Hoofdstuk 1 : Introductie tot multimedia

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Hoofdstuk 1 : Introductie tot multimedia"

Transcriptie

1 Hfdstuk 1 : Intrductie tt multimedia 1.1 Wat is multimedia - verschillende mensen -> verschillende (tegengestelde) meningen - Alles te maken met interactiviteit, beeld en geluid. - Integratie van verschillende applicaties is de tekmst (één multimedia-apparaat dat alles kan) - Cmpnenten : Vb. Telecnferencing, gedistribueerde lesgeven, zeken in vide/ beelddatabases, cöperatieve werkmgevingen, audicues vr deelnemers aan een videvergadering, schaalbare beelden, bewerkbare beelden, tls vr reverse engineering van films, stemherkenning... - Onderzeksvelden : Prcessing en cderen van multimedia (cntentanalyse, beveiliging, cmpressie,..) Systeemndersteuning en netwerken (netwerkprtcllen, internet, besturingssystemen, servers en clients, databases, Quality f service) Tls en applicaties (leersystemen, hypermedia, user interfaces) Interactie en integratie. (web-everywhere testellen, leren via multimedia, virtuele mgevingen) - Huidige prjecten: Objecttracken (cameragebaseerd) 3D mtin capturing Meerdere standpunten (ftrealistische weergave van virtuele acteurs dr vastleggen extra dimensies, zals ppervlakte) 3D pname: hg realistische pname van spraakanimaties Specifieke applicaties vr bijvrbeeld andersvaliden Ontwerpen van slimme kledij sciaal netwerkende kledij Elektrnisch gezndheid van patiënten mnitren (bij hen thuis) Verbeterde interactie (interfaces tussen echte en virtuele mensen zals vr verbeterd vertellen van verhalen) 1.2 Multimedia en Hypermedia - Evlutie: kranten (eerste massacmmunicatie met tekst en beeld), bewegende beelden (19 e eeuw), draadlze radi (Italië, eind 19 e eeuw), televisie (20 e eeuw) - Vanaf Cmputer: Beschrijving van Memex (1945 hypermedia aanlp naar WWW) Jaren 60: eerste hypertekstsystemen: Xanadu (1960 eerste pging tt hypertekst) NLS: On-Line System (1968 zeer vreg hyptertekstprgramma) FRESS ( zie hierbven) Prject van MIT : Multiple Multimedia -> eerste hypermedia videschijf (Aspen Mvie Map 1976, srt ggle street view) Tim Berners-Lee stelt WWW vr aan het CERN (1985) MPEG-1 (1991) MPEG-2, MPEG-4 (90 s) PDA (1991) JPEG -> JPEG2000 (1992) MBne audi multicast (1992) audi ver netwerk beperken in data NCSA Msaic (1993) - eerste echte internetbrwser Netscape (1994) JAVA (1995) DVD (1996) MP3 testellen (1998) - - Hypertext systeem : Niet lineair lezen, met links naar andere plaatsen in de tekst.

2 - Hypermedia: niet per sé beperkt tt tekst, k beelden, geluid, vide vb. WWW - -> slaat p een specifieke multimediatepassing - Multimedia: cmputerinfrmatie die getnd kan wrden dr geluid, beelden, vide en animatie. (naast tekst en tekeningen) - Tepassingen: elektrnische kranten en tijdschriften, WWW, nline referentiewerken, thuisshppen, interactieve TV, videcnferencing, vide-n-demand, interactieve films 1.3 WWW - 3 delstellingen: 1. universele tegang 2. Effectiviteit 3. Verantwrdelijkheid - Geschiedenis: GML (generalized markup language) 1960 SGML (standard) 1986 HTML en HTTP (Tim Berners-Lee) 1990 MOSAIC (eerste ppulaire brwser) 1993 Netscape 1994 XML SMIL: Synchrnized Multimedia Integratin Language, markup langage vr multimediavrstelling

3 Hfdstuk 2: Multimedia authring en tls 2.1 Multimedia authring Vide vergangen - Effectieve manier m een verandering van scene aan te duiden. - Types: Cut : abrubpte vergang (eenvudigst en meest gebruikt) Wipe: vervangen van pixels in een regi van het beeld dr pixels van een ander beeld (links-rechts, rechts-links, verticaal, hrizntaal, irispening..) Disslve (vervagen): Eerste beeld wrdt gradueel ver de tijd dr het tweede vervangen dr een geleidelijke mengeling van pixels te gebruiken. Crss Disslve: Elke pixel geleidelijk lineaire functie - = fade-in (A is zwart) en = fade-ut (B is zwart) Dither Disslve: Meer en meer pixels abrubt - = Whipe (in een specifieke gemetrische vlgrde) Fade-In: wit/zwart beeld gradueel vervangen dr het te tnen beeld. Fade-ut: beeld gradueel vervangen dr een wit f wart beeld. - Eigen type: Beeld laten wegschuiven Design prblemen - Platfrm: veel sftware lijkt prtable, maar baseert zich p run-time mdules - Videfrmaat en reslutie: NTSC (US), PAL (EU) en SECAM (FR) zijn niet cmpatibel, dus eerst een cnversie ndig m iets af te spelen p een speler die een ander frmaat gebruikt. - Geheugen en schijfruimte: Minstens 128 MB RAM en 20 GB schijfruimte m accepteerbare perfrmance en pslagruimte te hebben vr multimedia. - Levermethdes: Niet iedereen heeft al DVD-RW drives CD-ROMs hebben niet geneg schijfruimte en zijn te traag Elektrnische levering hangt af van de bandbreedte, streaming is k een ptie. Autmatische authring - Een geavanceerde tl m nieuwe multimediapresentaties mee te maken - Een mechanisme m van bestaande brnnen meer bruikbare multimediadcumenten te maken. - Hypermedia dcumenten: het prduceren van dcumenten die bedeld zijn m niet lineair te lezen. - 3 fases: Capturing: van een tekst, audi digitaliseren f een frame-grabber vr vide. Dit is reeds ged ntwikkeld en verlpt autmatisch. Authring: He de data best structureren m verschillende views te te staan (beter dan één enkele statische view)? Opslaan als bestaande datastructuren in de infrmatica (lijsten, grafen, bmen) Publicatie: Het del van de multimediatls 2.3 VRML (Virtual Reality Mdelling Language) - Platfrmnafhankelijke taal m te bekijken p het internet - Del: Mgelijk maken m gekleurde bjecten in een 3D mgeving te plaatsen - Interpreted (waardr relatief traag) - Maar invledrijk: eerste taal m een 3D wereld te tnen p het web - VRML 1.0 ( 95): bjecten maken + texturen en materialen specifiëren -

4 - VRML 2.0: mgelijkheid tt maken van interactieve werelden Animatie en geluid in een interactieve virtuele wereld Nieuwe bjecten Java en javascript vr interactieve bjecten acties gedefinieerd dr de gebruiker - Bestaat uit ndes in een hiërarchie die een scene beschrijven met één f meerdere bjecten - Enkel basisvrmen: samenvegen vr cmplexe vrmen - Shape nde als algemene nde, Bx, Cylinder, Cne, Sphere zijn gemetry ndes die basisbjecten plaatsen in de virtuele wereld - Cmplexe vrmen: IndexedFaceSet: verzameling van vlakken m cmplexe bjecten vr te stellen Extrusin: 2D drsnede van een bject (vr bv ppervlakte blemblaadje) - Appearance nde : material nde + texture nde Material nde: eigenschappen van een ppervlak zals kleur, drzichtigheid, belichting... Texture ndes: m textures te mappen p een bject ImageTexture: een externe JPEG f PNG MvieTextur: een MPEG vide-bject PixelTexture: een beeld maken m met ImageTexture te gebruiken - Text nde - Transfrm ndes: alle shapes en teksten starten in het midden van de VRML wereld, m ze ged te zetten meten transfrm ndes gebruikt wrden. (bevat bv. Translatin, Scale, Rtatin ndes) - Viewpint ndes m het camerastandpunt f het aantal camera s te veranderen - Psitin nde, rientatin nde, fieldofview nde vr aanpassing psitie, rtatie en kijkhek - Drie srten belichting mgelijk: DirectinalLight: ver de hele wereld in een bepaalde richting (zals zn) PintLight: Licht in alle richtingen vanuit één punt. SptLight: In een zekere richting vanuit een punt. Belichting -> realisme! - Backgrund nde m achtergrndkleur/luchtkleur te veranderen - Panrama nde m een textuur p de zijkanten van de wereld te mappen, gecentreerd rnd de gebruiker (dus randen niet te bereiken) hiervr wrdt een grte mvattende kubus gebruikt.

5 Hfdstuk 3: Representaties vr beelden en beelddata 3.1 Datatypes 1-bit beelden - Bestaande uit pixels f pels (picture elements) - Elke pixel als 1 bit (die aan f uit staat) -> Binair beeld - Mnchrm beeld: want bestaat uit slechts 1 kleur (k ng andere srten mnchrme beelden) 640 x 480 bits ->/(8*1000) ->38.4 kb 8-bit grijswaarde beelden - elke pixel heeft een grijswaarde tussen de 0 en de 255, elke pixel in 1 byte - Bitmap: tweedimensinale tabel met pixelwaarden (k z in videgeheugen) - Beeldreslutie: het aantal pixels in een digitaal beeld - Bitmap met pgeslagen wrden in de hardware, dit nemen we de Frame Buffer (grafische kaart wrdt hiervr gebruikt), als de reslutie van de grafische kaart niet grt geneg is vr een bepaald beeld wrdt de data tijdelijk bewaard in het RAM-geheugen. - Kan gezien wrden als een set van 1-bit bit-planes (bit wrdt p 1 gezet als de beeldpixel een niet-nul waarde heeft p f bven dat niveau) - Grafische kaarten kunnen bitplane data aan viderate refreshen (60 cycles per secnde), maar kunnen de data niet ged bijhuden (zals RAM dat kan) Dithering - Prbleem: een dt kan enkel wel f niet geprint wrden, geen grijswaarden mgelijk (2-level f 1-bit printers) - Omzetten van waarden tussen 0 en 255 naar patrnen die aangenaam gen. (meer en meer gevuld naarmate een pixel dnkerder wrdt) - Hfdstrategie hudt in dat een pixel vervagen wrdt dr een grter patrn (bv. 2x2 f 4x4) gelijkaardig aan het analge halftne printing, hierbij wrden cirkels zwarte inkt die variëren in grte geprint m tintvergangen te simuleren. - Bijhuden van een dither matrix: Delen van de pixelwaarde dr het aantal elementen 1 zetten als pixelwaarde hger is dan het element - n x n matrix zrgt vr n^2 + 1 intensiteitslevels bv. 2*2: 0 dts ingevuld p gelijk welke manier = 5 levels - Spatiale reslutie (aantal lijnen per inch) mwisselen tegen intensiteitsreslutie (kleurintensiteit). De intensiteit kan verhgd wrden dr pixels te vervangen dr grtere matrices, maar dan wrdt je beeld k effectief grter, waardr er minder lijnen per inch zijn en je een blurry effect krijgt. - Elke pixel vervangen dr 4x4 betekent 16x grter beeld! - Bij Ordered dithering gaat men p dezelfde manier te werk, maar dan kijkt men naar de waarde van een pixel zelf en die wrdt dan geprint als de waarde hger is dan de dithermatrixwaarde (vr die pixel), daarna wrdt de matrix ver 4 pixels hrizntaal en 4 verticaal verschven. Datatypes - Meest vrkmend: 8 bit en 24 bit - Smmige hardware/besturingssysteemspecifiek, andere crss-platfrm - Applicaties kunnen datatypes herkennen en vertalen (indien niet crss-platfrm) - Cmpressietechnieken maken deel uit van de meeste beeldfrmaten, deze kunnen lssy f lssless zijn.

