatie. Aluminium is onderhoudsvrij, heeft een goede isolatiewaarde en gaat jaren mee. Rutolux levert ook aan de winkelmarkt. Vaste klanten zijn onder meer Albert Heijn, Gall & Gall en Hennes & Mauritz. Bij Albert Heijn worden aannemers ingeschakeld voor nieuwbouw die in korte tijd met een aantal partners de hele winkel op zijn kop zetten. Dat noemen ze VWO-bouw: Volgende Week Open, legt Rene uit. Zaterdagavond staat iedereen buiten te wachten tot sluitingstijd en dan gaat het los. De pui eruit, koeling en stellingen eruit, zodat ze maandag kunnen beginnen met opbouwen en inrichten. Donderdag gaat de winkel dan weer open.

17 17 Geweldige referenties Het feit dat je partner bent van Albert Heijn, al vanaf 1998, is voor andere winkelketens een geweldige referentie, aldus Rene. Zo zorgt onze klantenportefeuille ook weer voor nieuwe opdrachten. In de woningbouw had Rutolux tot voor een paar jaar geleden nauwelijks ervaring met grote projecten. Via via kwam een uitvoerder ons vragen om in te schrijven voor een enorm groot project: de Lichttoren in Eindhoven. Een monumentaal pand, waarvoor een speciaal profiel gemaakt moest worden om de originele uitstraling te herstellen. Het project loopt goed en is bijna ten einde. Door de Lichttoren werden we gevraagd voor de Kruidenbuurt in Eindhoven en prompt haalden we dat project ook binnen. Kwaliteit en uitstraling Voor het binnenhalen van projecten is de prijs natuurlijk belangrijk, maar ook de kwaliteit. Zonder KOMO-certificaat kom je niet eens aan tafel. Daarnaast zijn we lid van de Vereniging Metalen Ramen en Gevelbranche en hebben we het VMRG keurmerk. In de Nederlandse markt ondervindt Rutolux concurrentie van tien à vijftien fors grotere Nederlandse bedrijven. Wij zitten qua omvang in de middenmoot, maar kunnen goed meekomen. Omdat we kleiner zijn, hebben we kortere lijnen en kunnen we snel schakelen. Een van de eerste vragen die een aannemer stelt, is of je zelf monteert. Die grote jongens besteden bijna alles uit. Wij hebben zelf een montageploeg. We huren ook wel in, maar dat zijn vaak oud-medewerkers van ons die we gestimuleerd hebben om voor zichzelf te beginnen. Tot slot gaat het om uitstraling. Zoals ik hier nu zit, ga ik ook naar klanten, zegt Rene, casual gekleed. Die uitstraling spreekt ze aan. Automatisering Om kwaliteit te kunnen bieden met een betrouwbare levertijd is de productie bij Rutolux strak geregeld. Onze productie is volledig geautomatiseerd. Door een intensieve samenwerking met de softwareleverancier hebben we de aansturing van machines en voorraden flink verbeterd. Vanaf de tekening worden automatisch stuklijsten en werkbonnen aangemaakt. Ieder profiel wordt voorzien van een barcodesticker, zodat we het product kunnen volgen. Op deze manier benutten we de machinecapaciteit optimaal en voorkomen we fouten en verspilling van materiaal. Maatwerk tot op een honderdste millimeter is geen probleem. Als klanten komen kijken, geeft onze automatisering ze vertrouwen in de kwaliteit. Veel industriële bedrijven kampen met personeelskrapte. In de productie heeft Rutolux daar nauwelijks last van. De interne automatisering helpt mee bij het werven van personeel. Er bestaat geen opleiding voor deze branche, dus je moet ze toch zelf opleiden. Door de automatisering is dat een stuk minder moeilijk. Ze moeten handig zijn en het werk leuk vinden. Ik heb ooit een kok aangenomen en die doet het erg goed, grinnikt Rene. Zijn broer werkt hier nu ook. Die was bloemist. Lastiger is het om mensen te vinden voor kantoor en montage. Dat is een ramp. We zijn al een paar jaar op zoek naar een tekenaar. Automatisering lost ook hier wel wat op en soms besteden we werk uit aan een tekenbureau. Klaar voor opvolging In de afgelopen jaren heeft Rene heel wat innovaties in het bedrijf doorgevoerd en intussen is hij mede-eigenaar van Rutolux. Met zijn 33 jaar is Rene er klaar voor om het bedrijf van zijn vader over te nemen. Het begon met vakantiewerk, maar door de jaren heen heeft Rene veel taken op zich genomen. Vader Henk gaat steeds vaker met de camper op pad. Vorig jaar om deze tijd ging hij zeven weken naar Marokko. Dat was een mooi meetmoment, ook voor mij. Dat ging goed. Daarom heeft hij nu ook gezegd dat ik het wel volledig kan doen. Al zal hij het wel nooit helemaal kunnen loslaten.

