Leerlijn Waddenzeeschool Voortgezet onderwijs

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Leerlijn Waddenzeeschool Voortgezet onderwijs"

Transcriptie

1 Leerlijn Waddenzeeschool Voortgezet onderwijs Algemene doelen Waddenzeeschool Zoveel mogelijk scholieren in aanraking brengen met het Waddengebied, zowel op school als op het wad, om zo het draagvlak voor het behoud van de Waddenzee te vergroten. De toekomstige generatie bewustmaken van de Waddenzee als international natuurgebied dat de moeite waard is om te beschermen. Leerlingen leren over het ontstaan van het waddengebied, de bijzondere natuurwaarden, ontwikkeling van het landschap en de rol van de mens daarin. Bij het veldwerk staan actieve werkvormen centraal, het gaat er niet om dat de educatief medewerker zijn/haar kennis overbrengt, maar dat de leerlingen het wad beleven en geprikkeld worden om er meer over te leren, dan pas kan de educatief medewerker gericht kennis aanbieden. Daarbij verschilt de aanpak per doelgroep. Er komt een doorlopende leerlijn voor de Waddenzeeschool waarbij er gekeken wordt naar een inhoudelijke én didactische leerlijn opbouw. Bij de jongste groepen in het basisonderwijs zal het accent meer liggen op ontdekking en verwondering, bij de bovenbouw van het voortgezet onderwijs zal meer nadruk liggen op ecologische principes en eigen onderzoek. Algemene uitgangspunten waddenzeeschool Voor elke doelgroep binnen het onderwijs wordt een passend educatief programma ontwikkeld, bestaand uit lesmateriaal dat op de scholen zelf gebruikt kan worden en een bijbehorend veldwerkaanbod dat op een van de waddeneilanden kan worden uitgevoerd. De educatieve programma s sluiten aan bij de ontwikkelingsfase van kinderen. De leerlingen maken in hun eigen klas kennis met de Waddenzeeschool en bereiden zich met de docent voor op het veldwerkdeel op een van de eilanden. De leerstof moet gemakkelijk in te passen zijn in de gewone schoolpraktijk, met keuzemogelijkheden in de activiteiten. In de activiteiten zijn er verbanden met andere vakken. Voor de intermediairen (de docenten) worden trainingen aangeboden, zodat ze vertrouwd raken met de Waddenzeeschool en de mogelijkheden voor lessen op school en veldwerkprogramma s op een van de waddeneilanden. INHOUDSOPGAVE Leerlijn VMBO 1e en 2e klas 2 3e en 4e klas 4 Leerlijn HAVO/VWO 1e en 2e klas 6 3e en 4e klas 9 5e en 6e klas 12 1

2 Eerste en tweede klas VMBO Eerste en tweede klas VMBO Algemene didactiek; vaardigheden & houdingen Vaardigheden: vragen stellen Motorische ontwikkeling is belangrijk Houding: alles is met elkaar verbonden nieuwsgierig naar achtergronden/ hoe dingen zitten eigen gevoel/ houding t.o.v. de natuur verwoorden, en/of creatief verwerken dichtbij eigen leefwereld en eigen persoon houden bewust worden van eigen rol/ invloed op de omgeving. speelse natuurbeleving, natuur helpen verband leggen met beroepskeuze Algemene inhouden Eenvoudige verbanden zien, onderzoek doen aan en eigen invloed op: Planten Aanpassingen van planten: drijfblazen; zouthuishouding Ordening: Onderscheid algen van dieren en landplanten: geen wortels, stengel, blad en vaatbundels; bladgroen en fotosynthese. Uitgewerkte wadinhouden Aanpassing door drijfblazen. Veel microscopisch kleine algen in zee. Er zijn plantjes die bewegen en dieren die vastzitten. Door wortels wordt duin vastgehouden. Met lopen door duin, loop je als het ware door de tijd, van jonge vegetatie naar oude vegetatie. De viltlaag op het wad bevat zeer veel kleine plantjes. Vooral bij droogvallende bodem veel fotosynthese en algengroei. Zouthuishouding en aanpassingen aan zout milieu (zoutuitscheiding, groeivorm, bloemen op stengel). Dieren Aanpassingen Biodiversiteit Ordening - schelpdieren: voedingssystemen; spieren; uitwendig skelet. Ademhaling rechstreeks via de huid. - kreeftachtigen: voortplanting; ademhaling via tracheeën/kieuwen; voedingssysteem; zintuigen; uitwendig skelet - Kwallen: voeding, voortbeweging; voortplanting. Hoog percentage diersoorten en groot aantal rijken in het zoute milieu. Voorbeeldsoorten noemen: geleedpotigen (kreeftachtigen); wormen (wadpier, zeeduizendpoot); stekelhuigen (zeesterren en zeeegels); holtedieren (anemonen en kwallen); sponzen; weekdieren etc. 2

3 Vogels en hun gedrag; insekten, aanpassingen en hun leefomgeving. - schelpdieren: voedingssystemen; spieren; uitwendig skelet - Wormen: voedingssysteem; leefwijze Gele weidemier, steurgarnaal, vogels. Niet-levende natuur Vervuiling Abiotische factoren: zout, zoet, temperatuur, nat/droog, kalkrijk. Getij Werken met zoekkaarten, determineren. Kringloop water, zuurstof en koolstofdioxide. Herkomst vuil; afbreekbaarheid; schadelijkheid. Vloedlijn Wat maakt de zee zout. Waterkringloop. Noord/zuid helling; kalkrijke duinen; natte duinvalleien. Duinafslag; zandtoevoer, natuurlijk en suppletie. Slikrijk/ zanderig wad; afwisseling zou/zoet; eb/vloed; warm/koud. Zout en zoet. Hoogteverschillen in het landschap. Verschil in bodemstructuur. Ecologie Voedselketen, voedselweb Ophoping van gif Effecten veranderend klimaat Voedselketen/web van alg tot zeehond/vogel/mens/krab Ophoging strand en duin. Effecten van suppletie Nieuwe soorten in zee. Accumulatie/ophoping van gif in voedselketen. Primaire en secundaire duinvallei. Opeenvolging van vegetatietypen. Voedselketen van alg (benthos) naar vis/vogel. Effect zeespiegelstijging op zonering in kweldervegetatie. Mensen Gebruiksfunctie natuur Verstoring van de natuur Maakbaarheid van de natuur Eigen handelen van de leerlingen Beleving van de natuur Natuurbeheer Recreatie en visserij. Gebruiksfunctie van de zee: brandstoffen, transport, voeding. Duin als beschermer. Duin als waterzuiveraar. Duin als speelplaats. Effecten wadlopen; varen en droogvallen op vogels, zeehonden. Effecten visserij op de bodem. effecten gaswinning. Maakbaarheid van de natuur, inpolderen of niet. 3

4 Derde en vierde klas VMBO Derde en vierde klas VMBO Algemene didactiek; vaardigheden & houdingen Vaardigheden: vragen stellen Motorische ontwikkeling is belangrijk Houding: alles is met elkaar verbonden nieuwsgierig naar achtergronden/ hoe dingen zitten eigen gevoel/ houding t.o.v. de natuur verwoorden, en/of creatief verwerken dichtbij eigen leefwereld en eigen persoon houden bewust worden van eigen rol/ invloed op de omgeving. speelse natuurbeleving, natuur helpen verband leggen met beroepskeuze Algemene inhouden Oorzakelijke verbanden zien, onderzoek doen aan en invloed van de mens op: Planten Aanpassingen van planten: drijfblazen; zouthuishouding. Zelfregulatie. Osmose Ordening: Onderscheid algen van dieren en landplanten: geen wortels, stengel, blad en vaatbundels; bladgroen en fotosynthese. Begrippen: benthos, fytoplankton. Dieren Aanpassingen/ zelfregulatie Biodiversiteit Geslachtelijke en ongeslachtelijke voortplanting Ordening Begrip: zooplankton Uitgewerkte wadinhouden Aanpassing door drijfblazen. Veel microscopisch kleine algen in zee. Er zijn plantjes die bewegen en dieren die vastzitten. Door wortels wordt duin vastgehouden. Met lopen door duin, loop je als het ware door de tijd, van jonge vegetatie naar oude vegetatie. De viltlaag op het wad bevat zeer veel kleine plantjes. Vooral bij droogvallende bodem veel fotosynthese en algengroei. Zouthuishouding en aanpassingen aan zout milieu (zoutuitscheiding, groeivorm, bloemen op stengel). Osmose is een belangrijk biologisch proces waar de planten rekening mee moeten houden. - schelpdieren: voedingssystemen; spieren; uitwendig skelet. Ademhaling rechtstreeks via de huid. Uitwendige bevruchting: geslachtelijk. - kreeftachtigen: voortplanting; ademhaling via tracheeën/ kieuwen; voedingssysteem; zintuigen; uitwendig skelet - Kwallen: voeding, voortbeweging; ongeslachtelijke voortplanting. Hoog percentage diersoorten en groot aantal rijken in het zoute milieu. Voorbeeldsoorten noemen: geleedpotigen (kreeftachtigen); wormen (wadpier, zeeduizendpoot); stekelhuigen (zeesterren en zeeegels); holtedieren (anemonen en kwallen); sponzen; weekdieren etc. 4

