Stappenplan voor het ontwerpen van multimedia leermaterialen : hoe de real-time leereffecten bij lerenden verhogen?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Stappenplan voor het ontwerpen van multimedia leermaterialen : hoe de real-time leereffecten bij lerenden verhogen?"

Transcriptie

1 DIDACTIEK & KRACHTIGE LEEROMGEVING VIA ICT 3 & 1 Stappenplan voor het ontwerpen van multimedia leermaterialen : hoe de real-time leereffecten bij lerenden verhogen? Katrien De Westelinck Wetenschappelijk onderzoeker Universiteit Gent Martin Valcke Hoofddocent Universiteit Gent 1. Inleiding 2. De multimediatheorie van naderbij bekeken 2.1. De dual channel -veronderstelling 2.2. De limited capacity -veronderstelling 2.3. De active processing -veronderstelling 2.4. Samenvattend 3. De ontwerpprincipes ontleend aan de multimediatheorie 3.1. Principe 1 : het multimediaprincipe 3.2. Principe 2 : het spatial contiguity -principe 3.3. Principe 3 : het temporal contiguity -principe 3.4. Principe 4 : het coherentieprincipe 3.5. Principe 5 : het modaliteitsprincipe 3.6. Principe 6 : het redundantieprincipe 3.7. Principe 7 : het principe van de individuele verschillen 3.8. Samenvattend 4. Aan de slag : een stappenplan als houvast 4.1. Definieeractiviteiten Stap 2 : analyseer de omgeving en de context Stap 3 : organiseer de werkzaamheden 4.2. Ontwikkelactiviteiten Stap 5 : specificeer de methoden Stap 6 : construeer prototypes 5. Besluit 6. Literatuur ICT EN ONDERWIJSVERNIEUWING & AFL. 9, JUNI 2005, 35

2 DIDACTIEK & KRACHTIGE LEEROMGEVING VIA ICT 3 & 2 Krachtlijnen Docenten en leerkrachten staan voor de uitdaging effectieve leermaterialen te ontwikkelen en te beoordelen. Deze leermaterialen vormen het kernelement waarop het onderwijs en de lessen gebaseerd zijn. In de huidige maatschappij beperken deze materialen zich niet langer tot de traditionele handboeken, maar kunnen leerinhouden ook op andere manieren gepresenteerd worden. Informatie- en communicatietechnologieën bieden kansen om leermaterialen multimediaal uit te werken door middel van tekeningen, foto s, animaties, audio, video enz. Al deze middelen verrijken de manieren waarop men lerenden kennis kan helpen verwerven en verwerken. De cruciale vraag bij dit verrijken is wel of het gewoon combineren van al deze middelen de effectiviteit van het leren ten goede komt. In het eerste deel (zie punt 2) zetten we de krachtlijnen en de kernbegrippen van de multimediatheorie uiteen, om in het tweede deel (zie punt 3) van deze bijdrage een aantal principes of vuistregels op een rijtje te zetten die in overweging moeten worden genomen bij het ontwerpen of bestuderen van effectieve multimedialeermaterialen. Elk van deze principes illustreren we met voorbeelden die zo van het internet zijn geplukt. In het derde deel (zie punt 4) bespreken we een stappenplan voor het ontwerpen en bestuderen van multimediamaterialen waarin principes en krachtlijnen meteen ook verwerkt zijn. Aldus willen we in deze bijdrage concrete handvatten bieden aan docentenen lerarenteams voor de ontwikkeling en de beoordeling van effectieve multimedialeermaterialen. Tegelijk willen we daarbij ook twee vaststellingen beklemtonen. Enerzijds is heel wat materiaal al vrij beschikbaar op het internet zodat het niet steeds nodig is zelf het warme water opnieuw uit te vinden. Daarbij is het mogelijk dat bestaand materiaal aangepast moet worden. En waar het wel nodig is nieuwe of aangepaste middelen te ontwikkelen is het beter om hierbij meteen te opteren voor een teamgedragen aanpak en een leergebied- en/of vakdoorbrekende aanpak. AFL. 9, JUNI 2005, 36 & ICT EN ONDERWIJSVERNIEUWING

3 DIDACTIEK & KRACHTIGE LEEROMGEVING VIA ICT 3 & 3 & 1. Inleiding mentale modellen principes theorie De multimediatheorie is een globale theorie waardoor multimediamaterialen vanuit een gefundeerde achtergrond ontwikkeld en geëvalueerd kunnen worden. Daarbij hanteert men een aantal centrale concepten. Zo wordt er heel sterk uitgegaan van mentale modellen. Alle leeractiviteit resulteert in het ontstaan van mentale modellen. Het situeren, organiseren en integreren van informatie in ons geheugen gebeurt dus met behulp van de mentale modellen. De lerende selecteert tijdens de selectieprocessen uit de aangeboden leermaterialen die informatie die hij/zij relevant vindt/ervaart om opgenomen te worden. Deze selectie zal bepaald worden door enerzijds de aanwezige kennis en anderzijds de manier waarop de informatie gepresenteerd wordt. De organisatieprocessen zorgen ervoor dat de nieuwe verworven informatie georganiseerd en geëlaboreerd wordt tot mentale modellen. Door de integratieprocessen wordt de nieuwe informatie ook gekoppeld aan de al aanwezige voorkennis waarbij de bestaande mentale modellen verder georganiseerd en geëlaboreerd worden. Om de opname van informatie en het leren nog te verbeteren werd er door de multimediatheorie principes vooropgesteld. Deze principes gelden als richtlijnen of vuistregels voor het ontwikkelen van multimedialeermaterialen. Vanuit deze principes wordt een terugkoppeling gemaakt naar de opzet van deze bijdrage. Het ontwikkelen en beoordelen van multimedialeermaterialen aan de hand van een stappenplan zal de geïnteresseerden doorheen het hele proces leiden. In het eerste deel gaan we dus in op de theorie van het multimedialeren. De ontwerpprincipes worden gekaderd aan de hand van de theorie (ondersteund door voorbeelden) en worden daarna in het derde deel in een concreet stappenplan gegoten. & 2. De multimediatheorie van naderbij bekeken bronnen cognitieve multimediatheorie Voor dit stuk baseren we ons heel sterk op Mayer (2001), Mayer (2003), Mayer en Moreno (2002a), Mayer en Moreno (2002b), Mayer en Moreno (2003) en Mayer en Moreno (2004). Mayer (2001) heeft de ontwerpprincipes vooropgezet binnen zijn cognitieve multimediatheorie. Deze theorie stelt de cognitivistische visie over leren als centraal punt voorop. Schema s worden hierbij gezien als uitgangspunt. In het langetermijngeheugen worden deze schema s van waaruit wordt geleerd opgeslagen en krijgen ze verder vorm. Verder zullen ze aangeduid worden met mentale modellen. Het opbouwen van de mentale modellen is het gevolg van een leerproces dat uiteenvalt in een drietal gerelateerde ICT EN ONDERWIJSVERNIEUWING & AFL. 9, JUNI 2005, 37

4 DIDACTIEK & KRACHTIGE LEEROMGEVING VIA ICT 3 & 4 processen : selectie-, organisatie- en integratieprocessen. De lerende selecteert tijdens de selectieprocessen uit de aangeboden leermaterialen die informatie die hij/zij relevant vindt/ervaart om opgenomen te worden. Deze selectie zal bepaald worden door enerzijds de aanwezige kennis en anderzijds de manier waarop de informatie gepresenteerd wordt. De organisatieprocessen zorgen ervoor dat de nieuwe verworven informatie georganiseerd en geëlaboreerd wordt tot mentale modellen. Door de integratieprocessen wordt de nieuwe informatie ook gekoppeld aan de reeds aanwezige voorkennis waarbij de bestaande mentale modellen verder georganiseerd en geëlaboreerd worden. In dit proces zijn de multimediakenmerken van informatie van belang. Mayer (2001, 2002, 2003) en Mayer & Moreno (2002a, 2002b, 2003, 2004) maken hierbij een fundamenteel onderscheid tussen informatie die via beelden (tekst, plaatjes, animatie, video) wordt aangeboden en informatie die via een auditief kanaal wordt aangeboden. Drie belangrijke veronderstellingen worden door hen en andere auteurs naar voren geschoven : de dual channel -veronderstelling, de limited capacity -veronderstelling en de active processing -veronderstelling De dual channel -veronderstelling twee kanalen voor informatieverwerking Informatie wordt via twee aparte kanalen verwerkt (Baddeley, 1995; Paivio, 1986; Neath, 1998) : ten eerste is er de beeldende informatie die via de ogen aangeboden wordt (geschreven woorden, animaties, illustraties...) en in het visuele kanaal tot mentale modellen verwerkt wordt. Ten tweede is er de informatie die via de oren opgenomen wordt en dus via het auditieve kanaal wordt verwerkt tot mentale modellen. Figuur 1 geeft een schematische voorstelling van de gescheiden cognitieve verwerking via beide kanalen (Mayer, 2001). Schema 1 : the cognitive theory of multimedia learning (Mayer, 2001, p.44) AFL. 9, JUNI 2005, 38 & ICT EN ONDERWIJSVERNIEUWING