18 Bouw Afkoeling bedrijvigheid in 2009 De economische groei van de afgelopen jaren had ook zijn uitwerking op de bouw. Bedrijven deden een beroep op alle aanwezige capaciteit om (op tijd) aan de vraag van opdrachtgevers te kunnen voldoen. Ook in 2008 is de bedrijvigheid in de bouw nog steeds erg hoog. De komende jaren migreert de sector echter naar een rustiger en, qua capaciteit, beter beheersbaar niveau van bedrijvigheid. De uitdaging ligt dan in het maken van een cultuuromslag naar een daadwerkelijke klantoriën tatie. Daarbij zal het blikveld zich meer moeten verleggen van het halen van de eigen productie naar de vraag hoe de partijen in de kolom de behoefte van de afnemer gezamenlijk op de beste wijze kunnen invullen. Woningbouw: piek nieuwbouw in 2008, (lichte) daling in 2009 Naar verwachting worden er dit jaar in Nederland circa nieuwe woningen opgeleverd (2007: ). In 2009 daalt de nieuw bouwproductie naar woningen. De daling na 2008 valt toe te schrijven aan een combinatie van factoren. Allereerst zetten de stijging van de bouwkosten (materialen, rente, personeel) en de hoge grondprijzen de marges van bouwers en ontwikkelaars onder druk. Ook zijn de gestegen kosten steeds moeilijker aan (potentiële) kopers van woningen door te berekenen. Onder meer het tanende consumentenvertrouwen, de relatief hoge inflatie, de hogere hypotheekrente en de onzekerheid over de afloop van de kredietcrisis zijn van invloed op de koopbereidheid van particulieren. Om deze reden worden ontwikkelaars selectiever met het opstarten van nieuwe projecten en sluiten zij risico s waar mogelijk uit. Dit zien we al terug in de daling van de aanvraag van bouwvergunningen. Ook speelt mee dat het Vinex-tijdperk, dat sinds begin jaren 90 voor veel nieuwe uitleglocaties heeft gezorgd, zijn einde nadert. Het accent komt nu meer te liggen op binnenstedelijk bouwen. Dit gaat gepaard met minder grote bouwvolumes per project. Binnenstedelijk bouwen vergt ook meer samenwerking en afspraken tussen alle betrokken partijen. Vaak is een andere procesaanpak nodig én moeten bouwondernemers rekening houden met langere doorlooptijden van projecten. Verder geven bouwbedrijven aan dat zij nog steeds hinder ondervinden van de beperkende regelgeving vanuit de overheid en de trage afhandeling van procedures. Wellicht dat de nieuwe Wet ruimtelijke ordening (Wro) en de in voorbereiding zijnde Wet algemene be palingen omgevingsrecht (Wabo) op dit punt verbetering kunnen bieden. De afkoeling van de woningbouw- én utiliteitsbouwmarkt in 2009 geeft veel bedrijven wel de gelegenheid om na de hectiek van de afgelopen jaren weer een beheersbaar groeipad in te slaan. Hierdoor ontstaat ruimte om de klantoriëntatie aan te halen en het bedrijfsproces verder te optimaliseren. Zo kunnen ondernemers aandacht besteden aan het stroomlijnen van het personeelsbestand, het terug- Structuurgegevens kleinbedrijf middenbedrijf grootbedrijf totaal sector bouw Actieve ondernemingen (x 1000) 86,5 90,9 6,2 6,2 0,3 0,3 93,1 97,4 Arbeidsvolume (arb.jr. x 1000) 171,8 181,9 171,9 176,9 123,1 126,2 466,8 485,0 Omzet (x 1 mld.) 22,0 24,6 30,6 33,2 34,1 36,8 86,7 94,6 Brutowinst (in % omzet) 56,9 56,6 42,3 42,0 31,0 30,8 41,5 41,4 Loonsom (in % omzet) * 15,9 15,3 23,6 23,4 18,8 18,6 19,8 19,4 Resultaat voor belasting (in % omzet) 24,8 25,1 4,0 3,7 3,6 3,3 9,1 8,8 * Exclusief ondernemersloon bij bedrijven zonder rechtspersoonlijkheid Bron: EIM en Rabobank

19 RABOBANK CIJFERS & TRENDS SECTORUPDATE NOVEMBER brengen van de (relatief hoge) faalkosten en de verdere uitbouw van de samenwerking binnen de keten. Strategisch ondernemerschap (verder kijken dan het volgende project) is hierbij essentieel. Utiliteitsbouw: sterk afvlakkende groei De groei in de utiliteitsbouw neemt in kracht af als gevolg van de afzwakkende economische groei. Toch is in deze deelsector zeker in 2008 nog sprake van het gebruikelijke naijleffect (bouw en oplevering van projecten waarvan de investeringsbeslissing in eerdere jaren plaatshad). De verwachting is echter dat de productiegroei in de private utiliteitsbouw vanaf 2009 sterk zal afvlakken. De conjunctuurafhankelijkheid van de bouw van kantoren, bedrijfsruimten en winkels wordt hiermee eens te meer bewezen. Met name de bereidheid om te investeren in nieuwe kantoren is tanende. Vastgoedontwikkelaars kijken zorgvuldig naar toekomstige marktontwikkelingen. Bedrijven worden voorzichtiger met het nemen van huisvestingsbeslissingen. Daar komt bij dat het totale aanbod aan kantoorruimte in Nederland nog steeds onwenselijk hoog ligt (ruim vijf miljoen vierkante meter). Vooral monofunctionele kantoorgebieden met een laag voorzieningenniveau, solitair gelegen kantoorpanden en kantoorruimte op bedrijventerreinen laten veel structurele leegstand zien. De utiliteitsnieuwbouw voor de publieke sector zal de komende jaren stabiliseren. Hierbij neemt de productie van gebouwen ten behoeve van openbaar bestuur af, terwijl de bouw ten behoeve van gezondheids- en welzijnszorg toeneemt. De productie van schoolgebouwen laat de komende tijd naar verwachting geen echte uitschieters zien boven het huidige investeringsniveau. In zowel de private als de publieke sector geeft men steeds meer aandacht aan energiebesparing en duurzaamheid. Duurzaamheid wordt steeds meer objectgebonden en uit zich in een flexibele opzet van het gebouw, materiaalkeuze en energiezuinige installaties. Grond-, water- en wegenbouw (GWW): op korte termijn geen impulsen van megaprojecten De GWW-nieuwbouwproductie neemt in 2008 nog met circa 2,5% (2007: 5,8%) toe, maar de groei zal in 2009 sterk afvlakken. De afvlakking van de groei hangt samen met de algehele afzwakking van de economische groei en de bovengenoemde ontwikkelingen in de woning- en utiliteitsbouw. Verder zijn er op de korte termijn geen substantiële impulsen van grote infrastructurele of megaprojecten te verwachten. Op middellange termijn winnen de projecten Ruimte voor de Rivier en Mainport Rotterdam aan belang. Verder kunnen de ontsluiting van de Noordvleugel en de in september 2008 gepresenteerde plannen van de Deltacommissie de bedrijvigheid op langere termijn opstuwen Volumemutaties (in % t.o.v. voorafgaand jaar) kleinbedrijf middenbedrijf grootbedrijf Bron: EIM en Rabobank Om prijsconcurrentie te voorkomen moeten GWW-ondernemingen zich meer richten op adviestaken in het voor- en natraject, zoals ontwerp, bedenken van alternatieven en financial engineering. Ook onderhoud en zelfs de exploitatie van het bouwwerk zijn voorbeelden van nieuwe dienstverlening. Opdrachtgevers (waaronder overheden) dienen wel meer ruimte voor dit soort initiatieven te bieden. Want uit onderzoek van Bouwend Nederland Advies blijkt dat het indienen van alternatieven in 2007 bij 92% van de aanbestedingen streng verboden was. Verder werd in hetzelfde jaar zo n 85% van de opdrachten gegund op basis van de laagste prijs. Ook dit stimuleert de innovatie in de sector niet. Een verbetering van de aanbestedingspraktijk (met meer oog voor kwaliteit, creativiteit en levensduur) is dan ook dringend gewenst Omzetmutaties (in % t.o.v. voorafgaand jaar) omzetwaarde omzetvolume omzetprijs Bron: EIM en Rabobank

