DOEN. Zet Drenthe op de kaart. Provincie stimuleert WKO. Megavista doet meer met karton. API Emmen ziet vraag naar biopolymeren toenemen.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "DOEN. Zet Drenthe op de kaart. Provincie stimuleert WKO. Megavista doet meer met karton. API Emmen ziet vraag naar biopolymeren toenemen."

Transcriptie

1 DOEN Magazine over duurzaam ondernemen in Drenthe Duurzaam ondernemen Zet Drenthe op de kaart Meld uw bedrijf aan. API Emmen ziet vraag naar biopolymeren toenemen. Verder in dit nummer: Watter, Calduran, Thyencamp en meer Provincie stimuleert WKO Denk mee, doe mee! Megavista doet meer met karton Samen voor een mooi en duurzaam Drenthe.

2 windenergie bio-energie zonne-energie groene stroom klimaatcompensatie verzekeren duurzaam investeren Raedthuys Groep: pure energie Sinds 1995 is de Raedthuys Groep - een cluster van diverse ondernemingen - uitgegroeid tot één van de belangrijkste ontwikkelaars van duurzame energie in Nederland. De geproduceerde groene energie vindt op verschillende manieren haar weg naar de gebruiker. Zo heeft Raedthuys het energieverbruik van een groot aantal overheidsorganisaties en bedrijven verduurzaamd. Ook op het gebied van duurzaam investeren en het verzekeren van duurzame energieprojecten heeft Raedthuys een leidende rol verworven. Drenthe: nieuwe energie Energiewinning is al eeuwen onlosmakelijk verbonden met de provincie Drenthe. De brede toepassing van duurzame energie geeft een goed vervolg aan deze rijke historie. Raedthuys heeft - samen met lokale partners - een aantal concrete initiatieven op het gebied van bio- en windenergie gelanceerd. Het meest bekend is wellicht windpark De Drentse Monden (www.dedrentsemonden.com). In de nabije toekomst willen we met deze duurzame bronnen een waardevolle bijdrage leveren aan de nieuwe energie voor Drenthe. Klimaatneutraal We moeten zuinig zijn op ons milieu. De Raedthuys Groep werkt dan ook volledig klimaatneutraal. Dit betekent dat wij de uitstoot van broeikasgassen die gepaard gaat met onze bedrijfsactiviteiten zoveel mogelijk reduceren en het restant van de uitstoot compenseren met CO2-credits. Dit compenseren gebeurt volgens de hoogst mogelijke kwaliteit: de zogenaamde gold standard van het Wereldnatuurfonds.

3 Inhoudsopgave Jongere doelgroep kampeert duurzaam bij Thyencamp Sleutelpositie voor ondernemers Calduran: bouwafval voor nieuwe kalkzandstenen Interview met Reinder Hoekstra, directeur Natuur en Milieufederatie Drenthe Megavista benut mogelijkheden van karton Noordelijk Klimaat Perspectief Zet ook uw duurzame initiatief op de kaart! API Emmen ziet vraag biopolymeren toenemen Nieuwe Drentse energiecampagne: Bespaarschaap Doen: duurzaam ondernemen in Drenthe U heeft een nieuw magazine in handen: Doen. Een magazine voor en over bedrijven met ideeën en ambities in Drenthe. Doen laat u zien op welke manier Drentse ondernemers duurzaamheid vormgeven en daarmee een toekomst voor bedrijf en personeel koppelen aan een schonere wereld. In zes nummers maakt u kennis met bedrijven en initiatieven in Drenthe, met nieuwe en bestaande producten en met voor u interessante projecten. De komende anderhalf jaar valt dit magazine eens per kwartaal bij u op de mat. Energie en ambitie rond duurzaamheid ligt vooral bij bedrijven. Er worden duurzame producten ontworpen en er wordt geïnvesteerd in nieuwe productietechnologie. Nieuwe samenwerkingsverbanden tussen bedrijven ontstaan bijna wekelijks. Ondernemen met oog voor de omgeving en het milieu wordt de komende jaren belangrijker. Niet omdat het van anderen moet, maar simpelweg omdat het kan en winst oplevert. In dit magazine komt een aantal ondernemers aan het woord en vindt u producten die met hart voor milieu en samenleving zijn gemaakt. Ook interessante projecten komen aan bod. Doen wordt gemaakt door Natuur en Milieufederatie Drenthe, ondersteund door MKB-Nederland Noord, VNO-NCW Noord en de provincie Drenthe. Ook in Groningen verschijnt een magazine over duurzaam ondernemen: Goudzicht, een uitgave van NoordBaak. Wij hopen dat Doen in Drenthe en Goudzicht in Groningen u als ondernemer prikkelen en inspireren. Natuur en Milieufederatie Drenthe 3 Elektrische scooter in opkomst 16 STOF: gratis uitgave over Cradle to Cradle 16 Hennepisolatie: duurzaam bouwmateriaal 17 Watter: duurzaam desinfecteren met water en zout Energy College voor goed opgeleide mensen in energiesector Provincie Drenthe 20 stimuleert Warmte Koude Opslag Contactgegevens en colofon Natuur en Milieufederatie Drenthe is het provinciale samenwerkingsverband van natuur- en milieuorganisaties in Drenthe waar ruim 40 organisaties bij aangesloten zijn. De Natuur en Milieufederatie Drenthe is een onafhankelijke particuliere organisatie en onderdeel van het landelijke netwerk van natuur en milieu federaties. Natuur en Milieufederatie Drenthe ondersteunt en verbindt initiatieven, zet zich in voor het milieubewustzijn van mensen en het aantrekkelijk maken van milieuvriendelijk gedrag. Het bestuur van Natuur en Milieufederatie Drenthe bestaat uit mensen uit verschillende maatschappelijke geledingen en leden van de aangesloten organisaties. Er werken 15 medewerkers. Samen voor een mooi en duurzaam Drenthe.

4 Voor het huren van woningen in de gemeente Aa en Hunze 24 uurs onderhoudsservice: Telefoon: (0592) Kantooradres: Gasselterweg 24, Telefoon: (0592 ) Woningstichting De Volmacht heeft in 2009 in haar beleidsplan Duurzaam dichtbij haar visie gegeven over de lokale betrokkenheid en de visie op het terrein van duurzaamheid. Als vervolg hierop heeft De Volmacht in 2009 maatregelen getroffen bij woningen met een F en G energielabel. Het motto van deze actie was F en G, weg ermee. Vervolgens heeft De Volmacht zich tot taak gesteld om in de periode tot 2014 alle D en E labels naar minimaal C te transformeren. Momenteel lopen hiervoor verbeteringsprogramma s die vooral gekoppeld worden aan de onderhoudscyclus van de woningen. Het zijn niet alleen deze laatste acties die tot dit resultaat hebben geleid, maar reeds jaren geleden is de koers ingezet om milieubewuste keuzes te maken. Op het resultaat zijn wij trots. Bij de laatste inventarisatie van de Provincie Drenthe bleek dat wij het groenste woningbezit hebben. Energiebesparing is vooral een kwestie van anders denken en vooral DOEN. Overzicht energielabels woningbezit De Volmacht Internet:

5 Jongere doelgroep kampeert duurzaam bij Thyencamp 5 De zomer van 2011 was nat, koud en eentje met weinig zon. Een ronduit slecht seizoen voor de toerisme- en recreatiebranche. Desondanks deed Natuurkampeerterrein Thyencamp in Hooghalen het deze zomer goed. In 2010 hadden we 55% meer boekingen dan het jaar ervoor en dit seizoen hebben we, ondanks de tegenslag door het slechte weer, ten opzichte van 2010 een realisatie van 85%. De stijgende lijn zet zich door en onze gasten kiezen bewust voor duurzaamheid. Het bewijs dat we op de goede weg zijn. Paul Tienkamp, eigenaar van Natuurkampeerterrein en galerie Thyencamp en voorheen manager financiën en automatisering, combineert praktisch ondernemerschap met een brede belangstelling en een optimistische aard. De kern van maatschappelijk verantwoord ondernemen is mijn drijfveer: alles wat een mens onderneemt heeft consequenties, je bent daar zelf verantwoordelijk voor. Ik zie dat gegeven niet als een last, maar juist als mogelijkheid. MVO betekent ook voor mij dat je elke dag opnieuw naar jezelf en naar je bedrijf kijkt. Dat je continu wilt leren. Ik ben altijd bezig met informatie verzamelen. Over de natuur en de gevolgen van ons handelen, de maatschappij. In tegenstelling tot wat mensen weleens verwachten, ben ik geen natuurfreak. Maar ik denk er wel over na. Hipgreencamping.nl Het resultaat van dat nadenken zie je overal in het bedrijf terug in de vorm van energiebesparende middelen en praktische, slimme keuzes. Zonne-energie, hotfill wasmachines, led verlichting, hennepisolatie, blokhutten behandeld met lijnolie. Maar ook kippen en schapen van bijzondere eeuwenoude rassen, inheemse planten en appelbomen die niet alleen leuk zijn voor de appeloogst maar tegelijkertijd fungeren als natuurlijke zonneschermen. Dat Thyencamp een moderne camping is, gericht op een jonge doelgroep, bewijst de gratis WIFI aansluiting op het kampeerterrein en een internetwerkplek in de gastenruimte. We zien een sterke toename van twintigers en dertigers, ook met jonge kinderen, die bewust kiezen voor een duurzame vakantie. Het zijn vaak hoger opgeleide mensen die tijdens hun vakantie even hun mail willen checken of wat willen werken. Deze groep ervaart duurzaamheid niet als keurslijf, maar waardeert juist goede biologische producten. Wij spelen daar bewust op in met fairtrade en biologische producten en broodjes van de lokale bakker. Ook heb ik onderzoek laten doen hoe ik die doelgroep het beste kan bereiken. Dat resulteerde in een nieuwe website met veel social media toepassingen: hipgreencamping.nl. Meer innoveren De provincie Drenthe en ook zijn collega-recreatiebedrijven in de regio richten zich te weinig op die jongere doelgroep, vindt Paul Tienkamp. Drenthe kan meer differentiëren, door in te spelen op interesses op het gebied van educatie en amusement, bijvoorbeeld zoals het Hunebedcentrum en het Herinneringskamp Westerbork dat goed doen. Jongeren willen de natuur in maar ook lekker shoppen. Dus biedt ze een combinatie van educatie met moderne middelen, social media, constant nieuwe exposities. In het algemeen valt er op het gebied van innovatie nog veel te winnen, vindt hij. Gedeputeerde Tanja Klip doet het goed, maar Drenthe is de minst innovatieve provincie van Nederland. En dat terwijl duurzaamheid één van de gemakkelijkste manieren is om een nieuwe weg in te slaan en financieel voordeel te behalen. Ik vraag me echt af waarom niet meer recreatiebedrijven gebruik maken van zonne-energie voor de warmwatervoorziening. Je verdient je investering binnen 5 jaar terug. Het is gewoon een kwestie van slim rekenen. Natuurkampeerterrein Thyencamp staat landelijk bekend als pionier op het gebied van maatschappelijk verantwoord ondernemen en duurzaamheid. Thyencamp was het eerste klimaatneutrale recreatiebedrijf in Nederland, is partner van het Klimaatbureau en MVO Nederland, heeft het kwaliteitslabel Fietsers Welkom en het internationale keurmerk Green Key. Een Green Key keurmerk krijg je niet zomaar, vertelt Paul Tienkamp. Het laat zien dat je veel concrete maatregelen neemt op het gebied van milieuzorg en MVO. Een Green Key certificaat zegt ook iets over je visie, hoe je omgaat met je klanten, medewerkers en hoe transparant je als bedrijf bent. Thyencamp is tevens galerie en organiseert samen met het CBK Drenthe verkoopexposities. Samen voor een mooi en duurzaam Drenthe.