5 DIDACTIEK & KRACHTIGE LEEROMGEVING VIA ICT 3 & 5 stappen in de informatieverwerking Schema 1 toont dat leren gebeurt via een auditief/verbaal en een pictorieel/ visueel kanaal. Auditief of verbaal aangeboden informatie zal verwerkt worden tot een auditief/verbaal model. Een pictorieel/visueel model zal het resultaat zijn van de verwerking van de pictorieel/visueel aangeboden informatie. Woorden kunnen dus, zoals dat in de figuur wordt omschreven, op twee manieren aangeboden worden : auditief/verbaal (gesproken tekst) en pictorieel/visueel (gedrukte tekst). De lerende beschikt over twee kanalen om informatie op te nemen en te verwerken maar die kunnen niet los van elkaar gezien worden. Ze zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden en staan in wisselwerking met elkaar. Het model wordt in stappen doorlopen : (1) het selecteren van relevante woorden voor het verwerken in het verbale werkgeheugen en/of het selecteren van relevante beelden voor het verwerken in het visuele werkgeheugen; (2) het organiseren van de geselecteerde woorden tot een verbaal model en/of het organiseren van de geselecteerde beelden tot een visueel model en (3) het integreren van de verbale en visuele modellen met de al aanwezige voorkennis De limited capacity -veronderstelling beperking aan de hoeveelheid informatie die een mens kan verwerken Iedereen is beperkt in de hoeveelheid informatie die vastgehouden kan worden in het werkgeheugen (Chandler & Sweller, 1991; Sweller & Chandler, 1991; Sweller & Chandler, 1994). Dat wordt voorgesteld door de tweede veronderstelling. De informatie die in het werkgeheugen vastgehouden kan worden, is slechts een kleine deelverzameling van de informatie die men waarneemt of aangeboden krijgt. Hiermee moet rekening gehouden worden wanneer er materialen ontworpen worden. Alleen informatie aanbieden via het visuele kanaal betekent dat we de beschikbare capaciteit via het auditieve kanaal negeren. Te veel informatie langs één kanaal aanbieden remt af, dus moet er een evenwicht gezocht worden tussen beiden kanalen De active processing -veronderstelling actief verwerken Lerenden verwerken actief de informatie tot een coherent geheel van mentale modellen. De mensen hebben met andere woorden een aangeboren neiging om informatie gebaseerd op eigen ervaringen te selecteren, te organiseren en te integreren met eerder opgedane kennis (Mayer, 2001; Doolittle, 2002; ; Mayer & Moreno, 2002a; Mayer & Moreno, 2004). Aangezien ze de manier bepalen waarop multimedia-informatie wordt verwerkt, worden de veronderstellingen de pijlers van de cognitieve multimediatheorie genoemd. ICT EN ONDERWIJSVERNIEUWING & AFL. 9, JUNI 2005, 39

6 DIDACTIEK & KRACHTIGE LEEROMGEVING VIA ICT 3 & Samenvattend De cognitieve multimediatheorie vertrekt van de mentale modellen die doorheen de informatieverwerking opgebouwd worden. Aan de hand van de drie veronderstellingen (de dual channel -, de limited capacity - en de active processing -veronderstelling) wordt de manier waarop de informatieverwerking plaatsvindt besproken. In het volgende deel proberen we de ontwerpprincipes uit te leggen. & 3. De ontwerpprincipes ontleend aan de multimediatheorie 3.1. Principe 1 : het multimediaprincipe woorden en tekst Lerenden leren beter van woorden (tekst) gecombineerd met beelden dan alleen maar van tekst. Door het aanbieden van woorden en beelden is het mogelijk om verbale én pictoriële modellen op te bouwen en er relaties tussen te leggen. Alleen woorden of louter beelden presenteren heeft tot gevolg dat een beperkter mentaal model zal worden gevormd. Figuur 1 (gevonden op platentektoniek.htmlplanet.com/platentektoniek/ botsingzones.htm) combineert tekst en beelden waardoor de tekst ondersteund en versterkt wordt door de beelden. De platentektoniek is een onderwerp uit de aardrijkskunde dat voor vele lerenden een moeilijk onderwerp is. Het toevoegen van beelden aan de tekst leidt tot een sneller en accurater inzicht bij lerenden. Bekijken we het voorbeeld nauwkeuriger, dan wordt het duidelijk dat het voorbeeld niet volledig aan het multimediaprincipe voldoet. Zowel woorden als beelden worden aangeboden, maar beide via het visuele kanaal zodat alleen een pictorieel mentaal model opgebouwd wordt (zie schema 1). Om te verzekeren dat beide kanalen maximaal worden benut zoals dat beschreven wordt in de dual channel -veronderstelling (zie punt 2.1.) kan bijvoorbeeld de gedrukte tekst auditief worden aangeboden. AFL. 9, JUNI 2005, 40 & ICT EN ONDERWIJSVERNIEUWING

7 DIDACTIEK & KRACHTIGE LEEROMGEVING VIA ICT 3 & 7 Figuur 1 : the cognitive theory of multimedia learning (Mayer, 2001, p.44) ICT EN ONDERWIJSVERNIEUWING & AFL. 9, JUNI 2005, 41

8 DIDACTIEK & KRACHTIGE LEEROMGEVING VIA ICT 3 & 8 Figuur 2 : voorbeeld dat niet aan het multimediaprincipe voldoet Figuur 2 (gevonden op gif) is een voorbeeld dat niet aan het multimediaprincipe voldoet. Er is geen tekst en geen audio voorzien maar het beperkt zich louter tot het beeld van een stuitende bal. Een eenvoudige aanpassing kan de representatie verbeteren. Verklarende tekst naast de figuur plaatsen kan al heel wat vooruitgang brengen. Maar informatie via audio aanbieden zorgt ervoor dat het volledig voldoet aan het principe. AFL. 9, JUNI 2005, 42 & ICT EN ONDERWIJSVERNIEUWING

9 DIDACTIEK & KRACHTIGE LEEROMGEVING VIA ICT 3 & 9 Figuur 3 : voorbeeld dat aan het multimediaprincipe voldoet Figuur 3 (gevonden op is een voorbeeld voor het lager onderwijs. Zowel animatie als audio worden aangeboden waardoor de informatie langs beide kanalen verwerkt kan worden. In het voorbeeld zien we professor Maulheim vertellen over zijn ontdekkingsreizen en beelden tonen van de bijbehorende dieren aan de hand van een diaprojectie Principe 2 : het spatial contiguity -principe overeenstemmende woorden en beelden dicht bij elkaar Zoals het woord spatial laat vermoeden staat bij dit principe de afstand tussen tekst en beeld centraal. Overeenstemmende woorden en beelden dicht bij elkaar presenteren, zowel op een computerscherm als in een gedrukte versie, heeft tot gevolg dat de lerenden beter leren. Niet alleen het beter studeren van de lerenden geeft aanleiding tot het hanteren van deze regel. Ook zijn er economische voordelen aan verbonden. Zowel in een boek als bij een computergebaseerde leeromgeving leidt een te royaal ruimtegebruik tot grotere kosten. Er kan dus ruimte bespaard worden wanneer de beelden en de woorden dicht bij elkaar staan. ICT EN ONDERWIJSVERNIEUWING & AFL. 9, JUNI 2005, 43

10 DIDACTIEK & KRACHTIGE LEEROMGEVING VIA ICT 3 & 10 gescheiden of geïntegreerde weergave? Een centrale vraag is of het gescheiden presenteren van tekst en beelden beter is dan een geïntegreerde weergave van beiden. De intuïtie geeft aan dat de gescheiden weergave (b.v. de tekst aan de linkerkant en de plaatjes rechts op het scherm) te verkiezen is boven een weergave waarbij alle tekst bij de verschillende passende onderdelen van een tekening is geplaatst. De gescheiden weergave zal de lerenden aanzetten tot het actief verwerken van de informatie. Ze zullen actief op zoek gaan naar de informatie in de tekst en de beelden en daardoor zullen verbanden ontstaan. Onderzoek spreekt dit tegen en stelt dat het integreren van beide representaties beter is. Deze aanpak vermijdt dat lerenden zelf moeten zoeken naar wèlk (deel van het) beeld bij welke tekst hoort. Indien ze zelf actief beelden en bijbehorende teksten moeten opsporen, dan wordt het werkgeheugen te veel belast. Daardoor wordt de opbouw van mentale modellen belemmerd. Het gevolg van dit principe is dat bij het ontwikkelen van materialen de corresponderende beelden en woorden dicht bij elkaar op een scherm of pagina moeten staan. Figuur 4 : voorbeeld met dynamische beelden dat aan het spatial contiguity -principe voldoet AFL. 9, JUNI 2005, 44 & ICT EN ONDERWIJSVERNIEUWING

11 DIDACTIEK & KRACHTIGE LEEROMGEVING VIA ICT 3 & 11 dynamische beelden Figuur4 (gevonden op knopen.scouting.nl) geeft een voorbeeld van het spatial contiguity -principe. De schermafdruk toont dat de beelden en de tekst heel dicht bij elkaar staan waardoor de lerenden geen extra inspanning moeten leveren om te onthouden welk beeld bij welk stuk tekst past. Heel belangrijk bij dit principe is dat de beelden en de woorden op één scherm staan zodat de lerenden niet moeten scrollen. Anders zou het werkgeheugen opnieuw belast worden. Eveneens zien we hier dat er gebruikgemaakt wordt van dynamische beelden waarbij audio wordt afgespeeld. Deze dynamische beelden geven heel goed aan hoe de knoop gemaakt moet worden. Figuur 5 : voorbeeld met dynamische beelden dat aan het spatial contiguity -principe voldoet geen dynamische animaties Figuur 5 (gevonden op AXONcellulair.html) geeft een ander voorbeeld waarbij het spatial contiguity -principe gerespecteerd wordt. Ook hier zien we dat er gebruikgemaakt wordt van tekst en van beeld. Het verschilt echter sterk van het voorgaande voorbeeld aangezien er geen gebruikgemaakt wordt van dynamische animaties. ICT EN ONDERWIJSVERNIEUWING & AFL. 9, JUNI 2005, 45