5 Vogels en hun gedrag; insekten, aanpassingen en hun leefomgeving. - schelpdieren: voedingssystemen; spieren; uitwendig skelet - Wormen: voedingssysteem; leefwijze Gele weidemier, steurgarnaal, vogels. Niet-levende natuur Vervuiling Abiotische factoren: zout, zoet, temperatuur, nat/droog, kalkrijk. Voedselrijkdom. Getij Werken met zoekkaarten, determineren. Kringloop water, zuurstof en koolstofdioxide. Ecologie Voedselketen, voedselweb Ophoping van gif Effecten veranderend klimaat Evenwicht in een systeem Dynamiek in een systeem Herkomst vuil; afbreekbaarheid; schadelijkheid. Vloedlijn Wat maakt de zee zout. Waterkringloop. Noord/zuid helling; kalkrijke duinen; natte duinvalleien. Duinafslag; zandtoevoer, natuurlijk en suppletie. Slikrijk/ zanderig wad; afwisseling zou/zoet; eb/vloed; warm/koud. Zout en zoet. Hoogteverschillen in het landschap. Voedselketen/web van alg tot zeehond/vogel/mens/krab Ophoging strand en duin. Effecten van suppletie Nieuwe soorten in zee. Accumulatie/ophoping va gif in voedselketen. Primaire en secundaire duinvallei. Opeenvolging van vegetatietypen. Voedselketen van alg naar vis/vogel. Het is lastig om voorspellingen te doen over bodemdaling, zeespiegelrijzing en effecten op de Waddenzee. Effect zeespiegelstijging op zonering in kweldervegetatie. Mensen Gebruiksfunctie natuur Verstoring van de natuur Maakbaarheid van de natuur Eigen handelen van de leerlingen Beleving van de natuur Natuurbeheer Recreatie en visserij. Gebruiksfunctie van de zee: brandstoffen, transport, voeding. Duin als beschermer. Duin als waterzuiveraar. Duin als speelplaats. Effecten wadlopen; varen en droogvallen op vogels, zeehonden. Effecten visserij op de bodem. effecten gaswinning. Wad als ontspanningsgebied. Maakbaarheid van de natuur, inpolderen of niet. Anders Agrarisch; recreatie, bewoning. 5

6 Eerste en tweede klas HAVO/VWO Eerste en tweede klas HAVO/VWO Algemene didactiek; vaardigheden & houdingen Vaardigheden: vragen stellen informatie opzoeken resultaten noteren en verwerken begin van abstracter denken Motorische ontwikkeling is belangrijk Houding: alles is met elkaar verbonden nieuwsgierig naar achtergronden/ hoe dingen zitten eigen gevoel/ houding t.o.v. de natuur verwoorden, en/of creatief verwerken dichtbij eigen leefwereld en eigen persoon houden Bewust worden van eigen rol/ invloed op de omgeving. Speelse natuurbeleving, natuur helpen Duurzaamheid Algemene inhouden Eenvoudige verbanden zien, onderzoek doen aan en eigen invloed op: Planten Aanpassingen van planten: drijfblazen; zouthuishouding Ordening: Onderscheid algen van dieren en landplanten: geen wortels, stengel, blad en vaatbundels; bladgroen en fotosynthese. Dieren Aanpassingen Ordening en ordeningscriteria: symmetrie, skelet, aantal poten, Biodiversiteit Uitgewerkte wadinhouden Aanpassing door drijfblazen. Veel microscopisch kleine algen in zee. Er zijn plantjes die bewegen en dieren die vastzitten. Door wortels wordt duin vastgehouden. Met lopen door duin, loop je als het ware door de tijd, van jonge vegetatie naar oude vegetatie. De viltlaag op het wad bevat zeer veel kleine plantjes. Vooral bij droogvallende bodem veel fotosynthese en algengroei. Zouthuishouding en aanpassingen aan zout milieu (zoutuitscheiding, groeivorm, bloemen op stengel). Aanpassingen van dieren aan het mariene milieu: - schelpdieren: voedingssystemen; spieren; uitwendig skelet. Ademhaling rechtstreeks via de huid. Uitwendige bevruchting: geslachtelijk. - kreeftachtigen: voortplanting; ademhaling via tracheeën/ kieuwen; voedingssysteem; zintuigen; uitwendig skelet - Kwallen: voeding, voortbeweging; ongeslachtelijke voortplanting. - Hoog percentage diersoorten en groot aantal rijken in het zoute milieu. Voorbeeldsoorten noemen: geleedpotigen (kreeftachtigen); wormen (wadpier, zeeduizendpoot); stekelhuigen (zeesterren en zeeegels); 6

7 holtedieren (anemonen en kwallen); sponzen; weekdieren etc. Vogels en hun gedrag; insekten, aanpassingen en hun leefomgeving. - weekdieren: voedingssystemen; spieren; uitwendig skelet - Wormen: voedingssysteem; leefwijze Gele weidemier, steurgarnaal, vogels. Niet-levende natuur Vervuiling Abiotische factoren: zout, zoet, temperatuur, nat/droog, kalkrijk. Getij Werken met zoekkaarten, determineren. Kringloop water, zuurstof en koolstofdioxide. Ecologie Voedselketen, voedselweb Ophoping van gif Energiestroom Effecten veranderend klimaat Mensen Gebruiksfunctie natuur Verstoring van de natuur Maakbaarheid van de natuur Eigen handelen van de leerlingen Beleving van de natuur Natuurbeheer Herkomst vuil; afbreekbaarheid; schadelijkheid. Vloedlijn. Wat maakt de zee zout. Waterkringloop. Noord/zuid helling; kalkrijke duinen; natte duinvalleien. Duinafslag; zandtoevoer, natuurlijk en suppletie. Slikrijk/ zanderig wad; afwisseling zou/zoet; eb/vloed; warm/koud. Zout en zoet. Hoogteverschillen in het landschap. Verschil in bodemstructuur. Voedselketen/web van alg tot zeehond/vogel/mens/krab Ophoging strand en duin. Effecten van suppletie Nieuwe soorten in zee. Energiestroom door de voedselketen. Accumulatie/ophoping van gif in voedselketen. Primaire en secundaire duinvallei. Opeenvolging van vegetatietypen. Voedselketen van alg (benthos) naar vis/vogel. Energiestroom door de voedsleketen. Effect zeespiegelstijging op zonering in kweldervegetatie. Recreatie en visserij. Gebruiksfunctie van de zee: brandstoffen, transport, voeding. Duin als beschermer. Duin als waterzuiveraar. Duin als speelplaats. Effecten wadlopen; varen en droogvallen op vogels, zeehonden. Effecten visserij op de bodem. effecten gaswinning. Wad als ontspanningsgebied. Maakbaarheid van de natuur, inpolderen of niet. Anders Agrarisch; recreatie, bewoning. 7

