Cliënten in beeld - deel 2. Dilemma s van burgers met een hulpvraag

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Cliënten in beeld - deel 2. Dilemma s van burgers met een hulpvraag"

Transcriptie

1 Cliënten in beeld - deel 2 Dilemma s van burgers met een hulpvraag

2 COLOFON Cliënten in beeld - deel 2 Dilemma s van burgers met een hulpvraag Voorwoord Toen vorig jaar het boekje Cliënten in beeld - Portretten van burgers met een hulpvraag werd uitgebracht, ontvingen wij hier veel positieve reacties over. De persoonlijke verhalen in dit boekje zijn vaak krachtig en hoopvol, maar soms ook confronterend en triest. De verhalen geven ons een uniek inkijkje in iemands leven en Uitgave nemen ons mee in de dagelijkse praktijk van de mens achter de hulpvraag. Waar ligt hun kracht? Wat zijn hun Gemeente Leiden Afdeling Sociaal en Economisch Beleid ideeën over de toekomst? Cliënten in beeld 2 Postbos PC LEIDEN Tekst Eindredactie Vormgeving Werkgroep cliëntparticipatie David van Breukelen & Kwei Lan Oei, gemeente Leiden Elize Hertzberger, Goed Verhaal Communicatie Grafisch Productie Centrum, gemeente Leiden Enna Bongers (gemeente Leiden, projectleider) Mariët Hylkema (MEE Zuid-Holland Noord) Frouke Lampe (ZON) Mary Leune (Radius Welzijn) Het succes van Cliënten in beeld inspireerde ons tot het schrijven van een tweede deel. Door focusgroepen te organiseren hebben we centrale thema s verder uit kunnen diepen. De gesprekken met cliënten geven niet alleen goed inzicht in hun persoonlijke situatie, maar leveren ook belangrijke informatie op, die meegenomen kan worden bij het ontwikkelen van nieuw beleid. Vanzelfsprekend staan ook in dit deel de persoonlijke verhalen centraal. De verhalen zijn gegroepeerd rondom zes thema s die centraal staan in het gesprek met mensen over hun wensen en behoeften. Bij de thema s horen dilemma s waar mensen tegenaan lopen. Mij is opgevallen dat de dilemma s waar de mensen met beperkingen mee te maken hebben, dilemma s zijn waar iedereen mee om moet leren gaan. Zo heeft elke puber vragen over zijn of haar toekomst en heeft iedereen behoefte aan betrouwbare mensen om je heen op wie je terug kunt vallen. Cliënten in beeld 3 David van Breukelen (coördinator, Stagiair gemeente Leiden) Andere betrokkenen Pien Lambermont (WMO Adviesraad) Langs deze weg wil ik namens de gemeente Leiden iedereen bedanken die een bijdrage heeft geleverd aan de Gespreksleiders Jannie Slagman (Activite) Marije Veen & Art Touw (De Buitenwereld) Marijke de Weerd (De Haardstee) Frank van Rooij, Joop van Rossem, Bart Smith, Gerrit van Bergeijk, totstandkoming van dit boekje. Ik weet zeker, dat de verhalen ons in de komende periode kunnen helpen bij maken van de goede keuzes zodat iedereen kan deelnemen aan de samenleving. En dat dit boekje een inspiratiebron voor andere organisaties en gemeenten is om actief met mensen in gesprek te gaan. Enna Bongers en David van Breukelen Roos van Gelderen Wethouder Jeugd, Zorg en Welzijn Aan de inhoud van deze brochure kunnen geen rechten worden ontleend. Leiden, september 2013

3 Inhoudsopgave Pagina Inleiding Inleiding 5 In de komende jaren zullen er veel veranderingen plaatsvinden in het sociaal domein. Gemeenten krijgen er 1. Grenzen aangeven en hulp vragen Annemiek (45 jaar, mantelzorger) 6 Wim & Brigitte (73 & 68 jaar, ouderen met lichamelijke beperking) 9 Hans (55 jaar, psychiatrische problematiek) Het sociale netwerk nieuwe taken en verantwoordelijkheden bij vanuit het Rijk. Daarnaast wordt op dit moment binnen gemeenten veel aandacht besteed aan inhoudelijke vernieuwing van ondersteuning, waaronder begeleiding en persoonlijke verzorging. De centrale vraag hierbij is steeds op welke manier burgers het beste begeleid kunnen worden in hun ontwikkeling, zelfredzaamheid, deelname aan de samenleving en op de arbeidsmarkt. Het is hierbij van belang om goed aan te sluiten bij de behoefte en mogelijkheden van mensen. Cliënten in beeld 4 Tim (12 jaar, syndroom van Asperger) 13 Lena (81 jaar, oudere met somatische klachten) 16 Bas (28 jaar, borderline persoonlijkheidsstoornis) Goed voelen en sterk zijn Ruben (14 jaar, ADHD & ODD) 21 Hendrik (88 jaar, oudere) 23 Ron (33 jaar, bipolaire stoornis) Contact met de hulpverlener In dit tweede deel van Cliënten in beeld ligt de focus op de dilemma s waarmee mensen met een hulpvraag in het dagelijks leven te maken hebben. Dit gebeurt aan de hand van de volgende zes thema s: grenzen aangeven en hulp vragen, het sociale netwerk, goed voelen en sterk zijn, contact met de hulpverlener, de toekomst en informatie & procedures. Deze thema s komen voort uit een analyse van de casussen uit het eerste deel van Cliënten in Beeld. In de eerste helft van 2013 heeft de gemeente Leiden acht bijeenkomsten met focusgroepen georganiseerd, waarin over deze thema s is gesproken. De gemeente heeft geprobeerd om met zoveel mogelijk verschillende burgers in gesprek te gaan; van jong tot oud en van mensen met een beperking tot de wijkbewoner. 5 Cliënten in beeld Joke (87 jaar, zelfstandige oudere met lichamelijke beperking) 27 Lisa (18 jaar, verstandelijke beperking) 29 Sanne (23 jaar, angststoornis) De toekomst De informatie uit deze gesprekken is gebruikt voor het opstellen van casussen over cliënten. De gesprekken zijn georganiseerd in nauwe samenwerking met de stad. De werkgroep Cliëntparticipatie bestaat uit ZON, MEE Zuid-Holland Noord en Radius Welzijn. Daarnaast denkt ook de Wmo-Adviesraad vaak mee over de opzet en organisatie van cliëntparticipatie. Omar (19 jaar, verstandelijke beperking) 33 Josje (82 jaar, oudere met lichamelijke beperking) 35 De persoonlijke verhalen in dit boekje geven een goed beeld van de werkelijkheid. Situaties zijn per persoon verschillend en iedereen maakt voor de beantwoording van de dilemma s weer andere keuzes. Dit betekent ook, Yannick (16 jaar, klassiek autisme) Informatie en procedures Julia (40 jaar, lichamelijke beperking) 39 Robert (77 jaar, mantelzorger, partner met beginnende dementie) 41 dat we resultaten niet mogen generaliseren en oog moeten houden voor de unieke situatie van elke cliënt. De casussen en dilemma s in het boekje zijn illustratief en bieden een basis voor verder gesprek over de beleidsvorming met betrekking tot het - toekomstige - sociaal domein. Uit privacyoverwegingen zijn de namen van cliënten en betrokkenen in het boekje verzonnen.