12 DIDACTIEK & KRACHTIGE LEEROMGEVING VIA ICT 3 & Principe 3 : het temporal contiguity -principe overeenstemmende woorden en beelden in tijd samen aanbieden Dit principe stelt dat de lerenden beter leren wanneer corresponderende woorden (tekst) en beelden simultaan en niet opeenvolgend in tijd worden aangeboden. Het is nauw verwant met het voorgaande principe in verband met de ruimtelijke afstand. Hier daarentegen gaat het over de afstand in tijd. Het tegelijkertijd aanbieden van de verschillende representaties belast het werkgeheugen minder en daardoor kunnen sneller relaties gelegd worden tussen de verschillende representaties. Daardoor worden efficiëntere mentale modellen gebouwd. Het scheiden van de verbale en auditieve informatie in tijd doet de kans op het optimaal ontwikkelen van zulke mentale modellen kleiner worden. Dit principe geldt ook voor gedrukte materialen. Elke lezer herkent bijvoorbeeld het probleem heen en weer te moeten bladeren tussen een tekst en een afbeelding die afgedrukt is op een andere bladzijde om iets te begrijpen. Figuur 6 : voorbeeld met dynamische beelden dat aan het temporal contiguity-principe voldoet beelden en tekst simultaan aanbieden Figuur 6 (gevonden op my.unidata.ucar.edu/content/staff/blynds/ tmp.html) geeft een voorbeeld waarbij beelden en bijpassende tekst simultaan aangeboden worden. Eventueel een andere optie was om de lerende AFL. 9, JUNI 2005, 46 & ICT EN ONDERWIJSVERNIEUWING

13 DIDACTIEK & KRACHTIGE LEEROMGEVING VIA ICT 3 & 13 eerst de tekst te laten lezen en daarna, door middel van een druk op een knop, het beeld op dezelfde plaats te laten verschijnen. Dan is er wel spatial contiguity maar geen temporal contuigity. Ook het werken met een pop-up was een mogelijkheid. Deze manier van werken wordt heel veel gehanteerd Principe 4 : het coherentieprincipe onnodig materiaal in het leermateriaal leidt tot een hogere moeilijkheidsgraad Onnodig extra materiaal opnemen in het leermateriaal leidt tot een hogere moeilijkheidsgraad. Met andere woorden kunnen we stellen dat interessante maar irrelevante tekst en beelden het leren hinderen. Anekdotes vormen hier een goed voorbeeld van. Anekdotes in een tekst vormen een welgekomen afwisseling maar leiden de aandacht van de lerende af van de centrale inhoud en dat resulteert in minder goede resultaten. Dit principe heeft ook betrekking op geluiden. Interessante maar irrelevante geluiden hinderen eveneens het leren. Typische voorbeelden zijn het toevoegen van een muzikale omlijsting bij een multimediapresentatie, het toevoegen van achtergrondgeluiden... Deze extra materialen toevoegen vereist namelijk het inzetten van extra cognitieve capaciteit die niet onmiddellijk relevant is voor het uitwerken van de mentale modellen. Het belast ook het werkgeheugen (mentale last). In de literatuur verwijst men vaak naar de motivationele en emotionele waarde wanneer er gepleit wordt voor het toevoegen van extra materiaal. Deze factoren wegen echter niet op tegen de negatieve invloed die uitgaat van het aanbieden van deze extra informatie. Bij het ontwikkelen van leermaterialen moet men erop letten dat onnodige woorden en beelden of geluid en muziek niet worden toegevoegd en dat men dus de representatie van de informatie to the point houdt. ICT EN ONDERWIJSVERNIEUWING & AFL. 9, JUNI 2005, 47

14 DIDACTIEK & KRACHTIGE LEEROMGEVING VIA ICT 3 & 14 Figuur 7 : voorbeeld dat aan het coherentieprincipe voldoet geen overbodige tekst, animaties of beelden Figuur 7 (gevonden op %20liquids %20gases %20site/making %20slime %20page.htm) is een voorbeeld waar rekening gehouden werd met het coherentieprincipe. Er zijn geen overbodige woorden, zinnen, animaties of beelden aanwezig. De aanwijzing kan sterk uitgebreid worden maar dit zou, volgens het coherentieprincipe, de retentie en/of transfer van kennis niet bevorderen. AFL. 9, JUNI 2005, 48 & ICT EN ONDERWIJSVERNIEUWING

15 DIDACTIEK & KRACHTIGE LEEROMGEVING VIA ICT 3 & 15 Figuur 8 : voorbeeld dat aan het coherentieprincipe voldoet duidelijke tekst en effectieve beelden Figuur 8 (gevonden op acky.net/tutorials/flash/bouncing_ball) is ook een voorbeeld waarbij rekening gehouden werd met het coherentieprincipe. De tekst is duidelijk en de beelden zijn beperkt en effectief. De lerende kan zich concentreren op het maken van adequate verbindingen tussen de tekst en de beelden zonder afgeleid te worden door te veel extra materiaal Principe 5 : het modaliteitsprincipe beelden met geluid beter dan beelden met on-screen tekst Binnen de CTML-theorie stelt dit principe dat lerenden beter leren van beelden/animatie mét geluid (gesproken woorden) dan van beelden/animatie met on-screen afgedrukte tekst. Met andere woorden : het aanbieden van een gesproken tekst naast beelden of animatie zal de lerenden beter doen presteren dan het aanbieden van een gedrukte tekst naast een beeld/animatie. Wat op basis van de CTML-theorie te verklaren is gaat in tegen de intuïtie van heel wat ontwerpers van leermaterialen. Gedrukte tekst en beelden/animaties presenteren geeft aan- ICT EN ONDERWIJSVERNIEUWING & AFL. 9, JUNI 2005, 49

16 DIDACTIEK & KRACHTIGE LEEROMGEVING VIA ICT 3 & 16 leiding tot een cognitieve verwerking die alleen via het visuele kanaal verloopt. Presenteren we beelden/animaties met audio, dan worden beide cognitieve verwerkingskanalen benut. Daardoor wordt mentale last vermeden en is er meer ruimte in het werkgeheugen vrij. Figuur 9 : voorbeeld dat niet aan het modality-principe voldoet goed voorbeeld van multimediauitwerking Figuur 9 (gevonden op geeft het voorbeeld van de stuiterende bal. Het voorbeeld combineert animatie met on-screen tekst. Volgens het modaliteitsprincipe wordt hier alleen het visuele kanaal gestimuleerd en bouwt men louter een pictorieel mentaal model op. Vanuit andere ontwerpprincipes lijkt het een goed voorbeeld van multimedia-uitwerking. De tekst staat heel dicht bij de stuiterende bal (spatial contiguity), maar wanneer je in het voorbeeld de animatie opstart verschijnt de tekst heel snel en te ver van de animatie. Een audio-ondersteuning was hier een betere optie geweest. AFL. 9, JUNI 2005, 50 & ICT EN ONDERWIJSVERNIEUWING

17 DIDACTIEK & KRACHTIGE LEEROMGEVING VIA ICT 3 & Principe 6 : het redundantieprincipe animatie en geluid is beter dan animatie met geluid en tekst Het principe impliceert dat lerenden beter leren van animatie en geluid (narratief) dan van de animatie, gecombineerd met geluid én tekst. Een mentale overlast zal vlugger ontstaan wanneer een animatie en een tekst visueel gerepresenteerd worden omdat beiden via het visuele kanaal in het werkgeheugen zullen worden verwerkt. Het principe stelt ook zeer expliciet de vraag : Waarom zou men nog geschreven tekst toevoegen wanneer dezelfde informatie al via een auditief kanaal is weergegeven? Door het aanbieden van verschillende presentatievormen kan men, volgens de literatuur, aan de leervoorkeuren van de lerenden tegemoetkomen. Maar vanuit de cognitieve multimediatheorie wordt dit extra toevoegen van de geschreven tekst ter discussie gesteld. De limited capacity -veronderstelling stelt dat het toevoegen van die gedrukte tekst de mentale last in het visuele kanaal vergroot. Onderzoek bevestigt dat. Uit dit alles kan afgeleid worden dat tijdens het ontwikkelen van leermaterialen er geen on-screen gedrukte tekst moet worden toegevoegd wanneer deze informatie reeds narratief aangeboden wordt. hoe het eigenlijk niet moet Figuur 10 (gevonden op geeft een voorbeeld van hoe het eigenlijk niet volgens dit principe moet. In dit voorbeeld hanteert men audio, geschreven tekst en beelden. Men werkt dus in op zowel het verbale als visuele kanaal zodat beiden modellen kunnen worden opgebouwd. Wanneer de tekst louter auditief aangeboden zou worden in samenhang met de beelden on-screen zou het voorbeeld zeker aan dit principe tegemoetkomen. ICT EN ONDERWIJSVERNIEUWING & AFL. 9, JUNI 2005, 51

