Lucy aan de OU (with diamonds)

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Lucy aan de OU (with diamonds)"

Transcriptie

1 Oratie Eerste natuur, tweede natuur, artefacten en afstandsonderwijs Inaugurele rede uitgesproken bij het aanvaarden van het ambt van hoogleraar Psychologie bij de Open Universiteit Nederland te Heerlen, 25 juni 2004 René van Hezewijk 1

2 Copyright R. van Hezewijk, 2004 All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted, in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording or otherwise, without the prior permission of the publishers. ISBN Printed in The Netherlands

3 Inhoud Inleiding 5 Lucy 7 Australopithecus afarensis 8 Encefalisatiequotiënt 8 Het belang van het brein 10 Gewicht, volume en energieverbruik van het brein 10 De ecologische functie van het brein 11 Tussentijdse conclusie 17 De sociale functie van het brein 19 Taal 20 Machiavelli-hypothese 21 Sociaal leren 21 Imitatieleren als sociaal leren 21 Altruïsme en competitie 25 Tijd, onmiddellijke en uitgestelde compensatie, en altruïsme 26 Conclusie 28 Eerste natuur 28 Tweede natuur 28 Artefacten 31 Afstandsonderwijs 36 Competentiegericht leren 37 Gelegenheid tot imitatie in CSCL? 37 Samenwerken 37 Tijdfactor in CSCL vergeleken met altruïsme 38 Slot 39 Dankwoord 40 Noten 41 Literatuurverwijzingen 42 3

4 4

5 Inleiding Mijnheer de Rector, geachte aanwezigen. Veel van de mogelijkheden die de Open Universiteit Nederland nu benut om met haar studenten te communiceren en interacteren waren ongeveer tien jaar geleden nog onbereikbaar, en vijfentwintig jaar geleden vrijwel ondenkbaar. We gebruiken in mijn faculteit , internet, Edubox, Sharepoint, MindManager, NetMeeting en MSN Messenger, cd-rom s, dvd s, digitale werkboeken, soms zelfs nog videobanden en diskettes. We kijken uit naar het gebruik van text mining-programma s bij het nakijken van tentamens. We gebruiken ook nog steeds boeken, jawel, want studenten willen nog altijd op de bank en in de trein studeren en dat gaat nu in 2004 nog gemakkelijker met een boek. Maar let op, nog even en iedereen heeft een Tablet PC die in de trein en op de bank draadloos verbonden is met de rest van de digitale wereld en toch bijna even hanteerbaar is als een boek. Dat wil zeggen: een boek zoals dat sinds de laatste halve eeuw hanteerbaar is geworden. Het is immers nog niet zo lang geleden dat ook boeken onhanteerbaar waren. Opmerkelijk is de ontwikkeling bezien vanuit het perspectief van ons, volwassenen. Wie ouder is dan ongeveer 20 jaar kan soms een gevoel van verbazing over wat er kan niet onderdrukken, wie jonger is, neemt de nieuwe technieken als even vanzelfsprekend als tv voor wie jonger is dan 40 jaar, en als radio voor wie jonger is dan 50. Ik had zo ook nog over de draadomroep, telefoon, telegraaf en andere duivelse uitvindingen kunnen oreren maar ik denk dat u het wel begrijpt: we leven in een tijd waarin informatie- en communicatietechnologie (ICT dus) het leven, en daarmee ook het leren sterk heeft veranderd en vele nieuwe toegangsmogelijkheden biedt tot het verwerven van nieuwe en bestaande kennis. Psychologisch gesproken is het interessant dat de verbazing over nieuwe artefacten kennelijk is gebaseerd op tot dan ontbrekende ervaring met die artefacten. Ze zijn echter niet nieuw maar deel van de natuurlijke omgeving of op zijn minst de tweede-natuursomgeving, voor wie de introductie niet heeft meegemaakt na een bepaalde leeftijd. Welke leeftijd dat is, moet nog worden uitgezocht, maar je vermoedt dat er een kritieke leeftijd voor is. Ik zou denken dat die voor de recente elektronische artefacten tussen de vijf en tien jaar ligt, mede afhankelijk overigens van het gebruik dat de kids ervan kunnen maken voor de doelen die zij ermee willen bereiken. 5

6 Wetenschappelijk gesproken is het ook interessant, vanuit meer gezichtspunten zelfs. Ik bedoel dat het de wetenschap der psychologie natuurlijk interesseert hoe een dergelijke ontwikkeling van de vernatuurlijking van artefacten plaatsheeft. In een meer cultuurhistorisch perspectief is het interessant om te zien hoe de techniek die al die artefacten opleveren, van invloed is op de cultuur cultuur hier opgevat als het geheel van min of meer gestolde en smeltbare wijzen van het coördineren van gedragingen en ervaringen (Voestermans & Baerveldt, 2001; Verheggen & Baerveldt, 2001, Baerveldt & Voestermans, 2001). Als we nog wat dieper gaan dan is de verbazing des te groter. Bezien namelijk vanuit een evolutionair perspectief of, wat preciezer, een evolutionair-psychologisch perspectief moet het bizar zijn wat wij doen met ICT, afstandsonderwijs, enzovoorts. Of niet? De ontwikkeling van de menselijke bezigheden in relatie tot de houdingen die we kunnen aannemen, en de technische hulpmiddelen die we hebben gemaakt, is de eerste miljoenen jaren traag gegaan, en pas de laatste eeuwen dusdanig versneld dat het voor ons al bijna niet te bevatten is hoe dat kon. De recente afloop ziet er weliswaar in termen van houdingen opmerkelijk eender uit, maar wat we in die houding doen, is volstrekt anders. Had Lucy de digitale leermiddelen in digitale leerprocessen kunnen gebruiken? De vraag die een evolutionair psycholoog stelt, is hoe het eigenlijk kan dat we een dergelijk bizar gedrag kunnen vertonen als omgaan met pc s, met videoapparaten, met automobielen, vliegtuigen en mammoettankers, met boeken en schilderijen, enzovoorts. Welbeschouwd is het voor een evolutionair psycholoog uitzonderlijk wat de moderne mens allemaal doet en kan. 6 In termen van wetenschappelijke verbazing zou je het anders moeten formuleren om duidelijk te maken waar het in de evolutionaire psychologie om gaat. Is met terugwerkende kracht te voorspellen geweest dat mensen in staat zijn tot het omgaan met de moderne artefacten? In meer tot de verbeelding sprekende woorden: Had Lucy, over wie zo meteen meer, hoger afstandsonderwijs met digitale leermiddelen in digitale leerprocessen kunnen volgen?

7 FIGUUR 1 Skelet van de Australopithecus afarensis uit Hadar, Ethiopië. Meer dan twintig jaar na zijn ontdekking is het skelet van Lucy, of A.L nog steeds een belangrijk referentiepunt waarmee oudere en jongere fossielen worden vergeleken. Foto David Brill. Bron: Johanson & Edgar, In deze oratie richt ik mij op die vraag. Ik kan daarbij niet bogen op eigen onderwijskundig onderzoek. Niettemin houdt mijn leeropdracht mede in het verrichten van onderzoek naar de innovatie van onderwijs in de psychologie. Aan de Open Universiteit impliceert dit dat ik in het bijzonder aandacht besteed aan de rol van ICT in onderwijsinnovatie. Ik doe dat met plezier want zowel psychologie als ICT zie ik graag wijd verbreid. Ik zal me niet bezighouden met de vraag of Lucy de vereiste diploma s wel kon hebben. Een open universiteit laat iedereen toe tot de studie, ongeacht vooropleiding of gebrek daaraan. Dat is in alle open universiteiten zo, en voor mijn oratie dus een groot voordeel. LUCY A.L , een fossiel fragment van een skelet dat beter bekend is als Lucy, wordt gerekend tot de soort Australopithecus afarensis. Het skelet werd gevonden door Donald Johanson en Tom Gray in 1974 in Hadar, Ethiopië (Johanson & Edey, 1981; Johanson & Taieb, 1976). Lucy heeft haar naam gekregen omdat tijdens het feestje dat na de vondst van dit bijzondere skelet werd aangericht, het nummer Lucy in the Sky with Diamonds steeds weer werd afgespeeld. Het nummer komt van de LP (nog geen cd, toen) Sgt. Pepper s Lonely Hearts Club Band van The Beatles (lp-hoes: The Beatles, 1967). Het skelet van Lucy is van ongeveer 3.2 miljoen jaar geleden. Lucy was een volwassen vrouw van ongeveer 25 jaar, dus kon ze worden toegelaten tot een studie 7