4 1. Grenzen aangeven en hulp vragen Daar hoef ik me geen zorgen over te maken. Maar ja, met hem zijn er dan weer de ruzies over hoe laat hij thuis moet zijn en dat ik vind dat hij nog geen bier mag drinken. toe eens goed schoon, dat soort dingen. Het moet toch allemaal blijven gebeuren. De laatste tijd valt het Annemiek echter steeds zwaarder. Vooropgesteld, ik doe het heel graag voor mijn tante. Ze heeft me in de moeilijke jaren door dik en dun gesteund. En ze heeft Iets terugdoen ook een heel fijne band met de jongens. Ik ben echt Annemiek werkt vijf dagen per week en zorgt sinds blij dat ik er nu ook voor haar kan zijn, maar het valt een jaar voor haar tante Ans, die veel lichamelijke me niet altijd mee. klachten heeft en zelf nog maar heel moeilijk de deur Cliënten in beeld uit komt. Ik doe de boodschappen voor haar, kook vaak, breng haar naar de kapper of naar andere afspraken, zeem de ramen, maak de badkamer af en Altijd in de weer Het is vooral de combinatie van de drie taken (werk, haar kinderen én de zorg voor Ans) die het 7 6 Annemiek: Het moet allemaal blijven gebeuren, maar waar haal ik nieuwe energie vandaan? Cliënten in beeld Annemiek (45) is een gescheiden moeder van twee kinderen, Jeroen (16) en Martijn (14). Ze werkt als docente op een MBO-school en is mantelzorger voor haar tante Ans (77). Dat valt haar steeds zwaarder; sinds een paar maanden heeft ze het gevoel dat het haar, zowel fysiek als mentaal, teveel wordt. Tien jaar geleden is Annemiek gescheiden van haar man. Omdat haar ex bijna helemaal uit beeld is en de kinderen fulltime bij Annemiek wonen, staat zij er wat de opvoeding betreft alleen voor. Dat is, zeker nu de jongens in de puberteit zijn, lang niet altijd makkelijk. Martijn is vorig jaar blijven zitten en is onlangs gediagnosticeerd met ADD (Attention Deficit Disorder, red.). Hij is snel afgeleid en kan zich vooral op school moeilijk concentreren. Ik maak me vaak zorgen over zijn toekomst. Ik wil het beste voor hem, maar het is lastig te weten hoe ik hem daar naartoe kan leiden. Gelukkig doet Jeroen het wel goed op school.

5 zwaar maakt. Het begint wel erg zwaar te wegen, alles bij elkaar. Na het avondeten zou ik het liefst meteen naar bed gaan. Maar dan hebben de jongens huiswerk of op een andere manier aandacht nodig... En m n eigen huishouden moet ook nog gedaan worden, hoewel vooral de oudste best goed meehelpt, hoor. Ik ben gewoon altijd in de weer. Ik begin me ook steeds moeier te voelen, kan moeilijk ontspanning vinden en heb steeds vaker last van m n Cliënten in beeld 8 rug. Het lijkt een vicieuze cirkel. Ik weet af en toe echt niet meer waar ik nog nieuwe energie vandaan moet halen. Als ik eens een dag voor mezelf heb, gebruik ik die om uit te rusten, ik zou wel iets leuks willen doen, maar daar heb ik de puf niet voor. Ik doe dit heel graag voor m n tante, maar het valt af en toe niet mee Wim en Brigitte: Zolang we het zelf redden, doen we het lekker zelf! Cliënten in beeld 9 Zorgen voor de toekomst Een stapje terug doen ziet Annemiek niet voor zich. Minder gaan werken kan ze zich financieel niet ver- Wim en Brigitte (73 en 68 jaar) zijn gelukkig Ongeveer een jaar geleden was Brigitte oorloven en tegen Ans wil ze ook zeker geen nee zeg- getrouwd. Ze hebben één dochter, Claudia, nietsvermoedend de ramen aan het zemen toen gen. Ze heeft me juist steeds harder nodig. Ze gaat en zijn de trotse grootouders van Toby en ze uitgleed en hard viel. Ik viel helemaal verkeerd. echt achteruit. Ook dat vreet aan me. Waar moet het Sasja. Sinds vorig jaar is de bewegingsvrijheid Bleef liggen, kon het bijna niet meer uithouden van naartoe met haar en hoe moet het als ze straks nog van Brigitte sterk verminderd. Zij heeft toen de pijn. Gelukkig was Wim in de buurt om meteen minder zelf kan? Daar maak ik me echt zorgen over. haar heup gebroken en heeft daar blijvende de ambulance te bellen. In het ziekenhuis bleek dat Tegelijkertijd is er de zorg voor haarzelf. Ik merk wel schade aan overgehouden. Met een paar aan- Brigitte haar heup had gebroken. Ook nu de operatie dat ik steeds verder over m n eigen grenzen heen ga, passingen in huis en één keer in de week allang achter de rug is heeft Brigitte nog veel pijn maar het voelt alsof het niet anders kan. Ik wil dit Hoe vind ik de energie om het zelf te blijven huishoudelijke hulp kunnen Wim en Brigitte wanneer ze loopt en heeft ze moeite om de trap volhouden, maar ben weleens bang dat het me op doen? het samen toch redden thuis. op te komen. een dag gewoon niet meer lukt.