6 24-bit kleurenbeelden - Elke pixel vrgesteld dr 3 bytes, gewnlijk RGB - 2^24 mgelijke kleuren = miljen - Opslagruimte! (640x480 al 921 kb (640*480*24/8000) - Meestal pgeslagen als 32 bit met extra infrmatie vr special effects (alfa-waarde) 8-bit kleurenbeelden - Vr backward cmpability ndig - = 256 kleuren - Gebruiken LUT (Lk Up Table) m kleurinfrmatie te bewaren - Beeld bewaart geen kleur, maar een index in de LUT met een 3-byte waarde vr de kleur - Meest gebruikte kleuren kiezen uit een beeld m deze vr te stellen in de LUT, d.m.v. een 3D histgram. (clustering ntdekken) - 1/3 van de grtte verhead LUT te verwaarlzen = 256 x bytes = 1 kb LUT - Zie hierbven - Bewaard in de fileheader - Ok palette genemd - Clrpickers bestaan uit klikbare blkken die gelinkt zijn aan een LUT - Eenvudige animatie mgelijk via LUT, namelijk Clr Cycling f Palette Animatin. - - Kleurendithering: bit per kleurkanaal en de R, G en B dts verdelen ver de ruimte (beter als dit niet gedaan wrdt, maar ged geneg vr gedkpe printers), beter vraf mengen. - Wanneer slechts een beperkt aantal kleuren vrstelbaar zijn, kan gebruik wrden gemaakt van het uitmiddelen van de intensiteit van naburige pixels m kleuren na te btsen. - - Lut pstellen: - - RGB kubus pdelen in gelijke delen vr elke dimensie en het centrum van elk blkje nemen als entry vr de LUT en daarna de ranges herschalen. - Mensen geveliger vr R en G, dus deze herschalen naar 3 bits (0..7), dan vr B, waarvr we slechts 2 bits gebruiken (0..3) - Als een kleine verandering in RGB resulteert in een nieuwe cde krijgen we een randartefact. - Beter: Median-cut algrtime - Prbeert meeste bits te plaatsen waar ze het meest ndig zijn, daar waar kleuren het meest geclusterd zijn. - R-waarden srteren en mediaan nemen: kleiner = 0, grter = 1 (mediaan is waar de helft van de pixels grter zijn en de helft kleiner) - De G-waarden van de pixels met een 0 label srteren en de mediaan nemen: kleiner = 00, grter = 01. Daarna vr de waarden met een 1 label. Daarna zelfde met B-waarden. - RGBRGBRG is uiteindelijke resultaat - Dit vrmt de indexwaarden, crrespnderende kleuren kunnen de centrums van de blkjes zijn. - Kleur wrdt genmen als hij bij de grte helft zit => beter nderscheid p basis van het beeld - Bv. bij rde appels zal het veel langer duren vr een pixel een 1 krijgt vr rd dan anders. - Nadeel: verhead dr berekenen histgrammen/mediaan en pslaan LUT per beeld - Vrdeel: gebruik gemaakt van de geveligheid vr R en G, simpel Filefrmaten

7 - JPEG p dit mment belangrijkst - 8-bit GIF histrisch belangrijk dr verbinding met WWW en HTML (eerste herkende beeldfrmaat p het web) GIF (Graphics Interchange Frmat) - Bedeld m ver telefnmdems te verzenden - Best vr beelden met weinig verschillende kleuren (want slechts 8 bit beschikbaar 256 kleuren) - Simpel frmaat, maar bevat tch veel algemene cncepten - Interlacing: lijnen niet sequentieel drgestuurd, maar ver heel het beeld met enkele lijnen tussen. - Ondersteuning van simpele animatie - Beeld van een GIF-bestand GIF signature (6 bytes) GIF87a (vb.) Screen descriptr (7) breedte (pixels, LSB, 2) hgte (pixels, LSB, 2) m(1)-cr(3)-0(1)-pixel(3) achtergrnd Glbal clr map Rd intensiteit Gren intensiteit Blauw intensiteit Image descriptr (10) kmma linkerkant (pixels, LSB,2) bvenkant (zelfde) breedte (zelfde) hgte (zelfde) m-i pixel(3) Lcal clr map Raster area GIF terminatr

8 Screen descriptr: vr vlaggen m (glbal clr map?), cr +1 (aangevraagde clr reslutin - aantal bits vr kleuren), verbdige 0, pixel +1 (bits/pixel, meestal maar niet altijd zelfde als cr) LUT-index vr backgrund Byte met enkel nullen Kleine kleurenreslutie ged vr bv. weergave p schermen met kleine reslutie zals plshrlges Glbal clr map: vr als geen lkale map vrzien is (=LUT) lengte = 2^(pixel+1) -> 3x256 mgelijkheden, want gesrteerd van 0 tt 255 Kan meerdere beelden bevatten, uitbreidbaar want alles genegeerd tussen einde ene beeld en begin van het vlgende beeld (aangegeven dr kmma). Image descriptr (één vr elk beeld) Interlacing: laat te al een deel van het beeld te tnen vr het vlledig geladen is, vergelijkbaar met prgressive mde in JPEG. (4-pass sequence) start rij 0: m de 8 start rij 4: m de 8 start rij 2: m de 4 start rij 1: m de 2 De rasterdata wrdt eerst gecmprimeerd met LZW (Lempel-Ziv-Welch) - Mgelijkheid vr Extensin Blcks - Gesrteerde LUT zdat als een decder slechts een beperkt aantal kleuren ter beschikking heeft de belangrijkste genmen wrden. JPEG (Jint Phtgraphic Experts Grup) - Op dit mment de belangrijkste standaard - Maakt gebruik van specifieke beperkingen van het menselijk zicht vr hge cmpressierates - Kunnen niet ged hge spatiale frequenties zien (veel veranderingen p kleine x,y), vral bij kleur. Daarm kan dit uitgemiddeld wrden en zelfs deels weggelaten. - Zelf cmpressierate instellen (tt 100%, gemiddeld Q=10% met aanneembare kwaliteit) - Default = 75% -> 5.6% van riginele grte (10% kmt vereen met 1.5%), GIF cmprimeert tt 23% van het rigineel. PNG (Prtable Netwrk Graphics) - bedeld als vervanging van GIF - kan tt 48 bits kleurinfrmatie bijhuden - Interlacing in 8x8 blkken i.p.v. per lijn TIFF (Tagged Image File Frmat) - Ondersteuning vr tags Type cmpressie Veel beeldtypes (1-bit, grijswaarden, 8-bit kleur, 24-bit RGB,...) Lssless -> JPEG Tag vr ptinele cmpressie (maar minder cntrleerbaar, niet echt beter) - Cntainerstandaard (geen cmpressiestandaard) - Nu wrden URI s gebruikt in de plaats van tags (behalve bij.a. EXIF) EXIF (Exchange Image File) - Beeldfrmaat vr digitale camera s - Gebruikt JPEG vr cmpressie - Veel tags vr hgere kwaliteitsprinten (kleurcrrectie-algritmes) Flits Expsure Lichtbrn Witbalans Scenetype - Ondersteunt kppeling van audi

9 Hfdstuk 4 : Kleur in beeld en vide 4.1 Kleurwetenschap Licht en spectra - Licht is een elektrmagnetische glf, kleur wrdt gekarakteriseerd dr zijn glflengte Lasers: 1 glflengte Meeste lichtbrnnen: grte heveelheid glflengtes (daglicht bijna alle glflengtes) Mensen kunnen slechts een beperkt interval zien ( nm) Krt = blauw, lang = rd - Spectrphtmeter: een testel m zichtbaar licht te meten (dr middel van lichtbreking wrden de glflengtes pgesplitst) - Dispersie: regenbgeffect - Spectral Pwer Distributin (SPD): Spectrum, tnt de relatieve heveelheid lichtenergie (elektrmagnetisch signaal) per glflengte (lambda vr glflengte) E(lambda) - Curve uit metingen is eigenlijk binnen intervallen van ngeveer 5-10 nm, dus eigenlijk niet cntinu. Menselijk zicht - Og werkt als een lens die een beeld plaatst p het netvlies (nderstebven gespiegeld). - Het netvlies bestaat uit een reeks staafjes (rds) en drie srten kegeltjes (cnes). - De staafjes dienen vral nder slechte lichtmstandigheden. - Drie srten kegeltjes het meest gevelig vr R, G en B (elke srt vr één kleur) - Verderp weinig geweten, waarschijnlijk maken de hersenen gebruik van verschillen en cmbinaties van kleuren (in een hg lichtniveau achrmatisch kanaal). Spectrale geveligheid van het g - Meest gevelig vr licht in het midden van het zichtbare spectrum - Geveligheid vr blauw is gevelig lager! (bijna niet zichtbaar p een grafiek), waarschijnlijk dr zijn late teveging aan de evlutie - Luminus-efficiency functie: sm van geveligheden per kleur V(lambda) - BGR p een grafiek (vlgrde van kleuren) - Gewnlijk wrden de functies R,G,B vrgesteld als : q(λ) =(q R (λ),q G (λ),q B (λ)) T - Geveligheid van de staafjes lijkt p luminus-efficiency, maar iets meer naar R te. Gevelig vr een grt aantal glflengtes, maar prduceren enkel een signaal vr de waarneming van zwart-wit. - Verdeling van kegels is 40:20:1 (RGB) (=> achrmatisch kanaal = 2R + G + B/20) - De respns in elk kleurenkanaal van het g is prprtineel met het aantal neurnen die schieten, elke glflengte in het spectrum verrzaakt een bepaald aantal afvurende neurnen. De respns hierp is afhankelijk van de geveligheid. - Ttale respns p elk van de drie kleuren is de sm van alle glflengtes uit het spectrum vermenigvuldigd met de respns erp: (G en B analg) R = E(λ)q R (λ)dλ - werkt ENKEL vr bjecten die zelf licht geven!

10 Beeldvrming - Oppervlakken reflecteren verschillende heveelheden licht p verschillende glflengtes - Dnkere ppervlakken reflecteren minder energie dan lichte ppervlakken - Reflectiefunctie : S(lamda) - Licht wrdt uitgestten (E(lamda)), licht wrdt gereflecteerd (S(lamda)) en gefilterd dr het menselijk g -> de kegeltjes (C(lamda)) - C(delta) is het kleursignaal, het prduct van E(delta) en S(lamda) - ttale respns, rekening hudend met reflectie: R = E(λ)S(λ)q R (λ)dλ Camerasystemen - Gemaakt als het g, prduceert drie signalen per pixel (kmt vereen met lcatie p de retina) - Analge signalen mgezet naar digitale, gedumpt in integers en bewaard (8 bit precisie betekent hier dat vr zwel R, G, als B het min. 0 is en het max. 255 is) - Het licht dat het g van de cmputergebruiker binnengaat is dat wat het scherm uitstt, daarm meten we de E(lambda)-functie kennen. Gammacrrectie - RGB waarden in een beeld wrden pnieuw gecnverteerd naar analge signalen en sturen de elektrnenkannnen aan in een kathdestraalbuis (CRT) - We zuden graag hebben dat een CRT systeem licht prduceert in lineaire functie met dit vltage, dit is echter niet het geval. - Uitgeznden licht wel ruwweg prprtineel met het vltage verheven tt een macht, deze macht nemen we gamma. (ngeveer 2.2) - Als de grtte in het rde kanaal R is, dan zendt het scherm licht uit met de prprtie van R tt de macht gamma. - SPD kmt vereen met de rde fsfrverf dat het del is van het elektrnenkann vr kanaal elektrnenkann - Gammacrrectie betekent dan dat vr uitzending het signaal tt 1/gamma wrdt verheven m de macht p te vangen en z te kmen tt lineaire signalen. - Znder deze crrectie is het beeld te dnker Clr-match functies - De drie basiskleuren vr additieve kleurenmenging wrden de clr primaries genemd. - Clrimeter: een testel dat gebruikt wrdt bij het experimenteren met kleuren matching. Dr de helderheid van de drie basiskleuren aan te passen met de prefpersn een te matchen licht nabtsen. - Smmige lichten kunnen niet nagebtst wrden dr een lineaire cmbinatie van de primaries, daarvr met een licht dan van de bvenkant naar de nderkant verplaatst wrden en het te matchen licht beschijnen in plaats van het witte scherm. CIE chrmaticiteitsdiagram - Om te vermijden dat r nder de x-as gaat is een stel fictieve primaries pgesteld, dit heeft geleid tt de clr-matching functies - Kmen vrt uit de rgb clr-matching dr het uitveren een lineaire transfrmatie (met een 3x3 matrix) - ntatie: x(λ), y(λ), z(λ) - zdanig gekzen dat y vereenkmt met de luminus-efficiencycurve (V(lambda))