8 aan de Open Universiteit. Ongeveer 40% van haar skelet werd teruggevonden, waaronder haar linkerheup en linkerbovenbeen. Ze bewoog (bij leven) en stond duidelijk op twee benen. Ze was ongeveer 107 cm lang (relatief klein voor haar soort) en woog ongeveer 28 kg. AUSTRALOPITHECUS AFARENSIS Lucy is, zoals gezegd, een Australopithecus afarensis.àals soort is dit slechts een voorloper van Homo sapiens, onze soort, en ze staat hier meer voor de menselijke voorouders dan voor zichzelf. Maar de gelijkenis is al voldoende om de hoofdvraag interessant te doen zijn. Australopithecus afarensis had een schedel die groter is dan die van de mensapen, maar kleiner dan van een mens. Belangrijk is dat ze rechtop liep en een sociale soort moet zijn geweest. Australopithecus afarensis wordt tegenwoordig gezien als de niet langer gemiste missing link tussen de protoapen en de mens (Homo sapiens). Overigens is Lucy niet het enige fossiel van Australopithecus afarensis en is Australopithecus afarensis niet de enige voorouder die op een of andere, beperkte manier past in de voorouderlijke lijn van Homo sapiens (Campbell, 1998). FIGUUR 2 Gedurende de evolutie verdrievoudigde de relatieve grootte van de hersenen. Hier een vergelijking tussen Australopithecus afarensis (links), een vroege mensachtige: Homo erectus (midden) en Homo sapiens. Bron: Lewin, Encefalisatiequotiënt Vergelijking van schedels laat zien dat de schedel van Australopithecus afarensis al behoorlijk lijkt op die van onze soort (Foley, 2002a). Maar de schedelinhoud was in vergelijking met het lichaamsvolume nog aanzienlijk kleiner. De schedelinhoud van Australopithecus afarensis is ongeveer cc, die van de moderne mens 1000 à 1200 cc. Daarmee ligt het encefalisatiequotiënt 1 een maat om het relatieve gewicht van hersenen ten opzichte van het lichaam van een dier te vergelijken nog steeds in een verhouding die in het voordeel is van Homo sapiens. Mensen hebben onder de dieren relatief veruit het grootste hersenvolume. Het EQ van Australopithecus afarensis wordt door Jerison geschat op 2.44, van Homo sapiens op 8.07 (Jerison, 1973), door Martin (R. Martin, 1983) op, respectievelijk 1.87 en In verhouding komt dat evenwel neer op een derde van de menselijke hersenen (Foley, 2002b) (zie tabel 1).

9 TABEL 1 Encefalisatiequotiënten van primaten Taxon lichaamsgewicht gewicht hersenen Martin EQ Jerison EQ Australopithecus afarensis Australopithecus africanus Paranthropus boisei Paranthropus robustus Homo erectus Homo habilis Homo sapiens Gorilla gorilla Hylobates Pan troglodytes Pongo pygmaeus Bron: Foley, 2002b. In figuur 3 is beter te zien waar Homo sapiens en Australopithecus afarensis zich ten opzichte van andere primaten bevinden en in figuur 4 hoe Homo sapiens zich verhoudt tot de andere uitgestorven mensachtige soorten EQ G + 7 is Homo sapiens, 1 is Australopithecus afarensis H 3 C primaten FIGUUR 3 Grafiek van de EQ s van een aantal primaten Bron: Foley, 2002b. 9

10 2000 Homo sapiens geschat hersenvolume (ml) Homo erectus Homo habilis Australopithecus miljoen jaar geleden FIGUUR 4 Geschat hersenvolume en evolutie gedurende de laatste 3 miljoen jaar Bron: Foley, 2002b. De schedelinhoud geeft een indicatie van de hoeveelheid hersenen die daarin heeft gehuisd. Maar het is niet zo interessant wat de EQ s van ons en onze voorouders zijn, als wel wat zij met de in die schedels gevestigde breinen deden. Het hersenvolume geeft aanwijzingen over één van de condities voor leren en intelligentie, namelijk het hebben van het orgaan waarmee je intelligenter kunt leven. Maar daarmee is nog niet precies vastgesteld wat met de hersenen precies kon worden gedaan. Een belangrijke vraag is bijvoorbeeld, welk deel van de schedel wordt ingenomen door de neocortex. Algemeen wordt namelijk aangenomen dat alles wat primaten niet primitief maakt te danken is aan de neocortex, de buitenste laag van de hersenen. Het belang van het brein GEWICHT, VOLUME EN ENERGIEVERBRUIK VAN HET BREIN Eerst een opmerking over het belang van het brein op zichzelf. Hersenen bestaan uit meer onderdelen. De neocortex lijkt voor mensen uitzonderlijk belangrijk. Het denkend deel van het brein is te vinden in die neocortex, een 3 mm dikke, maar sterk geplooide buitenlaag van de menselijke hersenen. Door de plooiing is het totale oppervlak ervan ongeveer 2,5 m 2. De neocortex neemt ongeveer 80% van het volume van de hersenen van Homo sapiens in. Hoe groot de neocortex van Australopithecus afarensis is geweest, is niet nauwkeurig meer te zeggen. We hebben geen primatentuin met een exemplaar. De schatting van Dunbar volgend kom je er op uit dat bij Australopithecus afarensis 65 à 75% van het totale hersenvolume door hun neocortex wordt ingenomen, ergens tussen het percentage voor chimpansee en mens in (Dunbar, 1992). 10

11 log 10 gemiddeld gewicht van de hersenen Homo sapiens Homo erectus 2.8 gorilla 2.6 chimpansee orang-oetan log 10 gemiddeld lichaamsgewicht FIGUUR 5 De relatie tussen gemiddeld lichaamsgewicht en gemiddeld hersengewicht (op logaritmische schaalverdeling). Bron: Dunbar, Het menselijk brein weegt ongeveer 2% van het gewicht van het lichaam. Dat is al een groot aandeel, gegeven het EQ, in verhouding tot andere soorten. Maar het aandeel in de energieconsumptie door het brein is maar liefst 20%. Dat is erg veel. Ook bij Australopithecus afarensis kan de energieconsumptie van de hersenen zo verder redenerend wel zo n tien à vijftien procent zijn geweest. Deze gigantische hoeveelheden duiden erop dat het brein van uitzonderlijk groot belang moet zijn. Evolutionair beschouwd moet het dan wel enorme voordelen hebben om die hoge energiekosten te kunnen dragen. Geen soort zou zich een dergelijk orgaan kunnen permitteren als het niet een zeer hoge functionele waarde heeft. Wat doen primaten dan met dat zo kostbare brein? Dat is de vraag die mede antwoord moet gaan geven op het onderwerp van deze oratie: kon Lucy in beginsel meedoen in een opleiding aan de OU? In de literatuur terzake zien we grofweg twee benaderingen. Er zijn auteurs die de bijdrage van het brein aan de voorspoedige evolutie van de primaten in het algemeen en de menselijke soort in het bijzonder vooral zoeken in de ecologische functie ervan. Andere auteurs zoeken het vooral in de sociale functie van het brein. Laten we kort in het algemeen naar deze twee benaderingen kijken en er wat later op terugkomen in verband met mijn eigenlijke onderwerp. DE ECOLOGISCHE FUNCTIE VAN HET BREIN Het grote brein van de primaten, zeggen auteurs die de ecologische functie van het brein benadrukken, is er niet voor niets. Auteurs uit deze hoek wijzen erop dat met het groeien van het brein in de evolutie van de soorten ook de kans is toegenomen dat we er gebruik van gereedschap vinden (Bradshaw & Rogers, 1993; K. R. Gibson & Ingold, 1993; Van Leeuwen, Smitsman, & Van Leeuwen, 1994), dat de waarneming meer is verfijnd (Bennett, Hoffman, & Prakash, 2002; J. J. Gibson, 1978; LeDoux, 1996) dat die soorten zich vaker op twee dan op vier voeten verplaatsen, dat ze een betere 11