6 Alles op onze eigen manier Versterking Brigitte heeft thuis gerevalideerd met hulp van Wim. Wim hielp altijd al in het huishouden, maar na het Hij hielp me met opstaan, aankleden en het ongeluk van Brigitte heeft hij zo n beetje alle taken op aantrekken van steunkousen. Claudia heeft geen zich genomen. Dat hoort er gewoon bij, vind ik. grote rol gespeeld tijdens de revalidatie, maar daar Alleen voor het echt zware werk komt er een keer in hebben Wim en Brigitte wel begrip voor. Zij en haar de week twee uur versterking. Nu ik alles alleen man wonen in Den Bosch. Ze werken allebei en moet doen, kom ik gewoon niet overal aan toe. Cliënten in beeld 10 Alleen voor het echt zware werk komt twee uur per week versterking moeten twee kinderen opvoeden. Dan kun je toch niet verwachten dat ze ook nog voor ons gaan zorgen?! Dat is ook niet nodig. Zolang we het zelf redden, doen we het lekker zelf. Dat geeft toch ook veel meer privacy? Lekker alles op onze eigen manier. Contacten onderhouden En sommige dingen zijn eerlijk gezegd wat te zwaar. Ik ben ook al Toen een buurvrouw ons deze suggestie deed hebben we het uitgezocht en bleken we inderdaad voor hulp in aanmerking te komen. We hebben er wel vrede mee, dat we het zo doen, legt Brigitte uit. Als Wim over z n eigen grenzen heen gaat zijn we waarschijnlijk verder van huis. Op deze manier hopen we zo lang mogelijk zelfstandig te blijven! Hans: Ik weet niet meer hoe het verder moet Cliënten in beeld 11 En dat gaat, met een paar hulpmiddelen, prima. Eigenlijk houden we er niet van om om hulp te vragen, vertelt Wim. Maar ja, zo n traplift en een scootmobiel zijn noodzakelijk, wil je je zelfstandigheid Het gaat de laatste maanden bergafwaarts met Hans (55 jaar). Hij komt zijn huis bijna niet bewaren. Voor mij is dat heel erg belangrijk, legt meer uit en zit de hele dag televisie te kijken. Een opeenstapeling van problemen in Brigitte uit. Ik wil m n contacten kunnen combinatie met het ontbreken van sociale contacten maken het erg moeilijk voor Hans om de onderhouden en moet er niet aan denken volledig vicieuze cirkel te doorbreken. afhankelijk van Wim te zijn. Bovendien, Wim moet toch ook af en toe iets voor zichzelf kunnen doen? Twee jaar geleden is Hans vader overleden aan mijn vader voelde ik me depressief. Ik sliep slecht, was kanker, na een lang en zwaar ziekbed. Kort daarna lusteloos. Ik dacht dat het wel weer bij zou trekken, Hoe vind je een balans tussen zorg voor jezelf heeft Hans vriendin hun relatie beëindigd. Daarmee het is natuurlijk niet gek om je een tijdje slecht te en zorg voor je partner of iemand anders? zijn de problemen begonnen. Na het overlijden van voelen na het overlijden van een dierbare. Maar

7 eigenlijk ging het alleen maar slechter en slechter. eigenlijk niemand overgebleven. Ik ben vroeger een Het feit dat hij er daarnaast alleen voor kwam te staan, maakte het er niet beter op. tijd lang verslaafd geweest aan alcohol. In die periode zijn veel contacten kapotgegaan. 2. Het sociale netwerk Ontslagen... Waar moet ik beginnen? Hans werkte in die tijd als buschauffeur. Maar ook op Hans zit veel voor de tv en heeft weinig om handen. zijn werk ging het steeds slechter met hem. Ik ging De dagen zijn lang en lijken erg op elkaar. Soms zijn steeds meer tegen mijn diensten opzien. Na een er opeens een paar uur voorbij waarin ik alleen maar doodsbedreiging door een passagier kwam hij een beetje voor me uit heb zitten staren. Ik weet wel overspannen thuis te zitten. En toen werd ik ook nog dat het anders moet, ik wíl het ook anders, maar ik Cliënten in beeld 12 eens ontslagen! Het bedrijf moest bezuinigen en omdat ik thuis zat, was het natuurlijk makkelijk om mij te laten vertrekken. Dat ontslag is Hans niet in de koude kleren gaan zitten. Ik voelde me enorm waardeloos. En nog steeds eigenlijk. Twintig jaar doe je je werk met plezier, dan gaat het door omstandigheden even minder met je en kun je vertrekken. Hoewel het de laatste maanden helemaal niet lekker ging, mis ik het werken toch. Je routines, de collega s, een praatje hier en daar. weet alleen niet hoe. Ik heb nergens zin in. In m n eentje dingen ondernemen... niks aan. Ik ben ook bang dat als ik zo doorga, dat ik dan misschien weer Ik voel me waardeloos. Mis het werken, de collega s, de routine naar de drank grijp. Zijn familieleden durft Hans niet om hulp te vragen. Ik ben een man van 55, ik zou m n eigen boontjes toch moeten kunnen doppen?! Toch is het tijd om in actie te komen. Dit duurt te lang. Ik wil graag weer wat doen, weer een beetje Moeder van Tim: Tim gaat drie keer per week naar gespecia liseerde groepsbegeleiding. Dat is goed voor hém en voor zijn broer en zusje Cliënten in beeld 13 gelukkig zijn. Maar waar ik moet beginnen? Ik zou het Leegte bij God niet weten. Nu is het dus opeens heel leeg in Hans leven. Ik heb niet veel meer om voor op te staan. Wat moet je doen Tim (12 jaar) heeft Asperger, een buitenschoolse dagbegeleiding van opvang op zo n dag? Alleen voor een boodschap gaat hij de ontwikkelingsstoornis uit het autisme De Buitenwereld om aan zijn sociale deur nog uit en soms maakt hij het tochtje naar het spectrum. Daardoor verloopt de omgang met vaardigheden te werken, en gaat regelmatig winkelcentrum alleen maar om wat mensen te zien en anderen vaak erg moeizaam. Als dingen niet een weekend logeren op een zorgboerderij. in een winkel een praatje te maken. Met mijn familie zo gaan als Tim verwacht dat ze gaan, raakt Met wat hij nu leert kan hij later zelf een heb ik niet veel. En ook van mijn vrienden is er Ik wil graag weer wat doen. Hoe zet ik de hij gestrest en kan hij enorm dwarsliggen. eigen sociaal netwerk onderhouden. eerste stap? Tim gaat drie keer per week naar de