11 - Vr een algemene SPD, essentiële clrimetrische infrmatie (ttale respns) m kleur te karakteriseren is vlgende set tristimulus-waarden: XYZ (analg vr Y en Z) X = E(λ)x(λ)dλ - Y wrdt hier de luminantie genemd - We zitten met drie waarden => 3D vrstelling ndig, maar mdat dit meilijk vr te stellen is werd een 2D vrstelling gemaakt. - Hiervr dienen we de grtte van de vectren te nrmaliseren dr te delen dr te delen dr X + Y + Z. Hieruit verkrijgen we dan x, y en z (y en z analg) x = X/(X + Y + Z), waardr x+y+z = 1 en z = 1-x-y - x, y en z nemen we de chrmaticiteit. - Gewnlijk levert prjectie van elke tristimulusvectr (X,Y,Z) p het vlak (1,0,0),(0,1,0), (0,0,1) een prjectie p in het z=0 vlak nder de bissectrice (van linksbven naar rechtsnder) (Aangezien x en y genrmaliseerd zijn, zijn ze altijd kleiner f gelijk aan 1 en aangezien x +y+z = 1, is k hun sm altijd kleiner f gelijk aan 1) - chrmaticiteitsdiagram: paardenhef bij mnchrmatisch licht. nderste rechte lijn: line f purples, verbindt de extremen van het zichtbare spectrum (400 en 700 nm) de hef zelf: spectrum lcus (meetkundige figuur gevrmd dr het verbinden van een verzameling punten die vlden aan bepaalde vrwaarden), tnt de chrmatische waarden (x,y) van mnchrmatisch licht p elke zichtbare glflengte. Kleurenmnitrspecificaties clrmatching functie zdanig pgesteld dat x, y, z allemaal dezelfde ppervlakte nder hun curve hebben, daarm geldt dat vr een witte verlichter met alle SPD waarden gelijk aan één (een equi-energie wit licht) de chrmaticiteitswaarden (1/3,1/3) zijn. Dit nemen we het witpunt. als E(lambda) altijd 1 is, dan blijft bij XYZ enkel ng x, y, z ver nder de integraal en aangezien die eenzelfde ppervlakte hebben nder de curve geldt X=Y=Z, maar dan is x = X/(X+X+X) = 1/3 (analg vr y en z) Verschillende witte spectra kunnen gekzen wrden als standaard verlichter, elk met hun eigen witpunt (bv. verlichters A (gleilamp) en C (pging tt daglicht), daglichttypes D65 en D100, flurescent F2) -> maar ng steeds rnd 1/3 Chrmaciteiten p de rand stellen de pure kleuren vr, he dichter bij het witpunt, he minder gesatureerd. Mix tussen twee lichtkleuren ligt p hun verbindingslijn. enkel bij additieve kleurmenging dminante glflengte = lijn tussen een lichtkleur p de rand en het witpunt (blijft drlpen dr vrbij het punt p de rand), cmplementaire dminante glflengte is de lijn na drtrekking dr het witpunt als de dminante glflengte vertrk vanuit een lichtkleur p de line f purples. set van cmplementaire kleuren vr een gegeven kleur wrdt gegeven dr alle kleuren p de lijn dr het witpunt. excitatin purity(verzadigingsgraad): (uitgedrukt in %) afstanden van het witpunt naar een gegeven kleur ver afstanden tt de dminante glflengte van die gegeven kleur (het punt p de rand). - Deels gespecifieerd dr het gewenste witpunt wanneer alle elektrnenkannnen met hun hgste energie geactiveerd wrden. - We willen een gespecifieerd witpunt bereiken p R =G =B =1, met R de gammagecrrigeerde en genrmaliseerde versie van R. - NTSC en SMPTE: Nrd-Amerikaanse/Japanse standaard met SMPTE de nieuwere versie (gebaseerd p D65 ipv C) EBU: standaard in Eurpa, gebruikt bij PAL en SECAM systemen. - Gain-cntrl vr elk elektrnenkann instellen m de chrmaticiteiten te bepalen.

12 Out-f-Gamut kleuren - He kunnen we testel-nafhankelijke kleuren (x,y-chrmaciteitwaarden) genereren, gebruik makende van testel-afhankelijke kleurwaarden (RGB) - Uit elke (x,y) willen we die RGB-triple vinden, gegeven een gespecifieerde (x,y,z) - z vinden we uit z = 1 - x - y en RGB uit de dr de prduceur gespecifieer chrmaticiteiten. - Alle waarden van RGB meten verschillende van nul zijn, anders zien we bv. enkel de chrmaticiteit van de rde fsfr. x r x g x b R x y r y g y b G = y z r z g z b B z Deze eerste matrix nemen we in het vervlg M. - Als (x,y) gegeven is (genrmaliseerde kleuren -> zie chrmaticiteitsdiagram), dan met x,y,z geïnverteerd wrden m de juiste RGB te krijgen. - Als R, G f B negatief is wil dit zeggen dat het kleur zichtbaar is vr mensen, maar niet tnbaar is p het testel. - De set van tnbare kleuren nemen we het gamut van een testel, als een kleur niet tnbaar is, dan is hij bijgevlg ut f gamut. - Twee methdes m dit te p te lssen: Het dichtste in-gamut kleur kiezen, dus een kleur p de driehek die het dichtst bij het echte kleur ligt. Het dichtste cmplementaire kleur kiezen, dit kan dr een verbinding te maken met het witpunt en dan het kleur p de driehek te nemen. Dit is meestal de beste plssing mdat we minder gevelig zijn aan saturatie dan aan een verschil in tint. - Grassman s wet: het matchen van kleuren is lineair. Als we 3 lichten, afkmstig van de drie fsfrs cmbineren kunnen we enkel kleuren maken binnen de cnvexe set afgeleid van deze drie lichten. Als we namelijk 2 lichten cmbineren L1 en L2 dan geldt vr hun RGB waarden: R = R1+R2, G=G1+G2 en B=B1+B2. Deze cnvexe set die we afleiden zal in het geval van schermen een driehek zijn mdat we bij schermen werken met drie cmpnenten (RGB). Witpuntcrrectie - Tt nu te enkel met xyz (enkel chrmaticiteit) gewerkt, terwijl we XYZ (k magnitude ) wilen kunnen mappen naar een testel-specifieke RGB. - Daarnaast willen we dat wanneer R, G en B hun hgste waarde hebben, we het witpunt krijgen. - De methde m deze twee zaken p te lssen is witpuntcrrectie. XYZ -> RGB Neem Y(witpunt) = 1 => (X/Y, Y, Z/Y) = XYZ(witpunt) Op zek gaan naar een set van crrectiefactren, zdat als we, wanneer we de gains van de elektrnenkannnen vermenigvuldigen met deze waarden we het witpunt (in termen van XYZ) krijgen bij R=G=B=1. De crrectiefactren drukken we uit in de vrm van een diagnaalmatrix D (=diag(d1,d2,d3)), zdat XYZ(witpunt) = M*D*(1,1,1)^T en aangezien D*(1,1,1)^T = (d1,d2,d3)^t is dit gelijk aan M*(d1,d2,d3)^T - Transfrmatiematrix van XYZ naar RGB is T (=M*D) - Dit geeft dan (X,Y,Z)^T = T * (R,G,B)^T (k vr andere punten dan het witpunt)

13 Met gammacrrectie - Meestal wrdt er gewerkt met niet-lineaire (i.t.t. hierbven) signalen waarp gammecrrectie is tegepast (deze R,G,B signalen wrden geprduceerd dr bv. een camcrder) - Oplssing: Eerst de lineaire RGB berekenen met (X,Y,Z)^T = T*(R,G,B)^T en dan gammacrrectie tepassen. Meestal niet z gedaan, meestal wrdt de Y-waarde gewn gebruikt zals ze is, maar dan vr niet-lineaire signalen (R, G en B ). Het enige wat verandert is dat we Y nu Y nemen. - De betekenis van Y is dat ze de helderheid van een pixel beschrijft 4.2 Kleurenmdellen in beelden CMY kleurenmdel : subtractieve kleurenmenging - Vr inkt, geprint p papier: niet rd + gren is geel, maar gele inkt trekt blauw licht van wit licht af en reflecteert rd en gren. - In plaats van R, G en B als primaries hebben we primaries ndig die vereenkmen met - R, -G en -B, dit zijn C (cyaan), M (magenta) en Y (geel). - Cyaan filtert rd weg, Magenta filtert gren weg en Geel filtert blauw weg. - Wit kmt enkel vr als het medium wit is. RGB -> CMY - C = 1 - R, M = 1 - G, Y = 1 - B - R = 1 - C, G = 1 - M, B = 1 - Y CMYK: underclr verwijdering - C, M en Y mengen zu meten zwart geven, maar in plaats krijgen we een mdderig bruin. - Echte zwarte inkt gebruiken is veel gedkper dan de kleuren te mengen tt zwart, dit is niet enkel gedkper maar k scherper. - Bereken dat deel van de CMY mengeling dat zwart zu zijn, verwijder het uit de prprties van de kleuren en veg echt zwart te in de plaats. Printer gamuts - Ideaal gezien zu cyaan, rd vlledig meten wegfilteren en gren en blauw vlledig meten drlaten. Deze blkkeringsverven wrden enkel nagebtst binnen de industrie. - Dit leidt tt crsstalk tussen de kleurenkanalen (=> meilijk bereikbare kleuren bij printen in te schatten) - Gamut verlapt NTSC en is een stuk kleiner. (witpunt heet hier nu zwartpunt) - 6-hek ipv 3-hek (naast de drie cmpnenten, k ng drie cmbinaties: CM, CY en MY) 4.3 Kleurenmdellen in vide YUV kleurenmdel (rsprnkelijk vr PAL) - YUV cdeert een luminantiesignaal Y, vr gammagecrrigeerde signalen is dit Y (= de Y bij witpuntcrrectie, luma genemd) - Chrminantie: verschil tussen een kleur en een witreferentie met dezelfde luminantie, hiervr gebruiken we de kleurverschillen U en V: U = B - Y en V = R - Y.

14 Y R U = ( ) G V ( ) B - Vr een grijze pixel, met R =G =B, heeft Y de waarde van die pixel mdat = 1 => 0.299*R *R *R =R en is de chrminantie (U,V) = 0 (duidelijk te zien p matrix) - In de echte implementatie wrden U en V herschaald zdat ze een handiger minimum en maximum hebben. cmpnent: *maximum van Y cmpsiet: -1/3 -> +4/3-0 is niet het minimum vr U en V, er geldt: U > 0 : blauw U < 0 : geel (-blauw) V > 0 : rd V < 0 : cyaan (-rd) - Veel bandbreedte vr Y (want veel geveliger aan), nl. 5.5 Mhz en weinig vr U en V (slechts 1.3 MHz elk) YIQ kleurenmdel (gebruikt vr NTSC) - variatie p YUV (k chrminantie 0 bij grijze pixels), waarbij het ene kleurenkanaal (I) wel meer infrmatie bevat dan het andere, rekening hudend met nze visuele perceptie. - U en V gedraaid ver 33 graden: I = V*cs(33) - U*sin(33) Q = V*sin(33) + U*cs(33) - U is ruwweg richting ranje-blauw en Q is ruwweg richting paars-gren - Origineel k bandbreedte in zelfde hiërarchie, (4.2, 1.5 en 0.6), nu echter beide 1 (MHz) - [Y, I, Q]^T = [R, G, B ]^T YCbCr kleurenmdel (cmpnent vide) - Gebruikt bij JPEG en MPEG en sterk gerelateerd aan YUV - Cb is U, maar met 0.5*B, sms verschven zdat de waarden tussen 0 en 1 liggen Cr is V, maar met 0.5*R (+0, 0.5, 0.5) - In de praktijk 8-bit cdering met Y in [16,219] Cb en Cr hebben een ffset van 128 en een bereik van (+16,128,128)