6

7 Jan-Willem Lobeek, senior manager VNO-NCW Noord: 'Duurzaamheid en energie zijn zeer actuele thema's, van maatschappelijke en strategische waarde voor de komende jaren.' Sleutelpositie voor ondernemers People, planet, profit. Ondernemers hebben een sleutelpositie als het gaat om duurzaamheid. Bij ondernemen gaat het om verantwoorde keuzes maken, gericht op de lange termijn, op de continuïteit van de organisatie. Duurzaam ondernemen heeft niet alleen te maken met natuur en milieu. Het gaat ook om sociale verhoudingen, om bedrijfseconomische motieven. Veel bedrijven, ook in Drenthe, doen al jaren aan duurzaam ondernemen, maar zetten daar niet altijd het label duurzaam op. Duurzaamheid is dan ook geen nieuw fenomeen. Maar er is zeker nog een weg te gaan. VNO-NCW Noord en MKB-Nederland Noord hebben duurzaam ondernemen als één van hun gezamenlijke speerpunten benoemd. Jaren geleden al tekenden onze organisaties een duurzaamheidakkoord met het kabinet en in 2011 willen we nieuwe afspraken maken om de verduurzaming van de Nederlandse economie te versterken. Die nieuwe afspraken zijn gericht op drie pijlers: voorbeeldprojecten voor de korte termijn, meters maken voor doelen in 2020 en innovatie gericht op de langere termijn. Duurzaamheid en Energie is ook één van de thema s die VNO-NCW Noord heeft gekozen voor het nieuwe jaarprogramma Want het is een zeer actueel thema van maatschappelijke en strategische waarde voor de komende jaren. Daarbij: energie wordt economisch uiterst belangrijk voor Noord-Nederland. De Tweede Kamer heeft de noordelijke regio als Energyport erkend en daarmee zal de energiesector een belangrijke aanjager worden. In het komende jaar organiseert VNO-NCW Noord diverse netwerkbijeenkomsten en bedrijfsbezoeken over energie en duurzaamheid. Daarbij staan bewustwording van kansen in nieuwe markten en informatie-uitwisseling over duurzame initiatieven centraal. Ook via dit magazine maakt u kennis met inspirerende voorbeeldprojecten, met duurzame initiatieven in Noord-Nederland. VNO-NCW Noord en MKB-Nederland Noord ondersteunen het initiatief van Natuur en Milieufederatie Drenthe om duurzame initiatieven van ondernemers te laten zien dan ook van harte. Jan-Willem Lobeek VNO-NCW Noord Ga slimmer reizen & werken VNO-NCW Noord en MKB- Nederland Noord zijn actief betrokken bij Ga slimmer reizen & werken, een samenwerking van werkgevers, werknemers en lokale overheden in de regio Groningen-Assen. Het doel is om het auto gebruik in de spitsperiode met 5 procent te verminderen. Het Mobiliteitsmanagement ontwikkelt daarvoor acties, plannen en initiatieven. Heeft u als ondernemer een mobiliteitsvraagstuk of wilt u meedoen, dan kunt u contact opnemen met Mobiliteitsmanagement Regio Groningen-Assen via Dacom Emmen winnaar MKB Innovatie Top 100 Medio 2011 presenteerden Syntens, Octrooicentrum Nederland, Mercedes-Benz en NRC Handelsblad voor de 6e keer de ranglijst met 100 concrete innovaties. Deze top 100 wordt gezien als de grootste en belangrijkste innovatieprijs voor bedrijven in het MKB. Winnaar in 2011 was het bedrijf Dacom uit Emmen. Dacom ontwikkelde het TerraSen-systeem voor irrigatiemanagement waarmee de hoeveelheid water en meststoffen voor het telen van gewassen sterk teruggebracht wordt. De technologie draagt bij aan het oplossen van de voedselschaarste en een duurzame voedselproductie. Meer informatie op de websites: en innovatietop100 7 Samen voor een mooi en duurzaam Drenthe.

8 8 Calduran: bouwafval voor nieuwe kalkzandstenen Om het gebruik van primaire grondstoffen te beperken, produceert Calduran nieuwe kalkzandstenen waarin kalkzandsteenpuin is verwerkt. Op die manier worden bouwmaterialen zoveel mogelijk in dezelfde toepassing hergebruikt. Kalkzandsteenelementen worden geleverd als een compleet bouwsysteem. Vooraf worden de wanden uitgetekend en samengesteld uit hele elementen en passtukken. De passtukken worden op de fabriek gezaagd waardoor er op de bouwplaats geen afval ontstaat. Kalkzandsteenelementen worden gebruikt voor dragende en nietdragende wanden in de woning- en utiliteitsbouw. Jaarlijks komen er bij bouwprojecten vele tonnen sloopafval vrij. Het slooppuin van beton en metselwerk wordt over het algemeen voor 95% gerecycled en in de wegenbouw hergebruikt als wegfundering. Calduran laat niet alleen kalkzandsteen hergebruiken, maar werkt ook volgens het Cradle to Cradle principe. Dat houdt in dat bij de sloop van gebouwen het materiaal gesorteerd wordt en zoveel mogelijk teruggaat naar de oorspronkelijke leverancier. Duurzaam slopen Door de bouwmaterialen zo goed mogelijk te sorteren, treedt er een beperkte vervuiling op met bijvoorbeeld hout, isolatiemateriaal en bitumen. Calduran werkt daarbij nauw samen met het bedrijf Oranje uit Spijkenisse, een specialist in duurzaam amoveren. Oranje sloopt selectief en sorteert al het bouwmateriaal. Het gesorteerde kalkzandsteenpuin wordt met puinbrekers in kleine fracties gebroken en zo goed Cradle to Cradle bouwproject In Capelle aan den IJssel was Calduran met zes andere partijen betrokken bij het duurzaam gebouwde appartementencomplex De Fascinatio. Alle partijen brachten een duurzame component in. Zo bevatten de dakbedekking, het beton en de gebruikte kalkzandstenen minimaal 20% gerecycled materiaal. Bij de start van dit bouwproject spraken partijen af om op voorhand niet te veel regels of afspraken te maken, maar gewoon te doen en te leren wat wel en niet mogelijk was. Tijdens het bouwproces werd rekening gehouden met toekomstig hergebruik van de gebruikte bouwmaterialen. Duurzaam bouwen Bij duurzaam bouwen gaat het om een manier van bouwen, waarbij het milieu en de omgeving tot een minimum worden belast. Meer informatie over duurzaam bouwen is onder meer te vinden bij het Informatiepunt Duurzaam Bouwen: mogelijk ontdaan van eventuele verontreinigingen. Dit fijne kalkzandsteenpuin wordt per schip vervoerd naar de kalkzandsteenfabriek van Calduran in Harderwijk en daar als secundaire grondstof, als zandvervanger, toegevoegd aan het productieproces. Dat het gebroken puin per schip naar Harderwijk wordt vervoerd heeft te maken met de betere bereikbaarheid over water. Transport over de weg zou meer milieubelasting geven dan noodzakelijk is. Hergebruik sloop- en productieafval De Cradle to Cradle producten van Calduran, vermarkt onder de naam Caldubo, bestaan op dit moment voor 20% uit kalkzandsteen regranulaat, oftewel puin. Dit percentage heeft te maken met de huidige beschikbaarheid van kalkzandsteenpuin dat afkomstig is van sloopprojecten. Naast dit kalkzandsteen regranulaat gebruikt Calduran daarom ook 10% ander puin dat afkomstig is uit de eigen productie. Het gaat dan bijvoorbeeld om zaagafval. Ook in de kalkzandsteenfabriek Roelfsema in Hoogersmilde wordt vrijgekomen puin hergebruikt. Daarnaast zoekt Calduran voortdurend naar alternatieve grondstoffen en werkwijzen. Het elementensysteem bijvoorbeeld, waarbij losse elementen op de bouwplaats worden verlijmd tot wanden, kent nagenoeg geen bouwafval.

9 Natuur en Milieufederatie Drenthe ondersteunt koplopers in de markt 9 Dit magazine laat duurzame initiatieven in de provincie Drenthe zien, een initiatief van de Natuur en Milieufederatie Drenthe. Maar wat doet deze organisatie? Wat willen ze bereiken? Je kunt ons zien als de groene aanjager met oog voor andere belangen, zegt directeur Reinder Hoekstra. Een gesprek. Wat doet Natuur en Milieufederatie Drenthe? Wij zijn het provinciale samenwerkingsverband van natuur- en milieuorganisaties in Drenthe. Onze kerntaak is samen met inwoners, bedrijven en overheden werken aan een mooie en duurzame provincie. Het gaat primair om het belang van natuur en milieu, maar dat belang is sterk verweven met andere belangen, waaronder het economische. De kern van ons werk is dit: waar op het gebied van natuur en milieu verandering nodig is, komen wij in beeld en zoeken we actief naar gemeenschappelijke belangen. Wat is jullie rol richting bedrijfsleven? Vroeger lag het accent op het bespreekbaar maken van bepaalde zaken en zorgen dat die op de agenda kwamen. Denk aan bodemverontreiniging of gescheiden afvalinzameling. Nu is onze rol meer die van gesprekspartner en we brengen verbindingen tot stand tussen partijen. Inhoudelijk leggen wij op dit moment het accent op innovatie van productieprocessen, het denken in ketens en het Cradle to Cradle principe, dus produceren zonder uitputting van grondstoffen of vervuiling. inkoop bij overheidsorganisaties gestimuleerd werd. Zo kon die markt zich gaan ontwikkelen. Wat voor ontwikkelingen zien jullie nu? Je ziet dat het natuur- en milieubelang steeds meer parallel gaat lopen met belangen van bedrijven. Want schaarste van grondstoffen zoals olie, metaal en fosfaat, krijgt een enorme rol van betekenis. Voor het noorden in het bijzonder geldt dat het fossiele aardgas nu nog een belangrijke drager is, maar ook dat zal veranderen en daar is echt een omslag voor nodig. Er zullen nieuwe ketens nodig zijn en een biobased economie, gebaseerd op niet-fossiele grondstoffen. De ontwikkelingen op dit gebied staan nog in de kinderschoenen, maar die echte doorbraak gaat er komen. Hoe spelen jullie op die ontwikkelingen in? Schaarste geeft innovatie ook weer een impuls. Dus wij brengen bedrijven en organisaties die nu al bezig zijn met innovaties op het gebied van grondstoffen en energie in kaart. Op de duurzame initiatieven kaart staan nu ruim 50 initiatieven, maar dat is nog lang niet volledig. Ons doel is niet om ze een keurmerk te geven. We bieden een etalage en willen verbindingen tot stand brengen. Dat sluit aan bij behoeften van bedrijven, want die gaan steeds vaker werken in samenwerkingsverbanden, zogenoemde co-creaties. Je ziet tegenwoordig dat bedrijven sneller gaan dan overheden. Welke rol speelt de overheid op dit moment? De noordelijke provincies zijn stabiele partners, maar ze zijn afhankelijk van landelijk beleid en dat is erg wispelturig. Er is een kanteling gaande en er is minder geld, waardoor stimuleringsmaatregelen en subsidiebeleid verdwijnen. Wat ik vooral zorgelijk vind, is dat er vanuit het politieke spectrum tegenstellingen worden verscherpt. Bedijven en milieuorganisaties hebben juist allebei belang bij stabiliteit en lange termijn doelen. Je ziet dat aan de ene kant natuur en milieu in de verdrukking komen, terwijl er enorme kansen zijn, bijvoorbeeld op het gebied van warmtekrachtkoppeling en zonne-energie. Wat doen jullie specifiek voor het bedrijfsleven? Wij hebben een signalerende functie en proberen bruggen te slaan om de langetermijnbelangen, wat natuur en milieu per definitie zijn, en kortetermijnbelangen te overbruggen. We werken samen met VNO-NCW, MKB Nederland, Kamer van Koophandel, LTO en ook grotere bedrijven. Met LTO Noord en andere partners hebben we bijvoorbeeld het Groenmanifest opgesteld en we ondersteunen koplopers in de markt. Voor bouwbedrijven die duurzaam wilden bouwen, hebben we gemeenten benaderd en ervoor gezorgd dat duurzame Reinder Hoekstra, directeur Natuur en Milieufederatie Drenthe: 'Wij zoeken actief naar gemeenschappelijke belangen.' Samen voor een mooi en duurzaam Drenthe.