8 Toen Tim acht was hebben zijn ouders hulp gezocht het belangrijk vinden dat hij ook buiten schooltijd bij het Centrum voor Autisme. We hadden het gevoel wordt gestimuleerd, maar we doen het ook voor onze dat er iets niet goed zat. Hij had heel weinig twee andere kinderen. Op deze manier hebben zij wat aansluiting bij zijn leeftijdsgenoten. Hij werd verdrietig meer ruimte. en opstandig van spelletjes die meestal gewoon leuk zijn voor kinderen. Tim kreeg de voorlopige diagnose PDD-NOS. We wisten toen dat er inderdaad iets aan Met een kind als Tim is het ouderschap zoveel intensiever de hand was, maar kwamen nog niet veel verder. Ook omdat Tim gewoon op school bleef. Later is Tim Bij De Buitenwereld leert Tim dingen waardoor hij Cliënten in beeld 14 naar het speciaal onderwijs gegaan. Het ging op een gegeven moment niet meer op zijn oude school. Nu zit hij op een cluster IV-school en dat gaat veel beter. Inmiddels is ook de diagnose aangescherpt. Tim heeft het syndroom van Asperger. Tim heeft een hoge intelligentie, maar heeft grote moeite met de sociale omgang met anderen, vertelt zijn moeder. Hij kan zich maar beperkt in anderen inleven. Hij begrijpt dus vaak niet waarom mensen zich zo handiger wordt in de sociale omgang. We zien al vooruitgang. Al blijft het een lastig proces natuurlijk. Tim leert bij De Buitenwereld bijvoorbeeld trucjes om emoties te herkennen. Want bij hem gaat dat niet vanzelf. Ook wordt hij er gestimuleerd om samen te spelen in plaats van alleen. Tim wil bij spelletjes de controle houden. Hij is erg onzeker, hij wil graag zelf bepalen welke regels er gelden. Bij De Buitenwereld laten ze hem spelenderwijs loskomen. weekenden laden mijn man en ik weer even op. Vooral als de andere kinderen dan bijvoorbeeld een nachtje naar opa en oma gaan. Vaste regelmaat Waarom Tim dan niet óók naar opa en oma gaat? Dat is een te grote belasting. Hetzelfde geldt voor andere familie of vrienden. Mensen weten niet hoe ze met zijn gedragsproblemen om moeten gaan. En dat levert dan aan beide kanten veel stress op. Het zou fijn Cliënten in beeld 15 gedragen als ze doen, bijvoorbeeld als iemand boos zijn als zij ook kunnen leren hoe ze er mee om kunnen op hem is. Daarnaast heeft hij veel behoefte aan Logeren op de boerderij gaan. Wij wisten dit in het begin ook niet en hebben structuur en voorspelbaarheid. Als de dingen niet Tim gaat ook regelmatig een weekend uit logeren op veel gehad aan de begeleiding die we hebben gaan zoals Tim verwacht dat ze zullen gaan, kan hij een zorgboerderij. Ook dat geeft rust thuis. En het gekregen. Ook voor Tim is de vaste regelmaat van enorm dwars liggen. Hij eist dan echt alle aandacht ontlast ons als ouders af en toe een beetje. Dat klinkt het op de zorgboerderij logeren beter. Daar krijgt hij in huis op. Voor zijn broer en zusje is dat vaak moeilijk. misschien egoïstisch, maar je hebt dat echt nodig. de begeleiding die hij nodig heeft. En hij kent het daar Op dat soort momenten schieten zij erbij in. Met een kind als Tim is het ouderschap zoveel nu. Van veranderingen raakt Tim al snel ontregeld, intensiever. We zijn in het verleden regelmatig over Hoe kunnen wij ons kind dat moeilijk contact dan voelt hij zich onzeker en isoleert hij zich. Maar Trucjes om emoties te herkennen onze grenzen heen gegaan. Daardoor hadden we legt ondersteunen zodat het voor hem naar deze weekenden kijkt hij echt uit. Dan vraagt hij: Sinds een paar maanden gaat Tim drie middagen per minder tijd voor onze eigen sociale contacten. Tot we gemakkelijker wordt om dit te doen? En hoe Over hoeveel weken mag ik weer naar de boerderij? week naar de gespecialiseerde dagbegeleiding van het advies kregen om Tim eens in de zoveel tijd eens leren we onze familie en vrienden hier beter De Buitenwereld. Dat doen we voor Tim, omdat we een weekend te laten logeren. In dat soort mee om te gaan?