15 Hfdstuk 5 : Fundamentele cncepten in vide 5.1 Types videsignalen Cmpnent vide - Vr high-end videsystemen: drie verschillende videsignalen vr de rde, grene en blauwe beeldvlakken. Elk kleurenkanaal wrdt als een afznderlijk signaal verznden. - De meeste cmputersystemen gebruiken cmpnent vide met afznderlijke signalen vr R, G en B. Dit heft echter niet, k YIQ f YUV zijn hier mgelijkheden. - Vr elk kleurafznderingsschema geeft cmpnent vide de beste kleurenreprductie mdat er geen crsstalk mgelijk is tussen de drie kanalen (ze zijn immers fysiek van elkaar gescheiden) i.t.t. de vlgende 2 types. - Vergt echter veel bandbreedte en een gede synchrnisatie van de drie cmpnenten. Cmpsite vide (1 signaal) - Zwel luminantie (intensiteit), als chrminantie (kleur) wrden gemengd in één enkele draagglf. Chrminantie is hierbij de cmpsitie van de twee kleurencmpnenten: U en V f I en Q. - Bij NTSC wrden I en Q gebundeld in een chrmasignaal dat dr een kleuren subcarrier p de hge frequentie van het videsignaal wrdt gezet. Op de lage frequentie kmt het luminantiesignaal. Ten sltte psplitsen aan de kant van de ntvanger. - Gebruik van enkel één kabel met gemengde kleurensignalen, ptineel ng sync/audi signalen ver dizelfde kabel. - Swies enige crsstalk tussen luminantie en chrminantie. S (eparated) - Vide (2 signalen) - Twee draden: één vr luminantie en de andere vr een (cmpsiet) chrmasignaal => minder crsstalk tussen de kleurinfrmatie en de cruciale grijs-schaalinfrmatie. - Luminantie krijgt hier zijn eigen signaal mdat zwart-wit infrmatie vr de visuele perceptie het belangrijkst is. 5.2 Analge vide - Wrdt weergegeven dr de functie f(t), een tijdsvariërend. - 2 manieren van scannen: prgressief: elk tijdinterval het vlledige beeld verlpen, rij per rij (typ. 1/72 s) interlaced (vral in tv): Eerst de neven lijnen, daarna de even lijnen. Dit zrgt vr even en neven velden die samen een frame vrmen. het even veld start in het midden en stpt rechtsnder, het neven veld start linksbven en stpt in het midden. de scanlijnen lpen niet hrizntaal dr de tepassing van een klein vltage dat de elektrnenstraal naar beneden weegt ver de tijd. Het terugkeren van nder naar bven nemt de verticale retrace, het terugkeren van rechts naar links, de hrizntale retrace (ndertussen blanking = helderheid p juiste punt brengen). Zigzag tracing gebeurt niet mdat je dan een klein verschil krijgt in beweging aan de randen en een steeds grter verschil tijdens het naar links bewegen, het is veel minder strend m verspreide futen te hebben. Vermindert het (waargenmen) flikkeren wanneer het vlledige frame niet snel geneg drgestuurd kan wrden.

16 Bij snelle actie kan het verschil in tijd tussen de even en de neven scanlijnen zrgen vr een wazig effect. - Sms is het ndig m de framerate te veranderen, te herschalen f stilstaande beelden te extraheren. Dan meten we eerste de-interlacen. De gemakkelijkste manier is m gewn één van de velden weg te laten en de scanlijnen van het andere veld te dupliceren. (Andere methdes laten wel te data uit beide te behuden) - CRT schermen meten keer per secnden flitsen m vleiend beeld te kunnen vrzien, dit hangt vast aan de netfrequentie van 50 Hz (60 in Amerika) en een framerate van 25 fps bij digitale vide (30 in Amerika, dit is de helft van de netfrequentie) - Vltage is slechts 1-dimensinaal, he aanduiden wanneer een nieuwe videlijn begint? Als vr zwart een zeer kleine waarde bven nul wrdt gebruikt kan vr een nieuwe lijn 0 gebruikt wrden. - Tijdens de hrizntale retrace k een sync die ngeveer 30% van het signaal gebruikt! NTSC vide - Standaard in Nrd-Amerika en Japan, gebruikt een 4:3 aspect rati (= hgte-breedte verhuding) en fps (m histrische redenen 29,97) - Gebruik van interlacing, dus 262,5 lijn/veld - Hrizntale veegfrequentie is 525*29,97 = 15,734 lijnen/s, dus elke lijn duurt 1/15,734 s = 63,6 µs, waarvan 10,9 vr de retrace en 52,7 vr het actieve lijnsignaal. - Aan het begin van elk veld wrden 20 lijnen vrzien vr blankinginfrmatie => slechts 485 actieve videlijnen per frame. - Ongeveer 1/6 van het raster (aan de linkerzijde) wrdt gehuden vr hrizntale retrace en sync. - Pixels vallen vaak tussen scanlijnen in, zelfs bij het niet interlaced scannen wrden slechts ng ngeveer 70% van de lijnen getnd, bij interlaced zelfs maar 50%. - In de randen wrdt geen beelddata bewaard, maar bv. wel audikanaal data, ndertitels.. - Geen vaste hrizntale reslutie => vastleggen heveel keer het signaal gesampled wrdt vr weergave (1 sample kmt vereen met 1 pixel utput). De pixelklk wrdt gebruikt m hrizntale videlijnen te verddelen in samples, he hger de frequentie, he meer samples per lijn. (VHS < st. 8mm < Hi-8 mm < S-VHS < betamax) - Gebruik van het YIQ kleurenmdel: quadratuur mdulatie ndig m het spectraal verlappende deel van I en Q signalen te cmbineren in een enkel C signaal C = I cs(f sc t)+q sin(f sc t) - Dit gemduleerd chrmasignaal staat k bekend als de kleuren subcarrier met grtte I2 + Q 2 en fase tan 1 (Q/I). De frequentie van dit signaal is F_sc = 3.58 MHz - Het vlledige cmpsietsignaal is dan de cmpsitie van dat chrmasignaal samen met ng een luminantiesignaal Y. (van de 6 MHz: 4,2 vr Y, 1,6 vr I en 0,6 vr Q) - Bij decderen eerst Y en C afznderen (Y zit p een lage frequentie, C p een hge), Y kan verkregen wrden dr het gebruik van een lw-pass filter. - Daarna kan het chrmasignaal gedemduleerd wrden m I en Q p te splitsen, m I te extraheren: C*2cs(F_sc*t) = I + I*cs(2F_sct)+Q*sin(2F_sc*t) => pnieuw een lwpass filter tepassen m de 2 hgere frequenties (2F_sc*t) weg te smijten en I ver te huden. C*2sin(F_sc*t) vr Q. - audiband p de hgste frequentie (5.75), dicht bij het kleursignaal => interferentie met kleursignaal zeer ged mgelijk. PAL vide - Standaard gebruikt in West-Eurpa, China, India scanlijnen, 25 fps, 4:3 aspect rati en interlacing - Er wrdt gebruikgemaakt van de YUV kleurenruimte en 8 MHz bandbreedte, 5,5 vr Y en 1.8 vr U en V afznderlijk. De frequentie van de subcarrier (f_sc) is ngeveer 4,43 MHz

17 - Om de beeldkwaliteit te verbeteren hebben chrma signalen een tegengesteld teken in peenvlgende scanlijnen. (=> Phase Alternating Line) - Maakt het gemakkelijk m aan de kant van de ntvanger een cmb filter (een uitgestelde versie van het signaal bij zichzelf tevegen) te gebruiken. Het gemiddelde van peenvlgende lijnen wrdt genmen zdat het chrmasignaal zichzelf gaat verwijderen en enkel het Y-signaal verblijft. SECAM vide scanlijnen, 25 fps, 4:3 aspect rati en interlacing - Enkel kleurenschema verschilt met PAL: elke scanlijn fwel U, fwel V, niet tegelijk. - Ok 8 MHz, maar 6 vr Y en 2 vr zwel U, als V. 5.3 Digitale vide - Vrdelen: Kan bewaard wrden p digitale testellen f in geheugen, klaar m bewerkt (ruis verwijderen, knippen en plakken) te wrden en geïntegreerd te wrden in multimedia-applicaties. Onmiddellijke tegang mgelijk, niet-lineaire vide bewerken wrdt gemakkelijk. Herhaald pnemen det de beeldkwaliteit niet verminderen Gemakkelijke encryptie en betere tlerantie tegenver ruis p het kanaal. - Bij mderne digitale vide, meestal cmpnent vide, in cmbinatie met YCbCr. Chrma subsampling - Mensen zien kleur met een veel lagere spatiale reslutie (lijnen per inch) dan zwart/wit => bandbreedte besparen dr chrmasignaal te decimeren. - Verschillende schema s: 4:4:4, geen chrma subsampling tegepast, vr elke pixel zwel Y, als Cb, als Cr. 4:2:2: hrizntale subsampling van Cb en Cr met een factr 2, elke tweede Cb en elke tweede Cr wrdt verznden, maar alle Y s. bv. Cb0,Y0 - Cr0,Y1 - Cb2,Y2 - Cr2,Y :1:1: hrizntale subsampling, maar nu met een factr 4 CCIR standaarden 4:2:0: hrizntale en verticale subsampling met een factr 2, hier liggen de chrmapixels theretisch gezien tussen de rijen en klmmen. Gebruikt bij MPEG en JPEG. - CCIR-601 vr cmpnent vide => is nu ITU-R-601, een internatinale standaard vr prfessinele videtepassingen (wrdt bijvrbeeld tegepast bij DV vide. Gebruikt k een interlaced scan. - CIF (Cmmn Intermediate Frmat): een frmaat vr lagere bitrates (ngeveer VHS kwaliteit), znder interlacing (prgressieve scan) - QCIF (Quarter CIF): letterlijk een kwart van de grtte van CIF. - Alle resluties in (Q)CIF deelbaar dr 8 en (behalve 88) k deelbaar dr 16 => gemakkelijk vr blkgebaseerde videcdering. - CIF is een cmprmis tussen PAL (helft van zijn aantal actieve lijnen) en NTSC (framerate) - NTSC/PAL: 720x480 luminantie (helft vr chrminantie, hrizntaal), 4:2:2 kleurensubsampling, respectievelijk 60 en 50 velden per secnde en beide interlaced. - CIF 352x288, QCIF en chrminantie de helft (per dimensie, dus eigenlijk ttale grtte / 4), 4:2:0 subsampling en 30 velden per secnde (want prgressieve scan).

18 HDTV - Niet hfdzakelijk een verhging in precisie, maar eerder een vergrting van het kijkveld, vrnamelijk in de breedte. - Eerste generatie in de late 70 s, daarna een verbetering (hybride analg/digitale technlgie) in de 90 s scanlijnen, interlaced (60 velden per secnde) en 16:9 aspect rati. - Cmpressie ndig, want anders meer dan 20 MHz bandbreedte ndig, eventueel ver meerdere kanalen na cmpressie. - SDTV (standaard definitie): NTSC f hger - EDTV (enhanced) : 704x480 (704 actieve pixels, 480 actieve lijnen), 16:9/4:3, 60 interlaced f (fps) prgressief. 640x480, 4:3, 60 interlaced f (fps) prgressief - HDTV (hge): 1920x1080, 16:9, 60 interlaced f prgressief 1280x720, 16:9, 60 interlaced, prgressief - Ok aantal velden per secnde beperkt tt 60 mdat niet alle TV s meer aankunen. - MPEG-2 cmpressie vr vide, AC-3 vr audi en ndersteuning vr 5.1 Dlby surrund. - Belangrijkste verschillen: 4:3 -> 16:9 aspect rati (breder!) interlaced -> prgressief (mdat interlacing zrgt vr gezaagde randen bij bewegende bjecten en zrgt vr flikkering langs hrizntale randen). - Nadelen: blkartefacten bij zeer grte resluties minder signaalsterkte per pixel, maar zelfde ruis => verhuding wrdt slechter (de ruis van het scherm zelf wrdt wel kleiner, maar transmissieruis blijft dezelfde) Die ruis kan beperkt wrden dr filtering, maar aangezien randen k hge frequenties hebben wrden die minder scherp dr de filtering.