10 10 Megavista benut mogelijkheden van karton Grootformaat digitaal printwerk en geprinte verpakkings- en promotiematerialen van karton: dat zijn de specialisaties van Megavista in Assen. Elke organisatie en ondernemer kan zich onderscheiden met duurzaam marketingmateriaal dat anders is dan het gangbare, zegt eigenaar Luigi Voltolini. Op een beurs staan met een stand van karton: het kan, de creatieve mogelijkheden zijn eindeloos. En één ding weet je zeker: zo n stand wekt de nieuwsgierigheid van bezoekers, je valt ermee op. Luigi Voltolini is enthousiast over zijn producten en hij is een perfectionist die altijd op zoek is naar het beste materiaal en de beste toepassingen. Ik kies voor ontwikkeling, creativiteit en kwaliteit, zegt hij. Zijn producten van karton zijn daar een goed voorbeeld van. Je hebt diverse soorten karton met verschillende diktes en verschillende honingraatstructuren die het stevigheid geven. Voor onze stands heb ik een speciaal type, brandwerend karton laten maken dat de beste eigenschappen van twee verschillende soorten combineert. Waarom je zou moeten kiezen voor een stand van karton? Allereerst om het communicatie- en marketingaspect: je laat als bedrijf zien dat je bewust kiest voor milieuvriendelijkheid en dat je meedoet met de nieuwste trends. Ten tweede om de technische voordelen ervan. Ten opzichte van aluminium en kunststof is karton licht, sterk en volledig recyclebaar. Vernuftige systemen De stands, displays en verpakkingen die Megavista van karton ontwikkelt, zitten vernuftig in elkaar. We gebruiken geen lijmpunten, maar bedenken zelf systemen waarmee je het materiaal kunt vouwen, buigen en aan elkaar kunt koppelen. Alles is mogelijk met karton, je kunt er zelfs stoelen, banken en tafels van maken. Alle producten leveren we als een bouwpakket dat je zelf eenvoudig in elkaar kunt zetten. Je kunt het heel lang gebruiken, het is handig verpakt en makkelijk te vervoeren. Ons motto is sowieso: als iets niet eenvoudig te vervoeren is, dan produceren we het niet of we produceren het anders. Klanten op ideeën brengen Megavista werkt met grafisch ontwerpers, standbouwers, bureaus voor buitenreclame en interieurbedrijven. Ik wil voor mijn klanten up-to-date zijn met de beste materialen en state-ofthe-artmachines. En ik wil ze op ideeën brengen, zegt Luigi Voltolini. We zijn telkens bezig om bestaande concepten te vernieuwen en nieuwe combinaties te maken met nieuwe of bestaande materialen. Met creativiteit kunnen wij ons als bedrijf onderscheiden, maar het gaat niet alleen om de ideeën. Het gaat uiteraard ook om economische aspecten. Wij printen rechtstreeks op alle materialen, in Noord-Nederland zijn wij het enige bedrijf dat ook op dozen kan printen. Dat betekent dat er geen stansvormen nodig zijn, we snijden alles digitaal op maat. Dat biedt dus meer creatieve mogelijkheden en financiële voordelen. Ten opzichte van offset drukken kunnen wij in veel kleinere oplagen leveren. Sturen milieuvriendelijke alternatieven We sturen bewust naar het gebruik van milieuvriendelijke materialen, vertelt Luigi Voltolini. Die drempel is klein en de keuze voor duurzame materialen betekent ook niet altijd dat het een duurdere oplossing is. Voor roll-up displays bijvoorbeeld wordt vaak pvc gebruikt. Nadeel daarvan is dat het niet recyclebaar is en dat het materiaal kromtrekt. Wij gebruiken daarom doeken van polypropyleen. Dat materiaal is ook nog eens beter, goedkoper en volledig recyclebaar. Ook op het gebied van inkten zijn er innovaties aan de gang. Het is een kwestie van tijd en dan is er een betaalbare uv-inkt beschikbaar die gemakkelijker te recyclen is. Op dit moment zijn we die nieuwe generatie inkten aan het testen. Stimuleren In de grafische wereld is het thema duurzaamheid al langere tijd gemeengoed, in de standbouwwereld is er volgens Luigi Voltolini nog veel te winnen. Hij zou het daarom goed vinden als het gebruik van milieuvriendelijke alternatieven in die branche door de overheid wordt gestimuleerd. Ik wil een oproep doen. Geef een fiscale korting aan organisaties die mee willen doen aan beurzen en stimuleer dan het gebruik van milieuvriendelijke producten. Beurzen zijn goed voor de lokale economie, op die manier komt er op meerdere fronten beweging.

11 12 Zet ook uw duurzame Drenthe kent tal van duurzame initiatieven van innovatieve ondernemers. Innovatieve ontwerpen met duurzame materialen, rigoureuze besparingen op energie en nieuwe samenwerkingsvormen. De nieuwe Duurzame Initiatieven Kaart Drenthe brengt ze bij elkaar. Via de Duurzame Initiatieven Kaart komen ondernemers in contact met gelijkgestemde ondernemers. Ondernemers die bezig zijn met innovaties en willen ondernemen met een visie en een positieve bijdrage willen leveren aan milieu en natuur. In dit magazine en op deze pagina s staan een paar initiatieven uitgelicht. Bent u duurzaam ondernemer maar staat u nog niet op de Duurzame Initiatieven Kaart? Meld dan uw bedrijf aan. Gebruik het netwerk van de Duurzame Initiatieven Kaart Drenthe en ontmoet andere ondernemers en doe nieuwe ideeën op. Meer informatie en een aanmeldformulier vindt u op: Groendak Camping Meistershof, Dwingeloo Om uiting te geven aan het groene karakter van Dwingeloo en het eigen bedrijf heeft Camping Meistershof in 2006 besloten het nieuwe sanitairgebouw een groendak te geven. Daarnaast wordt er door de vormgeving van het dak en de lichtkoepel optimaal gebruik gemaakt van daglicht, zodat de lampen overdag uit kunnen blijven. Betrokken partijen Camping Meistershof, Van Venrooy Dakbedekking SMART Greenhouse, Meppel SMART Greenhouse omvat nieuwe innovatieve technieken voor de glastuinbouw waarmee efficiënt en gecontroleerd hoogwaardige planten kunnen worden geproduceerd. Sensortechnologie vormt de basis om het duurzame productieproces te monitoren en te sturen om de juiste grondstoffen te verkrijgen en te verbeteren. Betrokken partijen Sensor Universe, CropEye, gemeente Emmen, Syntens, NOM, provincie Drenthe, LTO Noord, Glaskracht, BLGG AgroXpertus, BusinessCenter Klazienaveen Duurzaam drukwerk iddruk, Hoogeveen iddruk drukt in waterloos offset. Waterloos offset gebruikt tijdens de productie geen water en dus ook geen chemicaliën die bij een conventioneel systeem wel nodig zijn. Door gebruik te maken van inkten en wasmiddelen op basis van plantaardige olie en het ontbreken van water tijdens de productie worden de emissie van VOS, vluchtige organische stoffen, met 90% gereduceerd. Plaatproductie vindt plaats zonder enige vorm van chemie. Duurzame aspecten Inkten en wasmiddelen op basis van plantaardige olie, chemievrije plaatproductie, alle standaardpapier en enveloppen FSC gecertificeerd, standaard MC minimaal 50% gerecycled papier.

12 Noordelijk Klimaat Perspectief: Denk mee over de energie van morgen 11 Onze huidige energievoorziening staat onder druk. Het klimaat verandert en het einde van de fossiele brandstoffen is in zicht. Inmiddels is het niet meer de vraag óf we toe moeten naar een duurzame energievoorziening, maar hoe we dat gaan doen. Daarom is het tijd voor een energietransitie. Deze transitie vertaalt zich naar de klimaatdoelstellingen die door de EU zijn gesteld: 20% CO 2 -reductie en 14% duurzaam opgewekt in Keuzes Politiek én maatschappij zien de noodzaak een duurzame energievoorziening. Energiebesparing, opwekking van duurzame energie en gebruik van schone technologieën kunnen dat mogelijk maken. Er moeten dan wel keuzes worden gemaakt. Zetten we als land in op windmolens of juist op biomassa of op zonne-energie? Waar zouden die windmolens dan moeten komen? En hoeveel plaatsen we er? Waar verbouwen we biomassa? Hebben we genoeg ruimte op de daken om energie met zon op te wekken? Het Noordelijk Klimaat Perspectief De Natuur en Milieufederaties Groningen en Drenthe spannen zich in om samen met inwoners, specialisten en bedrijven een antwoord te vinden op deze vragen en in beeld te brengen hoe de energievoorziening in Noord-Nederland écht duurzaam kan worden. Dit doen zij in de vorm van het Noordelijk Klimaat Perspectief. Door debat, interviews en onderzoek ontwikkelen de Natuur en Milieufederaties een onderbouwd perspectief op een duurzaam energiebeleid in Noord-Nederland. Dit perspectief wordt gepresenteerd aan beleidsmakers en overheden. Europese doelen Om de klimaatambities te halen moet er een ambitieus en innovatief energiebeleid worden gevoerd. In het Noordelijk Klimaat Perspectief maken we daarvoor gezamenlijk een voorzet. We nemen daarbij de klimaatdoelen van Europa als eerste uitgangspunt: 20% reductie van CO 2 -uitstoot in 2020, waarvan 14% opgewekt uit duurzame bronnen. (met name door vestiging van centrales in de Eemshaven). Waar Nederland in internationaal verband een verantwoordelijkheid heeft in het behalen van reductiedoelstellingen, heeft Noord-Nederland door deze ontwikkeling een zware verantwoordelijkheid in nationaal verband. Klimaatverandering tegengaan, betekent de uitstoot van CO 2 naar de lucht verminderen. Daar kunnen we op verschillende fronten aan werken, bijvoorbeeld op het gebied van mobiliteit en energiebesparing. Schoon vervoer en schone verwarming en koeling van bedrijven zijn belangrijke mogelijke acties voor bedrijven. Uw mening telt! Zowel bewoners als overheden geven aan dat het bedrijfsleven het voortouw moet nemen, wanneer het gaat over CO 2 -reductie. Hier kunnen we als Noord-Nederland enorme winst boeken. Daarom zijn wij erg benieuwd naar uw mening. Wat zou u zelf willen en kunnen doen om uw CO 2 -uitstoot (verder) te verlagen? Heeft u als ondernemer al plannen op het gebied van energiebesparing voor de komende jaren? Kunt u zelf de doelstelling van 20% reductie van uw CO 2 -uitstoot in 2020 halen? Om uw wensen en plannen in kaart te brengen, hebben wij een korte enquête ontworpen van 5 vragen. Uw mening telt en zal worden meegenomen bij het vormgeven van het Noordelijk Klimaat Perspectief. De enquête kunt u vinden op de website Aanleiding Door de ontwikkeling van onder andere de industrie in Noord-Nederland, zal de uitstoot van CO 2 op nationaal niveau met circa 12% stijgen Samen voor een mooi en duurzaam Drenthe.