9 Speuren naar nieuwtjes neem ik dan ook iets lekkers voor haar mee. Een soep- Om toch te zorgen dat ze voldoende sociale contacten je bijvoorbeeld. Zo n grote pan in m n eentje, daar kan behoudt, heeft Lena andere activiteiten gezocht. best wat vanaf! Ik zit in de redactie van de buurtkrant. Geweldig vind ik dat. Samen bedenken we de onderwerpen en ik Vis in het water ben altijd wel goed in het speuren naar nieuwtjes. En dan is er nog het zwemmen. Ik vind zwemmen En doordat ik tot mijn 65e gewerkt heb, heb ik de heerlijk. Voel me als een vis in het water, ha, ha. computer nog aardig meegekregen. Hoewel ik niet Maar het gaat de laatste jaren wel een stuk minder. alles meer kan bijbenen, hoor! Ik kan minder vaak gaan, raak snel vermoeid. Ik moet Cliënten in beeld 16 Lena: Ik hou van gezelligheid en doe graag iets nuttigs Lena is een alleenstaande vrouw van 81 jaar. Ondanks haar longemfyseem kan ze nog veel Vond het leuk werk, had er fijne collega s. Ik geloof dat ik gewoon van werken houd. Ook nu doe ik nog Sneller moe Ook doet Lena wel eens mee aan activiteiten in het buurthuis. Zo heeft ze laatst voor het eerst een schildercursus gedaan. Ik wist niet dat ik het in me had! Zolang ik nog kan zwemmen, ga ik ermee door er tegenwoordig echt van bijkomen. En ik kan veel minder meters maken. Vroeger zwom ik zo veertig banen in een half uur, nu zijn het er nog niet eens twintig. Maar ik vind het nog steeds leuk. Zolang ik het nog kan, ga ik ermee door. Cliënten in beeld 17 aan. Ze zwemt, zit in de redactie van de graag iets nuttigs. Daarnaast geeft Lena als vrijwilliger Nederlandse les buurtkrant en brengt regelmatig een aan mensen die een inburgeringstraject volgen. bezoekje aan een buurvrouw die wél Kleinere cirkel Eerst had ik drie klanten per week, nu nog maar hulpbehoevend is. Dan neem ik bijvoorbeeld Lena houdt ook van gezelligheid. Ik merk wel dat de één. Dat is beter. Zo kan ik het iets rustiger aan doen. een lekker soepje voor haar mee. cirkel om me heen kleiner wordt. Ik heb zelf geen Ik merk dat ik de laatste tijd steeds sneller moe word. kinderen en dus ook geen kleinkinderen. Voor mijn Lena woont haar hele volwassen leven al alleen. neefjes en nichtjes was ik altijd de favoriete tante, Gezellig kletsen Ik heb nooit de behoefte gehad aan een man in m n maar ja dat zijn nu ook mensen van in de zestig, die Regelmatig bezoekt Lena een buurvrouw die wel wat leven. Ik vermaak me prima zo en kan alles lekker op vaak de zorg voor hun ouders hebben. Je ziet elkaar ondersteuning kan gebruiken. Zij kan zonder hulp de m n eigen manier doen. Na haar schooltijd is Lena als minder. En van mijn eigen leeftijd blijven er helaas deur niet meer uit. Kan nauwelijks nog van de stoel secretaresse bij de gemeente gaan werken. Daar heb steeds minder over. naar de keuken komen. Ik ga regelmatig bij haar langs Hoe blijf je actief en vitaal terwijl je bepaalde ik tot mijn pensioen gezeten. Ik kon daar veel in kwijt. om even te kletsen. Dat vind ik zelf ook gezellig. Vaak dingen niet meer kunt doen?

10 Tijdens zijn studie geneeskunde kwam voor het eerst gedragen. Toen hebben mijn huisgenoten mijn ouders de gedachte bij Bas op, dat hij misschien een persoon- gebeld en hebben zij ingegrepen. lijkheidsstoornis had. Ik herkende me in sommige Bas ouders hebben hem naar huis gehaald en al snel ziektebeelden die bij het vak psychiatrie aan de orde laten opnemen in een verslavingskliniek. Daar heb ik kwamen. Toch zocht ik er niet zo veel achter. vijf maanden gezeten. Ik ben intensief begeleid, heb Met ups en downs genoot Bas van het verschillende vormen van therapie gevolgd en toen is studentenleven. Ik had veel seks en gebruikte veel ook de diagnose borderline gesteld. Dat verklaart veel, drank en drugs. Aan alle drie was ik eigenlijk verslaafd, maar lost zeker niet alles op. maar dat zag ik toen niet zo. Mijn relaties waren Cliënten in beeld 18 Bas: Je hoopt dat mensen contact houden, maar zelfs een sms je was blijkbaar te veel gevraagd heftig. Niet alleen die met vriendinnen. Ook met vrienden liep het vaak hoog op. Ik had heel sterke De diagnose borderline verklaart veel, maar lost zeker niet alles op gevoelens van vriendschap, maar ben ook vaak enorm teleurgesteld geweest. Ik kon me ongelofelijk in de steek gelaten voelen en kreeg makkelijk ruzie. En ondanks al die emoties en al die middelen, voelde ik me vaak heel leeg. Ouders grepen in Je ziet het niet aan me In de jaren na zijn opname heeft Bas geprobeerd zijn leven weer op de rit te krijgen. Mijn studie heb ik niet afgemaakt. Dat is erg jammer, maar het zat er gewoon niet in. Ik ben allang blij dat ik weer zelfstandig kan wonen. Ook heb ik verschillende baantjes gehad, maar het lukte me niet om ze lang te houden. Op het moment ben ik weer op zoek, maar ja, het is niet echt de beste tijd voor werk. Bas zou willen dat er vanuit de samenleving meer begrip en geduld was. Aan de buitenkant zie je niets aan me. Daarom verwachten mensen dat ik normaal mee kan komen. Maar mijn stoornis heeft veel invloed Cliënten in beeld 19 Op een gegeven moment ging het mis. Ik ging op mijn dagelijks leven. Ik heb veel stemmingswisselin- steeds verder achterlopen met m n studie. Ging gen, voel me regelmatig waardeloos en depressief. Bas (28 jaar) heeft een persoonlijkheids- een cliëntenraad en geeft hij als ervarings- eigenlijk nooit meer naar colleges. Ik zat enorm in de Dan kun je niet altijd goed functioneren op je werk. stoornis; vijf jaar geleden werd de diagnose deskundige voorlichting over de impact van put en probeerde daar met meer drank en drugs uit te borderline gesteld. Hij is lange tijd verslaafd psychische problematiek op je leven en je komen, met als gevolg dat ik flink in de schulden Moeite met contacten geweest aan wiet, alcohol en pillen. Zijn sociale omgeving. raakte. Op een gegeven moment kwam ik mijn kamer Zijn vrienden van voor zijn opname is Bas kwijtgeraakt. opleiding heeft hij niet afgemaakt en hij Bas woont alleen en heeft sinds drie maan- bijna niet meer uit en ging ik me steeds raarder Je hoopt dat mensen contact houden, maar zelfs een werkt niet. Wel is Bas actief als vrijwilliger in den een relatie met Linda.