19 Hfdstuk 6 : Basis van digitale audi 6.1 Digitalisatie van geluid Wat is geluid? - een fenmeen met glven, net zals licht, maar macrscpisch, met luchtmleculen die samengedrukt en terug vergrt wrden dr het teden van een fysisch testel. bv. een speaker vibreert vrwaarts en achterwaarts waardr er een lngitudinale drukglf ntstaat die we als geluid ervaren. - Omdat geluid een drukglf is neemt het cntinue waarden aan, i.p.v. gedigitaliseerde. - Heeft k de gewne glfeigenschappen en het gewne glfgedrag (alhewel het een lngitudinale glf is) zals reflectie (afketsen), refractie (verandering in hek bij het binnenkmen in een medium met een andere dichtheid) en diffractie (rnd een bstakel buigen) => maakt het ntwerp van surrund geluid mgelijk. - Op elk 3D punt kan de druk gemeten wrden en daarna met een transducer mgezet wrden in vltagelevels. Digitalisatie - Een analg signaal is cntinu, daarm meten we het eerst mzetten in een reeks van (liefst gehele, vr de efficiëntie) getallen. - Terwijl beelden afhangen van zwel x als y in het 2D-vlak is amplitude enkel afhankelijk van de tijd en dus 1D. - Aangezien de grafiek wel 2D is, meten we het signaal samplen in elke dimensie. - Samplen is het meten van de kwantiteit waarin we geïnteresseerd zijn (meestal gelijk pgesplitste intervallen). Wanneer enkel gelijk verdeelde intervallen gebruikt wrden heet het sampling. De snelheid waarmee dit gebeurt nemen we de sampling frequency. (typisch tussen 8 khz en 48 khz -> zie nyquist therema) Sampling van de amplitude f het vltage nemen we quantisatie. Ok niet unifrme quantisatierates mgelijk. Typische unifrme rates zijn 8 en 16 bit (bij 8 bit pdelen in 256 gelijke intervallen) Nyquist therema - Signalen kunnen ntbnden wrden in een sm van sinusfuncties - frequentie is een abslute maatstaaf, tnhgte (pitch) is relatief, een perceptuele, subjectieve kijk p geluidskwaliteit.deze wrden gelinkt dr de nt A bven middel C (stemtn van rkesten) p exact 440 Hz te zetten. Een ctaaf erbven is er pnieuw een A nt. Een ctaaf kmt vereen met het verdubbelen van de frequentie. Als de middelste A (A4 f A440) p 440 Hz staat, dan staat de vlgende p 880 Hz. Harmnieën: Een serie muzikale tnen met frequenties die gehele vermenigvuldigingen zijn van de frequentie van een fundamentele tn. Als we k niet gehele vermenigvuldigingen telaten -> meer cmplexe geluiden - Nyquist therema stelt he frequent we meten samplen in tijd m het riginele geluid te reprduceren. Als de samplingrate = echte frequentie, dan krijgen we een cnstante met 0 frequentie. Samplen p 1.5x echte frequentie dan krijgen we een incrrecte frequentie (alias) die lager is dan de echte. (helft van de echte, afstand tussen 2 pieken is dubbel) => bij graphics veel wrdt veel meite gedaan m aliassen te vrkmen dr anti-aliasingmethdes (elk artefact dat niet behrt tt het riginele signaal is een alias)

20 therema: Als een signaal bandgelimiteerd is (dus bvengrens en ndergrens) heeft, f1 = nder en f2 = bven, dan is er een samplingrate van ten minste 2*(f2- f1) ndig. Stel dat we een vaste samplerate hebben, dan kunnen we het signaal niet langer reprduceren wanneer de frequentie hger is dan de helft ervan. Meestal antialiasing filter m ervr te zrgen dat de frequentie p f nder de helft is. De frequentie gelijk aan de helft van de nyquist rate nemen we de nyquist frequentie. Hgst mgelijke signaalfrequentie cmpnent heeft dezelfde frequentie als de sampling zelf. Als de samplingfrequentie tussen de ware en 2x de ware frequentie ligt dan geldt dat de aliasfrequentie gelijk is aan de samplingfrequentie - de ware frequentie. Bij het drsturen van een te hge samplerate => futrbuuster en minder ruis dr uitmiddeling, maar meer data. Te hge frequenties wrden teruggeklapt p het signaal zelf. Signaal-ruis verhuding (SNR) - De verhuding van het crrecte signaal en de ruis, meet de kwaliteit van een signaal. - Wrdt uitgedrukt in db (tiende van een bel) - SNR = 10*lg_10(V^2 (signaal) / V^2 (ruis)) = 20 * lg_10(v(signaal)/v(ruis)) -> vlt^2 = Watt (vermgen) - Kracht van een signaal is prprtineel met het kwadraat van het vltage. Als het signaal 10 keer de ruis is, dan is de SNR 20 db (kwadraat naar vr gebracht) - db is een eenheid vr krachtverhudingen: Als we de kracht van tien vilen tegenver 1 meten dan is de krachtverhuding 10 db. - relatieve eenheid, de 0 met eerst vastgelegd wrden. Signaal-quantisatieruis verhuding (SQNR) - enkel gequantiseerde waarden wrden pgeslaan bij digitale signalen, de precisie van elke sample wrdt bepaald dr het aantal bits/sample (typisch 8 f 16, dit kmt vereen met een verdeling in 256 f 16 miljen samples). - Naast de ruis reeds aanwezig in het riginele, analge signaal wrdt hier bijkmende ruis aan tegevegd dr de quantisatie: quantisatieruis, dit zijn de afrndingsfuten verrzaakt dr een beperkt aantal samples - bv. 256 (al is dit niet echt ruis, maar kmt k willekeurig vr van sample tt sample) = waarde van het analg signaal p een bepaald tijdstip - dichtstbijzijnde waarde van een quantisatieinterval. (max. helft van interval) - Vr een quantisatieprecisie van N bits per sample, signaal tussen -2^(N-1) en +2^ (N-1)-1. Als het analge signaal tussen -V_max en +V_max ligt dan representeert elk quantisatielevel een vltage van 2*V_max/2^N = V_max/2^(N-1). - Dynamisch bereik is de verhuding van maximum tt minimum van de abslute waarde van het signaal. V_max wrdt gemapt p 2^(N-1)-1, -V_max p -2^(N-1) en V_min p 1 (kleinste psitieve signaal, niet verbrgen dr de ruis. - Peak signal-t-nise rati (vr max signaal en max ruis): PSQNR = 20*lg_10(V (signaal)/v(quantisatieruis)) = 20*lg_10(2^(N-1)/(1/2)) = 20*N*lg(2) = 6,02*N db => elke bit vegt ngever 6 db reslutie te. - 8 bits kmt ngeveer vereen met telefnkwaliteit, 16 bits met cd-kwaliteit Lineaire en niet lineaire quantisatie - Lineair frmaat: samples wrden typisch unifrm gequantiseerd bewaard. Maar dr het beperkt aantal bits, misschien beter m rekening te huden met de eigenschappen van menselijke waarneming. - Niet-unifrme quantisatie: kiest meer nauwkeurigere levels waar mensen het scherpst hren. We quantiseren he luid een signaal is, zijn grte, amplitude.

Korte uitleg PIXresizer

Korte uitleg PIXresizer Ft's verkleinen - f Resizen Waarm ft s verkleinen? Wanneer we ft s p het internet plaatsen, willen we dat de ft ngeveer 4/5 van de breedte van de mnitr beslaat. Is hij grter dan zul je meten scrllen m

Nadere informatie

Voorbeeld oefentypes online e-learningmodules CommArt Int.

Voorbeeld oefentypes online e-learningmodules CommArt Int. Vrbeeld efentypes nline e-learningmdules CmmArt Int. In dit dcument wrdt verwezen naar de specifieke inhud van een van nze e- learningmdules. De efentypes wrden echter gebruikt in alle e-learningmdules

Nadere informatie

VERSLAG PRACTICUM 6 Pattern Recognition. PCA

VERSLAG PRACTICUM 6 Pattern Recognition. PCA VERSLAG PRACTICUM 6 Pattern Recgnitin. PCA Niclaas Heyning 0152447 Sjerd kerkstra 0445061 Inleiding Bij deze pdracht is het de bedeling de werking van Principal Cmpnent Analyse (PCA) te bestuderen. Er

Nadere informatie

Web camera CAM44U/CAM55U/CAM66U. PC Camera

Web camera CAM44U/CAM55U/CAM66U. PC Camera CAM44U/CAM55U/CAM66U PC Camera Disclaimer Geen meite is gespaard m ervr te zrgen dat de infrmatie in deze handleiding crrect en cmpleet is. Er wrdt echter geen aansprakelijkheid aanvaard vr vergissingen

Nadere informatie

Documentatie voor update BHIwin 9.01

Documentatie voor update BHIwin 9.01 Dcumentatie vr update BHIwin 9.01 1. Elektrnische BTW-aangifte... 3 1.1 Algemeen.... 3 1.2 Tepassing in prgramma... 3 1.3 Instellen map... 4 2. Aankpfactuur Factr aftrekbaar... 5 3. Rapprtenbeheer... 6

Nadere informatie

HOOFDSTUK 2: Kleuren in multimedia

HOOFDSTUK 2: Kleuren in multimedia HOOFDSTUK 2: Kleuren in multimedia. Kleuren en licht licht en het elektromagnetisch spectrum licht = elektromagnetische golf amplitude -> intensiteit golflengte -> kleurtint zichtbaar licht golflengte

Nadere informatie

VAN FOTO TOT PRODUCT

VAN FOTO TOT PRODUCT VAN FOTO TOT PRODUCT Een heightmap (f hgtemap) is een techniek die eigenlijk vanuit de spelletjeswereld afkmstig is. De bedeling was een speelveld (=speelbrd) creëren dat niet meer vlak was, maar met hgteverschillen

Nadere informatie

Veel gestelde vragen huurbeleid 18 oktober 2012

Veel gestelde vragen huurbeleid 18 oktober 2012 Veel gestelde vragen huurbeleid 18 ktber 2012 Algemeen: 1. Waarm kmt er een nieuw huurbeleid? Een aantal ntwikkelingen heeft ervr gezrgd dat wij ns huurbeleid hebben aangepast. Deze ntwikkelingen zijn:

Nadere informatie

Getallen 1 is een programma voor het aanleren van de basis rekenvaardigheden (getalbegrip).

Getallen 1 is een programma voor het aanleren van de basis rekenvaardigheden (getalbegrip). Getallen 1 Getallen 1 is een prgramma vr het aanleren van de basis rekenvaardigheden (getalbegrip). Delgrep Rekenen en Wiskunde Getallen 1 Getallen 1 is geschikt vr grep 7 en 8 van de basisschl en de eerste

Nadere informatie

Analytische boekhouding

Analytische boekhouding Analytische Bekhuding Analytische bekhuding 1 Vrbereiding... 2 1.1 Dssier instellingen... 2 1.2 Analytische rekeningen maken... 3 2 Analytisch beken... 4 2.1 Kppeling... 5 2.2 Bekingsvrstellen (mdellen)...

Nadere informatie

Bergermeer Gasopslag Microseismisch monitoring

Bergermeer Gasopslag Microseismisch monitoring Bergermeer Gaspslag Micrseismisch mnitring Maandrapprtage Februari 2012 Het maandelijkse rapprt geeft verslag van de micrseismische mnitring van het Bergermeer veld, inclusief de resultaten zals die gerapprteerd

Nadere informatie

Release Notes Three Ships MobileApp. Three Ships N@Tschool! versie 11.5

Release Notes Three Ships MobileApp. Three Ships N@Tschool! versie 11.5 Release Ntes Three Ships MbileApp Three Ships N@Tschl! versie 11.5 13-6-2012 Aan de gebruiker Wij stellen uw terugkppeling zeer p prijs. Met uw vragen en pmerkingen ver het prduct Three Ships N@Tschl!

Nadere informatie

BBB BikeBoard: Zo hoort een fiets applicatie te werken

BBB BikeBoard: Zo hoort een fiets applicatie te werken BBB BikeBard app BBB BikeBard: Z hrt een fiets applicatie te werken Na het intrduceren van Bluetth sensren en een vernieuwende smartphnehuder vrig jaar, knden we eigenlijk niet anders dan k een fietsapplicatie

Nadere informatie

Muiswerk Verhoudingen 1 bestrijkt de basisvaardigheden van het rekenen met verhoudingen, breuken en procenten.