13 initiatief op de kaart! 13 Mechanisch energie-opslagsysteem MEOS, Assen MEOS ontwikkelt een mechanisch energie-opslagsysteem voor de opslag van duurzaam verkregen energie, bijvoorbeeld wind- en/of zonne-energie. Betrokken partijen Feniks Engineeringm Hamerad, IAD (innovatief Actieprogramma Drenthe) Ecocredo woningen, Borger Bouw van twaalf sociale huurwoningen in de Daalkampen in Borger, die gebruik maken van verschillende soorten op elkaar afgestemde, computergestuurde energietechnieken. Alle energie wordt geleverd door de zon. Zonnepanelen zorgen voor stroom, collectoren voor warm water en warmte. Alle vrijgekomen warmte wordt opgevangen en opgeslagen. De woningen zijn maximaal energiezuinig en worden alleen op het elektranet aangesloten. Met emotica monitoren we de komende 5 jaar het energieverbruik. Betrokken partijen Ballast Nedam, Lefier Zet uw initiatief op de kaart Ga naar en meld u aan! Samen voor een mooi en duurzaam Drenthe.

14 API Emmen ziet vraag biopolymeren toenemen dr. Jan Jager, director Research & Development bij API Institute en lector bij Stenden hogeschool: In Emmen werken we aan een nieuw initiatief, het Kennisknooppunt Duurzame Kunststoffen. Daarin bundelen we de krachten met Stenden hogeschool en Nuon.' API Institute bestaat in zijn huidige vorm sinds Het bedrijf is voortgekomen uit Akzo Nobel en later Diolen Industrial Fibers. Laatstgenoemd bedrijf was gespecialiseerd in polyester technische garens, maar ging medio 2008 failliet. Jan Jager is meer dan 20 jaar werkzaam geweest bij beide bedrijven. Hij zorgde er samen met collega s voor dat de researchafdeling van Diolen een doorstart kon maken. We hebben een investeerder gevonden en daarmee 20 jaar kennis en kunde, een unieke organisatie met unieke machines, kunnen behouden, vertelt hij. Het gaat goed met API Institute. We hebben meer dan 100 klanten in binnen- en buitenland en zijn betrokken bij diverse ontwikkelprojecten en samenwerkingsverbanden. Toename vraag duurzame grondstoffen De ontwikkelprojecten waar API Institute het onderzoek voor doet zijn zeer divers. Het API Institute in Emmen is gespecialiseerd in toegepast onderzoek aan polymeren. Het instituut beschikt over een laboratorium, een volledig ingerichte pilot-plant met verwerkingsapparatuur voor polymeren. Het bedrijf heeft diverse spinmachines waar nieuwe garenproducten of garenprocessen worden ontwikkeld en getest. API Institute (Applied Polymer Innovations) is gevestigd op het Emmtec bedrijvenpark in Emmen. Het instituut is gespecialiseerd in toegepast onderzoek aan polymeren. Al geruime tijd spitst het onderzoek zich toe naar nieuwe toepassingen van biopolymeren: een duurzaam alternatief voor kunststoffen die gemaakt worden op basis van aardolie. Jan Jager, director Research & Development bij API Institute en lector bij Stenden hogeschool is enthousiast over die ontwikkeling. Het is een interessante tijd. De markt vraagt om nieuwe toepassingen en dat biedt nieuwe kansen. instituut werkt voor de papierindustrie, tapijtindustrie, maakt garens voor driedimensionale printtechnieken, deed onderzoek naar een nieuw composteerbaar kunstgras en ontwikkelde een geheel nieuw polyester garen dat gebruikt wordt in high performance autobanden. Bij dergelijke projecten speelt duurzaamheid een grote rol. De prijs van aardolie, de basisgrondstof van polyester, fluctueert enorm en ook de beschikbaarheid van aardolie is een belangrijk thema. Meer en meer zie je dat er vraag is naar duurzame kunststoffen. Wij zijn dan ook steeds meer met biopolymeren bezig. Maïszetmeel bijvoorbeeld, wordt als grondstof gebruikt voor de productie van composteerbare kunststoffen. Verschillende varianten biopolymeer Jan Jager legt uit dat er verschillende biopolymeren bestaan. Er is bio-based polyester dat voor 100% of een deel uit biomassa voorkomt. Maar dat betekent niet dat dat materiaal volledig afbreekbaar is, verduidelijkt hij. Voor traditioneel polyester, PET, heb je twee grondstoffen nodig uit de aardolie-industrie, bio-ethyleenglycol vervangt slechts één deel daarvan. Zelf vind ik daarom het materiaal polymelkzuur (PLA) veel interessanter. Dat is een volledig composteerbare kunststof dat afkomstig is van maïszetmeel. Op dit moment zijn er tal van verpakkingsmaterialen van PLA op de markt en wij zijn bezig met de ontwikkeling van PLA-garens. Biopolymeer van micro-organismen Met PLA zijn we op de goede weg, vindt Jan Jager, maar we zijn er nog niet. Bekertjes gemaakt van PLA vervormen bijvoorbeeld als je er een hete vloeistof in doet. En je kunt PLA-afval niet samen met PET-afval recyclen. Het is zaak dat hierover meer informatie bij de eindgebruikers komt, dat zij er bewuster van zijn en weten wat het verschil is. Jan Jager vertelt dat er een derde categorie biopolymeren is, waarvan de ontwikkeling nog in de kinderschoenen staat: PHB. Dat is volledig bio-afbreekbaar materiaal, gemaakt uit biomassa. Polyester gemaakt door micro-organismen, die grondstoffen in hun cellen omzetten naar kunststof. We doen volop onderzoek naar de toepassing van dat materiaal. Afval heeft misschien een negatieve bijklank, maar afval omzetten naar grondstoffen en producten, dat is een hele interessante ontwikkeling. 15 Samen voor een mooi en duurzaam Drenthe.

15 Ook wij zijn duurzaam

16 16 Nieuwe Drentse energiecampagne: Bespaarschaap De Nederlander houdt van sparen. Zegeltjes en voetbalplaatjes, het loopt altijd. De nieuwe Drentse energiebesparingscampagne Bespaarschaap combineert de spaarhonger van de Nederlander met het besparen van energie. Het bespaarschaap is een nieuwe campagne over energie besparen. Bespaarders melden zich aan op de site www. bespaarschaap.nl. Door laagdrempelige activiteiten uit te voeren ontvangt de spaarder punten die worden ingeleverd voor leuke gadgets. Sommige daarvan zijn energiebesparend, andere gewoon leuk. Ook kan men op Facebook vriend worden van Be Schaap. Zo ontstaat een groep mensen die op een positieve manier met energiebesparing bezig wil gaan. Ook groepen, zoals wijkverenigingen en sportclubs, maar ook buurtgenoten, krijgen de mogelijkheid zich aan te sluiten. Dankzij een samenwerkingsverband met afvalverwerkingsbedrijf Attero maken groepen met energiebesparingsplannen kans op een prijs ter waarde van euro. Die prijs moet worden besteed aan energiebesparingsmaatregelen in bijvoorbeeld het wijkcentrum, het verenigingsgebouw of gezamenlijke maatregelen in de straat. Ook ondernemers kunnen zich aansluiten bij deze campagne door bijvoorbeeld speciale acties te ondersteunen met energiebesparende producten voor consumenten. Voor meer informatie kunt u contact opnemen met Natuur en Milieufederatie Drenthe, Gratis uitgave Cradle to Cradle Cradle to Cradle is voor duurzame ondernemers geen onbekende term. Een nieuwe manier van ontwerpen, produceren en logistiek, waarbij grondstoffen, of ze nu biologisch of technisch zijn, na levensduur van het product teruggewonnen en opnieuw hoogwaardig gebruikt kunnen worden. De natuur en milieufederaties in Nederland hebben in 2010 en 2011 in samenwerking met een aantal bedrijven aan productontwikkeling richting Cradle to Cradle gewerkt. Het resultaat van dat project staat beschreven in de eenmalige uitgave STOF, met naast een interview met Michael Braungart, grondlegger van het Cradle to Cradle concept, interessante artikelen over producten en bedrijven. Wilt u deze eenmalige uitgave gratis ontvangen? Stuur dan een mail naar Elektrische scooter in opkomst De elektrische scooter is niet alleen schoon, maar ook stil en zuinig. Het is een goed alternatief voor korte ritten, die nu nog vaak met de auto worden afgelegd. Een ritje voor een klantbezoek, naar een bijeenkomst, van de woonlocatie naar het werk of voor bezorging van uw producten, kan prima op dit vervoermiddel worden afgelegd. Geen uitstoot van CO 2, fijnstof en geluid, dus prettig voor de omgeving. Lage brandstofkosten De aanschafprijs van een elektrische scooter loopt uiteen van tot euro. De prijs hangt onder andere af van de actieradius, snelheid en het type accu. De e-scooter is vooral voordelig vanwege de lage brandstofkosten. Voor ongeveer 0,50 kan een afstand van 100 kilometer worden afgelegd. De elektriciteit kan opgeladen worden bij ieder 220V stopcontact. Belastingvoordeel Bedrijven die een elektrische scooter met een lithiumhoudende accu aanschaffen, kunnen gebruikmaken van de Regeling milieu investeringsaftrek (MIA) en de Regeling Willekeurige afschrijving milieu-investeringen (VAMIL). Via de VAMIL is het mogelijk 75% van de investering op een willekeurig moment af te schrijven. De MIA biedt een extra aftrekmogelijkheid van de fiscale winst. Meer informatie hierover vindt u op de website van de belastingdienst en AgentschapNL. E-scooter tour In de zomer van 2011 organiseerden Natuur en Milieufederatie Drenthe, provincie Drenthe en de BOVAG een e-scooter tour bedoeld om bedrijven met e-scooters kennis te laten maken. Dat leidde tot enthousiaste reacties. De provincie Drenthe gaf het goede voorbeeld en heeft inmiddels tien e-scooters aangeschaft voor de buitendienst. Meer informatie Een flyer over elektrische scooters vindt u op de website U kunt ook contact opnemen met Janneke Wolkorte van Natuur en Milieufederatie Drenthe, via of (0592)