18 DIDACTIEK & KRACHTIGE LEEROMGEVING VIA ICT 3 & 18 Figuur 10 : voorbeeld met dynamische beelden dat aan het redundantieprincipe voldoet 3.7. Principe 7 : het principe van de individuele verschillen individuele verschillen spelen een grote rol Alle besproken effecten van de multimediaontwerpprincipes blijken, volgens empirisch onderzoek, sterker wanneer het gaat over lerenden met weinig voorkennis en een groter ruimtelijk inzicht ( field independence ). Lerenden met een hoge voorkennis activeren hun voorkennis (al aanwezige mentale modellen) om mogelijke tekorten in de multimediarepresentatie te compenseren. Deze mogelijkheid hebben lerenden met een lagere voorkennis niet. Lerenden met een goed ontwikkeld ruimtelijk inzicht ( field independence ) blijken ook betere en sneller geïntegreerde mentale modellen te kunnen opbouwen en daardoor te kunnen compenseren voor minder adequate multimedia-uitwerkingen van leermaterialen. AFL. 9, JUNI 2005, 52 & ICT EN ONDERWIJSVERNIEUWING

19 DIDACTIEK & KRACHTIGE LEEROMGEVING VIA ICT 3 & 19 tijdens het ontwerpen rekening houden met de kenmerken van de doelgroep Bij de uitwerking van multimedialeermaterialen moeten we rekening houden met kenmerken van de doelgroep. Daarin is in eerste instantie de voorkennis van de lerenden van belang. Die kan op verschillende manieren in rekening gebracht worden. Volgens een eerste aanpak worden de leermaterialen specifiek aangepast aan de kenmerken van de lerenden. Ze worden op hun maat ontwikkeld. Volgens een tweede aanpak krijgt de lerende de kans te kiezen omdat het materiaal ontwikkeld is met verschillende doelgroepen voor ogen. De lerende kan b.v. kiezen tussen tekstuele, auditieve, statische en dynamische representaties. Volgens een derde aanpak wordt er een pretraining gegeven aan de lerenden om noodzakelijke kennis en vaardigheden aan te brengen bij de lerenden voordat ze met de leermaterialen aan de slag gaan Samenvattend De verschillende ontwerpprincipes dwingen expliciet na te denken over hoe men de leermaterialen zal ontwerpen en uitwerken. Ze vormen eveneens handvatten voor het beoordelen van ontworpen leermaterialen. De voorbeelden illustreren dat, maar geven slechts in beperkte mate aan welke stappen er ondernomen kunnen worden om tot een goed ontworpen leermateriaal te komen, dat het leerproces optimaal ondersteunt. Daarom hebben we ze in het derde deel geïntegreerd in een stappenplan. & 4. Aan de slag : een stappenplan als houvast het IDI-model De theorie en de ontwerpprincipes geven concrete indicaties inzake hoe degelijke multimediamaterialen geconstrueerd of bestudeerd kunnen worden. Hoe deze indicaties evenwel systematisch toegepast kunnen worden in een ontwerp- of beoordelingsproces is nog niet duidelijk. Daarom reiken wij in dit derde deel een model aan dat helpt bij het actief en planmatig ontwikkelen en/of beoordelen van multimediamaterialen. Hiervoor grijpen we terug naar het IDI-model, ontwikkeld door het Noord-Amerikaanse Instructional Development Institute (Valcke, 1999). Dit model of stappenplan omvat drie clusters van activiteiten : definieer-, ontwikkel- en evaluatieactiviteiten. Het stappenplan is cyclisch opgebouwd wat betekent dat het een aantal keren kan worden doorlopen tot de ontwikkelaar vindt dat de initiële doelen bereikt zijn. In het volgende deel zullen we alleen ingaan op de stappen die verduidelijking vragen. Omdat leerkrachten door hun werk al vertrouwd zijn met een aantal stappen worden die niet meer behandeld. ICT EN ONDERWIJSVERNIEUWING & AFL. 9, JUNI 2005, 53

20 DIDACTIEK & KRACHTIGE LEEROMGEVING VIA ICT 3 & 20 Schema 2 : IDI-model definieer Stap 1 stel het probleem vast - stel behoeften vast - stel prioriteiten - formuleer probleem ontwikkel Stap 2 analyseer omgeving/context - betrokkenen - randvoorwaarden - bronnen Stap 3 organiseer te verrichten werkzaamheden - taken - verantwoordelijkheden - tijdsplanning Stap 4 stel doelen/doelstellingen vast - uiteindelijke doelen - tussendoelen Stap 5 specifieer methoden - voor leren - voor instructie-activiteiten - voor media Stap 6 construeer prototypen - instructie-materiaal - evaluatie-instrumenten evalueer Stap 7 test prototypen - beproef prototypen - verzamel evaluatiegegevens Stap 8 analyseer resultaten - m.b.t. doelen - methoden - evaluatiemethoden Stap 9 reviseer/implementeer - herzie - beslis - voer uit 4.1. Definieeractiviteiten randvoorwaarden Stap 2 : analyseer de omgeving en de context Het vaststellen van het probleem komt in onderwijskundige settings veelvuldig voor zodat we niet verder ingaan op de eerste stap. De randvoorwaarden en mogelijke beschikbare bronnen staan in deze tweede stap centraal. Er zijn een aantal vragen die men in deze stap moet beantwoorden. Wie wil als partner en als teamgenoot meewerken? Welke ruimte is er op financieel en materieel gebied (software, hardware)? Zijn er computers beschikbaar? Is het haalbaar om audio aan te bieden (desnoods een begeleidende cassette bij een reader)? Is er voldoende competentie in huis om aan het ontwikkelproject te werken (digitaliseren van audio, uitwerken animaties, bewerken van foto s en grafieken...)? AFL. 9, JUNI 2005, 54 & ICT EN ONDERWIJSVERNIEUWING

Kwaliteit in Beeld. Leren door te kijken, te doen en te delen

Kwaliteit in Beeld. Leren door te kijken, te doen en te delen Kwaliteit in Beeld Leren door te kijken, te doen en te delen De Educatieve Kijkwijzer De Educatieve Kijkwijzer Kwaliteit Functies Extra s Kwaliteit Kwaliteit Cognitieve Theorie van Multimedia Leren Mayer,

Nadere informatie

Visualiseren en leren met animaties. Pieter Wouters

Visualiseren en leren met animaties. Pieter Wouters Visualiseren en leren met animaties Pieter Wouters 1 Programma Multimedia en animaties Waarom animaties gebruiken? Hoe worden animaties door mensen verwerkt? Welke problemen ontstaan hierbij? Oplossingen

Nadere informatie

Gebruik van Multimedia

Gebruik van Multimedia Gebruik van Multimedia Zo werkt het effectief! Mia Cools Erasmus MC Zorgacademie 1 Inhoud workshop Informatie verwerking in de hersenen Wetenschappelijke principes 6 principes van Mayer Toepassing op je

Nadere informatie

Digitale toetsen: waar moet je op letten?

Digitale toetsen: waar moet je op letten? 3 Digitale toetsen: waar moet je op letten? Halszka Jarodzka & Paul Kirschner Welten-instituut, Onderzoekscentrum voor leren, doceren en technologie, Open Universiteit Technisch zijn er geen belemmeringen

Nadere informatie

Leer Opdrachten ontwerpen voor Blended Learning

Leer Opdrachten ontwerpen voor Blended Learning Leer Opdrachten ontwerpen voor Blended Learning Helder &Wijzer Mijn opdrachten In een kort, blended programma In het kort Voor wie docenten/trainers die blended opdrachten willen leren ontwerpen en ontwikkelen

Nadere informatie

Plannen en schrijven met een elektronische outline-tool

Plannen en schrijven met een elektronische outline-tool 1 Plannen en schrijven met een elektronische outline-tool Milou de Smet, Saskia Brand-Gruwel & Paul Kirschner Open Universiteit Goed schrijven is een belangrijke, maar complexe vaardigheid. De schrijver

Nadere informatie

Cognitieve strategieën voor diepe verwerking en feedback

Cognitieve strategieën voor diepe verwerking en feedback Cognitieve strategieën voor diepe verwerking en feedback Samenvatting van het artikel van Henry L. Roediger III, Mary A. Pyc (2012), Inexpensive techniques to improve education: Applying cognitive pgychology

Nadere informatie

Essay. Is multimedia als leermiddel gunstig voor het leerproces van een kind? Stefan van Rees Studentnummer: 0235938 Opleiding:

Essay. Is multimedia als leermiddel gunstig voor het leerproces van een kind? Stefan van Rees Studentnummer: 0235938 Opleiding: Essay Is multimedia als leermiddel gunstig voor het leerproces van een kind? Naam: Studentnummer: 0235938 Opleiding: CMD Docent: Rob van Willigen Modulecode: MEDM0201D Modulenaam: Is multimedia als leermiddel

Nadere informatie

De plaats van e-learning. Aanpak. Modaal. Wat kan E-learning onderwijskundig nu echt bijdragen? Voordelen van online training