12 oog-handcoördinatie hebben (Swinnen, 2002) en dat zij beter voedsel zoeken en verwerken (K. R. Gibson, 1986). Kortom, het grotere brein zou er vooral voor worden gebruikt om de aanpassing aan de fysieke omgeving te vergroten. Bij primaten, in het bijzonder de humane primaten, mogen we het woord aanpassen zelfs in dubbele betekenis gebruiken. Deze primaten kunnen zich niet alleen aanpassen aan de ecologische omgeving, zij passen die omgeving ook aan aan henzelf. Niet alleen verfijnt zich bijvoorbeeld de motoriek van de voorste ledematen (zo goed zelfs dat we als geen ander eieren kunnen vastpakken zonder ze fijn te knijpen), maar ook zijn we in staat eierdopjes te ontwerpen (die we in de omgeving niet aantreffen) om het ei tijdelijk te parkeren als het nog te heet is voor consumptie. Een andere belangrijke functie voor het brein is het inschatten van risico s en kansen in het nemen van besluiten, en het nemen van besluiten zelf. Ik ga er hier niet te diep op in, maar ondanks beweringen van het tegendeel door auteurs als Tversky en Kahneman (Kahneman, Slovic, & Tversky, 1982; Tversky & Kahneman, 1974) zijn mensen uitstekend in staat risico s te schatten (Gigerenzer, 1996, 2000, 2002; Gigerenzer, Hoffrage, & Kleinbölting, 1991; Gigerenzer & Todd, 1999). Dat wil zeggen: uitstekend gelet op de soms benarde omstandigheden waarin dat moet worden gedaan, gelet op de beschikbaarheid van bewijsmateriaal, en in afweging van de kosten van het schatten van risico s en kansen. Tot de ecologische functie zou men ook kunnen rekenen het vermogen om het aanpassen aan, en het aanpassen van de omgeving te verbeteren. Of wat handiger geformuleerd het vermogen om te leren. De cognitieve functies worden immers door een aantal auteurs gerekend tot de functies die ons helpen ons aan te passen aan de omgeving. In feite begint dat leervermogen al vroeg. De meest eenvoudige vorm van aanpassing aan de omgeving is de reflex, waarvan René Descartes al in de zeventiende eeuw de aanpassende functie liet zien (Descartes, 1984a). We trekken automatisch onze hand terug uit het vuur en beschermen onszelf daarmee tegen een gevaarlijke omgeving. Descartes zag dat als een aangeboren en onveranderlijke binding tussen een afferent en een efferent. 12 Bron: Descartes, 1984a. Bron: Pflüger, 1875.

13 Maar al snel wordt duidelijk dat die onveranderlijkheid zeer betrekkelijk is. Bijvoorbeeld Pflüger liet al in 1875 zien dat zelfs recent onthoofde kikkers een irritatie op hun rug (met een penseel) weg krabben met hun poot aan de ipsilaterale zijde (Pflüger, 1875). Als vervolgens die ipsilaterale poot was weggenomen, gebruikten zij voor een irritatie op dezelfde plaats de contralaterale poot. Een weldenkende kikker zou men zeggen, ware het niet dat het hoofd waarmee de kikker zou moeten denken er al niet meer was. Kortom: reflexen zijn flexibeler dan men denkt. Reflexen worden in het leeronderzoek dan ook opgevolgd door twee iets minder primitieve reacties, die duidelijk maken dat zelfs zeer primitieve organismen al leren beter te reageren op hun omgeving. Bijvoorbeeld Aplysia californica, een zeeslak met niet meer dan ongeveer grote, bijna met het blote oog waarneembare neuronen, is zorgvuldig bestudeerd. Aplysia reageert doorgaans op aanraking met intrekken van mantel en kieuw. Maar zij vertoont na enkele aanrakingen met een hard voorwerp zonder verder effect voor het organisme wat men noemt habituatie, zeg maar gewenning. De reacties nemen in hevigheid af tot zij vrijwel ontbreken. Na enige tijd lijkt de habituatie overigens verdwenen, maar is bij eenzelfde stimulus sneller op eenzelfde peil (Castelluci, Carew, & Kandel, 1978). Het omgekeerde effect duidt ook op een vorm van leren. Sensitisatie is het verschijnsel waarbij een organisme gevoeliger wordt voor bepaalde prikkels. Geef Aplysia alvorens haar sifon met water te begieten een pufje lucht (Frost, Castelluci, Hawkins, & Kandel, 1985) op de staart en zij zal na enkele keren mantel en kieuw intrekken bij het pufje lucht. Ook hier zien we langdurig bewaren van deze eenvoudige vorm van aanpassing. Bron: Gray, De bekende derde en vierde vorm van aanpassing zijn klassiek en operant conditioneren. Beroemd werd natuurlijk Iwan Pavlov en zijn onderzoek (Pavlov, 1906). Een bestaande koppeling tussen een natuurlijke stimulus (de geur van vlees) en de natuurlijke reactie (kwijlen van de hond) bleek te kunnen worden omgeleid naar een niet-natuurlijke stimulus (het piepen van de deur, een belletje) die een oorspronkelijke reactie gaat oproepen (kwijlen). Ook dit is een vorm van aanpassing, en blijkt gevoelig voor leereffecten. Met andere woorden: is in de tijd onder bepaalde voorwaarden stabiel. 13

14 FIGUUR 6 Het laboratorium van Botkin. Pavlov staat tweede van rechts met zijn hand op de hond in het harnas dat hij gebruikte voor zijn experimenten. Bron: Sherwood & Sherwood, Operant conditioneren gaat nog een stapje verder. Skinner (Skinner, 1938) werd beroemd door het onderzoek naar de andere vorm van het conditioneren van reflexen, operant conditioneren, of in de terminologie van het circus het dresseren. Beloon gewenst gedrag, ook al is dat onnatuurlijk voor een bepaald organisme, en het zal herhaald worden. FIGUUR 7 B.F. Skinner met enkele proefdieren Bron: Gould & Gould, Het conditioneringsonderzoek is op uiteenlopende manieren verfijnd in de laatste jaren, bijvoorbeeld door Kamin (1969) die wees op het blocking effect, en door Rescorla die het verschijnsel background conditioning ontblootte. Daarmee lieten zij zien dat conditionering enerzijds een krachtig middel is in de aanpassing van soorten aan hun omgevingen (Rescorla, 1988a, 1988b), en dat er bovendien een behoorlijke graad van verfijning in zit. Tegelijk beperkt het het organisme doordat eenmaal geconditioneerde reacties het verbeteren van de reactie blokkeren. Het blokkeereffect van Kamin is het effect dat een eenmaal geconditioneerde stimulus niet door een andere is te herconditioneren als een voorspeller van, bijvoorbeeld, een elektrische schok. En Rescorla liet zien dat tijd een onderschatte factor is in conditoneringsonderzoek. Klassiek conditioneren veronderstelt contiguïteit van stimuli. Je zou verwachten dat hoe dichter natuurlijke en geconditioneerde stimulus bij elkaar komen, in de tijd, hoe sterker de conditionering is.

15 FIGUUR 8 Skinner box Bron: Gray, Simultaan aanbieden van Conditioned Stimulus en Unconditioned Stimulus zou dus het sterkste moeten zijn, maar dat blijkt niet het geval. Ook moet eerst de CS en dan pas de US worden aangeboden, andersom werkt niet. Waarom niet, vraagt Rescorla zich af. Die vraag is niet zo eenvoudig te beantwoorden binnen het conditioneringsparadigma. Dat komt omdat dit paradigma doorgaans werd gezien als een algemeen aanpassingsmechanisme. Conditionering werd benaderd vanuit de klassieke, achttiende-eeuwse opvatting dat alles te leren valt. Er zijn vanuit de klassieke associationistische en uit de behavioristische traditie aanvankelijk ook veel argumenten en bewijsmateriaal voor dat uitgangspunt geproduceerd. Verlaat men dat perspectief dan schuift ineens alles naar andere plekken. Garcia (Garcia, Kimmeldorf, & Koelling, 1955; Garcia & Koelling, 1966; Garcia, Rusiniak, & Brett, 1977) bijvoorbeeld heeft overtuigend aangetoond dat men uiterst voorzichtig moet zijn met te veronderstellen dat er algemene leervermogens zijn. Dat is wel veel te laat erkend (Garcia, 1981) maar duidelijk is mede door hem geworden dat zoogdieren op sommige domeinen bijzonder goed kunnen leren van fouten en op andere terreinen bijna niet. Dat zijn vaak domeinen die in de evolutie van die diersoort bijzonder belangrijke bedreigingen of kansen bevatten. Varkens en ratten leren zeer goed op basis van smaakeffecten (omdat fout eten ziek maakt); met elektrische schokken leren varkens vrijwel niets af. Ratten kun je in één trial al leren van een drankje af te blijven door ze, zelfs nog achttien uur later, ziek te maken. Maar je leert ze nauwelijks van dat drankje af te blijven door ze schokken toe te dienen tijdens de consumptie ervan, laat staan na achttien uur. Maar ratten kunnen met behulp van elektrische schokken wel snel leren een bepaald deel van de kooi te mijden, of naar een andere plek te springen als er een lampje gaat branden. De voorbeelden zijn talrijk, maar een goede analyse leert dat ze niet wijzen op een algemeen leervermogen, maar op voor de soort specifieke, relaties tussen prikkels en reacties. Ik gok er dan ook op dat een vermeend algemeen leervermogen uiteindelijk een bepaalde mate van domeinspecificiteit zal hebben, althans wanneer het gaat om deze meer basale vormen van leren. Deze ecologische benadering van leren legt dus de nadruk op de domeinspecificiteit van leren. In feite is leren gelijk aan adapteren op het niveau van het individu. In die ecologische benadering is de verwantschap met evolutie en de aanpassing van de soorten aan hun natuurlijke omgeving veel 15