8 Derde en vierde klas HAVO/VWO Derde en vierde klas HAVO/VWO Algemene didactiek; vaardigheden & houdingen Vaardigheden: abstracter denken eenvoudige onderzoeksvragen stellen zelf antwoorden bedenken abstracte verbanden begrijpen en verbanden leggen oorzaak-gevolg Houding: kunnen inleven in ideeën van anderen uit de peergroup en daarvover kunnen uitwisselen. bewust worden van invloed van anderen uit de directe omgeving op de natuur. natuur als ontspanplek (rust en activiteit (survival)). onderwerpen uit leefwereld, beroepswereld en (toepassings) wetenschappelijke contexten. Verschil in leerstijlen wordt duidelijker. Sterk rechtvaardigheidsgevoel. Op zoek naar grenzen. Algemene inhouden Eenvoudige verbanden zien, onderzoek doen aan en invloed van de mens op: Uitgewerkte wadinhouden Planten Aanpassingen van planten: drijfblazen; zouthuishouding. Osmose Ordening: Onderscheid algen van dieren en landplanten: geen wortels, stengel, blad en vaatbundels; bladgroen en fotosynthese. Begrippen: benthos, fytoplankton. Aanpassing door drijfblazen. Veel microscopisch kleine algen in zee. Er zijn plantjes die bewegen en dieren die vastzitten. Door wortels wordt duin vastgehouden. Met lopen door duin, loop je als het ware door de tijd, van jonge vegetatie naar oude vegetatie. De viltlaag op het wad bevat zeer veel kleine plantjes. Vooral bij droogvallende bodem veel fotosynthese en algengroei. Zouthuishouding en aanpassingen aan zout milieu (zoutuitscheiding, groeivorm, bloemen op stengel). Osmose is een belangrijk biologisch proces waar de planten rekening mee moeten houden. Dieren Aanpassingen Biodiversiteit Geslachtelijke en ongeslachtelijke voortplanting Ordening Begrip: zooplankton - schelpdieren: voedingssystemen; spieren; uitwendig skelet. Ademhaling rechtstreeks via de huid. Uitwendige bevruchting: geslachtelijk. - kreeftachtigen: voortplanting; ademhaling via tracheeën/ kieuwen; voedingssysteem; zintuigen; uitwendig skelet 8

9 - Kwallen: voeding, voortbeweging; ongeslachtelijke voortplanting. Hoog percentage diersoorten en groot aantal rijken in het zoute milieu. Voorbeeldsoorten noemen: geleedpotigen (kreeftachtigen); wormen (wadpier, zeeduizendpoot); stekelhuigen (zeesterren en zeeegels); holtedieren (anemonen en kwallen); sponzen; weekdieren etc. Vogels en hun gedrag; insekten, aanpassingen en hun leefomgeving. - schelpdieren: voedingssystemen; spieren; uitwendig skelet - Wormen: voedingssysteem; leefwijze Gele weidemier, steurgarnaal, vogels. Niet-levende natuur Vervuiling Abiotische factoren: zout, zoet, temperatuur, nat/droog, kalkrijk. Voedselrijkdom. Getij Werken met zoekkaarten, determineren. Kringloop water, zuurstof en koolstofdioxide. Herkomst vuil; afbreekbaarheid; schadelijkheid. Vloedlijn Wat maakt de zee zout. Waterkringloop. Noord/zuid helling; kalkrijke duinen; natte duinvalleien. Duinafslag; zandtoevoer, natuurlijk en suppletie. Slikrijk/ zanderig wad; afwisseling zou/zoet; eb/vloed; warm/koud. Zout en zoet. Hoogteverschillen in het landschap. Verschil in bodemstructuur. Ecologie Voedselketen, voedselweb Ophoping van gif Effecten veranderend klimaat Begrippen: microklimaat; nis/niche; biotoop; dynamiek; successie, competitie Gelaagde systemen in de zee. Voedselketen/web van alg tot zeehond/vogel/mens/krab Ophoging strand en duin. Effecten van suppletie Nieuwe soorten in zee. Onderscheid tussen bodembewoners, pelagische soorten en oppervlakte soorten. Al het organisch materiaal regent uiteindelijk op de bodem. Accumulatie/ophoping va gif in voedselketen. Primaire en secundaire duinvallei. Opeenvolging van vegetatietypen. Successie in de duinen. Microklimaten in de duinen. Voedselketen van alg (benthos) naar vis/vogel. Het is lastig om voorspellingen te doen over bodemdaling, zeespiegelrijzing en effecten op de Waddenzee. Niches in het wadsysteem. 9

10 Effect zeespiegelstijging op zonering in kweldervegetatie. Niches als zones in de vegetatie te herkennen. Mensen Gebruiksfunctie natuur Recreatie en visserij. Gebruiksfunctie van de zee: Verstoring van de natuur brandstoffen, transport, voeding. Maakbaarheid van de natuur Eigen handelen van de leerlingen Duin als beschermer. Duin als waterzuiveraar. Duin als Beleving van de natuur speelplaats. Natuurbeheer Effecten wadlopen; varen en droogvallen op vogels, zeehonden. Effecten visserij op de bodem. effecten gaswinning. Wad als gebied om tot rust te komen. Maakbaarheid van de natuur, inpolderen of niet. Anders Agrarisch; recreatie, bewoning. 10

11 Vijfde en Zesde klas HAVO/VWO Vijfde en Zesde klas HAVO/VWO Algemene didactiek; vaardigheden & houdingen Vaardigheden: Complexe, gerichte, onderzoeksvragen stellen Eigen antwoorden vergelijken met theorieën Eigen theorieën van anderen verwoorden. Complexe abstracte verbanden bedenken Reflecteren Houding: Inleven in ideeën en belevingen van andere groepen. Bewust worden van de invloed van andere groepen op de natuur. Bewust worden van de eigen invloed op anderen. Bewust worden van de esthetische en intrinsieke waarde van de natuur Natuur als langdurige recreatieplek: sport, vakantie. Zingeving mens en natuur Interesse voor eigen omgeving, beroepsomgeving en (toepassings en fundamentele) wetenschappelijke contexten. Algemene inhouden Oorzakelijke verbanden zien, onderzoek doen aan en invloed van de mens op: Uitgewerkte wadinhouden Planten Aanpassingen van planten: drijfblazen; zouthuishouding. Osmose Ordening: Onderscheid algen van dieren en landplanten: geen wortels, stengel, blad en vaatbundels; bladgroen en fotosynthese. Begrippen: benthos, fytoplankton. Dieren Aanpassingen/zelfregulatie Biodiversiteit Geslachtelijke en ongeslachtelijke voortplanting Ordening Begrip: zooplankton Aanpassing door drijfblazen, oppervlaktevergroting en beweging. Veel microscopisch kleine algen in zee. Er zijn plantjes die bewegen en dieren die vastzitten. Door wortels wordt duin vastgehouden. Met lopen door duin, loop je als het ware door de tijd, van jonge vegetatie naar oude vegetatie. De viltlaag op het wad bevat zeer veel kleine plantjes. Vooral bij droogvallende bodem veel fotosynthese en algengroei. Zouthuishouding en aanpassingen aan zout milieu (zoutuitscheiding, groeivorm, bloemen op stengel). Osmose is een belangrijk biologisch proces waar de planten rekening mee moeten houden. : - weekdieren: voedingssystemen; spieren; uitwendig skelet. Ademhaling rechtstreeks via de huid. Uitwendige bevruchting: geslachtelijk. - geleedpotigen: voortplanting; ademhaling via tracheeën/ kieuwen; voedingssysteem; zintuigen; uitwendig skelet 11