De plaats van e-learning. Aanpak. Modaal. Wat kan E-learning onderwijskundig nu echt bijdragen? Voordelen van online training Wat kan E-learning onderwijskundig nu echt bijdragen? De plaats van e-learning dr. Wiebe de Vries Aanpak Waarom Onderwijsmethode Educatie items Evidence based Nadelen Treatment recommendation. Instruction

Nadere informatie

MIND THE. leren. beeld. Krachtige. te brengen TOMMY OPGENHAFFEN. Van mindmapping tot wordclouds. login tot leeromgeving

MIND THE. leren. beeld. Krachtige. te brengen TOMMY OPGENHAFFEN. Van mindmapping tot wordclouds. login tot leeromgeving TOMMY OPGENHAFFEN MIND THE MAPtools Van mindmapping tot wordclouds Krachtige leren beeld in om te brengen login tot leeromgeving 4 D/2015/45/552 ISBN 978 94 014 1851 5 NUR 840 Vormgeving binnenwerk en

Nadere informatie

Kwaliteit van leermateriaal

Kwaliteit van leermateriaal Kwaliteit van leermateriaal Hendrianne Wilkens & Arno Reints h.wilkens@clu.nl a.reints@clu.nl www.clu.nl Over het CLU Expertisecentrum Leermiddelenontwikkeling evalueren van leermiddelen maken van leermiddelen

Nadere informatie

Observationeel leren van videovoorbeelden

Observationeel leren van videovoorbeelden Observationeel leren van videovoorbeelden VINCENT HOOGERHEIDE, SOFIE M. M. LOYENS EN TAMARA VAN GOG Erasmus Universiteit Rotterdam Observationeel leren, dat wil zeggen, leren door te kijken naar het goede

Nadere informatie

Workshop voorbereiden Authentieke instructiemodel

Workshop voorbereiden Authentieke instructiemodel Workshop voorbereiden Authentieke instructiemodel Workshop voorbereiden Uitleg Start De workshop start met een echte, herkenbare en uitdagende situatie. (v.b. het is een probleem, een prestatie, het heeft

Nadere informatie

Effectief Leren van Multimedia. Liesbeth Kester CELSTEC Open Universiteit

Effectief Leren van Multimedia. Liesbeth Kester CELSTEC Open Universiteit Effectief Leren van Multimedia Liesbeth Kester CELSTEC Open Universiteit Verbale informatie + Multimedia =? Digit-span test Werkgeheugen Cognitieve belastingstheorie Inhoud Intrinsieke belasting Instructie

Nadere informatie

Ouderen en Internet: Wat werkt op het web?

Ouderen en Internet: Wat werkt op het web? Ouderen en Internet: Wat werkt op het web? Julia van Weert Kennismarkt AMC/VUmc. Amsterdam, 5 juni 2012 Ouder worden en cognitie Z-scores 1,2 0,8 0,4 0-0,4-0,8 Working Memory Long-term memory Speed of

Nadere informatie

De Taxonomie van Bloom Toelichting

De Taxonomie van Bloom Toelichting De Taxonomie van Bloom Toelichting Een van de meest gebruikte manier om verschillende kennisniveaus in te delen, is op basis van de taxonomie van Bloom. Deze is tussen 1948 en 1956 ontwikkeld door de onderwijspsycholoog

Nadere informatie

Soms geeft de begeleidende informatie misleidende informatie; doet de applicatie niet wat hij belooft te doen.

Soms geeft de begeleidende informatie misleidende informatie; doet de applicatie niet wat hij belooft te doen. Inhoud Als er leerdoelen gehaald moeten worden moeten we als docent wel enige zekerheid hebben omtrend het effect van een interactieve multimediale applicatie. Allereerst moet de applicatie beken worden

Nadere informatie

Vakdidactiek: inleiding

Vakdidactiek: inleiding Vakdidactiek: inleiding Els Tanghe 1 1. Inleiding Een specialist in de wiskunde is niet noodzakelijk een goede leraar wiskunde. Een briljant violist is niet noodzakelijk een goede muziekleraar. Een meester-bakker

Nadere informatie

Broodje aap in het onderwijs maar wat zegt de wetenschap? Prof. dr. Paul A. Kirschner

Broodje aap in het onderwijs maar wat zegt de wetenschap? Prof. dr. Paul A. Kirschner Broodje aap in het onderwijs maar wat zegt de wetenschap? Prof. dr. Paul A. Kirschner Wat is een broodje aap verhaal? Weergave van een (vaak fictieve) gebeurtenis Breed gecirculeerd / doorverteld Vaak

Nadere informatie

Fase B. Entree. Leerstijlen. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: januari 20]3

Fase B. Entree. Leerstijlen. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: januari 20]3 N W Fase B O Z Entree Leerstijlen Versie 0.1: januari 20]3 2013 Stichting Entreprenasium Inleiding 2 Inleiding 2 Indeling 4 Strategie 6 Leerstijl Ieder mens heeft zijn eigen leerstijl. Deze natuurlijke

Nadere informatie

Digitale tijdlijnen binnen PAV.

Digitale tijdlijnen binnen PAV. Digitale tijdlijnen binnen PAV. 11 doelgroep BaKO BaLO BaSO SLO tijdperspectief : week maand semester opleiding traject regulier werk opleidingsonderdeel: vak ped stage Uitdaging Doel Aanpak/oplossing

Nadere informatie

OPDRACHTKAART. Thema: Multimedia. Het multimedia productieproces 3. De uitvoering MM-02-06-01

OPDRACHTKAART. Thema: Multimedia. Het multimedia productieproces 3. De uitvoering MM-02-06-01 OPDRACHTKAART MM-02-06-01 De uitvoering Voorkennis: Je hebt multimedia-opdrachten 1 tot en met 5 (MM-02-01 t/m MM-02-05) afgerond. Je kunt met behulp van multimedia-software, zoals bijvoorbeeld Macromedia

Nadere informatie

Basisles 4: Windows Movie Maker

Basisles 4: Windows Movie Maker Basisles 4: Windows Movie Maker Onderwerp Het hanteren van het programma Windows Live Movie Maker: foto s toevoegen, overgangen selecteren, muziek toevoegen, film opslaan Leeftijd/Doelgroep Alle leerjaren

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Docenten in het hoger onderwijs zijn experts in wát zij doceren, maar niet noodzakelijk in hóe zij dit zouden moeten doen. Dit komt omdat zij vaak weinig tot geen training hebben gehad in het lesgeven.

Nadere informatie

Ontwerpdocument. Maarten Kolthof. NHL Hogeschool Opleiding Communication & Multimedia Design Ontwerpdocument - Maarten Kolthof

Ontwerpdocument. Maarten Kolthof. NHL Hogeschool Opleiding Communication & Multimedia Design Ontwerpdocument - Maarten Kolthof Ontwerpdocument Maarten Kolthof NHL Hogeschool Opleiding Communication & Multimedia Design Ontwerpdocument - Maarten Kolthof Inhoud Algemeen ontwerp 3 Icoon en kleurgebruik Animatie technieken ios 7 kenmerken

Nadere informatie

De vragen sluiten aan bij de belevingswereld van de leerlingen en zijn onderverdeeld in de volgende vijftien categorieën:

De vragen sluiten aan bij de belevingswereld van de leerlingen en zijn onderverdeeld in de volgende vijftien categorieën: > Categorieën De vragen sluiten aan bij de belevingswereld van de leerlingen en zijn onderverdeeld in de volgende vijftien categorieën: 1 > Poten, vleugels, vinnen 2 > Leren en werken 3 > Aarde, water,

Nadere informatie

De Programma-matrix. http://www.programmamatrix.be/ Functie van de Programma-matrix

De Programma-matrix. http://www.programmamatrix.be/ Functie van de Programma-matrix De Programma-matrix Informatie over educatieve programma's kunnen wij terugvinden op de Programma-matrix. De Programma-matrix is een elektronische databank gemaakt in samenwerking met Nederland. De nieuwe

Nadere informatie

EEN BEETJE NEUROWETENSCHAP. 19/03/2015 UDL-inspiratiedag 1

EEN BEETJE NEUROWETENSCHAP. 19/03/2015 UDL-inspiratiedag 1 EEN BEETJE NEUROWETENSCHAP 19/03/2015 UDL-inspiratiedag 1 3 GEINTEGREERDE NETWERKEN Het affectieve netwerk Het herkenningsnetwerk Het strategisch netwerk 19/03/2015 UDL-inspiratiedag 2 DE UDL-RICHTLIJNEN:

Nadere informatie

Waarom leren leerlingen meer van animaties met pauzes?

Waarom leren leerlingen meer van animaties met pauzes? 2 Waarom leren leerlingen meer van animaties met pauzes? Ingrid Spanjers, Jimmie Leppink & Jeroen van Merriënboer School of Health Professions Education, Universiteit Maastricht Tamara van Gog Instituut

Nadere informatie

De E-module Driehoek. Een nieuw model voor het maken van motiverende e-learning PRAXIS

De E-module Driehoek. Een nieuw model voor het maken van motiverende e-learning PRAXIS trends Tim Lansink Een nieuw model voor het maken van motiverende e-learning De E-module Driehoek De e-learning module is niet meer weg te denken uit het huidige aanbod van leeractiviteiten. Hoewel e-learning

Nadere informatie

Wiskunde en informatica: innovatie en consolidatie Over vragen in het wiskunde- en informaticaonderwijs

Wiskunde en informatica: innovatie en consolidatie Over vragen in het wiskunde- en informaticaonderwijs Tijdschrift voor Didactiek der β-wetenschappen 22 (2005) nr. 1 & 2 53 Oratie, uitgesproken op 11 maart 2005, bij de aanvaarding van het ambt van hoogleraar Professionalisering in het bijzonder in het onderwijs

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Hoofdstuk 1 vormt de algemene inleiding van het proefschrift. In dit hoofdstuk beschrijven wij de achtergronden, het doel, de relevantie en de context van het onderzoek, en de

Nadere informatie

Thema: Multimedia. Multimedia

Thema: Multimedia. Multimedia Multimedia OPDRACHTKAART MM-02-01-01 Communicatie Voorkennis: Je moet met een computer om kunnen gaan. Je moet kunnen zoeken op het internet. Intro: Multimedia is een vrij nieuw begrip. In de bladen en

Nadere informatie

Waarom een samenvatting maken?