16 groter. Op individueel niveau gaat het dan om aanpassen aan die aspecten van de omgeving die voor dat organisme relevant zijn, zowel in termen van de sensibiliteit voor bepaalde stimuli, als van de mogelijkheden die het organisme van die soort heeft tot verwerking van de stimuli en tot productie van adequate, aangepaste reacties. De verwantschap bestaat uit een zekere gelijkenis variatie, retentie en selectie als zeer algemeen mechanisme van aanpassing, dus niet alleen als mechanisme van evolutie van soorten (Hull, Langman, & Glenn, 2001) en uit het feit dat uit de fylogenese de ontogenetische sensibiliteiten en reactiemogelijkheden volgen. Met andere woorden: de evolutie van de soort heeft tot voor die soort adequate en functionele ontvankelijkheden en reactiemogelijkheden geleid die vervolgens voor een individu van die soort inperken of faciliteren welke stimuli het kan (leren) ontvangen en op welke wijze het kan leren reageren. Het moge zo zijn dat voor de menselijke soort het patroon aan sensibiliteiten en mogelijke reactiepatronen het meest uitgebreide is dat men kan aantreffen in de gehele natuur. Maar het in beginsel onbegrensde aantal mogelijkheden wordt daarmee niet nooit niet gehaald. Maar hoe is het gesteld met het leren dat wij meestal bedoelen als we het hebben over school, hogeschool en universiteit? Sommige psychologen reserveren daarvoor termen als cognitief leren. Als we alleen door conditioneren tot aanpassing van gedrag aan nieuwe omstandigheden zouden komen, zou ten eerste de tijd van leven te kort zijn om tijdige aanpassingen te verwerven, en zouden ten tweede de reactiepatronen onvoldoende flexibel zijn om lang te overleven. Leren gaat efficiënter door de inzet van andere cognitieve capaciteiten, zoals verbeelden van voorgenomen gedrag (imagery), semantisch en procedureel geheugen, aandacht richten, wijzen, reflectie en metacognitie (bewust de condities optimaliseren waaronder nieuwe kennis behouden blijft), enzovoorts. Cognitief leren wordt eerder gerekend tot de onderwijspsychologie en onderwijskunde. Het is een uitgebreid terrein, maar ik ga er nu niet diep op in. Alleen moet gezegd worden dat in de strategie van de evoluerende soorten (dit is beeldspraak want soorten hebben geen strategie), cognitief leren een bijzonder interessante zet is geweest. In feite zijn relatief eenvoudige vermogens, in het bijzonder leervermogen, op zichzelf van toepassing verklaard, waardoor ze op een abstractieniveau hoger het leren helpen leren te verbeteren. Als dat eenmaal is gedaan, is een volgend niveau al geen principieel moeilijke stap meer: leren te leren te leren aanpassen. Voeg dat bij het leren te leren te leren hoe de omgeving aan te passen aan jezelf, en het leren te leren hoe het leren aan te passen aan het leren de omgeving aan te passen aan jezelf, en dan kun je niet meer zonder de onderwijskunde. Waar leren aanvankelijk door individuen werd ingezet om binnen de eigen leefperiode het individu beter aan te passen, en betere instrumenten te maken om de omgeving mee aan te passen, is het zelf een instrument (eigenlijk moeten we zeggen een functionele eigenschap) geworden van de soort (of de genen) om de individuen betere kansen te verschaffen om betere instrumenten te maken voor de overleving. Dat wordt weerspiegeld in de verschillende niveaus die in cognitief leren worden onderscheiden: kunnen onthouden, kunnen begrijpen, kunnen toepassen. 16

17 TUSSENTIJDSE CONCLUSIE Enkele tussentijdse conclusies en terzijdes nu. Ten eerste past bij de opmerkingen over het verband tussen hersenomvang, leren en aanpassen een filosofisch terzijde. Men zou kunnen zeggen dat het grotere leervermogen te danken is aan het grotere hersenvolume dat bestemd lijkt voor het beter aanpassen. Dus dank zij het grotere hersenvolume zouden we ons beter kunnen aanpassen aan varianten van omgevingen. Daardoor verwierven en verwerven we een beter leervermogen dat ons in staat stelde ons nog beter aan te passen en zelfs de omgeving aan ons aan te passen. omvang hersenen beter aanpassen beter leervermogen Men kan echter ook de opvatting verdedigen dat deze cognitieve functie juist een voorwaarde is voor de ecologische functie van het brein. Met andere woorden: we zijn in staat tot aanpassen aan en van de omgeving omdat we in de loop van de evolutie zijn gaan beschikken over een algemeen vermogen tot het verbeteren van de aanpassing. Dat leervermogen is in deze opvatting dus zowel algemeen, in de betekenis van niet domeinspecifiek, als conditioneel op het niveau van de soort, als conditioneel op het niveau van het soortgelijk individu. Eenvoudiger gezegd: de leden van onze soort kunnen gemiddeld beter leren dan de leden van andere soorten, en sommige leden van de soort kunnen beter leren dan andere leden van de eigen soort, en daardoor zijn we ons beter gaan aanpassen aan de omgevingen waarin we zijn komen te verkeren. omvang hersenen beter leervermogen beter aanpassen Een tweede terzijde: doorgaans wordt in de studie van het leren de nadruk gelegd op de ecologische functie van het aanpassen aan de omgeving. Leren is bij psychologen in elk geval traditioneel een vaardigheid van een individu in het beter omgaan met vier van de vijf v s: veiligheid, voedsel, vluchten en vechten. Vergeten wordt vrijen, een typisch tot de eigen soort beperkte, meestal twee leden omvattende activiteit. Vergeten wordt dat leren veel vaker een gezamenlijke activiteit zou kunnen zijn, althans een activiteit waarbij we leren met anderen om te gaan en leren om meer aangepast in de omgeving te leven door van anderen te leren (in plaats van alleen van jezelf ). Daarmee gaan we zo meteen verder. Hoe het ook zij, leren heeft iets van doen met onderwijs ook al zijn psychologen traditioneel veel meer gericht geweest op de basisvormen van leren. De meest ultieme vormen van cognitief leren, in het bijzonder leren zoals dat plaats heeft in universitair onderwijs en onderzoek, worden verondersteld herleidbaar te zijn tot die minder complexe vormen van algemeen leren. Het doel is 17

En toen kwam Darwin. On the origin of species. 1. Het ontstaan van het leven. Fossielen. 2. Getuigen van deevolutietheorie

En toen kwam Darwin. On the origin of species. 1. Het ontstaan van het leven. Fossielen. 2. Getuigen van deevolutietheorie On the origin of species En toen kwam Darwin 1. Het ontstaan van het leven 2. Getuigen van deevolutietheorie Verklaring voor het ontstaan van leven komt voor in alle culturen. Creationisme Nemen de bijbel

Nadere informatie

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek drs. J.P.M. van der Hoeven Vierde druk Stenfert Kroese, Groningen/Houten Wolters-Noordhoff bv voert

Nadere informatie

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Denken en intuïtie

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Denken en intuïtie Denken en intuïtie Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING Denken en intuïtie Den Haag, 2015 Eerste druk, november 2015 Vormgeving: Ron Goos Omslagontwerp: Ron Goos Eindredactie: Frank Janse Copyright

Nadere informatie

Fase B. Entree. Leerstijlen. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: januari 20]3

Fase B. Entree. Leerstijlen. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: januari 20]3 N W Fase B O Z Entree Leerstijlen Versie 0.1: januari 20]3 2013 Stichting Entreprenasium Inleiding 2 Inleiding 2 Indeling 4 Strategie 6 Leerstijl Ieder mens heeft zijn eigen leerstijl. Deze natuurlijke

Nadere informatie

voor Kiki van Rijk Reiki voor Dieren door Wanda Bijster en Adelheid van Driel met tekeningen van Elias

voor Kiki van Rijk Reiki voor Dieren door Wanda Bijster en Adelheid van Driel met tekeningen van Elias voor Kiki van Rijk Reiki voor Dieren Reiki voor Dieren door Wanda Bijster en Adelheid van Driel met tekeningen van Elias Hoi! Mijn vader is de baas van een dierenasiel. Daarom ben ik heel vaak tussen de

Nadere informatie

BE HAPPY. 90-dagen Goed Gevoel conditionering programma

BE HAPPY. 90-dagen Goed Gevoel conditionering programma BE HAPPY 90-dagen Goed Gevoel conditionering programma Alle rechten voorbehouden. Geen deel van dit boek mag worden gereproduceerd op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever.