12 - holtedieren: voeding, voortbeweging; ongeslachtelijke voortplanting. Hoog percentage diersoorten en groot aantal rijken in het zoute milieu. Voorbeeldsoorten noemen: geleedpotigen (kreeftachtigen); wormen (wadpier, zeeduizendpoot); stekelhuigen (zeesterren en zeeegels); holtedieren (anemonen en kwallen); sponzen; weekdieren etc. Vogels en hun gedrag; insekten, aanpassingen en hun leefomgeving. - weekdieren: voedingssystemen; spieren; uitwendig skelet - Wormen: voedingssysteem; leefwijze Gele weidemier, steurgarnaal, vogels. Niet-levende natuur Vervuiling Abiotische factoren: zout, zoet, temperatuur, nat/droog, kalkrijk. Voedselrijkdom. Getij Werken met zoekkaarten, determineren. Kringloop water, zuurstof en koolstofdioxide. Stikstof? Herkomst vuil; afbreekbaarheid; schadelijkheid. Vloedlijn Wat maakt de zee zout. Waterkringloop. Noord/zuid helling; kalkrijke duinen; natte duinvalleien. Duinafslag; zandtoevoer, natuurlijk en suppletie. Slikrijk/ zanderig wad; afwisseling zou/zoet; eb/vloed; warm/ koud. Zout en zoet. Hoogteverschillen in het landschap. Verschil in bodemstructuur. Ecologie Voedselketen, voedselweb, voedselpiramide Accumulatie/ Ophoping van gif Effecten veranderend klimaat Begrippen: microklimaat; nis/niche; biotoop; dynamiek; successie, competitie Gelaagde systemen in de zee. Voedselketen/web van alg tot zeehond/vogel/mens/krab Ophoging strand en duin. Effecten van suppletie Nieuwe soorten in zee. Onderscheid tussen bodembewoners, pelagische soorten en oppervlakte soorten. Al het organisch materiaal regent uiteindelijk op de bodem. Accumulatie/ophoping van gif in voedselketen. Primaire en secundaire duinvallei. Opeenvolging van vegetatietypen. Successie in de duinen. Microklimaten en niches in de duinen. Voedselketen van alg (benthos) naar vis/vogel. Het is lastig om voorspellingen te doen over bodemdaling, zeespiegelrijzing en effecten op de Waddenzee. Microklimaten en niches in het wadsysteem. 12

13 Effect zeespiegelstijging op zonering in kweldervegetatie. Niches als zones in de vegetatie te herkennen. Mensen Gebruiksfunctie natuur Recreatie en visserij. Gebruiksfunctie van de zee: Verstoring van de natuur brandstoffen, transport, voeding. Maakbaarheid van de natuur Eigen handelen van de leerlingen Duin als beschermer. Duin als waterzuiveraar. Duin als Beleving van de natuur speelplaats. Complexere ecologische beheersvragen Effecten wadlopen; varen en droogvallen op vogels, zeehonden. Effecten visserij op de bodem. effecten gaswinning. Wad als gebied om tot rust te komen. Maakbaarheid van de natuur, inpolderen of niet. Anders Agrarisch; recreatie, bewoning. 13

Leerlijn Waddenzeeschool Basisonderwijs. Algemene uitgangspunten waddenzeeschool

Leerlijn Waddenzeeschool Basisonderwijs. Algemene uitgangspunten waddenzeeschool Leerlijn Waddenzeeschool Basisonderwijs Algemene doelen Waddenzeeschool Zoveel mogelijk scholieren in aanraking brengen met het Waddengebied, zowel op school als op het wad, om zo het draagvlak voor het

Nadere informatie

Lesbrief. biologie NATUUR EN MILIEU OPDRACHT 1 - MAASVLAKTE 2

Lesbrief. biologie NATUUR EN MILIEU OPDRACHT 1 - MAASVLAKTE 2 Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO NATUUR EN MILIEU De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

3 Voedselweb van het wad

3 Voedselweb van het wad Spel Doel: De leerlingen leren dat verschillende waddieren en planten van elkaar afhankelijk zijn, doordat ze elkaar eten. Alle dieren en planten zijn met elkaar verbonden, in een voedselweb. Materialen:

Nadere informatie

Mens, natuur & milieu

Mens, natuur & milieu Mens, natuur & milieu Lesbrief Biologie. In dit thema ga je aan de gang met opdrachten die gaan over de ontwikkelingen in het havengebied en de gevolgen voor natuur en milieu. Deze opdracht is een lesbrief

Nadere informatie

In de ecologie bestudeert men de relatie tussen de organismen en het milieu waar ze voorkomen.

In de ecologie bestudeert men de relatie tussen de organismen en het milieu waar ze voorkomen. Samenvatting Thema 3: Ecologie Basisstof 1 In de ecologie bestudeert men de relatie tussen de organismen en het milieu waar ze voorkomen. Waarom leeft het ene dier hier en het andere dier daar? Alle organismen

Nadere informatie

Het g e h e i m van de w

Het g e h e i m van de w Lessenserie over een bijzonder natuurgebied 3 8 natuur- en Het g e h e i m van de w Mieke Bon De Waddenzee... Wadlopen, zeilen, zeehon- & Janneke Bakker den spotten, de eilanden ontdekken, een weekendje

Nadere informatie

Wadden. Wat eet ik vanavond? Spelcircuit - quiz. VO onderbouw

Wadden. Wat eet ik vanavond? Spelcircuit - quiz. VO onderbouw Wadden VO onderbouw Wat eet ik vanavond? Spelcircuit - quiz Doel: Materialen: De leerlingen maken kennis met het wad, de dieren en planten die er leven en ondervinden wie wie eet. - Foto wadpierenhoopje

Nadere informatie

Lesbrief. biologie NATUUR EN MILIEU OPDRACHT 1 - MAASVLAKTE 2

Lesbrief. biologie NATUUR EN MILIEU OPDRACHT 1 - MAASVLAKTE 2 Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VWO NATUUR EN MILIEU De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

JAARPLAN NATUURWETENSCHAPPEN tweede jaar

JAARPLAN NATUURWETENSCHAPPEN tweede jaar JAARPLAN NATUURWETENSCHAPPEN tweede jaar DEEL 1 Organismen vormen een levensgemeenschap Hoofdstuk 1 Voedselrelaties Hoofdstuk 2 Foto DEEL 2 Organismen planten zich voort Hoofdstuk 1 Voortplanting bij bloemplanten

Nadere informatie

In deze brochure vind je meer informatie over ons scholenaanbod voor het voortgezet onderwijs

In deze brochure vind je meer informatie over ons scholenaanbod voor het voortgezet onderwijs In deze brochure vind je meer informatie over ons scholenaanbod voor het voortgezet onderwijs Buitenprogramma s op Texel De natuur op Texel is het hele jaar door een belevenis. Zeehonden kijken, sleepnetvissen

Nadere informatie

Thema 2 Planten en dieren

Thema 2 Planten en dieren Naut samenvatting groep 7 Mijn Malmberg Thema 2 Planten en dieren Samenvatting Eten en gegeten worden Als je de leefomgeving van een plant of dier bestudeert, kijk je naar de levenloze natuur; dus naar

Nadere informatie

E C O L O G I E Ecologie Factoren die invloed hebben op het milieu: Niveaus van de ecologie:

E C O L O G I E Ecologie Factoren die invloed hebben op het milieu: Niveaus van de ecologie: E C O L O G I E Ecologie = wetenschap die bestudeert waarom bepaalde planten en dieren ergens in een bepaald milieu voorkomen en wat de relaties zijn tussen organismen en dat milieu Factoren die invloed

Nadere informatie

Voedselweb van strand en zee

Voedselweb van strand en zee Spel Doel: Materialen: Groepsgrootte: Duur: De leerlingen leren dat verschillende zeedieren en planten van elkaar afhankelijk zijn, doordat ze elkaar eten. Alle dieren en planten zijn met elkaar verbonden,

Nadere informatie

PTA biologie BBL Statenkwartier, Waldeck en Kijkduin cohort

PTA biologie BBL Statenkwartier, Waldeck en Kijkduin cohort Eindtermen biologie PTA biologie BBL Statenkwartier, Waldeck en Kijkduin cohort 2017-2018-2019 BI/K/1 Oriëntatie op leren en werken BI/K/2 Basisvaardigheden BI/K/3 Leervaardigheden in het vak biologie

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2009 tijdvak 1 biologie CSE GL en TL Bijlage met informatie. 913-0191-a-GT-1-b De Waddenzee - Informatie Lees eerst informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 40 tot en met

Nadere informatie

Het vak biologie kennis MN001 Een biologische tekening maken praktijk MN005 Werken met een loep praktijk MN008

Het vak biologie kennis MN001 Een biologische tekening maken praktijk MN005 Werken met een loep praktijk MN008 Biologie Over Bloqs Wie is Bloqs? Bloqs is een educatieve uitgeverij die innovatieve producten en diensten aanbiedt. Bloqs staat voor bouwen aan leren. Onze visie is dat u als docent of school zelf het

Nadere informatie

Aantekeningen Hoofdstuk 2: Planten, dieren, mensen BBL. 2.1 Namen 1 Hoe komen planten en dieren aan hun naam? De naam van een plant of een dier kan: *

Aantekeningen Hoofdstuk 2: Planten, dieren, mensen BBL. 2.1 Namen 1 Hoe komen planten en dieren aan hun naam? De naam van een plant of een dier kan: * Aantekeningen Hoofdstuk 2: Planten, dieren, mensen BBL 2.1 Namen 1 Hoe komen planten en dieren aan hun naam? De naam van een plant of een dier kan: * * * 2 Hoe kun je de naam van een organisme opzoeken?