Waarom een samenvatting maken? Waarom een samenvatting maken? Er zijn verschillende manieren om actief bezig te zijn met de leerstof. Het maken van huiswerk is een begin. De leerstof is al eens doorgenomen; de stof is gelezen en opdrachten

Nadere informatie

vanuit de technische en organisatorische omgeving, werk-verdeling, budget, planning, en hergebruik van componenten. Het documenteren van SA dient

vanuit de technische en organisatorische omgeving, werk-verdeling, budget, planning, en hergebruik van componenten. Het documenteren van SA dient 9 Samenvatting Software heeft vooruitgang in veel vakgebieden mogelijk gemaakt en heeft een toenemend invloed op ons leven en de samenleving in zijn geheel. Software wordt gebruikt in computers, communicatienetwerken,

Nadere informatie

Serie handleidingen. "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen ") Evaluatie. Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti

Serie handleidingen. LbD4All (Leren door Ontwikkeling voor iedereen ) Evaluatie. Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Serie handleidingen "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen ") Evaluatie Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Deze publicatie werd gefinancierd door de Europese Commissie. De

Nadere informatie

Hand-out ronde 1 (11.30-13.00) / ronde 2 (14.00-15.30) 1 Programma workshop vocabulaireverwerving

Hand-out ronde 1 (11.30-13.00) / ronde 2 (14.00-15.30) 1 Programma workshop vocabulaireverwerving 1 Programma workshop vocabulaireverwerving Inleiding (theorie) (wat) 9 aspecten van woord (bron I.S.P. Nation) I. Woordklank II. Woordbeeld III. Woorddelen IV. Vorm en betekenis V. Concept en referenties

Nadere informatie

(6) Raket Valkuilen bij wow-proefjes

(6) Raket Valkuilen bij wow-proefjes Praktijk-wijzer & oefeningen (6) Raket Valkuilen bij wow-proefjes INLEIDING Materiaal 1. Azijn (10cl) 2. Bakpoeder (50g) 3. Balans 4. Maatbeker 5. Plastic flesje 6. Kurk met zelfgemaakte raket Werkwijze

Nadere informatie

Publishing & Printing Company B.V.

Publishing & Printing Company B.V. STAPPENPLAN WEBSITE Versie 1.3 Publishing & Printing Company B.V. Weth. Sangersstraat 38 (0)46-437 73 11 KVK 140.41959 6191 NA Beek web@pp-company.nl BTW NL 0085.52.861.B01 Algemene voorwaarden www.pp-company.nl

Nadere informatie

Cognitieve Belasting door Multimediale Leermiddelen

Cognitieve Belasting door Multimediale Leermiddelen Cognitieve Belasting door Multimediale Leermiddelen Onderzoek onder aanstaande leerkrachten E. (Eline) Werkman (4290593) Masterthesis Onderwijskundig Ontwerp en Advisering Universiteit Utrecht Juni 2015

Nadere informatie

Broodje aap in het onderwijs maar wat zegt de wetenschap? Prof. dr. Paul A. Kirschner

Broodje aap in het onderwijs maar wat zegt de wetenschap? Prof. dr. Paul A. Kirschner Broodje aap in het onderwijs maar wat zegt de wetenschap? Prof. dr. Paul A. Kirschner Vooraf 1: Ben jij student? docent? onderzoeker? ondernemer? geïnteresseerde publiek? anders??? Vooraf 2: Geloof jij

Nadere informatie

Voorbeeldmateriaal cursus O.23.4.1.1: Ontwerpen van onderwijs en opleidingen

Voorbeeldmateriaal cursus O.23.4.1.1: Ontwerpen van onderwijs en opleidingen Voorbeeldmateriaal cursus O.23.4.1.1: Ontwerpen van onderwijs en opleidingen Cursusintroductie Inhoud van de cursus In de cursus Ontwerpen van onderwijs en opleidingen, gaat u met behulp van het door van

Nadere informatie

Digitale didactiek. Docentendagen. Diny Ebrecht Marjo Stalmeier Open Universiteit 7-3-2013 1 1

Digitale didactiek. Docentendagen. Diny Ebrecht Marjo Stalmeier Open Universiteit 7-3-2013 1 1 Digitale didactiek Docentendagen Diny Ebrecht Marjo Stalmeier Open Universiteit 7-3-2013 1 1 Van arrangement naar Toparrangement Kwaliteitscriteria Valkuilen Richtlijnen en Tips 7-3-2013 2 2 Kwaliteit

Nadere informatie

Onderzoekend leren met computersimulaties

Onderzoekend leren met computersimulaties Onderzoekend leren met computersimulaties TON DE JONG Universiteit Twente Nieuwe kennis wordt verkregen door onderzoek. Onderzoekers bedenken vragen, stellen hypothesen op, ontwerpen experimenten, verzamelen

Nadere informatie

Cursus Onderwijs en ICT. Interactieve multimedia

Cursus Onderwijs en ICT. Interactieve multimedia Cursus Onderwijs en ICT Jaargang 2, deel 17 (versie 1.0 NL 18-12-2010) Interactieve multimedia door Serge de Beer Inleiding Foto s, video en geluid zijn allemaal prachtige media om mee te leren. Maar nog

Nadere informatie

Hypertekst schrijven en observerend leren als aanvullende didactiek 1

Hypertekst schrijven en observerend leren als aanvullende didactiek 1 Ronde 2 Martine Braaksma & Gert Rijlaarsdam Interfacultaire Lerarenopleidingen, Universiteit van Amsterdam Contact: braaksma@uva.nl Hypertekst schrijven en observerend leren als aanvullende didactiek 1

Nadere informatie

Leeromgeving en organisatie

Leeromgeving en organisatie Leeromgeving en organisatie Lesdoel Ik kan een les voorbereiden a.d.h.v. het lesplanformulier van Geerligs. Hoe word ik een goede leraar? Kunst of kunde? Kun je het leren: Ja/Nee Wat doe je hier dan nog?

Nadere informatie

TOEGANKELIJK ONDERWIJS Universal Design for Learning. Leerlingen zijn verschillend! Diversiteit is de realiteit! Uitdaging voor elke leerkracht

TOEGANKELIJK ONDERWIJS Universal Design for Learning. Leerlingen zijn verschillend! Diversiteit is de realiteit! Uitdaging voor elke leerkracht TOEGANKELIJK ONDERWIJS Universal Design for Learning Bjorn Carreyn Filip Dehaene Hendrik Despiegelaere Mieke Theys Leerlingen zijn verschillend! Diversiteit is de realiteit! Uitdaging voor elke leerkracht

Nadere informatie

Ontwerpen met Modellen - Distance learning at Wageningen University. Gerard van den Boom - Open Universiteit

Ontwerpen met Modellen - Distance learning at Wageningen University. Gerard van den Boom - Open Universiteit Ontwerpen met Modellen - Distance learning at Wageningen University Gerard van den Boom - Open Universiteit Inleidend - kader Wageningen wil Distance Learning gelijkblijvende kwaliteit binnen 60-credit-programma

Nadere informatie

Informatie vaardigheden

Informatie vaardigheden 0 Boek 77992.indb 0 02-2-09 6:4 Noordhoff Uitgevers bv Informatie vaardigheden Je dient informatievaardig te zijn om snel en grondig digitale informatie te zoeken, te selecteren en te verwerken. In dit

Nadere informatie

Opleiding Verpleegkunde Stage-opdrachten jaar 3

Opleiding Verpleegkunde Stage-opdrachten jaar 3 Opleiding Verpleegkunde Stage-opdrachten jaar 3 Handleiding Voltijd Jaar 3 Studiejaar 2015-2016 Stage-opdrachten Tijdens stage 3 worden 4 stage-opdrachten gemaakt (waarvan opdracht 1 als toets voor de

Nadere informatie

Ronde 3. Op Woordenjacht: creatief en effectief werken aan woordenschatuitbreiding. 1. Inleiding

Ronde 3. Op Woordenjacht: creatief en effectief werken aan woordenschatuitbreiding. 1. Inleiding Ronde 3 Barbara van der Linden Fontys Fydes Contact: b.vanderlinden@fontys.nl Op Woordenjacht: creatief en effectief werken aan woordenschatuitbreiding 1. Inleiding Kinderen zijn echte woordenkrachtpatsers.