Nadere informatie

BRAIN STRUCTURE AND FUNCTION IN CHILDREN BORN SMALL FOR GESTATIONAL AGE. Henrica Martina Antoinette de Bie

BRAIN STRUCTURE AND FUNCTION IN CHILDREN BORN SMALL FOR GESTATIONAL AGE. Henrica Martina Antoinette de Bie BRAIN STRUCTURE AND FUNCTION IN CHILDREN BORN SMALL FOR GESTATIONAL AGE Henrica Martina Antoinette de Bie Cover MP van den Heuvel, Josephine & Steven Ang This project was supported by an educational grant

Nadere informatie

HAPTE CHAP SAMENVATTING

HAPTE CHAP SAMENVATTING HAPTE CHAP Wanneer voortplanting tussen individuen van verschillende soorten, maar ook van verschillende populaties wordt voorkómen, noemen we dit reproductieve isolatie. Reproductieve isolatie speelt

Nadere informatie

Inhoud. Woord vooraf 11. 1. Inleiding Kennismaking met de psychologie 13. 2. Biologie en gedrag De hardware van het psychisch functioneren 51

Inhoud. Woord vooraf 11. 1. Inleiding Kennismaking met de psychologie 13. 2. Biologie en gedrag De hardware van het psychisch functioneren 51 Inhoud Woord vooraf 11 1. Inleiding Kennismaking met de psychologie 13 1.1 Een definitie van de psychologie 14 1.2 Wetenschappelijke psychologie en intuïtieve mensenkennis 16 1.2.1 Verschillen in het verzamelen

Nadere informatie

Samenvatting Hoofdstuk 1

Samenvatting Hoofdstuk 1 Samenvatting Om een duidelijk inzicht te krijgen in de evolutionaire krachten die tot de enorme biodiversiteit in de natuur leiden, probeert de evolutionaire biologie modellen te ontwikkelen die de essentie

Nadere informatie

IJSHOCKEY SPORTLEIDER 1

IJSHOCKEY SPORTLEIDER 1 AANLEREN VAN VAARDIGHEDEN In uw rol als teambegeleider/sportleider staat u vaak model voor de jeugd. Vooral de jongere jeugd kan tegen u opkijken en helemaal als u (in hun ogen) goed bent in de sport.

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76

INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76 INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76 Vergeten... 7 Filosofie... 9 Een goed begin... 11 Hoofdbreker... 13 Zintuigen... 15 De hersenen... 17 Zien... 19 Geloof... 21 Empirie... 23 Ervaring...

Nadere informatie

Is een klas een veilige omgeving?

Is een klas een veilige omgeving? Is een klas een veilige omgeving? De klas als een vreemde sociale structuur Binnen de discussie dat een school een sociaal veilige omgeving en klimaat voor leerlingen moet bieden, zouden we eerst de vraag

Nadere informatie

Opdracht Bedenk een paar voorbeelden van dingen die je doet zonder dat je er goed over nadenkt.

Opdracht Bedenk een paar voorbeelden van dingen die je doet zonder dat je er goed over nadenkt. Les 3: Leren Inleiding Leren. Dat doe je op school natuurlijk. Daar leer je allerlei boekenwijsheid die je in je hoofd stopt en moet kunnen opdreunen. Hoeveel is 4x7? Wie was Piet Hein? En 1600 Slag bij

Nadere informatie

STARTFLEX. Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam

STARTFLEX. Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam Colofon ONDERZOEKER StartFlex B.V. CONSULTANCY Centre for applied research on economics & management (CAREM) ENQETEUR Alexander Sölkner EINDREDACTIE

Nadere informatie

Indirect opvoeden in de klas

Indirect opvoeden in de klas Artikel geschreven voor een onderwijsvakblad voor docenten & leidinggevenden in het basisonderwijs Indirect opvoeden in de klas Een veilig klassenklimaat wordt in vrijwel elke schoolgids genoemd. Een plek

Nadere informatie

7 aug. 2006 Snelstart document Thecus N2100 Y.E.S.box BlackIP Versie 1.0

7 aug. 2006 Snelstart document Thecus N2100 Y.E.S.box BlackIP Versie 1.0 Setup Wizard MET DHCP-server: 1. NA de installatie van de software welke zich op de CD bevindt krijgt u het volgende te zien: 2. V ervolgens gaat de softw are op zoek naar de Thecus Y.E.S.box welke is

Nadere informatie

Grafentheorie voor bouwkundigen

Grafentheorie voor bouwkundigen Grafentheorie voor bouwkundigen Grafentheorie voor bouwkundigen A.J. van Zanten Delft University Press CIP-gegevens Koninklijke Bibliotheek, Den Haag Zanten, A.J. van Grafentheorie voor bouwkundigen /

Nadere informatie

infprg03dt practicumopdracht 4

infprg03dt practicumopdracht 4 infprg03dt practicumopdracht 4 W. Oele 31 augustus 2008 1 Evolutie Het volgende citaat komt letterlijk van Wikipedia: Met evolutietheorie (soms ook wel evolutieleer genoemd) wordt de wetenschappelijke

Nadere informatie

Iedereen sterk. Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers

Iedereen sterk. Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers Iedereen sterk Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers JANUARI 2016 Veranderen moet veranderen Verandering is in veel gevallen een top-down proces. Bestuur en management signaleren

Nadere informatie

Handleiding Sonus Communicator voor Rion NL-22 - NL-32

Handleiding Sonus Communicator voor Rion NL-22 - NL-32 versie: V1.0 projectnummer: 04023 datum: oktober 2004 Postbus 468 3300 AL Dordrecht 078 631 21 02 2004, Dordrecht, The Netherlands Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd,

Nadere informatie

College 6: Skills. Anderson, hoofdstuk 9 Ingmar Visser

College 6: Skills. Anderson, hoofdstuk 9 Ingmar Visser College 6: Skills Anderson, hoofdstuk 9 Ingmar Visser Vragen Vragen vorige colleges? Overzicht college Introductie, behaviorisme versus cognitivisme Psychologie & AI Overzicht cursus Hoofdstuk 9 Anderson,

Nadere informatie

Wat zijn apen? Is een aap mijn oom? Oud en nieuw. Kennismaking met de bende. Groot en klein. Sociaal leven. De koning van de slingeraars

Wat zijn apen? Is een aap mijn oom? Oud en nieuw. Kennismaking met de bende. Groot en klein. Sociaal leven. De koning van de slingeraars ALLEMAAL APEN INH UD 6 8 10 12 14 16 18 20 22 24 26 28 30 32 34 36 Wat zijn apen? Is een aap mijn oom? Oud en nieuw Kennismaking met de bende Groot en klein Sociaal leven De koning van de slingeraars

Nadere informatie

attitudes zelfstandig leren kennis vaardigheden

attitudes zelfstandig leren kennis vaardigheden zelfstandig leren Leren leren is veel meer dan leren studeren, veel meer dan sneller lijstjes blokken of betere schema s maken. Zelfstandig leren houdt in: informatie kunnen verwerven, verwerken en toepassen

Nadere informatie

LOL. Module. Begroting. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: april 2013

LOL. Module. Begroting. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: april 2013 N W O LOL Z Module Begroting Versie 0.1: april 2013 2013 Stichting Entreprenasium Inleiding 2 Inleiding 2 Opbrengst 4 Stakeholders 8 Middelen 12 Strategie 15 P l a n n e n In de module plannen maakte je

Nadere informatie

Systeemdenken in de klas

Systeemdenken in de klas Systeemdenken in de klas Systeemdenken en denkgewoonten Jan Jutten www.natuurlijkleren.org 1 1. Inleiding Het onderwijs in onze tijd houdt onvoldoende gelijke tred met wat er nodig is aan kennis, vaardigheden

Nadere informatie

Workshop 1: Communiceren over zelfredzaamheid: daar is mijn volggroep!

Workshop 1: Communiceren over zelfredzaamheid: daar is mijn volggroep! Workshop 1: Communiceren over zelfredzaamheid: daar is mijn volggroep! Workshopleiders: Guido Rijnja, communicatieadviseur bij de Rijksvoorlichtingsdienst Ellen van Selm, projectleider Buurtvoorlichters

Nadere informatie

De diep verstandelijk gehandicapte medemens

De diep verstandelijk gehandicapte medemens De diep verstandelijk gehandicapte medemens Eerste druk, mei 2012 2012 Wilte van Houten isbn: 978-90-484-2352-1 nur: 895 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel aan de totstandkoming

Nadere informatie

Fase A. Jij de Baas. Gids voor de Starter. 2012 Stichting Entreprenasium. Versie 1.2: november 2012

Fase A. Jij de Baas. Gids voor de Starter. 2012 Stichting Entreprenasium. Versie 1.2: november 2012 N W O Fase A Z Jij de Baas Gids voor de Starter Versie 1.2: november 2012 2012 Stichting Entreprenasium Inleiding 2 School De school Inleiding 2 Doelen 3 Middelen 4 Invoering 5 Uitvoering 6 Jij de Baas:

Nadere informatie

Pol Van Damme. Leesfiches

Pol Van Damme. Leesfiches Pol Van Damme Deze leesfiches bevatten niet zomaar vraagjes bij boeken. Nee, het gaat om leuk en creatief bezig zijn met boeken, om bevorderen van leesbegrip, maar bovenal: om leesplezier! Het boekenpakket

Nadere informatie

SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel

SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel 3/10/2012 TRIO SMC SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel Pagina 1 van 9 Verantwoording 2012 Uniformboard te Vianen en 2012 Trio SMC te Almere. Copyright 2012 voor de cursusinhoud Trio SMC te Almere

Nadere informatie

De Evolutietheorie Door: Gijs Steur (Jur was ziek) Klas: B2a Docent: ERH Datum: 11 06 2014 1

De Evolutietheorie Door: Gijs Steur (Jur was ziek) Klas: B2a Docent: ERH Datum: 11 06 2014 1 De Evolutietheorie Door: Gijs Steur (Jur was ziek) Klas: B2a Docent: ERH Datum: 11 06 2014 1 Inhoudsopgave Hoofdstuk Blz. 1. Inleiding. 3 2. Uitleg evolutietheorie. 4/5 3. Betoog ontstaan leven op aarde.