Nadere informatie

De Waddenzee - Informatie

De Waddenzee - Informatie De Waddenzee - Informatie Lees eerst informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 40 tot en met 52. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken. Informatie 1 De Waddenzee R

Nadere informatie

Biologie ( havo vwo )

Biologie ( havo vwo ) Tussendoelen Biologie ( havo vwo ) Biologie havo/vwo = Basis Biologische eenheid Levenskenmerk Uitleggen hoe bouw en werking van onderdelen van een organisme bijdragen aan de functies voeding, verdediging

Nadere informatie

Opmerking voor de docent. Dieren determineren. Werkwijze

Opmerking voor de docent. Dieren determineren. Werkwijze Opmerking voor de docent. Verspreid door het lokaal ongeveer 30 dieren met een nummer en de naam van de soort. Gebruik preparaten, opgezette dieren eventueel platen. Vermeld eventueel bij het dier enkele

Nadere informatie

Lees eerst informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 40 tot en met 52. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken.

Lees eerst informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 40 tot en met 52. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken. De Waddenzee Lees eerst informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 40 tot en met 52. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken. 2p 40 In de informatie worden biotische en

Nadere informatie

verwerking : wat is een bos?

verwerking : wat is een bos? verwerking : wat is een bos? Leven vestigt zich op plaatsen waar het goed is om te leven. Er zijn verschillende factoren die de leefomgeving vorm geven : levende factoren, niet-levende factoren en menselijke

Nadere informatie

Leerdoelen en kerndoelen

Leerdoelen en kerndoelen Leerdoelen en kerndoelen De leerdoelen in de leerlijn vallen in het leerdomein Oriëntatie op jezelf en de wereld. Naast de gebruikelijke natuur en milieukerndoelen (kerndoelen 39, 40 en 41) zijn ook de

Nadere informatie

Inhoud 4 e druk Natuuronderwijs inzichtelijk

Inhoud 4 e druk Natuuronderwijs inzichtelijk Inhoud 4 e druk Natuuronderwijs inzichtelijk Inleiding 1 PLANTEN 1.1 Indeling van het plantenrijk 1.1.1 De groene wereld van de planten 1.1.2 Wieren (algen) 1.1.3 Mossen 1.1.4 Paardenstaarten 1.1.5 Varens

Nadere informatie

module 2 ECOLOGISCHE & BEHEERPRINCIPES

module 2 ECOLOGISCHE & BEHEERPRINCIPES ECOLOGISCHE & BEHEERPRINCIPES Hoofdstuk 2 Inhoudsopgave: Wat is ecologie? Wat is biodiversiteit? Wat is natuurbeheer? Boerennatuur op en rond het erf Wat is ecologie? Wat is ecologie? Wat is ecologie?

Nadere informatie

Taxonomen (ca. 1850): Organismen vertonen kenmerken van zowel planten als dieren. Wetenschappers gingen dus op kenmerken letten.

Taxonomen (ca. 1850): Organismen vertonen kenmerken van zowel planten als dieren. Wetenschappers gingen dus op kenmerken letten. Ordening van organismen: vroeger: plantenrijk - dierenrijk Taxonomen (ca. 1850): Organismen vertonen kenmerken van zowel planten als dieren. Wetenschappers gingen dus op kenmerken letten. huidige indeling:

Nadere informatie

Ordening Dieren - B 2

Ordening Dieren - B 2 Ordening Dieren - B 2 Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres siri Muilenburg 29 September 2015 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/66750 Dit lesmateriaal is

Nadere informatie

Secundair onderwijs - Tweede graad ASO/KSO/TSO - Natuurwetenschappen - Vakgebonden eindtermen

Secundair onderwijs - Tweede graad ASO/KSO/TSO - Natuurwetenschappen - Vakgebonden eindtermen Eindtermen educatief project Korstmossen, snuffelpalen van ons milieu 2 de en 3 de graad SO Secundair onderwijs - Tweede graad ASO/KSO/TSO - Natuurwetenschappen - Vakgebonden eindtermen I. Gemeenschappelijke

Nadere informatie

Uitsterven of wegwezen

Uitsterven of wegwezen Klimaatverandering 7 en 8 5 Uitsterven of wegwezen Voedselwebspel Doelen Begrippen Materialen Duur De leerlingen: kennen een aantal oorzaken waardoor dieren uitsterven of verdwijnen, waaronder de klimaatverandering.

Nadere informatie

Het Strand KNNV basiscursus 2012

Het Strand KNNV basiscursus 2012 Het Strand KNNV basiscursus 2012 Programma Eén groot natuurgebied - land en water - eb en vloed - zacht en hard substraat Ordening - plankton - wieren - neteldieren - wormen - gewervelden - geleedpotigen

Nadere informatie

LEVENSGEMEEN SCHAPPEN

LEVENSGEMEEN SCHAPPEN LEVENSGEMEEN SCHAPPEN 1 E e n e i g e n h u i s, e e n p l e k o n d e r d e z o n Waarom groeien er geen klaprozen op het sportveld? Waarom leven er geen kwallen in de IJssel? Kunnen struisvogels wel

Nadere informatie

Schoolaanbod natuureducatie Staatsbosbeheer basisscholen Terschelling

Schoolaanbod natuureducatie Staatsbosbeheer basisscholen Terschelling Schoolaanbod natuureducatie Staatsbosbeheer basisscholen Terschelling Aan: de basisscholen van Terschelling Van: Staatsbosbeheer op Terschelling Datum: 17-8-2015 Betreft: natuurlessen Hallo, sinds een

Nadere informatie

Opdracht 1 Deze opdracht doe je in de klas en kun je niet hier nakijken.

Opdracht 1 Deze opdracht doe je in de klas en kun je niet hier nakijken. Thema 4 Opdracht 1 Deze opdracht doe je in de klas en kun je niet hier nakijken. Opdracht 2 1. bacteriën schimmels planten dieren 2. Kenmerken van cellen, namelijk of de organismen cellen hebben met celkernen,

Nadere informatie

Bewoners. Noordzee. Introductie. Als de Noordzee een paspoort zou hebben dan zou het er zo uitzien:

Bewoners. Noordzee. Introductie. Als de Noordzee een paspoort zou hebben dan zou het er zo uitzien: Gemiddelde: diepte 94 meter Oppervlak: 572.000 km2 Bodem: hoofdzakelijk zand Bewoners van de Noordzee Introductie Als de Noordzee een paspoort zou hebben dan zou het er zo uitzien: De Noordzee is natuurlijk

Nadere informatie

Duurzaam werken op zee

Duurzaam werken op zee Sarah Smith Tropen & Tropisch Belangrijke mariene ecosystemen Mangroven Zeegras Koraal Kwetsbaarheid Tropen: de gebieden rondom de evenaar tussen de keerkringen. www. commons.wikimedia.org Tropisch klimaat:

Nadere informatie

Bewoners van de Noordzee

Bewoners van de Noordzee Bewoners van de Noordzee Doel Materialen Vak Niveau Duur Werkwijze De leerlingen kunnen: verschillende groepen dieren noemen die in de Noordzee leven (vissen, anemonen, kwallen,kreeftachtigen); uitleggen

Nadere informatie

... Hoe ziet een Rijke Noordzee eruit?