Nadere informatie

Rapport Docent i360. Test Kandidaat

Rapport Docent i360. Test Kandidaat Rapport Docent i360 Naam Test Kandidaat Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Sterkte/zwakte-analyse 3. Feedback open vragen 4. Overzicht competenties 5. Persoonlijk ontwikkelingsplan Inleiding Voor u ligt het

Nadere informatie

Plan van aanpak: werken met Acadin in je eigen groep en je school

Plan van aanpak: werken met Acadin in je eigen groep en je school Plan van aanpak: werken met Acadin in je eigen groep en je school Inleiding Je wilt gaan werken met Acadin. Het is aan te raden direct met een collega samen te werken. Ook is het goed Acadin als thema

Nadere informatie

Usability. Les 3 jaar 2. Ontwerp doelstellingen en randvoorwaarden

Usability. Les 3 jaar 2. Ontwerp doelstellingen en randvoorwaarden Usability Les 3 jaar 2 Ontwerp doelstellingen en randvoorwaarden Wat gaan we doen? Herhaling vorige week ISO Definition of Usability (9241-11) Usability is the effectiveness, efficiency and satisfaction

Nadere informatie

Informatie over het werkgeheugen

Informatie over het werkgeheugen Informatie over het werkgeheugen Wat is het Werkgeheugen? De mogelijkheid om informatie van verschillende aard vast te houden en deze informatie te gebruiken in een denkproces waarbij nieuwe en reeds aanwezige

Nadere informatie

Tekst/beeld integratie en het effect op leren

Tekst/beeld integratie en het effect op leren Tekst/beeld integratie en het effect op leren M.E.M (Marieke) de Gooijer (3490343) Masterthesis Onderwijskundig Ontwerp en Advisering Universiteit Utrecht Begeleidende docent: dr. M.T. (Tim) Mainhard Tweede

Nadere informatie

het Officiële Boek Help je kinderen leren programmeren! Marina Umaschi Bers en Mitchel Resnick

het Officiële Boek Help je kinderen leren programmeren! Marina Umaschi Bers en Mitchel Resnick het Officiële Boek Help je kinderen leren programmeren! Marina Umaschi Bers en Mitchel Resnick inhoud in het kort voorwoord...xi Een inleiding tot ScratchJr... 1 Hoofdstuk 1: Aan de slag... 7 Hoofdstuk

Nadere informatie

Educatief pakket duurzame energie Didactische onderbouwing

Educatief pakket duurzame energie Didactische onderbouwing Educatief pakket duurzame energie Didactische onderbouwing Inhoud Welkom Doelen Profielschetsen Materialen Bijlagen Met het Solly Systeem worden kinderen al op jonge leeftijd geïntroduceerd in de wereld

Nadere informatie

Leerscenario Kata-App (werktitel) Raymond Stoops Hogeschool Utrecht. Analyse. Inleiding. Doelstellingen

Leerscenario Kata-App (werktitel) Raymond Stoops Hogeschool Utrecht. Analyse. Inleiding. Doelstellingen Leerscenario Kata-App (werktitel) Raymond Stoops Hogeschool Utrecht Analyse Inleiding Bij het beoefenen van karate zijn er meerdere trainingsvormen. Een individuele trainingsvorm is de kata, waar een vast

Nadere informatie

Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO

Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Onderdeel van de eindrapportage

Nadere informatie

TECHNISCHE HULPBRON Remote Banner Control

TECHNISCHE HULPBRON Remote Banner Control TECHNISCHE HULPBRON Remote Banner Control Laat marketing zelf logo s, banners en grafische afbeeldingen bijwerken. www.exclaimer.nl Remote Banner Control Met deze functie Dynamic Content (Dynamische inhoud)

Nadere informatie

Typering van Ondersteunde Communicatie als onderzoeks-gebied Onderzoek voor de prakijk. Filip T. Loncke

Typering van Ondersteunde Communicatie als onderzoeks-gebied Onderzoek voor de prakijk. Filip T. Loncke Typering van Ondersteunde Communicatie als onderzoeks-gebied Onderzoek voor de prakijk Filip T. Loncke Twee grote onderzoeksvragen Ondersteunde Communicatie als fenomeen wat leren we eruit? Hoe maken we

Nadere informatie

Aansluiting met de eindtermen Aardrijkskunde PjER kan gebruikt worden als Praktische opdracht en Profielwerkstuk

Aansluiting met de eindtermen Aardrijkskunde PjER kan gebruikt worden als Praktische opdracht en Profielwerkstuk Aansluiting met de eindtermen Aardrijkskunde PjER kan gebruikt worden als Praktische opdracht en Profielwerkstuk Praktische opdracht Het uitvoeren van beperkte onderzoeksopdrachten betreffende ruimtelijke

Nadere informatie

Disseminatie: artikels schrijven, presenteren en publiceren. Katrien Struyven

Disseminatie: artikels schrijven, presenteren en publiceren. Katrien Struyven Disseminatie: artikels schrijven, presenteren en publiceren Katrien Struyven Ervaringen Wie heeft pogingen ondernomen of reeds een artikel geschreven? Hoe heb je dit ervaren? Wie heeft er reeds deelgenomen

Nadere informatie

Leerpaden in Toledo.

Leerpaden in Toledo. Leerpaden in Toledo. 16 doelgroep BaKO BaLO BaSO SLO tijdperspectief : week maand semester opleiding traject regulier werk opleidingsonderdeel: vak p e d stage Uitdaging Het is belangrijk dat studenten

Nadere informatie

Pendelen tussen stagepraktijk en opleiding

Pendelen tussen stagepraktijk en opleiding artikel Zone Pendelen tussen stagepraktijk en opleiding Op de pabo van de Hogeschool van Amsterdam bestaat sinds 2009 de mogelijkheid voor studenten om een OGOspecialisatie te volgen. Het idee achter het

Nadere informatie

Project wiskunde: iteratie en fractalen. Naam:

Project wiskunde: iteratie en fractalen. Naam: Project wiskunde: iteratie en fractalen Naam: Klas: 6EW-6LW-6WW 1 Doelstellingen De leerlingen leren zelfstandig informatie verwerven en verwerken over een opgelegd onderwerp. De leerlingen kunnen de verwerkte

Nadere informatie

LiLa Portal Docentenhandleiding

LiLa Portal Docentenhandleiding Library of Labs Lecturer s Guide LiLa Portal Docentenhandleiding Er wordt van de docenten verwacht dat zij het leren van de studenten organiseren en dat zij een keuze maken uit de beschikbare hoeveelheid

Nadere informatie

Evaluatieonderzoek workshop Nieuws van het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid

Evaluatieonderzoek workshop Nieuws van het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid Evaluatieonderzoek workshop Nieuws van het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid Verwachting, waardering en leerwinst van de Workshop Nieuws Laura Gil Castillo en Eva Mulder, januari 2009 Universiteit

Nadere informatie

How to present online information to older cancer patients N. Bol

How to present online information to older cancer patients N. Bol How to present online information to older cancer patients N. Bol Dutch summary (Nederlandse samenvatting) Dutch summary (Nederlandse samenvatting) Goede informatievoorziening is essentieel voor effectieve

Nadere informatie

Competentieprofiel. Instituut voor Interactieve Media. Competentieprofiel studenten Instituut voor Interactieve Media vastgesteld juni 2006

Competentieprofiel. Instituut voor Interactieve Media. Competentieprofiel studenten Instituut voor Interactieve Media vastgesteld juni 2006 Competentieprofiel Instituut voor Interactieve Media Competentieprofiel studenten Instituut voor Interactieve Media vastgesteld juni 2006 Aangepast in maart 2009 Inleiding De opleiding Interactieve Media

Nadere informatie

Website Inhoud Beheerder

Website Inhoud Beheerder Beknopte handleiding: Website Inhoud Beheerder Hieronder treft u de handleiding aan van de Website Inhoud Beheerder gebaseerd op Plone. Pagina 1 van 21 Inhoudsopgave Basis Pagina 3 Nieuwe pagina Pagina

Nadere informatie

Scenario: theoretisch blok (voorbeeldscenario / blauwdruk van een leerpraktijk)

Scenario: theoretisch blok (voorbeeldscenario / blauwdruk van een leerpraktijk) Christine Prast, onderwijskundige Scenario: theoretisch blok (voorbeeldscenario / blauwdruk van een leerpraktijk) Vooraf Onderwijskundig kader waarbinnen herontwerp plaatsvond Uitgangspunt bij het hier

Nadere informatie

Ondersteuning van gezamenlijk probleemoplossen door gefaseerd construeren van domeinspecifieke representaties

Ondersteuning van gezamenlijk probleemoplossen door gefaseerd construeren van domeinspecifieke representaties Ondersteuning van gezamenlijk probleemoplossen door gefaseerd construeren van domeinspecifieke representaties B. Slof 1, G. Erkens 1, & P. A. Kirschner 2, 1Universiteit Utrecht, P.O. Box 80.140, 3508 TC

Nadere informatie

Dossier Mediacoach 2015

Dossier Mediacoach 2015 Dossier Mediacoach 2015 Mediacoach is een opleiding voor professionelen die werken met jongeren en/of volwassenen en die mediawijsheid willen integreren in hun eigen beroepspraktijk. Mediawijsheid is onontbeerlijk

Nadere informatie

Competenties en bekwaamheden van een Daltonleerkracht

Competenties en bekwaamheden van een Daltonleerkracht Naam: School: Daltoncursus voor leerkrachten Competenties en bekwaamheden van een Daltonleerkracht Inleiding: De verantwoordelijkheden van de leerkracht zijn samen te vatten door vier beroepsrollen te