20 Coos Schouten (Schouten Techniek) Innovatie is onze basis voor blijvend succes Zelf hoopt hij dat zijn zoons wellicht nog eens in het bedrijf stappen. Maar ook zonder dat vooruitzicht heeft Coos Schouten een enorme passie om Schouten Techniek de komende jaren een vooraanstaande speler te laten blijven in de installatiebranche. Schouten is algemeen directeur van het bedrijf dat is gevestigd in Hoorn. Samen met dochteronderneming Pol Soest Installatietechniek B.V. is de onderneming goed voor een omzet van rond de 40 miljoen en heeft het zo n 350 medewerkers in vaste dienst. Sinds Coos en zijn broer Joris (commercieel directeur) in 1996 het bedrijf overnamen van vader Piet is er flink geïnvesteerd in de ontwikkeling van nieuwe technieken en toepassingsmogelijkheden voor nieuwe producten. Ondertussen is het familiebedrijf dat ooit van start ging als smederij uitgegroeid tot één van de grootste allround installatiebedrijven in Noord-Holland.

Macro-economische Ontwikkelingen

Macro-economische Ontwikkelingen Macro-economische Ontwikkelingen e kwartaal 8 Overall conclusie De kredietcrisis zorgt voor een terugval van de economische bedrijvigheid in Nederland die sinds het begin van de jaren tachtig niet is voorgekomen.

Nadere informatie

Economie en MKB Ondernemen met tegenwind

Economie en MKB Ondernemen met tegenwind Economie en MKB Ondernemen met tegenwind Willem van der Velden Schiedam/Vlaardingen, 11 februari 2009 Agenda Kredietcrisis en recessie Scenario tot 2014 Actualiteit MKB Sectorramingen Tips voor succesvol

Nadere informatie

Vierde kwartaal 2012. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Zeeland

Vierde kwartaal 2012. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Zeeland Vierde kwartaal 2012 Conjunctuurenquête Nederland Inhoud rapport COEN in het kort Economisch klimaat Omzet Export Personeelssterkte Investeringen Winstgevendheid Toelichting De Conjunctuurenquête Nederland

Nadere informatie

Kredietverlening aan Nederlandse bedrijven loopt terug

Kredietverlening aan Nederlandse bedrijven loopt terug Het Nederlandse bedrijfsleven is in sterke mate afhankelijk van bancaire kredietverlening. De groei van de zakelijke kredietverlening is in de tweede helft van 28 vertraagd. Dit hangt grotendeels samen

Nadere informatie

Macro-economische Ontwikkelingen

Macro-economische Ontwikkelingen Macro-economische Ontwikkelingen e kwartaal 1 Bijlage II Overall conclusie De Nederlandse economie groeit naar verwachting met 1¾% in 1 en met 1½% in 11. De toename van het bbp komt bijna volledig voor

Nadere informatie

M201012. Algemeen beeld van het MKB in de marktsector in 2010 en 2011

M201012. Algemeen beeld van het MKB in de marktsector in 2010 en 2011 M201012 Algemeen beeld van het MKB in de marktsector in 2010 en 2011 drs. K.L. Bangma drs. D. Snel Zoetermeer, juli 2010 Economisch herstel MKB blijft achter bij grootbedrijf Ondanks het toegenomen optimisme

Nadere informatie

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein De Verenigde Staten gaan meestal voorop bij het herstel van de wereldeconomie. Maar terwijl een gerenommeerd onderzoeksburo recent verklaarde dat de Amerikaanse

Nadere informatie

Recente ontwikkelingen in de kredietvoorwaarden van banken

Recente ontwikkelingen in de kredietvoorwaarden van banken Recente ontwikkelingen in de kredietvoorwaarden van banken Een van de informatiebronnen voor de ecb bij het voeren van het monetaire beleid is de Bank Lending Survey, een kwalitatieve kwartaalenquête naar

Nadere informatie

Kwartaalrapportage Arbeidsmarkt Breda 2009

Kwartaalrapportage Arbeidsmarkt Breda 2009 Kwartaalrapportage Arbeidsmarkt Breda 2009 Economische krimp in 2009 Aantal vacatures sterk gedaald Werkloosheid in Breda stijgt me 14% Bredase bijstand daalt minimaal Bijstand onder jongeren sterk gestegen

Nadere informatie

Research NL. Economic outlook 3e kwartaal 2010 Nederland

Research NL. Economic outlook 3e kwartaal 2010 Nederland Research NL Economic outlook 3e kwartaal 2010 Nederland Herstel economie zet aarzelend door Economische situatie Huishoudens zijn nog steeds terughoudend met hun consumptie en bedrijven zijn terughoudend

Nadere informatie

2009 uitzonderlijk slecht economisch jaar voor Nederland

2009 uitzonderlijk slecht economisch jaar voor Nederland 2009 uitzonderlijk slecht economisch jaar voor Nederland 02 Krimp mondiale economie in 2009 Aziatische landen als eerste uit het dal Economie eurozone krimpt nog sterker dan wereldeconomie Krimp in 2009

Nadere informatie

Algemeen beeld van het MKB in de marktsector in 2010 en 2011

Algemeen beeld van het MKB in de marktsector in 2010 en 2011 M201014 Algemeen beeld van het MKB in de marktsector in 2010 en 2011 Update september drs. K.L. Bangma drs. D. Snel Zoetermeer, september 2010 Economisch herstel MKB blijft achter bij grootbedrijf; pas

Nadere informatie

Atradius Landenrapport

Atradius Landenrapport Atradius Landenrapport Nederland November 214 Overzicht Algemene informatie Belangrijkste sectoren (213, % van bbp) Hoofdstad: Amsterdam Diensten: 72% Regeringsvorm: Constitutionele monarchie Industrie:

Nadere informatie

Lesbrief Verdienen en uitgeven 2 e druk

Lesbrief Verdienen en uitgeven 2 e druk Hoofdstuk 1. Inkomen verdienen 1.22 1.23 1.24 1.25 1.26 1.27 1.28 1.29 1.30 1.31 1.32 1.33 1.34 D A C C A D B A D D B C D 1.35 a. 1.000.000 425.000 350.000 40.000 10.000 30.000 = 145.000. b. 1.000.000

Nadere informatie

Zakelijke dienstverlening

Zakelijke dienstverlening Zakelijke dienstverlening Trends, Ontwikkelingen, Cijfers & Prognoses Juni 16 Economisch Bureau Nederland Kasper Buiting Senior sector econoom 3376 kasper.buiting@nl.abnamro.com Inhoud Onderwerp Pag Kernpunten

Nadere informatie

Visie op 2010 Hoop op herstel

Visie op 2010 Hoop op herstel Visie op 21 Hoop op herstel Dr. A.E. (Annelies) Hogenbirk 15 december 29 Rabobank Economisch Onderzoek Agenda Terugblik op de recessie Mondiale economische ontwikkelingen Groene loten Waar zit de groei?

Nadere informatie

Conjunctuurenquête Nederland. Vierde kwartaal 2015

Conjunctuurenquête Nederland. Vierde kwartaal 2015 Conjunctuurenquête Nederland Vierde kwartaal 15 Ondernemers positiever over werkgelegenheid 16 Voorwoord Dit rapport geeft de belangrijkste uitkomsten van de Conjunctuurenquête Nederland van het vierde

Nadere informatie

Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008

Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008 Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008 Hoofdpunten Rendement over eerste helft 2008 is 5,1%. De dekkingsgraad is medio 2008 uitgekomen op 132%. De kredietcrisis eist zijn tol. Vooral aandelen en onroerend

Nadere informatie

UITSLAGEN WONEN ENQUÊTE

UITSLAGEN WONEN ENQUÊTE UITSLAGEN WONEN ENQUÊTE 3 E KWARTAAL 211 Gemaakt voor NVM Wonen Gemaakt door NVM Data & Research Inhoudsopgave 1 Introductie enquête... 3 1.1 Periode... 3 1.2 Respons... 3 2 Staat van de woningmarkt...

Nadere informatie

NVM-Betaalbaarheidsanalyse. 2000-Q1 tot en met 2014-Q4

NVM-Betaalbaarheidsanalyse. 2000-Q1 tot en met 2014-Q4 NVM-Betaalbaarheidsanalyse 2000-Q1 tot en met 2014-Q4 NVM Data & Research 15 januari 2015 1 Samenvatting De (theoretische) betaalbaarheidsindex maakt in het vierde kwartaal van 2014 nog steeds een opwaartse

Nadere informatie

De arbeidsmarkt klimt uit het dal

De arbeidsmarkt klimt uit het dal Trends en ontwikkelingen arbeidsmarkt en onderwijs De arbeidsmarkt klimt uit het dal Het gaat weer beter met de arbeidsmarkt in, ofschoon de werkgelegenheid wederom flink daalde. De werkloosheid ligt nog

Nadere informatie

Winstgroei en buffers ondersteunen investerings herstel

Winstgroei en buffers ondersteunen investerings herstel Na de snelle daling van de bedrijfswinsten door de kredietcrisis, is er recentelijk weer sprake van winstherstel. De crisis heeft echter geen gat geslagen in de grote financiële buffers van bedrijven.

Nadere informatie

HYPOTHEEK INDEX 2E KWARTAAL 2016

HYPOTHEEK INDEX 2E KWARTAAL 2016 HYPOTHEEK INDEX 2E KWARTAAL 2016 De Hypotheek Index geeft ieder kwartaal inzicht in het consumentengedrag op het gebied van hypotheken. De kerncijfers zijn afkomstig van De Hypotheker die met ruim 10 procent

Nadere informatie

Conjunctuurenquête Nederland. Tweede kwartaal 2015. Bedrijfsleven onveranderd positief

Conjunctuurenquête Nederland. Tweede kwartaal 2015. Bedrijfsleven onveranderd positief Conjunctuurenquête Nederland Tweede kwartaal 215 Bedrijfsleven onveranderd positief Voorwoord Dit rapport geeft de belangrijkste uitkomsten van de Conjunctuurenquête Nederland van het tweede kwartaal 215.

Nadere informatie

Economie in 2015 Kans of kater?

Economie in 2015 Kans of kater? Economie in 2015 Kans of kater? Nico Klene Economisch Bureau Doorwerth 6 november 2014 Wat verwacht ú: - kans? - kater? 2 Opbouw - Buitenland: mondiale groei houdt aan - Nederland 3 VS: groei weer omhoog

Nadere informatie

Economische visie op 2015

Economische visie op 2015 //5 Economische visie op 5 Nieuwjaarsbijeenkomst VNO-NCW regio Zwolle Björn Giesbergen januari 5 Inhoud Visie op 5 Europa: toekomstige koploper of eeuwige achterblijver? (conjunctuur/financiële markten)

Nadere informatie

Economische ontwikkelingen

Economische ontwikkelingen De mondiale inflatie is in het tweede kwartaal verder opgelopen. De hogere prijzen van voedsel, olie en andere grondstoffen vormen een negatieve externe schok die samenvalt met de groeivertraging in de

Nadere informatie

Commerciële vastgoedmarkt in zwaar weer

Commerciële vastgoedmarkt in zwaar weer Commerciële markt in zwaar weer Wereldwijd is dit jaar een omslag opgetreden op de markt voor commercieel. Het aantal transacties is sterk gekrompen en in veel landen zijn de prijzen gedaald, in de meeste

Nadere informatie

Conjunctuurenquête Nederland

Conjunctuurenquête Nederland Conjunctuurenquête Nederland Derde kwartaal 14 Voorwoord Dit rapport geeft de belangrijkste uitkomsten van de Conjunctuurenquête Nederland van het derde kwartaal 14. De Conjunctuurenquête Nederland brengt

Nadere informatie

EBU College Snapshots van de economie in regio Utrecht. Monique Roso, 12 maart 2014!