17 18 WATER ELEKTRICITEIT ZOUT Aan het woord is Alfred Koop. Samen met zijn broer Arjan richtte hij in 2007 het bedrijf op. Watter zit in een stroomversnelling en groeit snel. De contracten voor de levering van Watter-systemen in 67 landen zijn getekend en ook andere contractuele besprekingen zijn zo goed als rond. We zijn net verhuisd naar een groter pand in Assen. Het gaat nu écht beginnen. Water, zout, electriciteit Alfred en Arjan Koop zijn de bedenkers van het Watter-systeem. Het systeem heeft een electro-chemische reactor, waarmee je een duurzaam desinfectiemiddel kan maken op basis van water en zout. Het desinfectiemiddel, NONTOX, is een alternatief voor bijvoorbeeld bleekmiddel en chloor, het kan het gebruik van antibiotica reduceren. Uit onderzoek van TNO blijkt dat deze methode zelfs het zeer giftige formaline kan vervangen. Het systeem is daarmee geschikt voor alle sectoren waar desinfectie belangrijk is. WATTER-SYSTEEM WATTER NONTOX desinfectie Watter: duurzaam desinfecteren met water en zout Watter is een innovatief bedrijf uit Drenthe dat een product op de markt heeft gebracht dat giftige chemicaliën vervangt en het gebruik van antibiotica aanzienlijk kan verminderen. Het desinfectiemiddel dat het Watter-systeem maakt, is geschikt voor diverse toepassingen. Van agrarisch tot medisch en van ontwikkelingslanden in Afrika tot de industriële landen in West-Europa. Onze visie is om zoveel mogelijk mensen beschikking te laten hebben over deze duurzame oplossing. Het grote voordeel voor de gebruiker is dat je zelf, op je eigen locatie, een veilig en niet-giftig desinfectiemiddel kan maken. Het enige dat je nodig hebt is water, elektriciteit en zout. Het is dus goedkoop om te maken. Bestaande technologie doorontwikkeld De basistechnologie van het Wattersysteem is niet nieuw, vertelt Alfred Koop. Het is ontwikkeld in de ruimtevaartindustrie in de jaren tachtig. Mijn broer en ik ontdekten het toen wij na onze studie in Oost-Europa gingen werken. In die periode maakte dat land een enorme economische groei door en ook bij ons werd dat ondernemersvuur aangewakkerd. We zagen het enorme potentieel van de technologie en besloten er wat mee te doen. Terug in Nederland hebben we het doorontwikkeld en er patent op aangevraagd. Het is nu ons intellectueel eigendom en op dit moment is een wereldwijd patent in aanvraag, Maatschappelijk belang Beide broers zagen niet alleen het marktpotentieel, maar ook het maatschappelijke belang ervan. We hebben veel gereisd in Afrika en werden ons daar bewust van de behoefte aan hygiëne en in onze westerse industriële wereld van de groeiende behoefte aan duurzame alternatieven voor het gebruik van giftige chemicaliën. Toch werden we met ons systeem in het begin nauwelijks serieus genomen en nog steeds zeggen mensen dat duurzaamheid zelden winstgevend kan zijn. Ik geloof daar niet in. De trend naar duurzaamheid is stevig ingezet en je ziet de oude economische waarden veranderen. De mens wil zelf gaan bepalen wat er gemaakt wordt. Ondersteuning startfase Alfred Koop vertelt dat de start van het bedrijf beslist niet makkelijk was. Nu hebben banken interesse, maar bij de start verliep het moeizaam, ook omdat onze start in dezelfde week samenviel met de val van Fortis. Daarom is de startsubsidie en ondersteuning die we van de provincie Drenthe kregen heel belangrijk geweest. En ook organisaties als Syntens, EVD en AgentschapNL hebben ons goed op weg geholpen. Expertise en samenwerking Watter kiest bewust voor samenwerking met andere partijen. Het gevaar voor een innovatief bedrijf is dat je te lang doorgaat met ontwikkelen en dat je alles zelf wil doen. Wij willen juist kritische partnerbedrijven en medewerkers die expert zijn op hun eigen vakgebied. Mijn broer en ik zijn dan wel het boegbeeld van het bedrijf, het operationeel management wordt gedaan door een ex-directeur van Nissan en de externe communicatie door een ervaren marketingadviseur. We willen nog veel meer expertise in huis halen, als eerste op het gebied van chemie. Ons doel is dat Watter hét kennisbedrijf wordt voor deze technologie en een wereldwijd bekend merk.

18 Hennepisolatie: duurzaam bouwmateriaal In de eigen regio verbouwde en geproduceerde hennepisolatie als vervanging van glas of steenwol en gewoon verkrijgbaar bij de doorsnee bouwmarkt. Zonder meerkosten, maar met een goed gevoel. Dat is wat de Natuur en Milieufederatie Drenthe beoogt met het project Hennep to House. Duurzaam isolatiemateriaal Hennepisolatie wordt in Nederland geleverd door het bedrijf HempFlax uit Oost-Groningen. Het is een duurzaam isolatiemateriaal van natuurlijke hennepvezel voor de bouwsector en de doe-het-zelver. Het materiaal wordt geleverd in matten van verschillende dikte en is het ecologische alternatief voor veelgebruikte andere isolatiematerialen, zoals glas- en steenwol. Met de matten van hennepisolatie kunnen daken, muren en vloeren geïsoleerd worden tegen warmte, kou en geluid. De verwerking is schoon en stofarm en het materiaal veroorzaakt geen jeuk. Een isolatiemat bestaat voor 90% uit hennepvezel en voor 10% uit een biocomponent vezel (synthetisch) of PLA vezel (biobased). Het hennepvezel neemt goed vocht op en verdeelt dit, waardoor een optimale vochtisolatie ontstaat. Omdat het hennepvezel geen eiwitten bevat heeft het materiaal geen chemische behandeling tegen motten en kevers nodig. Om van hennepisolatie een product te maken dat goed in de Noord-Nederlandse bouw kan worden toegepast, is er veel kennis nodig, vertelt Christiaan Teule van Natuur en Milieufederatie Drenthe. Samen met onze collega s uit Groningen en het bedrijf Hempflax uit Oude Pekela proberen de Natuur en Milieufederaties in een paar jaar tijd hennepisolatie als volwaardig concurrerend materiaal op de Noord-Nederlandse markt te zetten. Uit onderzoek blijkt dat het materiaal dat in potentie in zich heeft. Hennep als bouwmateriaal Meestal wordt er wat lacherig gereageerd als ik vertel waar ik mee bezig ben, vertelt Teule. Hennep, dat rook je nou eenmaal. Maar als ik dan vertel wat er van hennepvezel gemaakt wordt en wat de mogelijkheden zijn wordt vrijwel iedereen enthousiast. Een studie naar mogelijke toepassingen voor biomassa in een nieuwe woonwijk leidde uiteindelijk naar hennep als bouwmateriaal. Ecologisch verantwoord, snelgroeiend en toe te passen als bestaand product; namelijk isolatie. Hennep to House Stel je voor: een in het noorden geteeld ecologisch gewas, ter plekke verwerkt en toegepast in de Nederlandse bouw. Met als bijkomend voordeel dat het energiebesparend is én in de productiefase ook nog eens CO 2 vastlegt. Ideaal; zowel voor de duurzaam bouwen branche als voor de landbouwsector in het oostelijk deel van Groningen en Drenthe. Om dat allemaal mogelijk te maken is het project Hennep to House opgezet. Ecologisch verantwoord gewas Het isolatiemateriaal wordt gemaakt van hennepvezel en Hennep to House Hennep to House is een project bedoeld om een duurzaam, regionaal geteeld en geproduceerd Cradle to Cradle bouwmateriaal in Noord-Nederland succesvol op de markt te introduceren. Meer informatie is te vinden op en via de LinkedIn groep Hennep to House. vezels van polymelkzuren, gemaakt uit maïszetmeel (PLA). Vezelhennep is een ecologische verantwoord gewas. Door de wortelstructuur verbetert de gezondheid van de bodem en neemt het bodemleven weer toe. PLA is een composteerbare vezel en is al in meer producten toegepast. Een sodabad maakt de matten brandwerend. Voordelen en onderzoek Isolatie uit hennep wordt vooral in Duitsland en Frankrijk toegepast. In Nederland is de markt nog klein. Toch kent hennepisolatie een aantal voordelen boven andere meer reguliere vormen van isolatie; het materiaal ademt en is uit zichzelf vochtregulerend. Het heeft daardoor een positieve werking op het binnenklimaat. Ook houdt het materiaal in de zomer koelte beter vast in een gebouw. Hoewel hennepisolatie een goede isolatiewaarde heeft moet er wel een dikker pakket worden aangebracht dan bij steenwol of andere minerale of synthetische materialen. Teule: We zijn met een aantal instituten, o.a. het Faser Institut in Bremen en API in Emmen, aan het onderzoeken hoe we de isolatiewaarde van de natuurlijke vezelmatten verder kunnen versterken zonder aan de voordelen van het materiaal te tornen. Maar ook zonder dat onderzoek ligt er al een prachtproduct. 17 Samen voor een mooi en duurzaam Drenthe.