11 sms je was blijkbaar te veel gevraagd. Voor een deel ligt dat ook aan mijn ziektebeeld. Ik ben erg heftig en niet altijd even vergevingsgezind. Misschien waren 3. Goed voelen en sterk zijn sommige vrienden ook wel een beetje bang voor me. Ook nu vind ik het lastig om vriendschappen aan te gaan. Ik voel me gestigmatiseerd. Dat ervaar ik als een groot probleem binnen de GGZ. Ik wil wel, maar het lukt op de een of andere manier niet goed. Cliënten in beeld 20 Herkenning en nuttig zijn Extra waardevol vindt Bas dan ook de contacten met anderen in de cliëntenraad. Het is heel prettig om je ervaringen met anderen te kunnen delen. Vooral als het mensen zijn die met eenzelfde soort dingen moeten dealen. Ook heeft hij zijn vriendin Linda op deze manier ontmoet. Ik voel me fantastisch bij haar. Ik heb er voor het eerst weer vertrouwen in dat ik een relatie misschien toch langere tijd kan volhouden. De ouders van Ruben: Op deze manier stellen we onze zoon in staat zich op een positieve manier te ontwikkelen Ruben (14 jaar) is gediagnosticeerd met ADHD en heeft ook enkele symptomen van alleen druk zijn. Ruben luisterde niet naar de leerkracht, gedroeg zich opstandig en maakte vaak en 21 Cliënten in beeld Het geven van voorlichting doet hem ook goed. Oppositional Defiant Disorder (ODD). Het is heftig ruzie met zijn klasgenoten. Toen de leerkracht Dat geeft me het gevoel dat ik nuttig ben. Ik hoop voor Ruben erg moeilijk om zich ergens lang op een ouderavond de gedragsproblemen van Ruben dat mensen er wat van opsteken en dat het hen helpt op te concentreren. Hij raakt snel afgeleid. aankaartte, schrokken zijn ouders flink. We wisten om het anders doen. Hopelijk trekken ze eerder aan Ook vindt Ruben het lastig om regels op te wel dat hij drukker was dan andere kinderen, dat de bel als het henzelf betreft of gaan ze beter met volgen. Hij kan erg ongehoorzaam zijn en, zagen we zelf natuurlijk ook. Maar dit hadden we niet hun vrienden om als die in vergelijkbare problemen vooral als hij zijn zin niet krijgt, enorm driftig verwacht. Zijn juf sprak zelfs over anti-sociaal gedrag. zitten dan mijn vrienden met mij hebben gedaan. worden. Ruben krijgt intensieve begeleiding Daar waren we wel even van slag van. en gaat naar een specialistische dagopvang. Aandacht, structuur, veiligheid Ruben was altijd al een drukke jongen. Hij had altijd Vervolgens is Ruben getest op verschillende Hoe zorg ik ervoor dat mensen mij beter veel energie en kon moeilijk stilzitten. Toen hij acht gedragsstoornissen. Hij bleek ADHD te hebben en begrijpen? was, bleek dat er toch meer aan de hand was dan enkele symptomen van ODD. Kenmerkend voor ODD

12 zijn negatief, agressief en opstandig gedrag. Met deze ander kind nog wel eens een middag voor de tv kunt informatie in hun achterhoofd zijn zijn ouders op zoek laten zitten, is dat bij Ruben uit den boze. Dat vergt gegaan naar speciale begeleiding. We waren bang ook andere aandacht. dat Rubens sociale ontwikkeling in gevaar zou komen als de gedragsproblemen niet aangepakt zouden Groeien in je rol worden. En ook dat we hem in toekomst, als hij Er ging wel wat tijd over heen voor het beter ging sterker zou worden, niet meer aan zouden kunnen. lopen met Ruben. Het ging zeker niet vanzelf. Dit is een zwaar en intensief proces geweest. Wij moesten Beter in zijn vel zelf natuurlijk ook een enorme slag maken. Je moet Cliënten in beeld 22 De specialistische dagopvang en ook zijn school, Ruben zit inmiddels op een school voor voortgezet speciaal onderwijs, bieden veel aandacht, structuur en veiligheid. Sinds Ruben speciale begeleiding krijgt zit Ruben kent zijn eigen grenzen nu beter. Dat geeft veel rust hij een stuk beter in zijn vel. Hij kan beter met anderen omgaan. Kent ook zijn eigen grenzen veel beter. Dat brengt rust. Ook in huis natuurlijk. Er zijn echt groeien in zo n rol. En het duurde ook best een tijd voor we veranderingen in Rubens gedrag zagen. Dan moet je doorzetten terwijl je nog geen resultaat hebt. Maar dat is het allemaal waard natuurlijk. Samen met school en de opvang stellen we onze zoon in staat zich op een positieve manier te ontwikkelen, en later mee te doen in de maatschappij. Hendrik: Ook al ben ik inmiddels een oud baasje, ik kan nog steeds niet goed stilzitten Cliënten in beeld 23 nu veel minder ruzies met zijn broer Rik dan een paar jaar geleden. Hendrik is 88 jaar. Hij is al 68 jaar getrouwd Dat wij op onze leeftijd nog zelfstandig kunnen met Truus, die op dit moment herstellende is wonen, daar ben ik dankbaar voor. We wonen hier al Andere aanpak van een hartoperatie. Hendrik doet zo n beet- 62 jaar! De jongste is hier geboren, zo n beetje al onze Daar hebben ook de ouders van Ruben een belangrijk je alles nog zelf en leidt een actief leven. Hij herinneringen liggen hier. Vroeger kwamen de aandeel in. Van de dagopvang en ook van school fietst met andere senioren en is al 27 jaar kleinkinderen vaak logeren, maar die hebben nu zelf hebben we geleerd dat we heel duidelijk moeten zijn penningmeester van de voetbalclub. kinderen. Maar ook die zien we regelmatig, hoor. naar Ruben toe. Dat was voor ons ook een proces. Ruben heeft extra aandacht en ondersteuning Samen met Truus woont hij in het huis dat Allemaal aan de grote tafel in de keuken, heel Het vergt zo n andere aanpak dan we gewend waren nodig om goed in zijn vel te zitten en deel ze 62 jaar geleden kochten. Sinds een paar gezellig! En het is gewoon een fijn huis om te van onze andere zoon. We moeten overal afspraken te kunnen nemen aan de maatschappij. weken krijgen ze twee ochtenden per week bewonen. Truus en ik willen hier echt zo lang mogelijk over maken en heel consequent zijn. En waar je een Hoe zorgen we daarvoor? huishoudelijke hulp. blijven.