EBU College Snapshots van de economie in regio Utrecht. Monique Roso, 12 maart 2014! EBU College Snapshots van de economie in regio Utrecht Monique Roso, 12 maart 2014! Inhoud presentatie 1. economische trends en ontwikkelingen!! 2. economische monitor provincie Utrecht! - economische

Nadere informatie

NVM-Betaalbaarheidsanalyse. 2000-Q1 tot en met 2014-Q3

NVM-Betaalbaarheidsanalyse. 2000-Q1 tot en met 2014-Q3 NVM-Betaalbaarheidsanalyse 2000-Q1 tot en met 2014-Q3 NVM Data & Research 9 oktober 2014 1 Samenvatting De (theoretische) betaalbaarheidsindex maakt in het derde kwartaal van 2014 een zeer sterke opwaartse

Nadere informatie

pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD

pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD De macro-vraaglijn of geaggregeerde vraaglijn geeft het verband weer tussen het algemeen prijspeil en de gevraagde hoeveelheid binnenlands product. De macro-vraaglijn

Nadere informatie

Outlook 2016. Figuur 1: Invloed van Chinese groei op wereldwijde groei. (bron: Capital Economics) december 2015 Pagina 2 van 7

Outlook 2016. Figuur 1: Invloed van Chinese groei op wereldwijde groei. (bron: Capital Economics) december 2015 Pagina 2 van 7 Outlook 2016 Inleiding 2016 is in China het jaar van de aap. Apen zijn de genieën van de Chinese dierenriem. Ze leven in groepen, zijn intelligent en geestig. Niets is voor hen te moeilijk. Als het wel

Nadere informatie

HALFJAARLIJKS ONDERZOEK. Conjunctuurenquête voorjaar 2015

HALFJAARLIJKS ONDERZOEK. Conjunctuurenquête voorjaar 2015 HALFJAARLIJKS ONDERZOEK Conjunctuurenquête voorjaar 2015 Samenvatting Uit de FME Conjunctuurenquête voorjaar 2015 wordt duidelijk dat veel bedrijven een gezonde uitgangspositie hebben om de uitdagingen

Nadere informatie

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU?

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Als gevolg van de wereldwijde economische en financiële crisis heeft de EU met een laag investeringsniveau te kampen. Alleen met gezamenlijke gecoördineerde

Nadere informatie

Starters zien door de wolken toch de zon

Starters zien door de wolken toch de zon M201206 Starters zien door de wolken toch de zon drs. A. Bruins Zoetermeer, mei 2012 Starters zien door de wolken toch de zon Enkele jaren nadat zij met een bedrijf zijn begonnen, en met enkele jaren financieel-economische

Nadere informatie

Arbeidskosten per eenheid product

Arbeidskosten per eenheid product Arbeidskosten per eenheid product CPB Achtergronddocument, behorend bij: MEV 2012 September 2011 Martin Mellens CPB Memo Aan: Belangstellenden Centraal Planbureau Van Stolkweg 14 Postbus 80510 2508 GM

Nadere informatie

Als de lonen dalen, dalen de loonkosten voor de producent. Hetgeen kan betekenen dat de producent niet overgaat tot mechanisatie/automatisering.

Als de lonen dalen, dalen de loonkosten voor de producent. Hetgeen kan betekenen dat de producent niet overgaat tot mechanisatie/automatisering. Top 100 vragen. De antwoorden! 1 Als de lonen stijgen, stijgen de productiekosten. De producent rekent de hogere productiekosten door in de eindprijs. Daardoor daalt de vraag naar producten. De productie

Nadere informatie

Verschuiving van grootschalige nieuwbouw in buitengebied naar kleinschalige (her-) bouw in bestaande situatie;

Verschuiving van grootschalige nieuwbouw in buitengebied naar kleinschalige (her-) bouw in bestaande situatie; Bouw De sector bouwnijverheid bestaat uit een diversiteit aan bedrijven. Belangrijke bedrijfsgroepen zijn: Aannemersbedrijven Burgerlijke en Utiliteitsbouw (algemeen en gespecialiseerd)* Aannemersbedrijven

Nadere informatie

Ontbijtbijeenkomst De Maatschappij. Hartelijk welkom

Ontbijtbijeenkomst De Maatschappij. Hartelijk welkom Ontbijtbijeenkomst De Maatschappij Hartelijk welkom Even voorstellen Rabobank Breda Samen sterker Duurzaam nieuw hoofdkantoor Rabobank Breda 1509142 Duurzaam nieuw hoofdkantoor: film MKB-visie Alexander

Nadere informatie

VVMA Congres 18 mei 2010

VVMA Congres 18 mei 2010 VVMA Congres 18 mei 2010 Jan Klaver, VNO-NCW Verwachtingen over Nederlandse economie, 2010-2015 1 Lijn van mijn verhaal 1. Impact economische crisis op Nederlandse economie en bedrijfsleven 2. Het herstel

Nadere informatie

Verkoop nieuwbouwwoningen opnieuw lager Monitor Nieuwe Woningen Q2 2011 Cijfers en analyses

Verkoop nieuwbouwwoningen opnieuw lager Monitor Nieuwe Woningen Q2 2011 Cijfers en analyses Verkoop nieuwbouwwoningen opnieuw lager Monitor Nieuwe Woningen Q2 2011 Cijfers en analyses In het tweede kwartaal van 2011 is het aantal verkochte nieuwbouwwoningen gezakt naar circa 4.900 (zie figuur

Nadere informatie

igg bouweconomie marktanalyse

igg bouweconomie marktanalyse igg bouweconomie marktanalyse indices en prognoses kwartaalbericht, - Het herstel van de bouwmarkt krijgt steeds duidelijker vormen. Na een periode van circa zeven jaar waarin de prijzen eigenlijk continu

Nadere informatie

Conjunctuurbericht. Maart 1999

Conjunctuurbericht. Maart 1999 Conjunctuurbericht PB99-068 25 maart 1999 7.30 uur Maart 1999 Algemeen: stemming minder positief Een tweetal belangrijke stemmingsindicatoren duidt op een tanend optimisme bij zowel industriële producenten

Nadere informatie

Blijvende onrust op de beurs: hoe nu verder?