Nadere informatie

www.dubbelklik.nu Handleiding Paint 2003

www.dubbelklik.nu Handleiding Paint 2003 Handleiding Paint 2003 www.dubbelklik.nu Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand dan wel openbaar gemaakt in enige

Nadere informatie

SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP

SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP 12/10/2012 TRIO SMC SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP Pagina 1 van 10 Verantwoording 2012 Uniformboard te Vianen en 2012 Trio SMC te Almere. Copyright 2012 voor de cursusinhoud Trio SMC te Almere

Nadere informatie

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Expert 2013. 2013, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: November 2013

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Expert 2013. 2013, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: November 2013 Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Expert 2013 2013, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: November 2013 ISBN: 978-90-820856-4-8 Dit boek is gedrukt op een papiersoort

Nadere informatie

Basisstudie in het boekhouden

Basisstudie in het boekhouden OPGAVEN Basisstudie in het boekhouden M.H.A.F. van Summeren, P. Kuppen, E. Rijswijk Zevende druk Basisstudie in het boekhouden Opgavenboek Opgavenboek Basisstudie in het boekhouden M.H.A.F. van Summeren

Nadere informatie

W O LOL. Module. Zelfbewust. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: oktober 2013

W O LOL. Module. Zelfbewust. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: oktober 2013 N W O LOL Z Module Zelfbewust Versie 0.1: oktober 2013 2013 Stichting Entreprenasium Inleiding 2 Inleiding 2 Opbrengst 4 Stakeholders 8 Middelen 12 Strategie 15 INTEGER De reden voor deze module is dat

Nadere informatie

3 Het trage tempo van volwassen worden

3 Het trage tempo van volwassen worden 3 Het trage tempo van volwassen worden De lange periode van de kindertijd is niet alleen een tijd van breekbare onvolwassenheid en kwetsbaarheid en niet alleen een fase van ontwikkeling die doorlopen moet

Nadere informatie

A c. Dutch Summary 257

A c. Dutch Summary 257 Samenvatting 256 Samenvatting Dit proefschrift beschrijft de resultaten van twee longitudinale en een cross-sectioneel onderzoek. Het eerste longitudinale onderzoek betrof de ontwikkeling van probleemgedrag

Nadere informatie

Transnational Forces and Corporate Governance Regulation in Postsocialist Europe

Transnational Forces and Corporate Governance Regulation in Postsocialist Europe Transnational Forces and Corporate Governance Regulation in Postsocialist Europe reading committee: prof. dr. B. Greskovits dr. O.H Holman prof. dr. J.E. Keman dr. S. Shields prof. dr. R. Van Tulder Arjan

Nadere informatie

Elementaire praktijk van de Kostencalculatie Werkboek

Elementaire praktijk van de Kostencalculatie Werkboek Elementaire praktijk van de Kostencalculatie Werkboek Niveau 4 P Mariëlle de Kock elementaire praktijk van de kostencalculatie Niveau 4 (P) Werkboek Mariëlle de Kock Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

Het probleem is dat pesten soms wordt afgedaan als plagerij of als een onschuldig spelletje.

Het probleem is dat pesten soms wordt afgedaan als plagerij of als een onschuldig spelletje. 1-1. HET PROBLEEM Pesten en plagen worden vaak door elkaar gehaald! Het probleem is dat pesten soms wordt afgedaan als plagerij of als een onschuldig spelletje. Als je gepest bent, heb je ervaren dat pesten

Nadere informatie

Demo applicatie. Functionele Beschrijving SPITS

Demo applicatie. Functionele Beschrijving SPITS Demo applicatie Aantonen functioneren LogiFlor systematiek Functionele Beschrijving SPITS Standaardisatie Project Informatievoorziening Transport Sierteelt onderwerp: Functionele beschrijving Demo applicatie

Nadere informatie

12 merken, 13 ongelukken

12 merken, 13 ongelukken 12 merken, 13 ongelukken Karel Jan Alsem & Robbert Klein Koerkamp Eerste druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Ontwerp omslag: G2K Designers, Groningen/Amsterdam Aan de totstandkoming van deze uitgave

Nadere informatie

OENOE WOENOE NOE WOENOE

OENOE WOENOE NOE WOENOE NOE WOENOE ENOE WOENOE OENOE WOENOE NOE WOENOE WOENOE WOE WOENOE WOENO WOENOE WO WOENOE IN WOENO DE OR Wel over eens, niet over eens Een luchtige inleiding in OR-land A. Maat Samensteller(s) en uitgever

Nadere informatie

Handleiding Programmeren en bewerken CAM (graveermachine) Aan de slag. in beroep en bedrijf. Handleiding Programmeren en bewerken CAM (graveermachine)

Handleiding Programmeren en bewerken CAM (graveermachine) Aan de slag. in beroep en bedrijf. Handleiding Programmeren en bewerken CAM (graveermachine) Aan de slag in beroep en bedrijf Handleiding Programmeren en bewerken CAM (graveermachine) Branche Uitgevers 1 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in

Nadere informatie

Heeft uw bedrijf meer baat bij een relatie met meerdere banken of met één enkele bank?

Heeft uw bedrijf meer baat bij een relatie met meerdere banken of met één enkele bank? Heeft uw bedrijf meer baat bij een relatie met meerdere banken of met één enkele bank? Heeft uw bedrijf meer baat bij een relatie met meerdere banken of met één enkele bank? De voorbije jaren is het bankenlandschap

Nadere informatie

Belastingwetgeving 2015

Belastingwetgeving 2015 Belastingwetgeving 2015 Opgaven Niveau 5 MBA Peter Dekker RA Ludie van Slobbe RA Uitgeverij Educatief Belastingwetgeving Opgaven Niveau 5 MBA Peter Dekker RA Ludie van Slobbe RA Eerste druk Uitgeverij

Nadere informatie

Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts. Biologie: evolutieleer 6/29/2013. dr. Brenda Casteleyn

Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts. Biologie: evolutieleer 6/29/2013. dr. Brenda Casteleyn Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts Biologie: evolutieleer 6/29/2013 dr. Brenda Casteleyn Met dank aan: Leen Goyens (http://users.telenet.be/toelating) en studenten van forum http://www.toelatingsexamen-geneeskunde.be

Nadere informatie

Dynamic and Stochastic Planning Problems with Online Decision Making A Novel Class of Models. Maria Lucia Arnoldina Gerarda Cremers

Dynamic and Stochastic Planning Problems with Online Decision Making A Novel Class of Models. Maria Lucia Arnoldina Gerarda Cremers Dynamic and Stochastic Planning Problems with Online Decision Making A Novel Class of Models Maria Lucia Arnoldina Gerarda Cremers Publisher: University of Groningen Groningen The Netherlands Printed by:

Nadere informatie

Jan Bransen Het Schrijven van een Filosofisch Essay

Jan Bransen Het Schrijven van een Filosofisch Essay Jan Bransen Het Schrijven van een Filosofisch Essay Onderstaande tekst schreef ik jaren geleden om studenten wat richtlijnen te geven bij het ontwikkelen van een voor filosofen cruciale vaardigheid: het

Nadere informatie

ogen en oren open! Luister je wel?

ogen en oren open! Luister je wel? ogen en oren open! Luister je wel? 1 Verbale communicatie met jonge spelers Communiceren met jonge spelers is een vaardigheid die je van nature moet hebben. Je kunt het of je kunt het niet. Die uitspraak

Nadere informatie

Effectieve samenwerking: werken in driehoeken

Effectieve samenwerking: werken in driehoeken Effectieve samenwerking: werken in driehoeken Werken in driehoeken is een wijze van samenwerking die in elke organisatie, projectteam en netwerk mogelijk is. Het maakt dat we kunnen werken vanuit een heldere

Nadere informatie

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Gevorderden 2013. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: December 2013

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Gevorderden 2013. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: December 2013 Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Gevorderden 2013 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: December 2013 ISBN: 978-90-820856-9-3 Dit boek is gedrukt op een papiersoort