... Hoe ziet een Rijke Noordzee eruit? ... Hoe ziet een Rijke Noordzee eruit? Samen voor een gezonde zee!... Stichting De Noordzee is de onafhankelijke natuur- en milieuorganisatie die zich inzet voor een duurzaam gebruik van de Noordzee en

Nadere informatie

BIOTOOPSTUDIE HET BOS

BIOTOOPSTUDIE HET BOS BIOTOOPSTUDIE HET BOS DOELEN Met dit educatief pakket, ontwikkeld door de natuur- en milieueducatie dienst van de Provincie West-Vlaanderen worden belangrijke doelen en leerplandoelstellingen bereikt in

Nadere informatie

Examenprogramma biologie havo

Examenprogramma biologie havo Bijlage 3 Examenprogramma biologie havo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein

Nadere informatie

Texel (5 minuten) Het eiland Texel Op Texel schijnt de zon langer, regent het minder en waait het meer dan in de rest van Nederland. D. C........ D. K... D. W... O........ D.. H..... D.. B... O.........

Nadere informatie

Leerlijn Biologie inhouden (PO-havo/vwo)

Leerlijn Biologie inhouden (PO-havo/vwo) Leerlijn Biologie inhouden (PO-havo/vwo) Voor meer informatie zie: Kerndoelen onderbouw Vakportaal Mens & maatschappij Vakportaal Natuur & techniek kerndoelen primair onderwijs kerndoelen onderbouw havo

Nadere informatie

Examenprogramma biologie vwo

Examenprogramma biologie vwo Bijlage 4 Examenprogramma biologie vwo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein

Nadere informatie

Voedselweb van strand en zee

Voedselweb van strand en zee Spel Doel: Materialen: Groepsgrootte: Duur: De leerlingen leren zeedieren en planten (organismen) kennen en leren wie wie eet. - Voor elke leerling een kaart met een plaatje van een zeedier, of -plant

Nadere informatie

Vraag 1. Geologie en Sedimentatie

Vraag 1. Geologie en Sedimentatie Vraag 1. Geologie en Sedimentatie Geef korte antwoorden op onderstaande vragen (gebruik volgend vel papier), ca. 5 min. per vraag. Noordzee Waddenzee zee niveau zee niveau ca. 1 km 1 m Figuur 1. Schematische

Nadere informatie

De kwaliteit van educatieve activiteiten meten. Universiteitsmuseum Utrecht

De kwaliteit van educatieve activiteiten meten. Universiteitsmuseum Utrecht De kwaliteit van educatieve activiteiten meten Universiteitsmuseum Utrecht De kwaliteit van educatieve activiteiten meten Universiteitsmuseum Utrecht Claudia de Graauw Bo Broers Januari 2015 1 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Rust en Recreatie. een verhitte discussie. Veldwerkopdracht voor de onderbouw havo/vwo

Rust en Recreatie. een verhitte discussie. Veldwerkopdracht voor de onderbouw havo/vwo Rust en Recreatie een verhitte discussie Veldwerkopdracht voor de onderbouw havo/vwo Auteurs: Glazenborg, T.B. Meijer, C.N. Visser, J. Vriezekolk, A.M. Type landschap: meer/plas Samenvatting: Leerlingen

Nadere informatie

Regionaal Landschap Groene Corridor vzw

Regionaal Landschap Groene Corridor vzw Regionaal Landschap Groene Corridor vzw Geen drempels voor Agrarisch natuurbeheer Wat is RLGC? Gït Geïntegreerde projecten Doelstellingen cursus Waarom dit initiatief? Wat willen we bereiken? Uitgangssituatie

Nadere informatie

Determineren vmbo-kgt12. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.nl/62476

Determineren vmbo-kgt12. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.nl/62476 Auteur VO-content Laatst gewijzigd 28 februari 2017 Licentie CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie Webadres https://maken.wikiwijs.nl/62476 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken van Kennisnet.

Nadere informatie

Leerlijn Biologie inhouden (PO-havo/vwo), Biologische eenheid

Leerlijn Biologie inhouden (PO-havo/vwo), Biologische eenheid Leerlijn Biologie inhouden (PO-havo/vwo), Biologische eenheid Voor meer informatie zie: Kerndoelen onderbouw Vakportaal Mens & maatschappij Vakportaal Natuur & techniek kerndoelen primair onderwijs kerndoelen

Nadere informatie

Determineren vmbo-b12. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.nl/62395

Determineren vmbo-b12. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.nl/62395 Auteur VO-content Laatst gewijzigd 07 juni 2016 Licentie CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie Webadres https://maken.wikiwijs.nl/62395 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs van Kennisnet. Wikiwijs

Nadere informatie

educatie in Natura Artis Magistra natuurbewust, onderzoekend, belevend en verwonderend opzet educatieve visie Natura Artis Magistra 23-4-2015

educatie in Natura Artis Magistra natuurbewust, onderzoekend, belevend en verwonderend opzet educatieve visie Natura Artis Magistra 23-4-2015 educatie in Natura Artis Magistra natuurbewust, onderzoekend, belevend en verwonderend Jasper Buikx formeel onderwijs en Artis Academie Artis-bioloog opzet Natura Artis Magistra: een educatieve instelling

Nadere informatie

a. vakgebonden eindtermen p. 2 b. leerplandoelstelllingen in het vrij onderwijs (VSKO) p. 3

a. vakgebonden eindtermen p. 2 b. leerplandoelstelllingen in het vrij onderwijs (VSKO) p. 3 VELDWERK LANDSCHAP DOELEN Met dit educatief pakket, ontwikkeld door de natuur- en milieueducatie dienst van de Provincie West-Vlaanderen worden belangrijke doelen en leerplandoelstellingen bereikt in het

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Oriëntatie Herkennen van diersoorten en rassen Voeren van dieren Huisvesten van dieren...

Inhoudsopgave. Oriëntatie Herkennen van diersoorten en rassen Voeren van dieren Huisvesten van dieren... Inhoudsopgave Oriëntatie... 7 1. Herkennen van diersoorten en rassen...8 1.1 Ordenen van dieren...8 1.2 Diersoorten en rassen...10 1.3 Keuze diersoorten met behulp van raskenmerken...13 1.4 Het fokken

Nadere informatie

PTA biologie BB locatie Waldeck cohort 2015-2016-2017

PTA biologie BB locatie Waldeck cohort 2015-2016-2017 Exameneenheden biologie PTA biologie BB locatie Waldeck cohort 2015-2016-2017 BI/K/1 Oriëntatie op leren en werken BI/K/2 Basisvaardigheden BI/K/3 Leervaardigheden in het vak biologie BI/K/4 Cellen staan

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2015 tijdvak 2 biologie CSE GL en TL Deze bijlage bevat informatie. GT-0191-a-15-2-b De Galapagos-eilanden Lees eerst informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 40 tot en met

Nadere informatie

werkblad ontstaansgeschiedenis planten b i o d o e n.n l > biologie / mens en natuur / landbouw > bloemen en planten > aanpassingen

werkblad ontstaansgeschiedenis planten b i o d o e n.n l > biologie / mens en natuur / landbouw > bloemen en planten > aanpassingen werkblad ontstaansgeschiedenis planten b i o d o e n.n l > biologie / mens en natuur / landbouw > bloemen en planten > aanpassingen Maak een tekening van de stengel en geef in de tekening aan hoe de bladeren

Nadere informatie

Dieren ademen hv12. banner. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.nl/62522

Dieren ademen hv12. banner. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.nl/62522 banner Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres VO-content 14 juni 2017 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie https://maken.wikiwijs.nl/62522 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs van

Nadere informatie

Houden van dieren 91123a.indd :45

Houden van dieren 91123a.indd :45 Houden van dieren Houden van dieren WEGWIJZER Deze module bestaat uit drie hoofdstukken. Elk hoofdstuk bestaat uit zes vaste onderdelen: Oriëntatie, Theorie, Opdrachten, Eindopdracht, Terugblik en Begrippen.

Nadere informatie

Blijde Wei. Lesaanbod 2016-2017

Blijde Wei. Lesaanbod 2016-2017 Lesaanbod 2016-2017 Blijde Wei Les groep aug sept okt nov dec jan feb mrt apr mei juni juli Beestenboel 1/2 X X Kleine Beestjes 1/2 X X X In de sloot, uit de sloot 3/4 X X X Huisdieren 3/4 X X Amfibieën

Nadere informatie

Skelet en bewegen vmbo-kgt34

Skelet en bewegen vmbo-kgt34 Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres VO-content 23 december 2016 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie https://maken.wikiwijs.nl/63319 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs van

Nadere informatie

Didactische achtergronden van natuur- en techniekonderwijs

Didactische achtergronden van natuur- en techniekonderwijs LET OP Deze vragen zijn geen tentamenvragen. Elke pabo bepaalt zelf wat en hoe er getoetst wordt. Op basis daarvan maken zij hun eigen tentamenvragen. De antwoorden en toelichting op onderstaande vragen

Nadere informatie

Eindtermen Natuurwetenschappen. Voor de eerste graad van het secundair onderwijs.