Nadere informatie

Het sociaal regelsysteem: externe sturing door discipline. Het systeem van communicatieve zelfsturing: zelfsturing in communicatie

Het sociaal regelsysteem: externe sturing door discipline. Het systeem van communicatieve zelfsturing: zelfsturing in communicatie De logica van lef, discipline en communicatie Theoretisch kader voor organisatieontwikkeling Tonnie van der Zouwen, maart 2007 De gelaagdheid in onze werkelijkheid Theorieën zijn conceptuele verhalen met

Nadere informatie

Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een systematische review. Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 2

Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een systematische review. Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 2 Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een systematische review Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 2 Toelichting bij de criteria voor het beoordelen van de kwaliteit van een

Nadere informatie

kempelscan P2-fase Studentversie

kempelscan P2-fase Studentversie kempelscan P2-fase Studentversie Pedagogische competentie Kern 2.1 Pedagogisch competent Pedagogisch handelen Je draagt bij aan een veilige leef- en leeromgeving in de groep O M V G Je bent consistent

Nadere informatie

Welkom. TOP-leren. Programma. Wat is Blended learning. Waarom blended learning. Onderdelen blended learning. Mixen (70-20-10) Ontwerpstappen

Welkom. TOP-leren. Programma. Wat is Blended learning. Waarom blended learning. Onderdelen blended learning. Mixen (70-20-10) Ontwerpstappen Mareen van Londen van de Beek Opleidingskundige & e-learningadviseur www.kies-advies.nl Welkom Mareen van Londen Opleidingskundige & (e)learning adviseur Blended learning design Interne adviseur Externe

Nadere informatie

Animation. Info-animation Explanimation MARKETING & COMMUNICATIE - DIGITALE VORMGEVING JANUARI 2013

Animation. Info-animation Explanimation MARKETING & COMMUNICATIE - DIGITALE VORMGEVING JANUARI 2013 Animation Info-animation Explanimation 1 Promo Opdracht Animatie Promo In de vorige periode heb je voor Promo.nl 2 x een banner gemaakt. Verwerk de twee banners in een animatie in Photoshop. De animatie

Nadere informatie

Intelligente oplossingen

Intelligente oplossingen In het voortdurend veranderende zakelijke klimaat van vandaag de dag is het van cruciaal belang om met medewerkers, klanten en investeerders te kunnen communiceren, waar zij zich ook bevinden. Mshow webconferencing

Nadere informatie

Hoe moet je een prachtige presentatie maken?

Hoe moet je een prachtige presentatie maken? Hoe moet je een prachtige presentatie maken? www.meestermichael.nl Geef de presentatie een titel. Klik dit vak aan om jouw presentatie een ondertitel te geven. Hier kun je je presentatie een titel geven

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding 9. 5 Planning 83 5.1 Leerdoelen en persoonlijke doelen 84 5.2 Het ontwerpen van het leerproces 87 5.3 Planning in de tijd 89

Inhoud. Inleiding 9. 5 Planning 83 5.1 Leerdoelen en persoonlijke doelen 84 5.2 Het ontwerpen van het leerproces 87 5.3 Planning in de tijd 89 Inhoud Inleiding 9 1 Zelfsturend leren 13 1.1 Zelfsturing 13 1.2 Leren 16 1.3 Leeractiviteiten 19 1.4 Sturingsactiviteiten 22 1.5 Aspecten van zelfsturing 25 1.6 Leerproces vastleggen 30 2 Oriëntatie op

Nadere informatie

DMX LIGHTPLAYER. Inleiding...2. DMX bibliotheek...3. Kanalen programmeren...7. Sequentie creëren...11

DMX LIGHTPLAYER. Inleiding...2. DMX bibliotheek...3. Kanalen programmeren...7. Sequentie creëren...11 DMX LIGHTPLAYER Inleiding...2 DMX bibliotheek...3 Kanalen programmeren...7 Sequentie creëren...11 Inleiding De DMX LightPlayer is zeer gebruikersvriendelijk. Importeer een bestaand toestel of creëer een

Nadere informatie

SOL. SOL self-organised learning

SOL. SOL self-organised learning SOL self-organised learning SOL is een didactisch concept waarin verschillende moderne methoden op een nieuwe manier gebruikt worden. Essentieel is dat SOL het leren combineert met doceren met als achterliggende

Nadere informatie

ONDERZOEKSGERICHT LEREN

ONDERZOEKSGERICHT LEREN Serie handleidingen "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen ") ONDERZOEKSGERICHT LEREN Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Deze publicatie werd gefinancierd door de Europese

Nadere informatie

Natural Europe - Natuurlijk Europa

Natural Europe - Natuurlijk Europa Natural Europe - Natuurlijk Europa General Information Summary Natuurlijk Europa zet een aantal softwaretools in die het mogelijk maken voor leerkrachten om innovatieve online trajecten te ontwerpen via

Nadere informatie

Evo Evolutionary Project Management. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V.

Evo Evolutionary Project Management. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. Evo Evolutionary Project Management Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 10 Inhoudsopgave 1. INLEIDING... 3 2. EVO... 4 3. FASERING...

Nadere informatie

Taalvaardigheid Preventie en remediëring. -betrokkenheid verhogende werkvormen creëren -een maximale -herformuleren de lln het probleem

Taalvaardigheid Preventie en remediëring. -betrokkenheid verhogende werkvormen creëren -een maximale -herformuleren de lln het probleem Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs Guimardstraat 1, 1040 Brussel VOET LEREN LEREN EN GOK Voet@2010 leren leren en thema s gelijke onderwijskansen Socio-emotionele ontwikkeling (1ste graad)

Nadere informatie

C-two: brengt uw boodschap in beeld

C-two: brengt uw boodschap in beeld C-two: brengt uw boodschap in beeld Any Screen is Your Stage C-two - al meer dan 10 jaar dé audiovisuele communicatie-expert - ontwikkelt pakkende, professionele PowerPoint & Prezi-presentaties, Powermovies,

Nadere informatie

1. Algemene situering van de cursus NCZ leraar secundair onderwijs-groep 1 2. Doel van de cursus NCZ

1. Algemene situering van de cursus NCZ leraar secundair onderwijs-groep 1 2. Doel van de cursus NCZ 1. Algemene situering van de cursus NCZ leraar secundair onderwijs-groep 1 De cursus niet-confessionele zedenleer (NCZ) in de opleiding leraar secundair onderwijsgroep 1 (LSO-1) sluit aan bij de algemene

Nadere informatie

Eerste graad A-stroom

Eerste graad A-stroom EINDTERMEN en ONTWIKKELINGSDOELEN Vijverbiotoopstudie Eerste graad A-stroom Vakgebonden eindtermen aardrijkskunde Het natuurlijk milieu Reliëf 16* De leerlingen leren respect opbrengen voor de waarde van

Nadere informatie

De didactiek van Onderzoekend en ontwerpend leren

De didactiek van Onderzoekend en ontwerpend leren De didactiek van Onderzoekend en ontwerpend leren De leeromgeving Interactief onderzoeken.nl gaat uit van de didactiek onderzoekend en ontwerpend leren (OOL). Deze didactische aanpak is uitgewerkt en verspreid

Nadere informatie

Bantopa (Samen)werken aan Samenwerken

Bantopa (Samen)werken aan Samenwerken Bantopa (Samen)werken aan Samenwerken Masterclass - Alliantievaardigheden Een praktische leidraad voor toekomstige alliantiemanagers Samenwerken als Kerncompetentie De complexiteit van producten, processen

Nadere informatie

2.3 Literatuur. 1.4.2 Schriftelijke vaardigheden 1.4.2.1 Lezen LES GODVERDOMSE DAGEN OP EEN GODVERDOMSE BOL LEERPLAN ALGEMEEN:

2.3 Literatuur. 1.4.2 Schriftelijke vaardigheden 1.4.2.1 Lezen LES GODVERDOMSE DAGEN OP EEN GODVERDOMSE BOL LEERPLAN ALGEMEEN: LES GODVERDOMSE DAGEN OP EEN GODVERDOMSE BOL ALGEMEEN: p.8 2.3 Literatuur In onze leerplannen is literatuur telkens als een aparte component beschouwd, meer dan een vorm van leesvaardigheid. Na de aanloop

Nadere informatie

1. Voorkennis 2. Recente inzichten en dilemma s 3. Begeleiding 4. Uitwisseling in groepjes 5. Slot: visie op ontwerpgericht onderzoek in de eigen

1. Voorkennis 2. Recente inzichten en dilemma s 3. Begeleiding 4. Uitwisseling in groepjes 5. Slot: visie op ontwerpgericht onderzoek in de eigen * 1. Voorkennis 2. Recente inzichten en dilemma s 3. Begeleiding 4. Uitwisseling in groepjes 5. Slot: visie op ontwerpgericht onderzoek in de eigen begeleiding/organisatie * Studentonderzoek? Eigen onderzoek?

Nadere informatie

Scenario s voor Leren op Afstand in het MBO

Scenario s voor Leren op Afstand in het MBO Scenario s voor Leren op Afstand in het MBO 1 / 14 Scenario s voor Leren op Afstand in het MBO 2010 Kennisnet.nl Scenario s voor Leren op Afstand in het MBO 2 / 14 Samenvatting Scenario s voor Leren op

Nadere informatie