Nadere informatie

Colofon. Apps, Alles over uitgeven op mobiel en tablet. Dirkjan van Ittersum ISBN: 978-90-79055-10-4

Colofon. Apps, Alles over uitgeven op mobiel en tablet. Dirkjan van Ittersum ISBN: 978-90-79055-10-4 Colofon Titel Apps, Alles over uitgeven op mobiel en tablet Auteur Dirkjan van Ittersum ISBN: 978-90-79055-10-4 Uitgever InCT Postbus 33028 3005 EA Rotterdam www.inct.nl uitgever@inct.nl Vormgeving en

Nadere informatie

opgaven- en werkboek GECONSOLIDEERDE JAARREKENING Henk Fuchs 1e druk

opgaven- en werkboek GECONSOLIDEERDE JAARREKENING Henk Fuchs 1e druk opgaven- en werkboek Henk Fuchs GECONSOLIDEERDE JAARREKENING 1e druk Geconsolideerde jaarrekening Opgaven- en werkboek Geconsolideerde jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Eerste druk Noordhoff

Nadere informatie

Geneeskunde studiejaar 2014-2015. Matchingsvragenlijst MATCHING

Geneeskunde studiejaar 2014-2015. Matchingsvragenlijst MATCHING Geneeskunde studiejaar 2014-2015 Matchingsvragenlijst MATCHING Dit PDF document is een weergave van het matchingsformulier voor de opleiding geneeskunde van de Universiteit Utrecht, uitgevoerd door het

Nadere informatie

Paleontologie, de studie van fossielen die gebruikt wordt om een beeld te krijgen over de geschiedenis van het leven op aarde.

Paleontologie, de studie van fossielen die gebruikt wordt om een beeld te krijgen over de geschiedenis van het leven op aarde. Paleontologie, de studie van fossielen die gebruikt wordt om een beeld te krijgen over de geschiedenis van het leven op aarde. Fig. 22-3 Verschillende aardlagen, Ontstaan in verschillende tijden Jongere

Nadere informatie

Networks of Action Control S. Jahfari

Networks of Action Control S. Jahfari Networks of Action Control S. Jahfari . Networks of Action Control Sara Jahfari NEDERLANDSE SAMENVATTING Dagelijks stappen velen van ons op de fiets of in de auto, om in de drukke ochtendspits op weg te

Nadere informatie

LA KOL 12-13 Bijeenkomst 4

LA KOL 12-13 Bijeenkomst 4 LA KOL 12-13 Bijeenkomst 4 Terugblik bijeenkomst 3: 4: cognitieve ontwikkeling - ontwikkeling/leren/rijpen - geheugen - vormen van leren Opdrachten: - Deskundigen verdiepen - lezen H7 - Presentatie materialen

Nadere informatie

Wetenschappelijk onderzoek. Prof. Dr. Dick Swaab Wij zijn ons brein

Wetenschappelijk onderzoek. Prof. Dr. Dick Swaab Wij zijn ons brein Wetenschappelijk onderzoek Prof. Dr. Dick Swaab Wij zijn ons brein Gedrag - Agressie Ja Homofilie door inwerking aanwezige testosteron op brein Ja en Nee Adolescentie (10-25 jaar) is de ontwikkelfase

Nadere informatie

De basis van het Boekhouden

De basis van het Boekhouden De basis van het Boekhouden Werkboek Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Hans Dijkink de basis van het boekhouden Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Werkboek Hans Dijkink Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

Mijn kind heeft een LVB

Mijn kind heeft een LVB Mijn kind heeft een LVB Wat betekent een licht verstandelijke beperking nu precies? Informatie voor ouders van kinderen en jongeren met een licht verstandelijke beperking in de leeftijd van 6 tot 23 jaar

Nadere informatie

Evolutie, wat is dat nu feitelijk?!

Evolutie, wat is dat nu feitelijk?! Evolutie, wat is dat nu feitelijk?! Heb je je wel eens afgevraagd waarom er zo veel verschillende soorten vlinders, vogels of vissen zijn? Waarom is er niet gewoon één soort van die dieren? Er is toch

Nadere informatie

Overview. HP - Horti Productie. Microsoft Dynamics NAV. 2009 dvision Automatiseringsbureau.

Overview. HP - Horti Productie. Microsoft Dynamics NAV. 2009 dvision Automatiseringsbureau. Microsoft Dynamics NAV HP - Horti Productie Overview 2009 dvision Automatiseringsbureau. All Rights Reserved. No part of this document may be photocopied, reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted,

Nadere informatie

* * Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden. van. arbeidsrecht. arbeidsverhoudingen

* * Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden. van. arbeidsrecht. arbeidsverhoudingen m * * Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden L E X I C O N van arbeidsrecht en arbeidsverhoudingen ** k EUR op ir EUROPESE STICHTING TOT VERBETERING VAN DE LEVENS- EN

Nadere informatie

Motivatie: presteren? Of toch maar leren?

Motivatie: presteren? Of toch maar leren? Arjan van Dam Motivatie: presteren? Of toch maar leren? Een van de lastigste opgaven van managers is werken met medewerkers die niet gemotiveerd zijn. Op zoek naar de oorzaken van het gebrek aan motivatie,

Nadere informatie

BEINVLOEDEN IS LEERZAAM Build or Push Bouwen of Drukken? Aanspreken op gedragsvoorkeuren. Werken met sociale voorkeuren.

BEINVLOEDEN IS LEERZAAM Build or Push Bouwen of Drukken? Aanspreken op gedragsvoorkeuren. Werken met sociale voorkeuren. BEINVLOEDEN IS LEERZAAM Build or Push Bouwen of Drukken? Aanspreken op gedragsvoorkeuren. Werken met sociale voorkeuren. Nieuwsflits N54 September 2015 Gert Anbeek, Esmiralda Borgt, Ron van Eijk, Patrick

Nadere informatie

Het weblog als instrument voor reflectie op leren en handelen: Een verkennende studie binnen de eerste- en tweedegraads lerarenopleiding 1

Het weblog als instrument voor reflectie op leren en handelen: Een verkennende studie binnen de eerste- en tweedegraads lerarenopleiding 1 Weblogs 1 Het weblog als instrument voor reflectie op leren en handelen: Een verkennende studie binnen de eerste- en tweedegraads lerarenopleiding 1 Iwan Wopereis Open Universiteit Nederland Peter Sloep

Nadere informatie

CULTUURARME INTELLIGENTIETEST RAPPORT

CULTUURARME INTELLIGENTIETEST RAPPORT CULTUURARME INTELLIGENTIETEST RAPPORT Name: Datum: Website: Jan de Vries -05-206 www.2test.nl Deze IQ test meet je vermogen om logisch te redeneren. Cultuurarme IQ tests meten nonverbale capaciteiten.

Nadere informatie

Werkboek. Van 360 feedback naar Persoonlijk Ontwikkelplan

Werkboek. Van 360 feedback naar Persoonlijk Ontwikkelplan Werkboek Van 360 feedback naar Persoonlijk Ontwikkelplan Easy360.nl is een webapplicatie van ixly 2012 Van 360 feedback naar POP p. 1 Van 360 graden feedback naar een Persoonlijk Ontwikkelingsplan Voor

Nadere informatie

De biologie achter het Intellectuele Eigendom

De biologie achter het Intellectuele Eigendom De biologie achter het Intellectuele Eigendom Copyright Hendrik Gommer 2011 h.gommer@uvt.nl Recht is een reflectie van biologische mechanismen Zaak Groene Leguaan v. Friesland Bank Van gen naar emotie

Nadere informatie

Belbin Teamrollen Vragenlijst

Belbin Teamrollen Vragenlijst Belbin Teamrollen Vragenlijst Lindecollege 2009 1/ 5 Bepaal uw eigen teamrol. Wat zijn uw eigen teamrollen, en die van uw collega s? Deze vragenlijst kan u daarbij behulpzaam zijn. Zeven halve zinnen dienen

Nadere informatie

Weerleggingen van pagina 255

Weerleggingen van pagina 255 Weerleggingen van pagina 255 "De groep homo onwikkelde zich verder..." Homo-habilis Over de homo habilis hoeft na de vorige pagina niets meer gezegd te worden dus gaan we door naar de homo erectus. Homo-erectus:

Nadere informatie

B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1

B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1 B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1 JE ONBEWUSTE PROGRAMMEREN VOOR EEN GEWELDIGE TOEKOMST De meeste mensen weten heel goed wat ze niet willen in hun leven, maar hebben vrijwel geen

Nadere informatie

Neurocognitive Processes and the Prediction of Addictive Behaviors in Late Adolescence O. Korucuoğlu

Neurocognitive Processes and the Prediction of Addictive Behaviors in Late Adolescence O. Korucuoğlu Neurocognitive Processes and the Prediction of Addictive Behaviors in Late Adolescence O. Korucuoğlu Nederlandse Samenvatting De adolescentie is levensfase waarin de neiging om nieuwe ervaringen op te