Blijvende onrust op de beurs: hoe nu verder? Blijvende onrust op de beurs: hoe nu verder? Zoals u waarschijnlijk weet, is de beurs nog steeds bijzonder nerveus en vooral negatief. De directe aanleiding is de tegenvallende groei in China waar wij

Nadere informatie

Export-update Noord- en Zuid-Amerika - juli 2014

Export-update Noord- en Zuid-Amerika - juli 2014 Export-update Noord- en Zuid-Amerika - juli 2014 1. Samenvatting en conclusies De Nederlandse uitvoerwaarde is in 2013 met 1,0% gestegen t.o.v. dezelfde periode in 2012 tot 433,8 miljard euro. De bescheiden

Nadere informatie

Kentering op de Europese woningmarkten

Kentering op de Europese woningmarkten Na een hausse die twaalf jaar duurde, is nu in de meeste Europese landen waaronder Nederland een afvlakking van de huizenprijsstijging te zien. In enkele landen dalen de prijzen zelfs. Een belangrijke

Nadere informatie

Exportprestaties van het industriële MKB in 2003

Exportprestaties van het industriële MKB in 2003 M200410 Exportprestaties van het industriële MKB in 2003 Exportthermometer Jolanda Hessels Kees Bakker Zoetermeer, november 2004 Exportprestaties van het industriële MKB in 2003 In 2003 laat de export

Nadere informatie

QE in de eurozone: bezit van de zaak, einde van het vermaak?

QE in de eurozone: bezit van de zaak, einde van het vermaak? QE in de eurozone: bezit van de zaak, einde van het vermaak? Komt er QE in de eurozone? Sinds enige maanden wordt er op de financiële markten gezinspeeld op het opkopen van staatsobligaties door de Europese

Nadere informatie

Licht op energie (2013 - november)

Licht op energie (2013 - november) PMI index Licht op energie (2013 - november) Macro-economische ontwikkelingen De indicator van Markit voor economische bedrijvigheid in de Eurozone ligt sinds enkele maanden net boven de 50 punten. In

Nadere informatie

3.2 De omvang van de werkgelegenheid

3.2 De omvang van de werkgelegenheid 3.2 De omvang van de werkgelegenheid Particuliere bedrijven en overheidsbedrijven nemen mensen in dienst. Collectieve sector = Semicollectieve sector = De overheden op landelijk, provinciaal en lokaal

Nadere informatie

Langzaam maar zeker zijn ook de gevolgen van de economische krimp voor de arbeidsmarkt zichtbaar

Langzaam maar zeker zijn ook de gevolgen van de economische krimp voor de arbeidsmarkt zichtbaar In de vorige nieuwsbrief in september is geprobeerd een antwoord te geven op de vraag: wat is de invloed van de economische situatie op de arbeidsmarkt? Het antwoord op deze vraag was niet geheel eenduidig.

Nadere informatie

Oktober 2015. Macro & Markten. 1. Rente en conjunctuur :

Oktober 2015. Macro & Markten. 1. Rente en conjunctuur : Oktober 2015 Macro & Markten 1. Rente en conjunctuur : VS Zoals al aangegeven in ons vorig bulletin heeft de Amerikaanse centrale bank FED de beleidsrente niet verhoogd. Maar goed ook, want naderhand werden

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2011 2012 29 544 Arbeidsmarktbeleid Nr. 364 BRIEF VAN DE MINISTER VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

Makelaar kan juist in deze zware tijden zijn meerwaarde bewijzen

Makelaar kan juist in deze zware tijden zijn meerwaarde bewijzen 02 december 2008 Ger Hukker, voorzitter NVM: Makelaar kan juist in deze zware tijden zijn meerwaarde bewijzen Dagelijks staan de kranten bol van zorgwekkende berichten over de gevolgen van de kredietcrisis

Nadere informatie

2010-2012 SAMENVATTING

2010-2012 SAMENVATTING 2010-2012 SAMENVATTING Samenvatting De Regionale woningmarktmonitor 2010-2012 beschrijft de ontwikkelingen op de woningmarkt in het gebied binnen de driehoek Waalwijk, Oss en Boxtel. De kredietcrisis

Nadere informatie

Examen HAVO. Economie 1

Examen HAVO. Economie 1 Economie 1 Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 13.30 16.00 uur 20 00 Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed

Nadere informatie

Inhoud. KvK Oost Nederland - Kennis- en Adviescentrum COEN Oost Nederland Groothandel Kwartaalcijfers Pagina 1 van 27

Inhoud. KvK Oost Nederland - Kennis- en Adviescentrum COEN Oost Nederland Groothandel Kwartaalcijfers Pagina 1 van 27 Inhoud Ontwikkeling aantal orders 2 Verwachting aantal orders 3 Verwachting aantal exportorders 4 Verwachting inkopen bij leveranciers 5 Oordeel orderpositie 6 Oordeel orderpositie buitenland 7 Oordeel

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 vwo 2001-II

Eindexamen economie 1 vwo 2001-II Opgave 1 CAO-overleg: loon of werk? Bij de CAO-onderhandelingen voor een komend jaar in de industrie wordt uitgegaan van de volgende prognose: inflatie 2,3% stijging arbeidsproductiviteit in de industrie

Nadere informatie

Meting economisch klimaat, november 2013

Meting economisch klimaat, november 2013 Meting economisch klimaat, november 2013 1.1 Beschrijving respondenten Er hebben 956 ondernemers meegedaan aan het onderzoek, een respons van 38. De helft van de respondenten is zzp er (465 ondernemers,

Nadere informatie

Vraag Antwoord Scores

Vraag Antwoord Scores Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 1 Op de gegevens voor de top 10% van 1999

Nadere informatie

Module 8 havo 5. Hoofdstuk 1 conjunctuurbeweging

Module 8 havo 5. Hoofdstuk 1 conjunctuurbeweging Module 8 havo 5 Hoofdstuk 1 conjunctuurbeweging Economische conjunctuur hoogconjunctuur Reëel binnenlands product groeit procentueel sterker dan gemiddeld. laagconjunctuur Reëel binnenlands product groeit

Nadere informatie

NVM-Betaalbaarheidsanalyse. 2000-Q1 tot en met 2012-Q1

NVM-Betaalbaarheidsanalyse. 2000-Q1 tot en met 2012-Q1 NVM-Betaalbaarheidsanalyse 2000-Q1 tot en met 2012-Q1 NVM Data & Research 2 april 2012 Inhoudsopgave 1 Samenvatting... 3 2 Inleiding: beschrijving van de gebruikte betaalbaarheidsindicatoren en grafieken...