19 Energy College voor goed opgeleide mensen in energiesector 19 Noord-Nederland. Zo is berekend dat alleen al de aanleg van een windmolenpark in de Noordzee tot manjaren aan werk oplevert. Die mensen zijn er nog niet. De doelstelling van het E-College is dan ook om ervoor te zorgen dat er in de toekomst voldoende vakkrachten zijn voor de noordelijke energie-economie. De ontwikkeling van een duurzame energie-economie in Noord-Nederland staat of valt met de beschikbaarheid van goed opgeleide arbeidskrachten. Een Energy College, waar scholieren en werknemers worden opgeleid voor het werken in de energiesector, draagt eraan bij dat bedrijven in het noorden kunnen beschikken over voldoende gekwalificeerde medewerkers. Op dit moment wordt, op initiatief van gedeputeerde Tanja Klip van de provincie Drenthe, onderzocht hoe zo n E-College Noord- Nederland eruit kan zien. Hierbij werken bedrijven, scholen en overheden intensief met elkaar samen. Noord-Nederland bruist van de energie: van Emmen tot Leeuwarden en van Den Helder tot de Eemshaven ontwikkelt men initiatieven voor een duurzame energievoorziening voor Nederland en Europa. Alleen al in de komende vijf jaar wordt ruim 20 miljard euro geïnvesteerd in Noord-Nederland. Daarbij gaat het niet alleen om de opwekking van energie, bijvoorbeeld het bouwen van windmolenparken, maar ook om innovaties voor het terugdringen van het energieverbruik van bedrijven en het gebruik van steeds schonere energie. Duizenden nieuwe banen in energiesector Deze innovaties moeten niet alleen worden ontwikkeld en getest, maar ook daadwerkelijk worden gerealiseerd. Voor het bouwen van windmolens, het aanleggen van groen-gasleidingen en het onderhoud van alle installaties is een enorme hoeveelheid vakkennis en vakkrachten nodig. Daarbij gaat het om vele duizenden nieuwe banen in Goed opgeleide werknemers op mbo-niveau Veel innovaties in de energiesector beginnen in de bedrijven en bij kennisinstellingen. De Energy Academy, die op dit moment wordt ontwikkeld, is erop gericht deze knappe koppen te verbinden en versterken. Het E-College richt zich op de handjes : bedrijven in de energiesector hebben behoefte aan goed opgeleide werknemers op mbo-niveau met actuele kennis en ervaring voor bouw en onderhoud van installaties en voorzieningen. Tekort aan arbeidskrachten voorkomen Deze vakkrachten komen er niet vanzelf. Verschillende onderzoeken, waaronder het Drents arbeidsmarktonderzoek door Etil, voorspellen groeiende tekorten aan arbeidskrachten in de technieksector. Het wordt een enorme uitdaging om jongeren te werven voor een baan in de energiesector. Met de ontwikkeling van het E-College Noord-Nederland slaan bedrijven, scholen en overheden de handen ineen om deze tekorten aan te pakken. Intensieve samenwerking bedrijfsleven, onderwijs en overheid Bij de ontwikkeling van het E-College wordt intensief samengewerkt tussen bedrijfsleven, onderwijsinstellingen en overheden. Al deze partijen ervaren de noodzaak om het aanbod aan vakkrachten voor de energiesector te versterken. Het noordelijk bedrijfsleven onderkent het belang van het E-College in woord en daad. Onlangs heeft ook de Energy Valley Top Club, een samenwerking van grote bedrijven als GasTerra, BAM en Essent, haar steun uitgesproken voor het E-College Noord-Nederland. Onder leiding van Energy Valley wordt op dit moment verkend hoe het E-College eruit komt te zien: hoe komen we tot een curriculum voor theorie en praktijk? Hoe laten we de opleidingen van het E-College aansluiten op mbo-opleidingen als elektrotechniek en werktuigbouwkunde? In welke bedrijven zijn opleidings- en testlocaties beschikbaar voor het opleiden van jongeren en het bijscholen van werknemers? En welke partijen gaan met geld, knowhow en praktijkcentra bijdragen aan de realisatie van het E-College? In de komende maanden zal er een antwoord komen op deze vragen en krijgt het E-College steeds meer vorm. Samen voor een mooi en duurzaam Drenthe.

20 20 Provincie Drenthe stimuleert Warmte Koude Opslag Warmte Koude Opslag (WKO), waarbij de bodem wordt benut voor koeling en verwarming, is steeds meer in opkomst. Vooral voor gebouwen met een aanzienlijke koudevraag is WKO economisch interessant. De provincie Drenthe stimuleert de toepassing van WKO-systemen op een actieve en praktische manier. Gemeenten en bedrijven kunnen praktische informatie krijgen én persoonlijke ondersteuning van een WKO-coach. In Drenthe kan Warmte Koude Opslag een grote bijdrage leveren aan CO 2 -reductiedoelstellingen. Daarom is het beleid van de provincie gericht op een versnelde groei van open en gesloten WKO-systemen. Drentse gemeenten en lokale (potentiële) initiatiefnemers kunnen profiteren van een stimuleringstraject met nieuw beleid en regelgeving. Een speciale WKO-website, bevat alle benodigde informatie en formulieren. Handig is ook de webapplicatie, waarmee belangstellenden met een online quickscan een eerste idee krijgen van de kansen en kosten van WKO. Brochures en WKO-kaart In een serie van drie brochures geeft de provincie een korte inleiding op verschillende WKO-systemen en de mogelijkheden. Een WKO-kaart geeft geschikte plaatsen weer in Drenthe. Na een overzicht van de benodigde vergunningen en meldingen volgt een stappenplan, dat gebruikt kan worden voor het realiseren van een WKO-systeem. De brochures zijn in digitale vorm beschikbaar op de website. WKO-coaches Naast initiatieven om het gebruik van WKO te stimuleren, heeft de provincie de ambitie om nieuwe WKO-projecten te realiseren. Daarvoor is de WKO-coach Drenthe in het leven geroepen. Twee coaches begeleiden komend jaar Drentse gemeenten bij WKO-projecten. Rutger Wierikx van IF Technology en Marcel van Vulpen van de provincie Drenthe helpen kansen te benutten door kennisoverdracht en ondersteuning bij mogelijke projecten. Samen met gemeenten en marktpartijen wil de provincie Drenthe WKO-systemen op die manier een verantwoorde plaats geven in de Drentse ondergrond. Meer informatie Alle informatie over WKO in Drenthe vindt u op de website Wilt u vrijblijvend contact opnemen met een WKO-coach? U kunt uw vraag per sturen naar

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen De Meeuw Nederland Industrieweg 8 Postbus 18 5688 ZG Oirschot T +31 (0)499 57 20 24 F +31 (0)499 57 46 05 info@demeeuw.com www.demeeuw.com De Meeuw en MVO Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

Duurzaamheid. De voordelen van blikverpakkingen

Duurzaamheid. De voordelen van blikverpakkingen Duurzaamheid De voordelen van blikverpakkingen Duurzaamheid Duurzaamheid is één van de belangrijke aandachtspunten van het bedrijfsleven. Deze brochure is een initiatief van EMPAC, de organisatie van de

Nadere informatie

zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD

zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD M + N PROJECTEN ONTWIKKELDE EEN NIEUWE GENERATIE ZONWERINGSDOEKEN, DIE DE HUIDIGE MATERIALEN

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen Eneco Groep Duurzame energie voor iedereen Duurzame koploper Eneco is het grootste energiebedrijf van Nederland in publieke handen. Onze missie is betaalbare duurzame energie mogelijk maken die altijd,

Nadere informatie

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie.

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. 2 Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos 3 Een duurzame samenleving staat hoog op de politieke en maatschappelijke agenda. Een wezenlijke

Nadere informatie

Subsidie voor innovatieve projecten. Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen. provincie groningen

Subsidie voor innovatieve projecten. Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen. provincie groningen Subsidie voor innovatieve projecten Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen provincie groningen Subsidie voor innovatieve projecten INFORMATIE OVER HET INNOVATIEF ACTIEPROGRAMMA GRONINGEN

Nadere informatie

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

onderneemt maatschappelijk verantwoord

onderneemt maatschappelijk verantwoord onderneemt maatschappelijk verantwoord www.coffeefresh.nl Coffee Fresh investeert in MVO Koffie is tegenwoordig meer dan zomaar een kopje koffie. Het is een beleving waarbij wij u nét dat beetje meer bieden.

Nadere informatie

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken;

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken; INTENTIEVERKLARING CO 2 AFVANG, TRANSPORT en OPSLAG Partijen 1. De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, vertegenwoordigd door de heer ir. J. van der Vlist, Secretaris-Generaal

Nadere informatie

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Lesduur: 30 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten wat de gevolgen zijn van energie verbruik. De leerlingen weten wat duurzaamheid is. De leerlingen

Nadere informatie

ecologisch bouwen, economisch wonen 12 aantrekkelijke huurwoningen aan de Maalsteen in de Daalkampen in Borger

ecologisch bouwen, economisch wonen 12 aantrekkelijke huurwoningen aan de Maalsteen in de Daalkampen in Borger ecologisch bouwen, economisch wonen 12 aantrekkelijke huurwoningen aan de Maalsteen in de Daalkampen in Borger Wonen in een groene omgeving met veel ruimte? Dat kan in de Daalkampen, een nieuwe woonwijk

Nadere informatie

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013 Lijst Lammers Papendrecht 21 januari 2013 Aan de voorzitter van de gemeenteraad van de gemeente Papendrecht, de heer C.J.M. de Bruin Markt 22 3351 PB Papendrecht Betreft: gemeente Papendrecht aansluiten

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Gas geven voor duurzame energie

Gas geven voor duurzame energie Gas geven voor duurzame energie Programma Programma Thema Thema Workshops Workshops Lokatie Lokatie Gelders Gelders netwerk netwerk voor voor duurzame duurzame energie energie Uitnodiging Netwerkbijeenkomst

Nadere informatie

Fietsen scoort voor een beter klimaat. www.fietsenscoort.nl

Fietsen scoort voor een beter klimaat. www.fietsenscoort.nl Fietsen scoort voor een beter klimaat www.fietsenscoort.nl Fietsen Scoort voor een beter klimaat Fietsen Scoort voor een beter klimaat is een landelijke campagne die het fietsen naar het werk stimuleert.

Nadere informatie

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas?

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Lijst Lammers KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013 Persbericht Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Fractie Lijst Lammers pleit voor de Zonatlas in Papendrecht en vraagt

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Wijzer worden van duurzame huisvesting

Wijzer worden van duurzame huisvesting De Meeuw Nederland De Meeuw en Duurzaam Bouwen Industrieweg 8 Postbus 18 5688 ZG Oirschot T +31 (0)499 57 20 24 F +31 (0)499 57 46 05 info@demeeuw.com www.demeeuw.com Wijzer worden van duurzame huisvesting

Nadere informatie

De kritische consument

De kritische consument De kritische consument Inleiding Om producten te kunnen maken heb je grondstoffen nodig. Mensen werken met deze grondstoffen en maken er producten van die we consumeren. Een ondernemer is tevreden als

Nadere informatie

Nieuwsbrief Energie april 2013

Nieuwsbrief Energie april 2013 b6agina 1 van 6 Nieuwsbrief Energie april 2013 Inhoud Nieuws Duurzame energieveiling van start Nieuwe visie ontwikkeling biogas Algen en zeewier: hoe duurzaam is de productie? Kwaliteitsborging helpt bij

Nadere informatie

De groene kant van de zwarte motor. maas coffee. your green selection.

De groene kant van de zwarte motor. maas coffee. your green selection. De groene kant van de zwarte motor. maas coffee. your green selection. Uw footprint met MAAS International Duurzame koffie Introductie Het onderwerp duurzaamheid is zo breed dat velen door de bomen het

Nadere informatie

MVO-rapportage Stam Bouw BV 4 december 2015 11:13. MVO-rapportage. Hoogeveenenweg 2 A - 2913LV Nieuwerkerk aan den IJssel

MVO-rapportage Stam Bouw BV 4 december 2015 11:13. MVO-rapportage. Hoogeveenenweg 2 A - 2913LV Nieuwerkerk aan den IJssel MVO-rapportage Hoogeveenenweg 2 A - 2913LV Nieuwerkerk aan den IJssel Door Hennie Stam 4 december 2015 Opgesteld door Stam Bouw B.V. - Pagina 1 Inhoudsopgave Inleiding... 3 1. Medewerkers... 4 1.1. Veiligheid...

Nadere informatie

Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst

Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst Van warme douche, autorit en vliegvakantie tot het verwarmen van ons huis: alles wat we in ons dagelijks leven doen, leidt tot uitstoot van broeikasgassen.