13 Actief en onder de mensen Ze zag dat het toch wel zwaar voor me was. Hendrik Ook al ben ik inmiddels een oud baasje, ik ben graag is heel tevreden over de hulp. Die dame werkt netjes bezig. Eigenlijk kan ik niet stilzitten. Na mijn pensioen en snel, en is bijzonder vriendelijk. Maar toch doe ik ben ik penningmeester geworden van de voetbalclub. Dat is nu alweer 27 jaar geleden. Ik voel me heel erg betrokken bij de club en ik vind het fijn dat ik op deze Ik denk dat we ons prima blijven redden, net als vroeger manier een steentje kan bijdragen. Bovendien houd ik zo de grijze cellen een beetje scherp! het liever zelf. Straks als Truus weer helemaal de oude Zelf voetballen doe ik trouwens niet meer, dat is een is, hebben we de hulp niet meer nodig. We zullen ons Cliënten in beeld 24 beetje te veel van het goede. Maar met andere senioren van voetbal ga ik wel regelmatig fietsen. Lekker met een cluppie eropuit. Verder probeer ik om fit te blijven zo goed mogelijk voor mezelf te zorgen. Truus en ik letten goed op wat we eten. Daar voelen we ons beter bij. Ook gaan Hendrik en Truus regelmatig naar het buurthuis. Daar wordt zoveel leuks georganiseerd. Schildercursussen of dansavonden... Truus kan nu prima redden, net als vroeger. Mijn dochter is daar soms wat zorgelijk over, ze zegt dingen als Pap, jullie worden wel steeds oúder, hoor. Er kan jou ook iets overkomen. Maar Truus en ik zijn twee positivo s, volgens mij redden we het allemaal wel. Ron: Ik durf weer vooruit te kijken. Daar ben ik heel gelukkig mee Cliënten in beeld 25 even niet mee, maar straks gaan we weer lekker met Ron is 33 jaar en heeft een bipolaire stoornis. Tot een jaar of drie geleden had Ron alles nog op de z n tweetjes. Dat weet hij zelf nog maar kort. Twee jaar rit. Hij had een huurhuis, een baan en een partner. geleden is hij op straat beland en heeft hij Maar toen zijn relatie uitging én hij zijn baan verloor, In goede en slechte tijden een paar maanden in de crisisopvang gezeten werd Ron depressief en raakte hij geïsoleerd. Ik was Sinds de operatie van Truus doet Hendrik bijna alles in bij De Binnenvest. Nu heeft hij weer een alleen maar aan het huilen en at heel slecht. Ik had huis in z n eentje en neemt hij ook de persoonlijke eigen huis. Hij zit in de schuldsanering, heeft overdag geen energie, was s nachts klaarwakker. Ik verzorging van Truus op zich. We moeten er allebei werk en pakt met hulp van zijn psychiater en stopte met opruimen, zorgde niet meer voor mezelf... niet aan denken dat een vreemde haar zou moeten een sociaal psychiatrisch verpleegkundige zijn Mijn huis lag vol met pizzadozen en vuilniszakken. helpen met wassen en aankleden. Dat ik het zelf doe, leven weer op. Je weet wel, zoals je het in films ook wel ziet. vind ik vanzelfsprekend. Wel hebben Hendrik en Hoe blijf ik in contact met mensen om mij Ook had Ron moeite met het betalen van zijn Truus sinds een paar weken huishoudelijke hulp. heen, terwijl ik niet meer met hen kan doen rekeningen, maar daar zocht hij geen hulp bij: Daar heeft mijn dochter Willeke op aangedrongen. wat ik altijd deed? Je loopt niet zomaar met je problemen te koop.

14 Impulsieve beslissingen Depressieve periodes werden afgewisseld met periodes van manie, waarin Ron overdreven niet meer die depressieve kant op gaan. En ook de manische kant gelukkig niet. Want die is net zo gevaarlijk eigenlijk. Ook heeft hij hulp van een sociaal 4. Contact met de hulpverlener optimistisch was en impulsieve beslissingen nam. Toen psychiatrisch verpleegkundige. Met haar had ik in hij verliefd werd trok hij bijvoorbeeld meteen bij zijn nieuwe vriendin in en keek hij niet meer om naar zijn eigen huis. Alle rekeningen die daar binnenkwamen, Ik voelde me de koning en sliep gewoon op straat die liet ik ook gewoon lekker liggen. Rons schulden stapelden zich op en hij werd z n huis uitgezet. twee minuten een klik. Zij heeft heel veel dingen Cliënten in beeld 26 Dat leek eerst niet zo n probleem, tót hij in een manische periode besloot dat hij niets meer met zijn vriendin te maken wilde hebben. Waar moest hij naartoe? Crisisopvang Omdat ik toen in een manische periode zat, deed me dat allemaal niet zoveel. Het was zomer, ik voelde me de koning en sliep gewoon op straat. Nou, dat bleek samen met me opgepakt. Me bij de hand genomen. Dat heeft me echt heel erg geholpen. Weg omhoog Nu werkt Ron als postbezorger in Oegstgeest en inmiddels heeft hij weer een eigen huurhuis. Ik heb weinig te besteden, zit nog in de schuldsanering, maar ik kan wél rondkomen. Het ritme van het werk doet Ron goed en hij vindt het lekker om buiten te zijn. Joke: Dorien weet wat ze doet en is heel respectvol Joke (87 jaar) woont vanwege lichamelijke problemen in een aangepaste woning. Willem en had weinig eigen bezigheden. Willem was ook een heel gezellige man. Híj bracht altijd de Cliënten in beeld 27 al snel niet echt super te zijn natuurlijk. Na een paar Hij maakt contact met collega s, met mensen in zijn Ze heeft twee keer per week huishoudelijke verhalen mee. Ik ben zelf meer een luisteraar. Het is dagen zwerven ben ik toen in de crisisopvang van postwijk en zo langzamerhand ook in z n eigen buurt. hulp en wordt dagelijks geholpen met nu twee jaar geleden, maar toch voelt het nog vaak De Binnenvest terechtgekomen. Vrienden waren niet Ik zit alweer een tijdje op de weg omhoog. Ik durf douchen en aankleden. Drie keer per week heel leeg zo alleen. Ook het feit dat Jokes in beeld en ook op de steun van zijn moeder en broer ook weer vooruit te kijken. Daar ben ik heel gaat ze naar de dagverzorging georganiseerd gezondheid verslechterde maakt het moeilijk voor kon Ron niet rekenen. Ik denk dat ik ze een beetje te gelukkig mee. door Radius Welzijn en ActiVite. haar. Ik kan veel minder, voel me afhankelijk. Vroeger vaak teleurgesteld heb. Jokes man is overleden en sindsdien is er in was ik altijd degene die zorgde. Nu ben ik degene die korte tijd veel veranderd voor haar. verzorgd moet worden. Medicatie Joke heeft geen kinderen. Via de De Binnenvest is Ron vervolgens in een project Duwtje in de rug voor tijdelijk begeleid wonen terechtgekomen. Ik ben Joke is een rustige, vrij teruggetrokken vrouw. Twee Gezelligheid vindt Joke tegenwoordig in haar toen ook met een psychiater in contact gebracht. Dat jaar geleden is haar man Willem overleden. Dat was ochtenden op de dagverzorging. Ik ga daar heel bracht veel helderheid. Nu heb ik medicatie en kan ik Hoe voorkom ik een terugval? voor mij zo n grote overgang! Ik deed alles altijd voor graag heen. Ze heeft daar veel contact met