Muiswerk Verhoudingen 1 bestrijkt de basisvaardigheden van het rekenen met verhoudingen, breuken en procenten. Verhudingen 1 Muiswerk Verhudingen 1 bestrijkt de basisvaardigheden van het rekenen met verhudingen, breuken en prcenten. Delgrep Verhudingen 1 Het prgramma Verhudingen 1 is bedeld vr leerlingen in grep

Nadere informatie

Verbanden 3. Doelgroep Verbanden 3. Omschrijving Verbanden 3

Verbanden 3. Doelgroep Verbanden 3. Omschrijving Verbanden 3 Verbanden 3 Verbanden 3 besteedt aandacht aan het pstellen van tabellen, frmules en grafieken. Er zijn k uitbreidingen van de subdmeinen statistiek en rijen en reeksen. Delgrep Verbanden 3 Verbanden 3

Nadere informatie

Inloggen. Nieuwsbrieven. Nieuwe nieuwsbrief aanmaken. Snippet

Inloggen. Nieuwsbrieven. Nieuwe nieuwsbrief aanmaken. Snippet Inlggen - Lg in p: https://dialgue.triplis.cm NB. Triplis kan met alle reguliere brwsers wrden gebruikt, echter wrdt het gebruik van Firefx aangeraden en het gebruik Internet Explrer afgeraden. - Vul bij

Nadere informatie

Projectaanvraag Versterking sociale infrastructuur t.b.v. burgerkracht in Fryslân

Projectaanvraag Versterking sociale infrastructuur t.b.v. burgerkracht in Fryslân 1 Prjectaanvraag Versterking sciale infrastructuur t.b.v. burgerkracht in Fryslân 1. Aanleiding Eind 2012 heeft Prvinciale Staten van de prvincie Fryslân keuzes gemaakt mtrent de 'kerntakendiscussie'.

Nadere informatie

Releasenotes. Stamgilde Development (06) 22 41 97 03 (0847) 11 66 90 info@stamgilde.com www.stamgilde.com

Releasenotes. Stamgilde Development (06) 22 41 97 03 (0847) 11 66 90 info@stamgilde.com www.stamgilde.com Releasentes Stamg Develpment (06) 22 41 97 03 (0847) 11 66 90 inf@stamg.cm www.stamg.cm Stamg, 2000-2008 Stamg Develpment inf@stamg.cm www.stamg.cm Wijzigingsdcument proffice sftware Versie 2.0.5 Nieuwe

Nadere informatie

CMD EVALUATIE STAGEBEDRIJVEN 2014

CMD EVALUATIE STAGEBEDRIJVEN 2014 CMD EVALUATIE STAGEBEDRIJVEN 2014 Inhud Respns... 1 Samenvatting van de resultaten... 1 Vragen ver de pleiding... 2 Vragen ver de stagiair... 3 Wat ziet u als sterke punten van de pleiding CMD?... 4 Wat

Nadere informatie

Zelf een webpagina maken met HTML-code

Zelf een webpagina maken met HTML-code Zelf een webpagina maken met HTML-cde Stappenplan: 1. De brncde maken met Kladblk 2. Het resultaat bekijken met Internet Explrer 3. Een tweede webpagina maken en beide pagina s linken 4. De webpagina s

Nadere informatie

Handleiding Handleiding Communicatie voor. Promotoren. Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling VLAANDEREN 2014-2020.

Handleiding Handleiding Communicatie voor. Promotoren. Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling VLAANDEREN 2014-2020. Handleiding Handleiding Cmmunicatie vr Prmtren Eurpees Fnds vr Reginale Ontwikkeling VLAANDEREN 2014-2020 1 Eurpese Unie Inhud 1 Inleiding... 1 2 De minimale cmmunicatieverplichtingen... 1 a) Weergave

Nadere informatie

Het Nieuwe Werken: hieperdepiep hoera? De rol van de OR bij de invoering van Het Nieuwe Werken

Het Nieuwe Werken: hieperdepiep hoera? De rol van de OR bij de invoering van Het Nieuwe Werken Het Nieuwe Werken: hieperdepiep hera? De rl van de OR bij de invering van Het Nieuwe Werken De kans is grt dat er in uw rganisatie al wrdt gesprken ver de invering van Het Nieuwe Werken. En z niet, dan

Nadere informatie

Maak van 2015 jouw persoonlijk professionaliseringsjaar

Maak van 2015 jouw persoonlijk professionaliseringsjaar Maak van 2015 juw persnlijk prfessinaliseringsjaar en wrd Nlc erkend Register Lpbaanprfessinal (RL) Nlc erkend Register Lpbaanprfessinal (RL) Deze status wrdt bereikt na certificering dr het nafhankelijke

Nadere informatie

Vergaderen Informatieblad (VP) IEV1 Bladzijde 1 van 7. Vergaderen

Vergaderen Informatieblad (VP) IEV1 Bladzijde 1 van 7. Vergaderen Vergaderen Infrmatieblad (VP) IEV1 Bladzijde 1 van 7 Vergaderen Vergaderen Infrmatieblad (VP) IEV1 Bladzijde 2 van 7 Vergaderen Elke vergadering kent een vaste structuur en een vaste vlgrde. Deze structuur

Nadere informatie

Stappenplan BTW-verhoging van 19 naar 21% per 1 oktober 2012

Stappenplan BTW-verhoging van 19 naar 21% per 1 oktober 2012 Stappenplan BTW-verhging van 19 naar 21% per 1 ktber 2012 Supprt ID: 57354 Versies: AccuntView Windws Dit stappenplan hebt u ndig m uw administraties in AccuntView gereed te maken vr het nieuwe BTW-percentage.

Nadere informatie

Bureau-ergonomie. Werkhouding: een ergonomische werkomgeving

Bureau-ergonomie. Werkhouding: een ergonomische werkomgeving Bart Van Keymlen & Sfie Lagrin Bureau-ergnmie Werkhuding: een ergnmische werkmgeving Langdurig zitten is een belangrijke rzaak van rugklachten. We ntwaken, we zitten aan de ntbijttafel, p de trein f in

Nadere informatie

HOW TO REVIEW THE LITERATURE AND CONDUCT ETHICAL STUDIES

HOW TO REVIEW THE LITERATURE AND CONDUCT ETHICAL STUDIES HOW TO REVIEW THE LITERATURE AND CONDUCT ETHICAL STUDIES The literature review Het is belangrijk m te bepalen wat anderen al ver het prbleem geleerd hebben vr je het zelf bestudeerd. Het idee van een literatuurstudie

Nadere informatie

Huiswerk Informatie voor alle ouders

Huiswerk Informatie voor alle ouders Nummer 6 mei 2010 Huiswerk Infrmatie vr alle uders Huiswerk en efening Ged leren lezen en rekenen is belangrijk, want je hebt deze vaardigheden in het dagelijks leven veral ndig. Kinderen ged leren lezen

Nadere informatie

Chic, zo n gedragspatroongrafiek!

Chic, zo n gedragspatroongrafiek! Chic, z n gedragspatrngrafiek! Leerdelen: De leerlingen kunnen nder begeleiding de verwevenheid tussen ecnmische, sciale en eclgische aspecten in duurzaamheidsvraagstukken herkennen. De leerlingen krijgen

Nadere informatie

WEDSTRIJDSPELREGELS : VLAAMSE KUBB FEDERATIE

WEDSTRIJDSPELREGELS : VLAAMSE KUBB FEDERATIE OFFICIËLE KUBBSETS Er wrdt gespeeld met fficiële kubbsets. Hier vlgen de afmetingen en materiaalmschrijving 10 kubbs van 7 7 15 cm 6 werpstkken met drsnede 4,4 cm, lengte 30 cm 1 kning van 9 9 30 cm 6

Nadere informatie

TOELICHTING KOSTEN MOZAÏEKBEHEER OPEN GRASLAND

TOELICHTING KOSTEN MOZAÏEKBEHEER OPEN GRASLAND STICHTING COLLECTIEF AGRARISCH NATUURBEHEER SCAN TOELICHTING KOSTEN MOZAÏEKBEHEER OPEN GRASLAND BESCHRIJVING De ksten mzaïekbeheer zijn een vergeding vr de ksten die p bedrijfsniveau gemaakt wrden vr het

Nadere informatie

VAN TEKENING TOT PRODUCT

VAN TEKENING TOT PRODUCT VAN TEKENING TOT PRODUCT Wat is/det CAM? - CAM = Cmputer Aided Manufacturing (= kppeling tussen tekening en cmputer) - Men maakt een nderscheid tussen 2.5D en 3D. Bij 2.5D gaat het ver een ruimtelijke

Nadere informatie

Rijkswaterstaat Dienst Verkeerskunde «#j Bureau Dokumentatie " c Postbus 1031 3000 BA Rotterdam. epvaart. rijkswaterstaat

Rijkswaterstaat Dienst Verkeerskunde «#j Bureau Dokumentatie  c Postbus 1031 3000 BA Rotterdam. epvaart. rijkswaterstaat Rijkswaterstaat Dienst Verkeerskunde «#j Bureau Dkumentatie " c Pstbus 1031 3000 BA Rtterdam epvaart rijkswaterstaat ENKELE PLAATSBEPALINGSSYSTEMEN T.B.V. EEN SNELHEIDSMETING VAN SCHEPEN S 83.113 Rijkswaterstaat

Nadere informatie

Het Grote Geldonderzoek: hoe ga je met je geld om?

Het Grote Geldonderzoek: hoe ga je met je geld om? Het Grte Geldnderzek: he ga je met je geld m? Natinaal Instituut vr Budgetvrlichting (Nibud) Tijdsduur: één les Werkvrm: individueel met een discussie in de klas Niveau: bedeld vr alle leerlingen van klas

Nadere informatie

Tip: Als u uw vertaling op volledig scherm wilt weergeven, draait u uw apparaat een kwartslag.

Tip: Als u uw vertaling op volledig scherm wilt weergeven, draait u uw apparaat een kwartslag. Ggle translate 1. Tekst vertalen U kunt wrden f zinnen vertalen met behulp van Ggle Translate. Uw tekst vertalen Cmputer 1. Ga naar de pagina Ggle Translate. 2. Kies bven aan de pagina de talencmbinatie.