Nadere informatie

Strategisch Beleidsplan 2013-2015

Strategisch Beleidsplan 2013-2015 Strategisch Beleidsplan 2013-2015 Switch, samen naar duurzaam en rechtvaardig Switch stimuleert gedrag dat bijdraagt aan een duurzame en rechtvaardige wereld. Hier én daar, nu én in de toekomst. Switch

Nadere informatie

Doelstelling en doelgroep

Doelstelling en doelgroep klimaat op maat Klimaat op maat Het klimaat verandert en de olievoorraden raken langzaamaan op. Dat laatste betekent concreet dat de energieprijzen naar verwachting flink stijgen in de komende decennia.

Nadere informatie

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is.

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Energieverbruik binnen de voedingen drankensector. Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Deze whitepaper licht toe waarom het voor organisaties binnen de belangrijk is om inzicht te hebben

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd 1E SCHOOL duurzaam gerenoveerd DUURZAAM RENOVEREN investeren in MEERVOUDIGE OPBRENGST INHOUD PRESENTATIE 1 Niet duurzame school 2 Duurzaam bouwen & leven 3 Duurzame energie, kleinschalig opgewekt 4 Passief

Nadere informatie

GREENPORTKAS IN VOGELVLUCHT

GREENPORTKAS IN VOGELVLUCHT 12 GREENPORTKAS IN VOGELVLUCHT Duurzaamheid en maatschappelijk verantwoord ondernemen staan bij Greenportkas ondernemer Joep Raemakers hoog aangeschreven. De ondernemer wil tomaten telen, de uitputting

Nadere informatie

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB Gemeenten hebben forse ambities op het gebied van duurzaamheid, innovatie en lokale

Nadere informatie

tijd voor een gezonde aanpak in de renovatieen onderhoudsbranche

tijd voor een gezonde aanpak in de renovatieen onderhoudsbranche tijd voor een gezonde aanpak in de renovatieen onderhoudsbranche wat te verwachten? delen van visie en droom van fareno inzicht in mogelijkheden en proces gezondere aanpak in onze branche u enthousiast

Nadere informatie

Thermaflex Nederland bv Postbus 145 5140 AC Waalwijk. Tel.: 0416-744 000 Fax: 0416-652 100. E-mail: sales.nl@thermaflex.com Website: www.thermaflex.

Thermaflex Nederland bv Postbus 145 5140 AC Waalwijk. Tel.: 0416-744 000 Fax: 0416-652 100. E-mail: sales.nl@thermaflex.com Website: www.thermaflex. Thermaflex Nederland bv Postbus 145 5140 AC Waalwijk Tel.: 0416-744 000 Fax: 0416-652 100 E-mail: sales.nl@thermaflex.com Website: www.thermaflex.nl 991104/1000 industrie woningbouw utiliteit www.thermaflex.nl

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Beleidsstuk Lomans Milieu, Duurzaamheid & Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen 2014 2020/2025. Lomans, Groen Solide Kennisbedrijf

Beleidsstuk Lomans Milieu, Duurzaamheid & Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen 2014 2020/2025. Lomans, Groen Solide Kennisbedrijf Beleidsstuk Lomans Milieu, Duurzaamheid & Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen 2014 2020/2025 Lomans, Groen Solide Kennisbedrijf Missie Lomans is een betrouwbaar, betrokken en bevlogen familiebedrijf

Nadere informatie

Sterker, Slimmer, Schoner

Sterker, Slimmer, Schoner Sterker, Slimmer, Schoner D66 visie op duurzaamheid en groei C100 01-11-2014 Stientje van Veldhoven Groene genen Van Mierlo Terlouw Club van Rome Richtingwijzer: streef naar een duurzame en harmonieuze

Nadere informatie

DuurzaamAlmere.nl. Blijf innoveren. Duurzaam ondernemen. De Almere Principles: Blijf innoveren

DuurzaamAlmere.nl. Blijf innoveren. Duurzaam ondernemen. De Almere Principles: Blijf innoveren Blijf innoveren Om Almere vooruit te brengen, wil de gemeente Almere nieuwe en verbeterde processen, technologieën en infrastructuren aanmoedigen en experimenten en kennisuitwisseling ondersteunen. Zo

Nadere informatie

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Fons Claessen sr.adviseur klimaat, energie & duurzaamheid Gemeente Nijmegen Waarom moeten we iets doen?? 1: Klimaatverandering 2: Energie en grondstoffen 3.

Nadere informatie

Duurzaamheid als drager voor gebiedsontwikkeling. Drs. ing. Bert Krikke Projectdirecteur

Duurzaamheid als drager voor gebiedsontwikkeling. Drs. ing. Bert Krikke Projectdirecteur Duurzaamheid als drager voor gebiedsontwikkeling Drs. ing. Bert Krikke Projectdirecteur Inhoud presentatie 0. Hoe omgaan met ambities 1. Wat is het Ecomunitypark 2. Voor wie is het park 3. Van samenwerking

Nadere informatie

Supplier Code of Conduct. Samen op weg naar een succesvolle, uitdagende en duurzame toekomst

Supplier Code of Conduct. Samen op weg naar een succesvolle, uitdagende en duurzame toekomst Supplier Code of Conduct Samen op weg naar een succesvolle, uitdagende en duurzame toekomst Bij Kramp gaan we voor zakelijk succes op de lange termijn. Daarbij voelen we een sterke verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Ab Arbo-advisering i en duurzaamheid + MVO

Ab Arbo-advisering i en duurzaamheid + MVO Ab Arbo-advisering i en duurzaamheid + MVO Esther Loozen Atze Boerstra (Stanley Kurvers) NvvA Symposium 2010 1 Programma Introductie door Esther Loozen Korte inleiding over duurzaamheid+ MVO door Atze

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers

Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers Hoeveel CO 2 -reductie is nodig? doel nieuwe kabinet: in 2020 30% minder CO 2 -uitstoot dan in 1990 UN-IPCC: stabilisatie

Nadere informatie

Ideeën Plannen. Het is tijd voor de NOM! Ambities

Ideeën Plannen. Het is tijd voor de NOM! Ambities I N V E S T E R E N I N O N T W I K K E L I N G Ideeën Plannen Het is tijd voor de NOM! Ambities Missie De NOM is de permanente katalysator van economische ontwikkeling in Noord-Nederland. Dit is niet

Nadere informatie

Nascheiding kunststoffen. Het heldere alternatief van Attero

Nascheiding kunststoffen. Het heldere alternatief van Attero Nascheiding kunststoffen Het heldere alternatief van Attero Sinds 1 januari 2010 moet elke gemeente in Nederland een fors deel van het kunststof verpakkingsafval scheiden van de rest van het huishoudelijk

Nadere informatie

Maatschappelijk Jaarverslag 2012

Maatschappelijk Jaarverslag 2012 Maatschappelijk Jaarverslag 2012 Inhoudsopgave Blad Voorwoord 2 1. Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (MVO) 3 2. MVO en Prins Bouw 3 3. Beleid 4 4. Speerpunten 5 5. Duurzaam bouwen 9 6. Toekomst 10

Nadere informatie

Er zijn meerdere Green Deals afgesloten, waarvan we er een aantal in het oog springende nader willen benoemen.

Er zijn meerdere Green Deals afgesloten, waarvan we er een aantal in het oog springende nader willen benoemen. Programma 8. Groen Drenthe: Klimaat en Energie Energy Challenges, slim met energie op school. Missie Het thema energie is voor ons van grote economische betekenis. Wij leveren een bijdrage om minder afhankelijk

Nadere informatie

Naar een duurzaam Hyperion. Bouwen als een. Wortels halen water uit de grond om dit te transporteren door de aderen van de boom

Naar een duurzaam Hyperion. Bouwen als een. Wortels halen water uit de grond om dit te transporteren door de aderen van de boom Bouwen als een boom Materialen en Energie Stadskantoor in Venlo gebouwd volgens Cradle to Cradle principes Wortels zijn de fundering Wortels halen water uit de grond om dit te transporteren door de aderen

Nadere informatie

People/Social Environmental/Planet Economic/profit:

People/Social Environmental/Planet Economic/profit: 1 2 3 4 Bij Tennant zijn we op zoek naar een goede balans tussen People, Planet en Profit, en dat doen we samen met onze Partners. Het is de ambitie van Tennant om global een van de kartrekkers/leiders

Nadere informatie

Samen werken aan een duurzaam Hellendoorn. Collegebesluit 14 mei 2013. Raadsbesluit 29 oktober 2013.

Samen werken aan een duurzaam Hellendoorn. Collegebesluit 14 mei 2013. Raadsbesluit 29 oktober 2013. Samen werken aan een duurzaam Hellendoorn Collegebesluit 14 mei 2013. Raadsbesluit 29 oktober 2013. 1 Samenvatting Definitie duurzaamheid volgens Brundtland Aanmelden als Millenniumgemeente Speerpunten:

Nadere informatie

Duurzaam door innovatieve materialen en processen

Duurzaam door innovatieve materialen en processen Adres Bergensesteenweg 32 B-1651 Lot Contactpersoon Website Dhr. Stefan Theunis Product Manager Europe www.derbigum.be DERBIPURE : plantaardige grondstoffen voor een wit dak Activiteiten De Belgische onderneming

Nadere informatie

Fietsen Scoort. www.fietsenscoort.nl

Fietsen Scoort. www.fietsenscoort.nl Fietsen Scoort www.fietsenscoort.nl Fietsen Scoort Fietsen Scoort is een landelijke campagne die het fietsen naar het werk stimuleert. Fietsen naar het werk heeft veel voordelen. Fietsen draagt bij aan

Nadere informatie

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Industrie Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 1% besparing op gas en elektra per jaar. Totaal is dat 8 % besparing in 2020. Opbrengst: 100 kiloton.