Nadere informatie

Omgaan met kinderen met autismespectrumstoornissen. Rob Neyens 22.10.2009

Omgaan met kinderen met autismespectrumstoornissen. Rob Neyens 22.10.2009 Omgaan met kinderen met autismespectrumstoornissen Rob Neyens 22.10.2009 Programma 1. Theorie: wat is autisme? 1.1 Buitenkant 1.2 Binnenkant 2. Praktijk: hoe omgaan met autisme? 2.1 Remediëren 2.2 Compenseren

Nadere informatie

Examenprogramma biologie vwo

Examenprogramma biologie vwo Bijlage 4 Examenprogramma biologie vwo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein

Nadere informatie

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Beginners 2013. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: mei 2013

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Beginners 2013. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: mei 2013 Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Beginners 2013 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: mei 2013 ISBN: 978-90-817910-8-3 Dit boek is gedrukt op een papiersoort

Nadere informatie

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 In het leven van alle dag speelt Wetenschap en Techniek (W&T) een grote rol. We staan er vaak maar weinig bij stil, maar zonder de vele uitvindingen in de wereld van

Nadere informatie

Eerste graad A-stroom

Eerste graad A-stroom EINDTERMEN en ONTWIKKELINGSDOELEN Vijverbiotoopstudie Eerste graad A-stroom Vakgebonden eindtermen aardrijkskunde Het natuurlijk milieu Reliëf 16* De leerlingen leren respect opbrengen voor de waarde van

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Over Dingerdis Customer Care. Inleiding. 1. Situaties die weerstand oproepen. 2. Zes veel voorkomende vormen van weerstand

Inhoudsopgave. Over Dingerdis Customer Care. Inleiding. 1. Situaties die weerstand oproepen. 2. Zes veel voorkomende vormen van weerstand Ronald Dingerdis Inhoudsopgave Over Dingerdis Customer Care Inleiding 1. Situaties die weerstand oproepen 2. Zes veel voorkomende vormen van weerstand 3. Omgaan met weerstand van anderen 4. Omgaan met

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING 188 Type 1 Diabetes and the Brain Het is bekend dat diabetes mellitus type 1 als gevolg van hyperglykemie (hoge bloedsuikers) kan leiden tot microangiopathie (schade aan de kleine

Nadere informatie

Dagboek Geestelijke Groei

Dagboek Geestelijke Groei Deel 3 vrucht dragen Programmasuggesties (huis)kringen Dagboek Geestelijke Groei Wie in Mij blijft, en Ik in hem, die draagt veel vrucht, want zonder Mij kunt u niets doen. Johannes 15:5b Robert Tolsma

Nadere informatie

Installatiehandleiding. Installatiehandleiding voor de ODBC-driver

Installatiehandleiding. Installatiehandleiding voor de ODBC-driver Installatiehandleiding Installatiehandleiding voor de ODBC-driver van UNIT4 Multivers (Accounting) Online 8.1 Copyright 2013 UNIT4 Software B.V., Sliedrecht, The Netherlands Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Eindexamen vwo filosofie 2013-I

Eindexamen vwo filosofie 2013-I Opgave 1 Het tastende brein 1 maximumscore 3 Een goed antwoord bevat een uitleg van de drie definities van vrije wil aan de hand van tekst 1: een uitleg van vrije wil als voorwaarde voor verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Hebben en zijn

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Hebben en zijn Hebben en zijn Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING Hebben en zijn Den Haag, 2016 Eerste druk, februari 2016 Vormgeving: Ron Goos Omslagontwerp: Ron Goos Eindredactie: Frank Janse Copyright 2016 Eric

Nadere informatie

Nederlands voor Arabisch taligen A0 A1/A2

Nederlands voor Arabisch taligen A0 A1/A2 Auteur boek: مو لف الكتاب: Vera Lukassen Titel boek: Nederlands voor Arabisch taligen كتاب : الھولندي للناطقین باللغة العربیة المستوى Niveau A0 A2, A0 A2 2015, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl

Nadere informatie

Het late gelijk van Darwin: het belang van een evolutionaire invalshoek in de psychologie. Psychologie 22-5-2014. Darwin: de mens als dier

Het late gelijk van Darwin: het belang van een evolutionaire invalshoek in de psychologie. Psychologie 22-5-2014. Darwin: de mens als dier 22-5-214 Het late gelijk van Darwin: het belang van een evolutionaire invalshoek in de psychologie Abraham Buunk Akademiehoogleraar Evolutionaire Sociale Psychologie Voordracht voor het SIGO Symposium

Nadere informatie

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel.

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel. 4 communicatie Communicatie is het uitwisselen van informatie. Hierbij gaat het om alle informatie die je doorgeeft aan anderen en alle informatie die je van anderen krijgt. Als de informatie aankomt,

Nadere informatie

Mijn Natuurlijke Werk Stijl (NWS)

Mijn Natuurlijke Werk Stijl (NWS) Mijn Natuurlijke Werk Stijl (NWS) Gegevens van de referentiegroep: Uw unieke logincode: Bewaar deze code goed, u kan ze gebruiken voor het aanvragen van bijkomende rapporten. Copyright 2011-2013 Pontis

Nadere informatie

Food2Move Papendrecht

Food2Move Papendrecht Nieuwe Mindset : gezonde gewoontes aanleren Auteur: Jack Boekhorst OptimaleGezondheid.nl De eerste stap naar een gezonder leven is het in kaart brengen van al jouw gewoontes die invloed hebben op jouw

Nadere informatie

Werken aan zorg binnen duurzaam onderwijs. Kris Van den Branden

Werken aan zorg binnen duurzaam onderwijs. Kris Van den Branden Werken aan zorg binnen duurzaam onderwijs Kris Van den Branden ENERGIE ENERGIE Leren Ontwikkeling Demotivatie Frustratie Spijbelgedrag Ongekwalificeerde uitstroom ENERGIE leren Leren Ontwikkeling demotivatie

Nadere informatie

INTRODUCTIE. Mike Rother / Verbeter Kata Handboek Introductie 1

INTRODUCTIE. Mike Rother / Verbeter Kata Handboek Introductie 1 INTRODUCTIE Mike Rother / Verbeter Kata Handboek Introductie 1 Lean Management Teachers Deze Nederlandse vertaling wordt u aangeboden door: Lean Management Teachers Prins Willem Alexanderlaan 1427 7312

Nadere informatie

Afweer systeem tegen ziektes, moederlijk hormoon,ontwikkeling, vogels, testosteron

Afweer systeem tegen ziektes, moederlijk hormoon,ontwikkeling, vogels, testosteron Niet-technische samenvatting 2015311 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project Heeft de kwaliteit van het afweer systeem bij de vader een invloed on de kwetsbaarheid van de kinderen voor moederlijk

Nadere informatie

Obductie Informatie voor nabestaanden

Obductie Informatie voor nabestaanden 00 Obductie Informatie voor nabestaanden 1 Inleiding U heeft deze folder gekregen omdat uw echtgenoot, familielid of dierbare is overleden. De behandelend arts heeft u gevraagd of obductie gedaan mag worden.

Nadere informatie

Evolutie: De ontwikkeling van het leven op aarde waarbij soorten ontstaan, veranderen en/of verdwijnen.

Evolutie: De ontwikkeling van het leven op aarde waarbij soorten ontstaan, veranderen en/of verdwijnen. Evolutie: De ontwikkeling van het leven op aarde waarbij soorten ontstaan, veranderen en/of verdwijnen. Evolutietheorie: Vanaf de 18 de eeuw. Het is niet te bewijzen, maar er zijn genoeg argumenten die

Nadere informatie

Sales: een nieuw inzicht

Sales: een nieuw inzicht Vergeet IQ-tests: het werkgeheugen is een betere voorspeller voor een succesvolle carrière dan het IQ. Dit nieuwe inzicht is een van de belangrijke vindingen van psychologisch onderzoek uit de afgelopen

Nadere informatie

INFORMATIE LIFELONG OVER PERSPECTIEVEN +31 (0) 638 279 772. lee@lifelong.eu

INFORMATIE LIFELONG OVER PERSPECTIEVEN +31 (0) 638 279 772. lee@lifelong.eu LIFELONG INFORMATIE Wil je meer uit je werk- en privé-relaties halen? Wil je jezelf en anderen beter begrijpen en misverstanden voorkomen? Dan is het essentieel om je perspectief op de werkelijkheid te

Nadere informatie

www.dubbelklik.nu Handleiding Access 2010

www.dubbelklik.nu Handleiding Access 2010 www.dubbelklik.nu Handleiding Access 2010 Deze handleiding is onderdeel van Dubbelklik, een lesmethode Technologie, ICT/ Loopbaanoriëntatie en Intersectoraal Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave

Nadere informatie