Nadere informatie

ECTS-fiche. 1. Identificatie. Opleiding. Module. Lestijden 40

ECTS-fiche. 1. Identificatie. Opleiding. Module. Lestijden 40 ECTS-fiche 1. Identificatie Opleiding Ondernemingscmmunicatie Mdule MarketingManagement Cde A2 Lestijden 40 Studiepunten n.v.t. Ingeschatte ttale studiebelasting (in uren) 1 Mgelijkheid tt JA aanvragen

Nadere informatie

Klantenservicebericht

Klantenservicebericht ONDERWERP: Cisc WebEx: Standaardpatch wrdt tegepast p [[DATE]] vr [[WEBEXURL]] Cisc WebEx: Standaardpatch p [[DATE]] Cisc WebEx stuurt dit bericht naar belangrijke zakelijke cntacten via https://[[webexurl]]

Nadere informatie

Gebruik Quality Manager

Gebruik Quality Manager Gebruik Quality Manager Versie 002 Datum uitgifte 2014-01-01 Gebruikershandleiding QM Versie : 002 Pagina : 1 van 15 Gebruikershandleiding Quality Manager Het Labratrium van Aqualysis maakt gebruik van

Nadere informatie

Beschermd Wonen met een pgb onder verantwoordelijkheid van gemeenten

Beschermd Wonen met een pgb onder verantwoordelijkheid van gemeenten Beschermd Wnen met een pgb nder verantwrdelijkheid van gemeenten Een factsheet vr cliënten, cliëntvertegenwrdigers en familievertegenwrdigers 1 februari 2016 Sinds 1 januari 2015 valt Beschermd Wnen (vrheen

Nadere informatie

BELANGENVERENIGING PENSIOENGERECHTIGDEN PFZW KEUZEMOGELIJKHEID TUSSEN LAAG-PENSIOEN

BELANGENVERENIGING PENSIOENGERECHTIGDEN PFZW KEUZEMOGELIJKHEID TUSSEN LAAG-PENSIOEN BELANGENVERENIGING PENSIOENGERECHTIGDEN PFZW KEUZEMOGELIJKHEID TUSSEN HOOG-LAAG LAAG-PENSIOEN f f LAAG -HOOG HOOG-PENSIOEN Vr pensiengerechtigden die de 65-jarige leeftijd ng niet bereikt hebben U kunt

Nadere informatie

Beschrijving S-Flex Orderimport

Beschrijving S-Flex Orderimport Beschrijving S-Flex Orderimprt --------------------------------------------------------------------------------------------------- Versie 2.3 januari 2014 Het prgramma S-Flex Orderimprt is een prgramma

Nadere informatie

- Bedrijfsvermeldingen, Key-accounts & andere advertentiemogelijkheden -

- Bedrijfsvermeldingen, Key-accounts & andere advertentiemogelijkheden - - Bedrijfsvermeldingen, Key-accunts & andere advertentiemgelijkheden - Dr: VvE Media B.V. Versie: 2.1 Datum: 7 mei 2015 Cntactpersn: Dhr. R.H.P. van der Vssen inf@nederlandvve.nl www.nederlandvve.nl ABN

Nadere informatie

berekeningen met hoeken, het werken met drie-dimensionale assenstelsels en de meetkundige

berekeningen met hoeken, het werken met drie-dimensionale assenstelsels en de meetkundige Meten en Meetkunde 2 Muiswerk Meten en Meetkunde 2 besteedt aandacht aan de uitbreiding van de basisvaardigheden van het rekenen met maten, ppervlaktes en inhuden, en cördinaten. In niveau 2 kmen de berekeningen

Nadere informatie

QUICKSTART WEBSHOP SYSTEEM GARDEN CONNECT

QUICKSTART WEBSHOP SYSTEEM GARDEN CONNECT QUICKSTART WEBSHOP SYSTEEM GARDEN CONNECT Deze Quickstart biedt u als gebruiker van het webshp systeem van Garden Cnnect een handreiking bij de meest belangrijke stappen tijdens het pzetten en beheren

Nadere informatie

Pyonkee App Inleiding

Pyonkee App Inleiding Pynkee App Inleiding Inhudspgave 1 Bendigdheden... 1 2 Delstellingen... 1 3 Pynkee app... 1 3.1 Installatie van Pynkee app... 1 3.2 Terminlgie... 1 3.3 Gebruik van Pynkee app... 2 3.4 Juw eerste Pynkee

Nadere informatie

Dankzij de formulieren kan de gebruiker van de site informatie invoeren en versturen.

Dankzij de formulieren kan de gebruiker van de site informatie invoeren en versturen. PHP Les 5 : Frmulieren gemaakt in HTML Interessante links: http://www.dnbsczwijnaarde.be/~mermant/ http://www.ivbrugge.be/cursusweb/html4/frmulieren.asp Dankzij de frmulieren kan de gebruiker van de site

Nadere informatie

Grand Prix Technology Save Weight, Gain Speed

Grand Prix Technology Save Weight, Gain Speed Grand Prix Technlgy Save Weight, Gain Speed Vlledig systeem: Het PwerLite systeem is de eerste vlledige staand want plssing. Alle cmpnenten van het staand want kunnen nu gemakkelijk mgezet wrden naar PBO

Nadere informatie

Electronic Multimedia Course Generator (EMCG)

Electronic Multimedia Course Generator (EMCG) Electrnic Multimedia Curse Generatr (EMCG) Algemeen EMCG is auteurssftware ntwikkeld dr CTL-UHasselt waarmee pleiders en educatieve instellingen zelf webgebaseerde leerinhuden vr verscheidene inhuden/disciplines

Nadere informatie

Uitgebreid voorstel Masterproef Informatica

Uitgebreid voorstel Masterproef Informatica DEPARTEMENT TOEGEPASTE INGENIEURSWETENSCHAPPEN CAMPUS SCHOONMEERSEN - GENT Uitgebreid vrstel Masterpref Infrmatica Titel van het prject Ontwikkeling uitbreidingsmdules vr cntact center scripting applicatie

Nadere informatie

De Ultieme Sollicitatie Gids.

De Ultieme Sollicitatie Gids. De Ultieme Sllicitatie Gids. Ha Aanstaande Superheld! Hierbij een mie verzameling met nuttige infrmatie. Lees het dr en kijk wat je eruit kunt halen. Sms staan er bepaalde tips f acties dubbel in. Dat

Nadere informatie

Mijn stad, mijn dorp

Mijn stad, mijn dorp Visiedcument Mijn Stad Mijn Drp Mijn stad, mijn drp Visiedcument (Cncept) Auteur : Wendy Oude Nijeweme d Hllsy Dcument : Visiedcument Mijn Stad Mijn Drp Versie 1.0.dc 1 Visiedcument Mijn Stad Mijn Drp

Nadere informatie

BEGELEIDING LEERLINGEN MET DYSCALCULIE

BEGELEIDING LEERLINGEN MET DYSCALCULIE BEGELEIDING LEERLINGEN MET DYSCALCULIE Begeleiding van leerlingen met ernstige rekenprblemen en/f dyscalculie Delen en uitgangspunten Binnen het Veluws Cllege Crtenbsch hanteren wij het Prtcl Ernstige

Nadere informatie

HANDLEIDING. Kom In Actie Rode Kruis

HANDLEIDING. Kom In Actie Rode Kruis HANDLEIDING Km In Actie Rde Kruis Inhudspgave Checklist vr het plannen van je actie... 3 Kminactie.rdekruis.nl... 4 Actie aanmaken... 4 Actie wijzigen/aanpassen... 4 Mede rganisatren tevegen... 4 Deelnemers

Nadere informatie

VERHOUDINGEN 2. Doelgroep Verhoudingen 2. Omschrijving Verhoudingen 2

VERHOUDINGEN 2. Doelgroep Verhoudingen 2. Omschrijving Verhoudingen 2 VERHOUDINGEN 2 Muiswerk Verhudingen 2 bestrijkt de uitbreiding van de basisvaardigheden van het rekenen met verhudingen, breuken en prcenten. Dit zijn de regels en vaardigheden die in het vmb en de nderbuw

Nadere informatie

Trainingsopgaven Basistraining Evenementen Scouts Online

Trainingsopgaven Basistraining Evenementen Scouts Online Trainingspgaven Basistraining Evenementen Scuts Online Inhudspgave 1 Vrbereidingspgaven... 3 1.1 E-mailadres aanpassen... 3 1.2 Testfuncties tevegen... 3 2 Basispgaven... 4 2.1 Nieuw evenement aanmaken...

Nadere informatie

Checklist: Website testen

Checklist: Website testen Checklist: Website testen Klant URL Naam werknemer Prject Manager Datum Hertel be.hertel.cm(s18.rdekiwi.nl) Rick in t Veld Paul Kegel 18-03-2015 Op de dag van plevering is de website klaar m getest te

Nadere informatie

UPGRADEN NAAR EEN NIEUWE VERSIE VAN DYNAMICS CRM

UPGRADEN NAAR EEN NIEUWE VERSIE VAN DYNAMICS CRM UPGRADEN NAAR EEN NIEUWE VERSIE VAN DYNAMICS CRM DE AANPAK VAN CRM RESULTANTS Ongeveer eens per twee jaar brengt Micrsft een nieuwe versie uit van Micrsft Dynamics CRM. In deze zgenaamde majr releases

Nadere informatie

2. De database beschikt wel over mogelijkheden leermateriaal te beschrijven en die beschrijvingen te delen met de buitenwereld.

2. De database beschikt wel over mogelijkheden leermateriaal te beschrijven en die beschrijvingen te delen met de buitenwereld. Versie 2.1 23 mei 2013 OPEN PUBLICEREN VAN LEERMATERIAAL: EEN STAPPENPLAN Veel instellingen vr hger nderwijs hebben al een database (repsitry) met digitaal leermateriaal. Sms is dat de database van de

Nadere informatie

Handleiding. Het opstellen van een diaconaal beleidsplan

Handleiding. Het opstellen van een diaconaal beleidsplan Handleiding Het pstellen van een diacnaal beleidsplan Versie 1.0 Generale diacnale cmmissie Datum: augustus 2015 Generale diacnale cmmissie Vendelier 51-D 3905 PC VEENENDAAL Telefn (0318) 505541 Website:

Nadere informatie

Meerdere leveranciers per artikel

Meerdere leveranciers per artikel Kluwer sftware T +32 (0)9 240 92 40 1. Releases VERO Meerdere leveranciers per artikel Versie Beschikbaar Vanaf VERO-Vng VERO-Vxp Ja Nee Zmer 2012 (75) 2. Van tepassing p VERO-Admin, Aankpbeheer. 3. Omschrijving

Nadere informatie

SMART Document Camera Model SDC-450

SMART Document Camera Model SDC-450 Specificaties SMART Dcument Camera Mdel SDC-450 Fysieke specificaties 25,4 cm 7 cm 30,5 cm (10" B 2 3/4" H 12" D) 20,3 cm 55 cm 38 cm (8" B 21 3/4" H 15" D) 2,45 kg 48,2 cm 14,5 cm 32 cm (19" B 5 3/4"

Nadere informatie

Hergebruikinitiatieven

Hergebruikinitiatieven Hergebruikinitiatieven Principe: materialen en verpakkingen hergebruiken vr ze afval wrden Hergebruik betekent de terugwinning en het hergebruik van prducten f nderdelen ervan: hergebruik van de verschillende

Nadere informatie

EVALUATIE TER STATE. Marion Matthijssen, Marn van Rhee. Centrum voor Onderzoek en Statistiek (COS) juli 2005. In opdracht van Raad van State

EVALUATIE TER STATE. Marion Matthijssen, Marn van Rhee. Centrum voor Onderzoek en Statistiek (COS) juli 2005. In opdracht van Raad van State EVALUATIE TER STATE Marin Matthijssen, Marn van Rhee Centrum vr Onderzek en Statistiek (COS) juli 2005 In pdracht van Raad van State Centrum vr Onderzek en Statistiek (COS) Auteur: Marin Matthijssen en

Nadere informatie

Hoe zet ik een tent op?

Hoe zet ik een tent op? He zet ik een tent p? 1. Een Gede plek vinden en vrbereiden Zek een plek die hger ligt dan de rest Ga als het mgelijk is niet nder lfbmen staan. Bij regen druppelen deze namelijk lang na. Hud rekening

Nadere informatie

Tips Digiduif. 1. U logt in op digiduif met uw e-mail adres en wachtwoord.

Tips Digiduif. 1. U logt in op digiduif met uw e-mail adres en wachtwoord. Tips Digiduif 1. U lgt in p digiduif met uw e-mail adres en wachtwrd. 2. U kiest de knp instellingen. Op de vlgende pagina s kunt u allerlei zaken invullen en aanpassen die bij uw accunt hren. Tevens zit

Nadere informatie

V-ICT-OR begeleidt besturen in hun informatiehuishouding voor optimaal verloop van samenvoeging gemeente en OCMW

V-ICT-OR begeleidt besturen in hun informatiehuishouding voor optimaal verloop van samenvoeging gemeente en OCMW V-ICT-OR begeleidt besturen in hun infrmatiehuishuding vr ptimaal verlp van samenveging gemeente en OCMW De infrmatica in steden en gemeenten greide sinds de jaren 80 rganisch. Dat stapje bij stapje greien

Nadere informatie

prijsaanvraag prairietuin - inlichtingenformulier -

prijsaanvraag prairietuin - inlichtingenformulier - prijsaanvraag prairietuin - inlichtingenfrmulier - Datum: Gegevens Klant Naam :... Adres :......... Tel /GSM:... Fax:... @:... Particulier Prfessineel Berep:... ON nr:... Handelaar Eigenschappen tuin in

Nadere informatie

Ontwerpverslag. Datum: 19 december 2008. Klas: IC1F. Door: Jeffrey Kleering van Beerenbergh, Johan Bult en Michiel Rheiter.