Eindtermen Natuurwetenschappen. Voor de eerste graad van het secundair onderwijs. Voor de eerste graad van het secundair onderwijs. 11 januari 2010 MOTIVERING VOOR HET INDIENEN VAN VERVANGENDE EINDTERMEN NATUURWETENSCHAPPEN Een belangrijk onderscheid tussen de door de Vlaamse regering

Nadere informatie

PTA biologie BB Statenkwartier Waldeck cohort

PTA biologie BB Statenkwartier Waldeck cohort Eindtermen biologie PTA biologie BB Statenkwartier Waldeck cohort 2016-2017-2018 BI/K/1 Oriëntatie op leren en werken BI/K/2 Basisvaardigheden BI/K/3 Leervaardigheden in het vak biologie BI/K/4 Cellen

Nadere informatie

Primair Onderwijs. 6 lessen

Primair Onderwijs. 6 lessen Maak je eigen land! Voor de docent Vak(gebied) Schooltype/afdeling Oriëntatie op jezelf en de wereld, Aardrijkskunde Primair Onderwijs Leerjaar Groep 3/4 Tijdsinvestering Vakinhoud Kerndoelen 6 lessen

Nadere informatie

Spanningen en ecologische problemen binnen regio s 11

Spanningen en ecologische problemen binnen regio s 11 Geogenie p. 76-83 Atlas p.... Spanningen en ecologische problemen binnen regio s 5.. Amazoniië,, van werelldwiijjd bellang 1. De ecologie van het regenwoud Noteer met behulp van je atlas de jaarlijkse

Nadere informatie

Educatief pakket duurzame energie Didactische onderbouwing

Educatief pakket duurzame energie Didactische onderbouwing Educatief pakket duurzame energie Didactische onderbouwing Inhoud Welkom Doelen Profielschetsen Materialen Bijlagen Met het Solly Systeem worden kinderen al op jonge leeftijd geïntroduceerd in de wereld

Nadere informatie

Kreeftachtigen hebben meestal kleine ogen, waar ze maar weinig mee zien. Ze kunnen wel bijzonder goed ruiken.

Kreeftachtigen hebben meestal kleine ogen, waar ze maar weinig mee zien. Ze kunnen wel bijzonder goed ruiken. Kreeftachtigen Er zijn veel verschillende soorten kreeftachtigen. Van ieder soort leven er vaak zeer grote aantallen in zee. Kreeftachtigen zijn bijvoorbeeld de roeipootkreeftjes, de zeepissebedden en

Nadere informatie

Determineren vmbo-kgt12

Determineren vmbo-kgt12 Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres VO-content 10 juli 2017 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie https://maken.wikiwijs.nl/62476 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs van Kennisnet.

Nadere informatie

MOS duurzame scholen straffe scholen GoodPlanet Belgium I I I

MOS duurzame scholen straffe scholen GoodPlanet Belgium I I I Mijn natuurbeleving MOS duurzame scholen straffe scholen I www.mosvlaanderen.be GoodPlanet Belgium I Edinburgstraat 26 Rue d Edimbourg I Brussel 1050 Bruxelles I T +32 (0)2 893 08 08 I www.goodplanet.be

Nadere informatie

Studiewijzer Natuur en techniek OA2 P

Studiewijzer Natuur en techniek OA2 P Studiewijzer Natuur en techniek OA2 P3 2014-2015 Inleiding en verantwoording In de lessen Natuur en techniek leer je tot conclusie te komen door onderzoek en experimenteren. Dit veronderstelt een nieuwsgierige

Nadere informatie

Aantekeningen Hoofdstuk 1: Vier rijken Vergelijken KGT

Aantekeningen Hoofdstuk 1: Vier rijken Vergelijken KGT Aantekeningen Hoofdstuk 1: Vier rijken Vergelijken KGT 1.1 De tuin 1 Wat leeft er in een tuin? Organismen: dit zijn levende wezens zoals, planten, dieren, mensen, bacteriën en schimmels. Levenskenmerken:

Nadere informatie

Keurmerk: Duurzame school

Keurmerk: Duurzame school Keurmerk: Duurzame school Doorlopende leerlijn voor duurzame ontwikkeling van basisonderwijs (PO) t/m voortgezet onderwijs (VO) PO-1 Kennis en inzicht (weten) Vaardigheden (kunnen) Houding (willen) Begrippen

Nadere informatie

1 Stoffen worden omgezet. Stofwisseling is het vormen van nieuwe stoffen en het vrijmaken van energie. Kortom alle processen in organismen.

1 Stoffen worden omgezet. Stofwisseling is het vormen van nieuwe stoffen en het vrijmaken van energie. Kortom alle processen in organismen. THEMA 1 1 Stoffen worden omgezet 2 Fotosynthese 3 Glucose als grondstof 4 Verbranding 5 Fotosynthese en verbranding 1 Stoffen worden omgezet. Stofwisseling is het vormen van nieuwe stoffen en het vrijmaken

Nadere informatie

Voedselbossen in het Noord Brabantse Natuurnetwerk. Een onderzoek naar de geschiktheid van Voedselbossen in het Natuurnetwerk van Noord Brabant

Voedselbossen in het Noord Brabantse Natuurnetwerk. Een onderzoek naar de geschiktheid van Voedselbossen in het Natuurnetwerk van Noord Brabant Voedselbossen in het Noord Brabantse Natuurnetwerk Een onderzoek naar de geschiktheid van Voedselbossen in het Natuurnetwerk van Noord Brabant De organisatie, de Brabantse Milieufederatie en de Opdracht

Nadere informatie

Ecosysteemdiensten. Blok 1 Mariene omgeving. Marieke Verweij (ProSea) Dag 1 de zee en mijn werk / 24 september Duurzaam werken op Zee

Ecosysteemdiensten. Blok 1 Mariene omgeving. Marieke Verweij (ProSea) Dag 1 de zee en mijn werk / 24 september Duurzaam werken op Zee Ecosysteemdiensten Blok 1 Mariene omgeving Marieke Verweij (ProSea) Dag 1 de zee en mijn werk / Duurzaam werken op Zee NASA Duurzaam werken op zee 2 Maar al dat water is niet eindeloos veel We weten meer

Nadere informatie

Les met werkblad - biologie

Les met werkblad - biologie Les met werkblad - biologie Doel: Leerlingen hebben na de deze les een idee hoe het is om te wadlopen. Ze weten wat ze onderweg tegen kunnen komen. Materialen: - Werkblad 5: Wadlopen - Platte bak (minimaal

Nadere informatie

Bezoekerscentrum Lauwersmeer Globale verhaallijn (concept)

Bezoekerscentrum Lauwersmeer Globale verhaallijn (concept) Bezoekerscentrum Lauwersmeer Globale verhaallijn (concept) Interviews: welke verhalen mogen absoluut niet ontbreken? van dynamisch getijdengebied naar zoetwatermeer achter een zeedijk nieuwe, jonge natuur

Nadere informatie

Systematiek in planten- en dierenrijk

Systematiek in planten- en dierenrijk Systematiek in planten- en dierenrijk Om de grote diversiteit in organismen te overzien zijn ze door de mens in groepen verdeeld. Hierbij is gekeken naar: morfologie. Dit zijn uiterlijke kenmerken anatomie.