Nadere informatie

E V E R B I N D I N G, N I E

E V E R B I N D I N G, N I E innovatie Syntens N I E U W E V E R B I N D I N G, N I E U W E B U S I N E S S Het veld waarin bedrijven opereren is voortdurend in beweging. Om een bedrijf gezond en succesvol te houden, is het belangrijk

Nadere informatie

CO 2. -Ketenanalyse. Duurzaamheidsprestaties in de waardeketen. Het slimme duurzame bouwconcept. Van VolkerWessels

CO 2. -Ketenanalyse. Duurzaamheidsprestaties in de waardeketen. Het slimme duurzame bouwconcept. Van VolkerWessels -Ketenanalyse Duurzaamheidsprestaties in de waardeketen Het slimme duurzame bouwconcept. Van VolkerWessels Een slimmer concept door inzicht in de keten Met PlusWonen streeft VolkerWessels naar het minimaliseren

Nadere informatie

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together Gids voor werknemers Rexel, Building the future together Editorial Beste collega s, De wereld om ons heen verandert snel en biedt ons nieuwe uitdagingen en kansen. Aan ons de taak om effectievere oplossingen

Nadere informatie

Ketenanalyse project Kluyverweg. Oranje BV. www.oranje-bv.nl. Conform de CO 2 -Prestatieladder 3.0. Versie : Versie 1.0 Datum : 10-11-2015

Ketenanalyse project Kluyverweg. Oranje BV. www.oranje-bv.nl. Conform de CO 2 -Prestatieladder 3.0. Versie : Versie 1.0 Datum : 10-11-2015 Ketenanalyse project Kluyverweg Oranje BV Conform de CO 2 -Prestatieladder 3.0 Versie : Versie 1.0 Datum : 10-11-2015 Handtekening autoriserend verantwoordelijk manager Autorisatiedatum: 3-12-2015 Naam

Nadere informatie

VERSLAG OPENBAAR DEBAT 10 NOVEMBER 2011 NOORDELIJK KLIMAAT PERSPECTIEF

VERSLAG OPENBAAR DEBAT 10 NOVEMBER 2011 NOORDELIJK KLIMAAT PERSPECTIEF VERSLAG OPENBAAR DEBAT 10 NOVEMBER 2011 NOORDELIJK KLIMAAT PERSPECTIEF Inleiding en achtergronden Ruim 120 Groningers en Drenten kwamen op het debat af. Eric van Oosterhout, burgemeester van de gemeente

Nadere informatie

Van plantage tot kop koffie: stappen om verder te verduurzamen. Duurzaamheid

Van plantage tot kop koffie: stappen om verder te verduurzamen. Duurzaamheid Van plantage tot kop koffie: stappen om verder te verduurzamen Duurzaamheid Vanzelfsprekende duurzaamheid Basis voor groei Duurzaamheid, de basis om koffie en ons bedrijf te laten groeien. De klant wil

Nadere informatie

Schoonschip is de meest duurzame drijvende woonwijk van Europa, bestaande uit 46 drijvende huishoudens die een nieuwe standaard definieert voor

Schoonschip is de meest duurzame drijvende woonwijk van Europa, bestaande uit 46 drijvende huishoudens die een nieuwe standaard definieert voor Schoonschip is de meest duurzame drijvende woonwijk van Europa, bestaande uit 46 drijvende huishoudens die een nieuwe standaard definieert voor duurzame stedelijke ontwikkeling in Amsterdam. HET PROJECT

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014

Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014 Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014 Dames en heren, [Intro] Europa begint in Groningen. Zéker als het

Nadere informatie

Hoe kan ik energie besparen? De Woningstichting helpt u!

Hoe kan ik energie besparen? De Woningstichting helpt u! energie besparen = woonlasten verlagen VRAGEN? Bent u geïnteresseerd in één van de mogelijkheden die in deze brochure zijn beschreven, heeft u nog vragen of wilt u meer weten over de kosten? Vul dan het

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

CO 2 footprint tussenrapportage 2015 1 e half jaar

CO 2 footprint tussenrapportage 2015 1 e half jaar CO 2 footprint tussenrapportage 2015 1 e half jaar Naam opdrachtgever: Unipro BV Adres: Bouwstraat 18 Plaats: Haaksbergen Uitgevoerd door: Zienergie BV Adres: Dokter Stolteweg 2 Plaats Zwolle Telefoon:

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

1 Reductiedoelstellingen

1 Reductiedoelstellingen 1 Reductiedoelstellingen De algemene bedrijfsdoelstelling is het reduceren van ruim 6% CO2 emissie in 2015-2016 ten opzichte van de uitstoot van het basisjaar nov2013-nov2014. Voor de planperiode 2017-2020

Nadere informatie

4.3. Biomassa. Lopende projecten

4.3. Biomassa. Lopende projecten 4.3. Biomassa Doel Met het toepassen van biomassa willen we: hernieuwbare grondstoffen inzetten; de uitstoot van CO 2 in 2007 verminderen met 125 kiloton per jaar; onze afhankelijkheid van de energievoorziening

Nadere informatie

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl 12-11-2007Sheet nummer 1 Ontwikkelingen wereldwijd Heeft de Al Gore film impact?

Nadere informatie

Ontwikkelingen Zonne-energie

Ontwikkelingen Zonne-energie Ontwikkelingen Zonne-energie : Energieke Samenleving onderweg naar morgen Bert Bakker NIEUW: Bezuidenhoutseweg 50 2594 AW Den Haag 070 3040114 De oorsprong van (duurzame) energie De zon als energieleverancier

Nadere informatie

CO 2. Ketenanalyse. Duurzaamheidsprestaties in de waardeketen. Het slimme duurzame bouwconcept. Van VolkerWessels

CO 2. Ketenanalyse. Duurzaamheidsprestaties in de waardeketen. Het slimme duurzame bouwconcept. Van VolkerWessels Ketenanalyse Duurzaamheidsprestaties in de waardeketen gehele waardeketen: upstream en downstream De waardeketen is onderverdeeld in twee stromen: de upstream en de downstream. In de upstream bevinden

Nadere informatie

All-in-one ECO dakbaan

All-in-one ECO dakbaan All-in-one ECO dakbaan Nebiprofa: De zekerheid van kwaliteit voor mens en milieu Er worden steeds hogere eisen gesteld met betrekking tot energie-efficiëntie van gebouwen. Reden hiervoor is de toenemende

Nadere informatie

De weg naar vernieuwing in de bouw

De weg naar vernieuwing in de bouw De weg naar vernieuwing in de bouw De gebruiker centraal Ruimte voor innovatie Efficiënter bouwproces Toekomstbestendige gebouwen Flexibele huisvesting Bijdrage aan duurzame leefomgeving Meer rendement

Nadere informatie

FODI Federatie van Oppervlakte Delfstoffenwinnende Industrieën

FODI Federatie van Oppervlakte Delfstoffenwinnende Industrieën FODI Federatie van Oppervlakte Delfstoffenwinnende Industrieën Koepel van het Nederlandse grondstofwinnende bedrijfsleven De leden van FODI zijn in principe brancheorganisaties. Zand (beton, wegfundering)

Nadere informatie

Rotie: Cleaning & Services Amsterdam: Tankstorage Amsterdam: Orgaworld: Biodiesel Amsterdam:

Rotie: Cleaning & Services Amsterdam: Tankstorage Amsterdam: Orgaworld: Biodiesel Amsterdam: Rotie maakt onderdeel uit van de Simadan Groep. De Simadan Groep is een wereldwijd uniek industrieel ecosysteem waarin bij het verwerken van organische reststromen en frituurvet geen bruikbare energie

Nadere informatie

tot eind 2025 - LED verlichting bij vervanging - inzet slimme verlichtingsconcepten

tot eind 2025 - LED verlichting bij vervanging - inzet slimme verlichtingsconcepten Doelstelling Actie Doorlooptijd Wat gaan we doen Eigenaarschap Eigen organisatie 20% energiebesparing t.o.v. 2015 Energiebesparing gemeentelijke gebouwen 20% transitie naar hernieuwbare energie t.o.v.

Nadere informatie

Een leefbare, goed bereikbare en duurzaam onderhouden stad Daar zorgen wij voor

Een leefbare, goed bereikbare en duurzaam onderhouden stad Daar zorgen wij voor Een leefbare, goed bereikbare en duurzaam onderhouden stad Daar zorgen wij voor Trots Een prettig leefbare, goed bereikbare en duurzaam onderhouden stad. Dat is waar Spaarnelanden voor staat. En met dat

Nadere informatie

Besparen op uw maandelijkse energiekosten is uw eerste winst!

Besparen op uw maandelijkse energiekosten is uw eerste winst! Accountants controleren over het algemeen niet de energierekening van hun cliënten op fouten! Controleert u de energierekening op fouten? Uit onderzoek van de NMa blijkt dat meer dan 20% van energierekeningen

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

4.A.1 Ketenanalyse Groenafval

4.A.1 Ketenanalyse Groenafval 4.A.1 Ketenanalyse Groenafval Prop Beplantingswerken v.o.f. Autorisatie Nummer/versie Datum Opsteller Goedgekeurd directie 01 22-01-2015 Naam: F. van Doorn Naam: A. Prop Datum: 22 januari 2015 Datum: 22

Nadere informatie

Partij voor de Dieren Gouda Tav Corina Kerkmans

Partij voor de Dieren Gouda Tav Corina Kerkmans Partij voor de Dieren Gouda Tav Corina Kerkmans directie/afdeling RO/afdeling RBA contactpersoon E. ten Cate telefoon 0182-588976 uw kenmerk onderwerp reactie op uw vragen over klimaatdoelstellingen Gouda

Nadere informatie

Beleid duurzaam toerisme

Beleid duurzaam toerisme Beleid duurzaam toerisme Inhoudsopgave Inleiding 1 Energieverbruik 2 Papiergebruik 3 Afvalbeleid 4 Inkoopbeleid 5 Inleiding Duurzaam Toeristisch Ondernemen houdt in dat ondernemingen rekening houden met

Nadere informatie

Duurzaamheid - enquête Bo-Ex Panel

Duurzaamheid - enquête Bo-Ex Panel Duurzaamheid - enquête Bo-Ex Panel Duurzaamheid speelt een steeds belangrijkere rol in onze maatschappij. Vaak vanuit het besef dat het verstandig is om anders om te gaan met onze aarde. Op het gebied

Nadere informatie

Innovatienetwerk Nieuwe Energie Systemen (INES) Kies voor slimme technologie en bespaar energie

Innovatienetwerk Nieuwe Energie Systemen (INES) Kies voor slimme technologie en bespaar energie Innovatienetwerk Nieuwe Energie Systemen (INES) Kies voor slimme technologie en bespaar energie januari 2011 Alle tuinders in Gelderland kunnen besparen Wilt u uw energiekosten verlagen? Door energie te

Nadere informatie

50pt. 25pt. Catalogus 2015. 12pt

50pt. 25pt. Catalogus 2015. 12pt Catalogus 2015 50pt + 8pt eco friendly eco friendly tree tree bag bag + eco friendl tree bag eco friendly Boomtas - pag 3 eco friendly Schapensleeves - pag 9 + eco friendly Boomtas eco friend ly tree bag

Nadere informatie

Samen op weg naar duurzaamheid! November 2013

Samen op weg naar duurzaamheid! November 2013 Samen op weg naar duurzaamheid! November 2013 AZ heeft een onderscheidende positie. Merkwaarden AZ (Wie zijn wij?) Ambitieus Uitdager van de Traditionals Professioneel Innovatie Inventief Toegankelijk

Nadere informatie

Elektrisch rijden is de toekomst

Elektrisch rijden is de toekomst Elektrisch rijden is de toekomst Duurzaam onderweg in Rotterdam www.rotterdam.nl/elektrischrijden Elektrisch rijden neemt een vlucht. Er rijden steeds meer elektrische voertuigen rond. Een positieve ontwikkeling

Nadere informatie

Mosa. Soep van de Dag 20. Ω José Maase Muriel Thies

Mosa. Soep van de Dag 20. Ω José Maase Muriel Thies 20. Mosa Soep van de Dag Muriel Thies 1 2 Dutch, design en duurzaam. Het is één van de strategische principes van Koninklijke Mosa, de Maastrichtse keramische tegelfabrikant die eind 2009 als eerste ter

Nadere informatie

Wij informeren u graag over de mogelijkheden, tips en handige weetjes op het gebeid van duurzaamheid en vooral wat ook zelf kunt doen.

Wij informeren u graag over de mogelijkheden, tips en handige weetjes op het gebeid van duurzaamheid en vooral wat ook zelf kunt doen. Investeren in duurzaamheid In de samenleving is er steeds meer aandacht voor duurzaamheid en energiebesparing. We gaan de komende jaren actief inzetten op duurzaam beheren. Energiezuinig wonen. Niet alleen

Nadere informatie