Nadere informatie

Sectorprognoses 2015 en MKB- Visie zonder grenzen

Sectorprognoses 2015 en MKB- Visie zonder grenzen Sectorprognoses 2015 en MKB- Visie zonder grenzen Bijeenkomst Rabobank Noord- en Oost- Achterhoek Monique van Plateringen & Annemarie Kuijer 9 februari 2015 Introductie Sprekers Annemarie Kuijer, sectormanager

Nadere informatie

Woningmarktcijfers: huidige stand van zaken & blik op de toekomst. Pieter van Santvoort, 15 april 2014 @pmjvansantvoort

Woningmarktcijfers: huidige stand van zaken & blik op de toekomst. Pieter van Santvoort, 15 april 2014 @pmjvansantvoort Woningmarktcijfers: huidige stand van zaken & blik op de toekomst Pieter van Santvoort, 15 april 2014 @pmjvansantvoort Onze diensten Van Santvoort Makelaars helpt al sinds 1976 bij transacties van: Bestaande

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 havo 2006-II

Eindexamen economie 1-2 havo 2006-II Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 Voorbeelden van een juist antwoord zijn: kosten van politie-inzet

Nadere informatie

Michiel Verbeek, januari 2013

Michiel Verbeek, januari 2013 Michiel Verbeek, januari 2013 1 2 Eens of oneens? De bankiers zijn schuldig aan de kredietcrisis. De huidige economische crisis is het gevolg van de kredietcrisis van 2008. Als een beurshandelaar voor

Nadere informatie

Conjunctuurenquête Nederland

Conjunctuurenquête Nederland Nieuw: metingen op provinciaal niveau Conjunctuurenquête Nederland Rapport eerste kwartaal 212 Conjunctuurenquête Nederland I rapport eerste kwartaal 212 Inhoud rapportage COEN in het kort Economisch klimaat

Nadere informatie

Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder?

Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder? Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder? Net als we vorig jaar meerdere keren hebben gezien, zijn de beurzen wederom bijzonder nerveus en vooral negatief. Op het moment van schrijven noteert de AEX 393

Nadere informatie

Monitor Bouwketen. Voorjaar 2015. Marien Vrolijk

Monitor Bouwketen. Voorjaar 2015. Marien Vrolijk Monitor Bouwketen Voorjaar 2015 Marien Vrolijk 2 Inhoudsopgave Conclusies op hoofdlijnen 5 1 Bouwketen 6 1.1 Recente ontwikkelingen 6 1.2 Conjunctuur bouwketen 8 2 Architectenbureaus 10 3 Ingenieursbureaus

Nadere informatie

Derde kwartaal 2012. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Gelderland

Derde kwartaal 2012. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Gelderland Derde kwartaal 212 Conjunctuurenquête Nederland Conjunctuurenquête Nederland I rapport derde kwartaal 212 Inhoud rapport COEN in het kort Economisch klimaat Omzet Export Personeelssterkte Investeringen

Nadere informatie

De Wet Werk en Zekerheid in economisch grillige tijden

De Wet Werk en Zekerheid in economisch grillige tijden WHITEPAPER SEPTEMBER 2014 De Wet Werk en Zekerheid in economisch grillige tijden Goed nieuws: de economische crisis lijkt voorbij te zijn. Het Centraal Planbureau 1 meldde in maart van dit jaar dat de

Nadere informatie

Huidig economisch klimaat

Huidig economisch klimaat Huidig economisch klimaat 1.1 Beschrijving respondenten Er hebben 956 ondernemers meegedaan aan het onderzoek, een respons van 38. De helft van de respondenten is zzp er (465 ondernemers, 49). Het aandeel

Nadere informatie

BIJLAGE A KENGETALLEN In deze bijlage geven we in overzichtelijke tabellen de kengetallen weer die gebruikt zijn ter bepaling van de effecten van het kantoren- en bedrijventerreinenprogramma voor de regio

Nadere informatie

Conjunctuurbericht. November 2000. Centraal Bureau voor de Statistiek

Conjunctuurbericht. November 2000. Centraal Bureau voor de Statistiek Centraal Bureau voor de Statistiek Conjunctuurbericht PB00-267 23 november 2000 10.30 uur November 2000 Algemeen: beeld minder uitbundig Een aantal van de in dit Conjunctuurbericht opgenomen indicatoren

Nadere informatie

rapportage Producentenvertrouwen kwartaal 1. Deze resultaten zijn tevens gepubliceerd in de tussenrapportage economische barometer (5 juni 2002)

rapportage Producentenvertrouwen kwartaal 1. Deze resultaten zijn tevens gepubliceerd in de tussenrapportage economische barometer (5 juni 2002) Rapportage producentenvertrouwen oktober/november 2002 Inleiding In de eerste Economische Barometer van Breda heeft de Hogeschool Brabant voor de eerste keer de resultaten gepresenteerd van haar onderzoek

Nadere informatie

Behoefte aan financiering in het MKB

Behoefte aan financiering in het MKB M200909 Behoefte aan financiering in het MKB Ontwikkelingen van december 2008 tot april 2009 Lia Smit Joris Meijaard Zoetermeer, 20 mei 2009 MKB iets minder pessimistisch over financiering Het algemene

Nadere informatie

Gevolgen kredietcrisis voelbaar op woningmarkt. Verbeterde betaalbaarheid biedt kans op herstel

Gevolgen kredietcrisis voelbaar op woningmarkt. Verbeterde betaalbaarheid biedt kans op herstel Gevolgen kredietcrisis voelbaar op woningmarkt Verbeterde betaalbaarheid biedt kans op herstel Nieuwegein, 15 januari 2009 Na een slecht vierde kwartaal komt de prijsdaling op de Nederlandse woningmarkt

Nadere informatie

Polsslag Ondernemend Limburg juli 2015: +4,8 Ondernemersvertrouwen op hoogste peil in 4 jaar Nog geen hitterecords voor Limburgse economie

Polsslag Ondernemend Limburg juli 2015: +4,8 Ondernemersvertrouwen op hoogste peil in 4 jaar Nog geen hitterecords voor Limburgse economie Ieder kwartaal peilen VKW Limburg en UNIZO-Limburg naar het aanvoelen van de Limburgse ondernemers en bedrijfsleiders over de economische gang van zaken in de bedrijven. De resultaten van deze bevraging