Nadere informatie

Vragen. Groeien en bloeien

Vragen. Groeien en bloeien Groeien en bloeien Kamerplanten staan langer in de huiskamer dan een boeket of bloemstuk. Een plant heeft bepaalde zaken nodig om goed te kunnen groeien en bloeien. Om een goed advies te kunnen geven moet

Nadere informatie

De Vrije Vogel. Ontwerp je eigen vogel

De Vrije Vogel. Ontwerp je eigen vogel De Vrije Vogel Ontwerp je eigen vogel Type landschap: plas-dras, opdracht gebaseerd op Wevers inlaag te Schouwen Duivenland Samenvatting: De leerlingen ontwerpen een eigen vogel door na te denken over

Nadere informatie

Kijk uit! Pas OP! LEERlingenblad van:... speurles. basisonderwijs groep 4, 5 & 6

Kijk uit! Pas OP! LEERlingenblad van:... speurles. basisonderwijs groep 4, 5 & 6 LEERlingenblad van:... Kijk uit! Pas OP! speurles basisonderwijs groep 4, 5 & 6 weetje Professoren hebben uitgerekend dat er op de aarde 1.386.000.000.000.000.000.000 liter water is. 2 Kijk uit! Loop jij

Nadere informatie

Motivaties in het beheer van de duinen

Motivaties in het beheer van de duinen Motivaties in het beheer van de duinen Ter gelegenheid van het Lymesymposium 1 november 2013 Marianne Snabilie Manager Onderhoud en Administratie PWN Waterleidingbedrijf Afdeling Natuur en Recreatie Inhoud

Nadere informatie

Functioneren van het voedselweb in het Eems estuarium onder gemiddelde en extreme omstandigheden

Functioneren van het voedselweb in het Eems estuarium onder gemiddelde en extreme omstandigheden Functioneren van het voedselweb in het Eems estuarium onder gemiddelde en extreme omstandigheden Victor N. de Jonge, november 2013 Het Eems estuarium vormt ecologisch gezien één groot geheel, maar dat

Nadere informatie

Helder water door quaggamossel

Helder water door quaggamossel Helder water door quaggamossel Kansen en risico s Een nieuwe mosselsoort, de quaggamossel, heeft zich in een deel van de Rijnlandse wateren kunnen vestigen. De mossel filtert algen en zwevend stof uit

Nadere informatie

2 de, 3 de graad. 3 de graad

2 de, 3 de graad. 3 de graad Aan klassen van het basisonderwijs bieden wij een ruim aanbod aan natuureducatieve activiteiten. Alle zijn erop gericht de leerlingen op een speelse wijze actief en onderzoekend aan het werk te zetten.

Nadere informatie

Leskist THEMA-handleiding Ontelbare kringlopen Groep 7 en 8

Leskist THEMA-handleiding Ontelbare kringlopen Groep 7 en 8 BuitenWijs samen sterk in NME BuitenWijs brengt mensen actief met het buiten in aanraking, zodat zij wijs omgaan met hun eigen leefomgeving Leskist THEMA-handleiding Ontelbare kringlopen Groep 7 en 8 Dit

Nadere informatie

Vissen in het IJsselmeer. Romke Kats

Vissen in het IJsselmeer. Romke Kats Vissen in het IJsselmeer Romke Kats Functies IJsselmeer Water Transport Recreatie Visserij Natuur Vissen in het IJsselmeer Historie Ecologie Voedselketen IJsselmeer algen, vissen, mosselen, waterplanten,

Nadere informatie

Practica voortgezet onderwijs 2014/2015. Opdrachten bij apps. Demonstratiepractica. Excursies. Categorie Practicum Module Omschrijving

Practica voortgezet onderwijs 2014/2015. Opdrachten bij apps. Demonstratiepractica. Excursies. Categorie Practicum Module Omschrijving Practica voortgezet onderwijs 2014/2015 Opdrachten bij apps Omschrijving A01 Een fotocollage maken Inleiding in de biologie App Pic collage A02 Een woordenlijst maken Inleiding in de biologie App Wrts

Nadere informatie

Differentiëren met de nieuwe editie Biologie voor jou havo/vwo bovenbouw

Differentiëren met de nieuwe editie Biologie voor jou havo/vwo bovenbouw Differentiëren met de nieuwe editie Biologie voor jou havo/vwo bovenbouw 31-e NIBI onderwijsconferentie, 13 januari 2017 Gijs van Hengstum, Hans Prins Programma van deze workshop Deel 1: hoe moet adaptiviteit

Nadere informatie

bron van leven en ontwikkeling

bron van leven en ontwikkeling Water bron van leven en ontwikkeling Water, evenwicht en diversiteit Nederland is een waterland. We hebben er veel van, zowel in de lucht (neerslag), aan de oppervlakte (meren en rivieren) als in de bodem

Nadere informatie

Voedselweb en -keten vmbo-kgt12. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.nl/62467

Voedselweb en -keten vmbo-kgt12. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.nl/62467 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 15 juli 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie https://maken.wikiwijs.nl/62467 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs van Kennisnet. Wikiwijs

Nadere informatie

ONTRAFEL MET JE KLAS DE VELE GEHEIMEN VAN DE NATUUR! EDUCATIEVE PROJECTEN BASISONDERWIJS

ONTRAFEL MET JE KLAS DE VELE GEHEIMEN VAN DE NATUUR! EDUCATIEVE PROJECTEN BASISONDERWIJS ONTRAFEL MET JE KLAS DE VELE GEHEIMEN VAN DE NATUUR! EDUCATIEVE PROJECTEN BASISONDERWIJS OP STAP MET TRUISJE DE BOSMUIS VERNIEUWD! EXPLORER De kleuters leren de leefwereld van een bosmuis kennen: uiterlijke

Nadere informatie

Handleiding. Geschikte tijd uitvoering jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec

Handleiding. Geschikte tijd uitvoering jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec Handleiding Naam opdracht De omgeving met andere ogen bekeken Geschikte tijd uitvoering jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec zeer geschikt ongeschikt Benodigde materialen opdrachtenbladen pen

Nadere informatie

Afhankelijk van de natuur vmbo-b12. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/62385

Afhankelijk van de natuur vmbo-b12. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/62385 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 06 June 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/62385 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein. Wikiwijsleermiddelenplein

Nadere informatie

Aantekeningen Hoofdstuk 2: Planten, dieren, mensen KGT

Aantekeningen Hoofdstuk 2: Planten, dieren, mensen KGT Aantekeningen Hoofdstuk 2: Planten, dieren, mensen KGT 2.1 Namen 1 Hoe zoek je de naam van een organisme op? De naam van een plant of een dier kan: * uit een andere taal komen * een eigenschap weergeven

Nadere informatie

LEERLINGENBLAD VAN:... NAAR DE HAAIEN! DOE-HET-ZELF LES BASISONDERWIJS GROEP 7 & 8 EEN WERELD VOL WATER

LEERLINGENBLAD VAN:... NAAR DE HAAIEN! DOE-HET-ZELF LES BASISONDERWIJS GROEP 7 & 8 EEN WERELD VOL WATER LEERLINGENBLAD VAN:...... DOE-HET-ZELF LES BASISONDERWIJS GROEP 7 & 8 EEN WERELD VOL WATER 2 EEN WERELD VOL WATER Als je vanuit de ruimte naar de aarde kijkt zie je heel veel blauw. Dat komt omdat onze

Nadere informatie

Planten. over bloemetjes en bijtjes Knollen en citroenen

Planten. over bloemetjes en bijtjes Knollen en citroenen Planten over bloemetjes en bijtjes Knollen en citroenen Deze bijeenkomst Planten versus dieren Indeling van het plantenrijk Voortplanting Ecosystemen Indeling van het leven op aarde Er zijn 4 rijken: Bacteriën

Nadere informatie

Allemaal water Oppervlakte water: Water in sloten, rivieren, meren, zeeën en oceanen.

Allemaal water Oppervlakte water: Water in sloten, rivieren, meren, zeeën en oceanen. Module 5: Basisstof 1: Een dag met water Allemaal water Oppervlakte water: Water in sloten, rivieren, meren, zeeën en oceanen. Grondwater: water diep in de grond. Zoet: Oppervlakte water zoet. Zout: Oppervlakte

Nadere informatie

d rm Neder wa e landopg

d rm Neder wa e landopg Opgewarmd Nederland deel Natuur, water en landbouw: aanpassen Ecosystemen en klimaat Water, mens en landschap: eeuwenlang een gevaarlijk samenspel Polders, sloten en plassen: binnenwateren in beweging

Nadere informatie