Ontwerpverslag. Datum: 19 december 2008. Klas: IC1F. Door: Jeffrey Kleering van Beerenbergh, Johan Bult en Michiel Rheiter. Ontwerpverslag Datum: 19 december 2008 Klas: IC1F Dr: Jeffrey Kleering van Beerenbergh, Jhan Bult en Michiel Rheiter. Inhudspgave Inleiding 3 Mindmap 4 Mdbard 4 Cncept beschrijving 6 Navigatin interactin

Nadere informatie

Kennis nodig voor: analoge filters, meet- & regeltechniek, automatisatie, image processing, digital signal processing 1, digital signal processing 2

Kennis nodig voor: analoge filters, meet- & regeltechniek, automatisatie, image processing, digital signal processing 1, digital signal processing 2 Signalen en systemen Analge systemen Digitale systemen Situering van het OPO binnen de pleiding Vrkennis: Signaaltransfrmaties Kennis ndig vr: analge filters, meet- & regeltechniek, autmatisatie, image

Nadere informatie

Spreken Aandacht voor een goede spreekhouding d.m.v. actieve deelname aan klasgesprekken.

Spreken Aandacht voor een goede spreekhouding d.m.v. actieve deelname aan klasgesprekken. Wat is het V-niveau? In het V-niveau f vrderingsniveau wrden kennis en vaardigheden verder ingeefend en uitgebreid. Hiervr steunt men p de verwrven basiskennis vanuit het initiatieniveau f de lagere schl.

Nadere informatie

Uittreksel uit een vademecum met vaardigheden

Uittreksel uit een vademecum met vaardigheden Uittreksel uit een vademecum met vaardigheden Lezen en interpreteren van thematische kaarten Een thematische kaart is een kaart waarp kenmerken (grtheden) van één f meerdere thema's zijn afgebeeld. Vrbeelden

Nadere informatie

Voorbeeldvragen Methodiek NEN 2767

Voorbeeldvragen Methodiek NEN 2767 Nb. Per vraag kunnen er meerdere gede antwrden zijn 1. Welke van de nderstaande bewering is juist? NEN 2767 is een: methdiek vr de bepaling van achterstallig nderhud bjectieve methdiek vr de bepaling van

Nadere informatie

De denkstijltest. CompetenZa info@competenza.nu www.competenza.nu

De denkstijltest. CompetenZa info@competenza.nu www.competenza.nu De denkstijltest Wat is het? Uw manier van denken bepaalt in sterke mate he u zich velt en he u handelt. Dat geldt vr individuen, maar k vr teams en rganisaties. MindSnar is een methde waarmee denkstijlen

Nadere informatie

-Samenvatting Natuurkunde- -Elektrotechniek Hoofdstuk 3-

-Samenvatting Natuurkunde- -Elektrotechniek Hoofdstuk 3- 1 Lading en Spanning 2 Elektrische strm 3 Weerstand Inhudspgave 4 Weerstand in parallel- en serieschakeling 5 Vermgen 6 Srtelijke weerstand Frmule verzicht 1 Lading en Spanning Lading Een vrwerp kan geladen

Nadere informatie

Handleiding Opmaken fiche 281.50 Versie 2.0

Handleiding Opmaken fiche 281.50 Versie 2.0 Versie 2.0 1. Inleiding... 3 2. Vrbereidende werkzaamheden... 3 2.1. Algemene rekeningen... 3 2.2. Leveranciersfiches... 4 3. Het pstellen van de fiches... 6 3.1. Het vrbereidingsprgramma... 6 3.2. Het

Nadere informatie

Verandertrajecten voor individuele medewerkers

Verandertrajecten voor individuele medewerkers Het Sandelhut Meditatietechnieken, Caching en Training Verandertrajecten vr individuele medewerkers Lcatie: Het Beekse Bshuis Girlesedijk ngenummerd Hilvarenbeek Pst: Gildelaan 41 5081 PJ Hilvarenbeek

Nadere informatie

In dit document worden de verschillende componenten beschreven.

In dit document worden de verschillende componenten beschreven. COMPONENTEN In dit dcument wrden de verschillende cmpnenten beschreven. 1. Actieblkcmpnent Open het menu van een cmpnentenmap en kies de ptie Veg Geef in het vlgende scherm een naam p vr het actieblk en

Nadere informatie

Muiswerk Verbanden 2 besteedt aandacht aan het rekenen met grafieken en tabellen.

Muiswerk Verbanden 2 besteedt aandacht aan het rekenen met grafieken en tabellen. Verbanden 2 Muiswerk Verbanden 2 besteedt aandacht aan het rekenen met grafieken en tabellen. Delgrep Verbanden 2 Verbanden 2 is bedeld vr leerlingen in klas 1-4 van het vmb en in klas 1-3 van hav/vw.

Nadere informatie

Wetenschappelijke posters: tips en trucs

Wetenschappelijke posters: tips en trucs Wetenschappelijke psters: tips en trucs Vrbereiding Tracht zveel mgelijk infrmatie te bekmen ver de meeting Specifieke vereisten vr pster (afmetingen, fnt, handuts, kleur, lg, ) Waar gaat de pstersessie

Nadere informatie

Subsidies waar weidegang als voorwaarde kan worden gesteld

Subsidies waar weidegang als voorwaarde kan worden gesteld Bijlage 1 Weidegang stimuleren dr middel van subsidies Het is ged mgelijk m weidegang in de melkveehuderij te stimuleren met behulp van bestaande subsidies. Dit is een verzicht van de agr- en landbuwsubsidies

Nadere informatie

Projectformulier ten behoeve van Openbare Instellingen

Projectformulier ten behoeve van Openbare Instellingen Prjectfrmulier ten beheve van Openbare Instellingen Praktische infrmatie naam van penbare instelling die het prject heeft ingediend: Federale Overheidsdienst Infrmatieen Cmmunicatietechnlgie (Fedict).

Nadere informatie

Rapport audit: www.voorbeeld.be

Rapport audit: www.voorbeeld.be Rapprt audit: www.vrbeeld.be Scre per nderdeel 1. Hardware en sftware 5/10 50% 2. Accessibility 25/35 71% 3. User experience 30/30 100% 4. Navigatie 45/52 87% 5. Hme page 35/43 81% 6. Paginalay- ut 17/31

Nadere informatie

Rollenspel Jezus redt

Rollenspel Jezus redt Rllenspel Jezus redt Krte mschrijving prgrammanderdeel De leerlingen spelen samen een bestuursrechtzaak bij de Raad van State na. De Raad van State is de hgste bestuursrechter van Nederland. In deze rechtszaak

Nadere informatie

Grip op reclame Internet (cookies)

Grip op reclame Internet (cookies) DDMA PRIVACY AUTORITEIT - CONSUMENTEN HANDBOEK Grip p reclame Internet (ckies) PRAKTISCH ADVIES BIJ COMMERCIËLE COMMUNICATIE Vrwrd Aan de hand van cncrete infrmatie en handige checklists bieden wij u via

Nadere informatie

CURSUS. Basis Elektriciteit

CURSUS. Basis Elektriciteit CURSUS Centrum Vlwassen Onderwijs VTI BRUGGE F. Rubben 1 Wat wrdt van de cursist verwacht? Attitude: In staat zijn binnen de vrgeschreven tijd een taak nauwkeurig te vltien. In staat zijn m zich aan te

Nadere informatie

jouw BEDRIJF jouw ST HUIS IJL

jouw BEDRIJF jouw ST HUIS IJL juw BEDRIJF juw HUIS STIJL werkblad Juw bedrijf, juw stijl Als je als ndernemer start en een naam hebt gekzen dan is het natuurlijk de bedeling dat je daarmee naar buiten gaat. Het eerste waar je dan aan

Nadere informatie

Bingo (spel) Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie

Bingo (spel) Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie Bing (spel) Uit Wikipedia, de vrije encyclpedie Bing Bing is een spel vr meer spelers, waarbij iedere speler een frmulier met getallen heeft, die kunnen wrden weggestreept wanneer het getal, dat wrdt getrkken

Nadere informatie

Documentatie voor update SNDwin 12.20

Documentatie voor update SNDwin 12.20 Dcumentatie vr update SNDwin 12.20 I. Verbeteringen... 3 1. Definitieve afrekening... 3 2. Wizard.dc... 3 3. Landcde klanten/leveranciers... 3 II. Gebuwen... 4 1. Tabel gebuwen... 4 III. Klanten... 6 1.

Nadere informatie

Preventie tegen chemische risico s in carrosseriebedrijven

Preventie tegen chemische risico s in carrosseriebedrijven Preventie tegen chemische risic s in carrsseriebedrijven Eind 2010 werd k een inspectiecampagne gehuden bij de carrsseriebedrijven. De campagne kaderde in een Eurpese SLIC-campagne Chemische agentia p

Nadere informatie

Soft Starters. esco drives & automation nv/sa. made by SOLCON. Kouterveld Culliganlaan,3 B 1831 Diegem Tel +32 2 717 64 30 Fax : +32 2 717 64 31

Soft Starters. esco drives & automation nv/sa. made by SOLCON. Kouterveld Culliganlaan,3 B 1831 Diegem Tel +32 2 717 64 30 Fax : +32 2 717 64 31 Sft Starters esc drives & autmatin nv/sa Kuterveld Culliganlaan,3 B 1831 Diegem Tel +32 2 717 64 30 Fax : +32 2 717 64 31 e-mail : inf@esc-da.be web site : www.esc-da.be made by SOLCON Sft starters Dn

Nadere informatie

ack-aquaconcept.com, concept GmbH en Microdyn-Nadir Nadir,, Slotgrachtstraat 25, 9940 Telephone: +32 (0)9 3445176, Fax: +32 (0)9 3445176

ack-aquaconcept.com, concept GmbH en Microdyn-Nadir Nadir,, Slotgrachtstraat 25, 9940 Telephone: +32 (0)9 3445176, Fax: +32 (0)9 3445176 Kwaliteitsverbetering in prductieprcessen dr tepassing van aangepaste UV desinfectiemethdes en geavanceerde UV xidatie. Van Daele Drine. 1, www.dvd-technlgy.be www.ack-aquacncept.cm aquacncept.cm. 1 a.c.k.

Nadere informatie

Handleiding Mail CTTL juni 2009. Mailbox CTTL

Handleiding Mail CTTL juni 2009. Mailbox CTTL Handleiding Mail CTTL juni 2009 Mailbx CTTL Elk persneelslid van CTTL krijgt een mailadres (mailbx) met @cttlimburg.be Elke mailbx heeft een ruimte van 50 MB. Na het inlggen p de mailbx nline via webmail,

Nadere informatie

Handleiding: Mobiele werkplekken

Handleiding: Mobiele werkplekken Handleiding: Mbiele werkplekken [Java] Auteur: Afdeling autmatisering Versie 1.3 Laatste wijziging: 09-10-2006 Lcatie: U:\Handleiding-cag-java.dc Handleiding: Mbiele werkplekken 1. Inhudspgave 1. Inhudspgave...

Nadere informatie

1. Gebruik van de online tekstverwerker op de schoolwebsite.

1. Gebruik van de online tekstverwerker op de schoolwebsite. 1. Gebruik van de nline tekstverwerker p de schlwebsite. Stap 1: aanmelden p de schlwebsite Gebruik je gebruikersnaam zals in Bingel. Stap 2: ga naar juw leerjaar in het menu bvenaan. Klik dan verder naar

Nadere informatie

Den Boek (Pré) Microben

Den Boek (Pré) Microben Den Bek (Pré) Micrben Het bek (wedstrijdblad) & pijl De klk invullen en bediening gebeurt dr bezekers bediening gebeurt dr thuispleg. Het bek met minstens een 15 vr de match ingevuld zijn, zdat de ref.

Nadere informatie

Aanvullende gebruiksaanwijzing (NL/B)

Aanvullende gebruiksaanwijzing (NL/B) Aanvullende gebruiksaanwijzing (NL/B) tiptel Inhudspgave Inhudspgave... 2 Vrwrd... 3 Systeemeisen...3 Leveringsmvang...4 Algemene gegevens... 5 Bedieningselementen...6 Installeren... 7 Sftware installeren...7

Nadere informatie