Nadere informatie

Rabobank Cijfers & Trends

Rabobank Cijfers & Trends Meubelindustrie De meubelindustrie in Nederland telt ruim 6.600 bedrijven. De helft hiervan is actief in de interieurbouw. Daarnaast wordt er onderscheid gemaakt tussen woonmeubelfabrikanten, de bedrijfsmeubelindustrie,

Nadere informatie

Conjunctuurenquête voorjaar 2013

Conjunctuurenquête voorjaar 2013 Conjunctuurenquête voorjaar 2013 Vereniging FME-CWM, Zoetermeer, februari 2013 Kasper Buiting, beleidsadviseur Onderzoek en Economie www.fme.nl Vereniging FME-CWM, Zoetermeer, februari 2013 Alle rechten

Nadere informatie

CBS: Koopkracht van werknemers in de zorg gestegen

CBS: Koopkracht van werknemers in de zorg gestegen Persbericht PB14 037 02 06 2014 16.00 uur CBS: Koopkracht van werknemers in de zorg gestegen Koopkracht van werknemers in gezondheids- en welzijnszorg steeg in 2008-2012 elk jaar Zelfstandigen en pensioenontvangers

Nadere informatie

retail sectormonitor januari 2012

retail sectormonitor januari 2012 sectormonitor retail januari 212 > Omzetdaling voor non-food branches in 212 > Omzetgroei van 1% in 212 verwacht voor supermarkten > Herstel foodspeciaalzaken nog niet in zicht 1 Retailmonitor Januari

Nadere informatie

Perscommuniqué. Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de Belgische economie

Perscommuniqué. Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de Belgische economie Federaal Planbureau Economische analyses en vooruitzichten Perscommuniqué Brussel, 15 september 2000 Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de

Nadere informatie

Totaalbeeld arbeidsmarkt: werkloosheid in februari 6 procent

Totaalbeeld arbeidsmarkt: werkloosheid in februari 6 procent Arbeidsmarkt in vogelvlucht Gemiddeld over de afgelopen vier maanden is er een licht stijgende trend in de werkloosheid. Het aantal banen van werknemers stijgt licht en het aantal openstaande vacatures

Nadere informatie

Visiedocument Neutralis. Visiedocument Neutralis 2013-06- 07

Visiedocument Neutralis. Visiedocument Neutralis 2013-06- 07 Visiedocument Neutralis 1 Inhoudsopgave: 1. Doel Visiedocument.... 3 2. Ontwikkelingen in de wereldeconomie... 4 3. Ontwikkelingen in de Nederlandse economie. 6 4. Ontwikkelingen binnen de financiële branche

Nadere informatie

Sprekende Cijfers. Kwartaalbericht Q4 Woningmarkt. Gemeente Rotterdam. Sprekende Cijfers 2010-4 / Woningmarkt gemeente Rotterdam

Sprekende Cijfers. Kwartaalbericht Q4 Woningmarkt. Gemeente Rotterdam. Sprekende Cijfers 2010-4 / Woningmarkt gemeente Rotterdam Sprekende Cijfers 2010-4 / Woningmarkt gemeente Rotterdam Sprekende Cijfers Kwartaalbericht Q4 Woningmarkt pagina 1 van 8 Gemeente Rotterdam Gemeente Rotterdam Januari 2011 Inleiding Beste lezer, Voor

Nadere informatie

Prinsjesdag 2014. Stand van zaken MKB. Rabobank Nederland, september 2014

Prinsjesdag 2014. Stand van zaken MKB. Rabobank Nederland, september 2014 Prinsjesdag 2014 Stand van zaken MKB Rabobank Nederland, september 2014 Internationale omgeving Basisscenario De wereldeconomie groeit ook in 2014, met name in de VS, maar spectaculair is het allemaal

Nadere informatie

CBS: Voorzichtig herstel arbeidsmarkt in het tweede kwartaal

CBS: Voorzichtig herstel arbeidsmarkt in het tweede kwartaal Persbericht PB14 56 11 9 214 15.3 uur CBS: Voorzichtig herstel arbeidsmarkt in het tweede kwartaal Meer werklozen aan de slag Geen verdere daling aantal banen, lichte groei aantal vacatures Aantal banen

Nadere informatie

Economie Utrecht komt verder op stoom

Economie Utrecht komt verder op stoom Economie Utrecht komt verder op stoom De Utrechtse economie heeft de opgaande lijn duidelijk te pakken. Onder impuls van sectoren als de zakelijke dienstverlening en de ICT groeit de economie naar verwachting

Nadere informatie

Examen HAVO - Compex. economie 1

Examen HAVO - Compex. economie 1 economie 1 Examen HAVO - Compex Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 1 Maandag 23 mei totale examentijd 2,5 uur 20 05 Vragen 1 tot en met 19 In dit deel staan de vragen waarbij de computer niet

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 havo 2000-I

Eindexamen economie 1 havo 2000-I Opgave 1 Meer mensen aan de slag Het terugdringen van de werkloosheid is in veel landen een belangrijke doelstelling van de overheid. Om dat doel te bereiken, streeft de overheid meestal naar groei van

Nadere informatie

Rabobank Noord- en Oost-Achterhoek Dick Sein

Rabobank Noord- en Oost-Achterhoek Dick Sein Rabobank Noord- en Oost-Achterhoek Dick Sein Directeur Particulieren en Private Banking 5 februari 15 Welkom Rabobank Noord- en Oost-Achterhoek Voorstellen Tim Legierse Hoofd Nationaal Onderzoek 3 Visie

Nadere informatie

Nederlandse economie in zicht

Nederlandse economie in zicht Nederlandse economie in zicht Vooruitzichten 6-7 Economisch Bureau Nederland december Nederlandse economie: groei houdt aan De Nederlandse economie groeide in met ongeveer % - tweemaal zoveel als in 4.

Nadere informatie

COEN in het kort. Inhoud rapport. Toelichting. Nederland. Herstel komt in zicht. Conjunctuurenquête Nederland I rapport vierde kwartaal 2014

COEN in het kort. Inhoud rapport. Toelichting. Nederland. Herstel komt in zicht. Conjunctuurenquête Nederland I rapport vierde kwartaal 2014 Inhoud rapport COEN in het kort Economisch klimaat Omzet Export Personeelssterkte Investeringen Winstgevendheid Toelichting De Conjunctuurenquête (COEN) ondervraagt elk kwartaal ondernemers over onderwerpen

Nadere informatie