15 begeleider Marleen, waar ze het bijzonder goed mee opnieuw uitleggen op welke manier ik graag wil dat kan vinden. Marleen let erop dat ik het naar m n zin de dingen gedaan worden. Ik heb er weleens over heb en stimuleert me om actief mee te doen. gesproken met de mensen van de thuiszorg, maar die Bijvoorbeeld bij wat ik noem hersengymnastiek. zeggen dat ze er niet veel aan kunnen veranderen. Dan doen we in een groep een spel waarbij het de bedoeling is dat ons geheugen getraind wordt. Deskundig en respectvol Marleen let er ook op dat ik me sociaal opstel. Dat ik Over de persoonlijke verzorging die Joke krijgt is ze meebabbel. Ook als we gewoon met iets creatiefs wél positief. Ja, daar heb ik gelukkig een vaste bezig zijn, zoals borduren of vilten. Want ik heb de persoon voor: Dorien. Met haar heb ik het echt Cliënten in beeld 28 Vroeger was ik altijd degene die zorgde. Nu ben ik degene die verzorgd moet worden. neiging om me terug te trekken. Ook al vind ik dat zelf niet altijd fijn. Dan is het heel prettig als iemand je een beetje in de gaten houdt en je nét dat duwtje in de rug geeft dat je nodig hebt. getroffen. Ze weet wat ze doet en is heel respectvol. Dat is heel belangrijk want dit soort hulp is natuurlijk erg intiem. Elke dag opnieuw. Ik vind het nogal wat om me letterlijk zo bloot te moeten geven aan een vreemde. Dat was echt een drempel die ik over moest. Dorien begreep dat heel goed, stelde me op m n gemak. Ja, echt heel fijn. Ook vindt Joke het heel prettig dat ze dit soort hulp kan krijgen. Iedereen wil er toch schoon en verzorgd uitzien? Nou, ik ook! En Dorien maakt dat mogelijk. Lisa: De begeleiders moeten echt aardig voor me zijn, anders voel ik me niet op m n gemak Cliënten in beeld 29 Elke week een ander En er zijn meer begeleiders in het leven van Joke: de huishoudelijke hulp en degene die haar helpt met Lisa (18 jaar) heeft een lichte verstandelijke verwachten vaak dat ik anders doe dan ik doe. douchen en aankleden. beperking. Zij woont samen met haar ouders Soms doen ze lullig tegen me. Alsof ik niet goed Over de organisatie van de huishoudelijke hulp is Joke en haar broertje in Leiden. Over een paar jaar wijs ben. niet zo tevreden. Er staat zowat elke week iemand wil Lisa graag begeleid zelfstandig gaan Er zijn verschillende dingen die Lisa minder goed kan anders op de stoep. Dat is echt niet prettig. Ik moet wonen. Daar leert ze nu voor en daarnaast dan de meeste mensen. Ze vindt het moeilijk om steeds aan een nieuwe persoon wennen. Het is niet heeft ze creatieve dagbesteding. oorzaak en gevolg te koppelen en heeft moeite met alleen schoonmaken, het is iemand die in je huis bezig Met Dorien heb ik het echt getroffen. het nakomen van afspraken. Ook heeft ze moeite is, die al je spulletjes aanraakt. Dat vind ik best Hoe kan ik ervoor zorgen dat Dorien mijn Aan de buitenkant zie je niet dat Lisa verstandelijk met lezen en schrijven. En vooral rekenen vindt ze erg persoonlijk. En daarbij moet ik ook nog eens telkens vaste hulpverlener wordt? beperkt is, dat is soms wel een nadeel. Mensen lastig. Dat kan ik gewoon niet zo goed.

16 Veel te duur, joh m n gemak. In het verleden had Lisa een keer een Helemaal zelfstandig wonen zit er voor Lisa niet in. begeleider waarmee het helemaal niet klikte. Bij haar Dat weet ze zelf ook. Ik kan niet zo goed met geld uitte Lisa zich niet en daardoor wist de begeleider niet omgaan. Eerst had ik bijvoorbeeld nog geen pre-paid wat er speelde en kon zij er niet voor Lisa zijn. Een kaart. Toen had ik opeens een telefoonrekening die vicieuze cirkel. Ik vond haar echt niet aardig. Voelde m n ouders bijna niet konden betalen. En laatst had ik me niet fijn. Daarom durfde ik ook niet eerlijk tegen op internet allemaal dingen gekocht. Veel te duur, joh. haar te zijn en vertelde ik haar niet alles. Cliënten in beeld 30 Die heeft m n moeder toen weer allemaal teruggestuurd. Als ik een afspraak heb, moet iemand me daaraan herinneren, zelf vergeet ik het Ook op andere fronten heeft Lisa hulp nodig. Als ik een afspraak heb moet iemand mij wel even helpen herinneren, anders kom ik soms mijn bed gewoon niet uit. Ik vergeet het dan gewoon. Nu houdt m n moeder alles voor me bij. Over haar huidige begeleiders is Lisa wel enthousiast. Ik kan echt op ze vertrouwen. En ze luisteren altijd naar me als er wat is. Sanne: Ik leer nu dat ik, ook als ik angst voel, tóch kan handelen Sanne (23 jaar) is een alleenstaande vrouw met een angststoornis. Deze stoornis heeft invloed op bijna alle facetten van haar leven. Sanne vindt de omgang met andere mensen Ze was vroeger dus veel alleen. Op de basisschool én de middelbare school is Sanne veel gepest. Ik voelde me vaak ongemakkelijk op school. Kinderen voelen dat feilloos aan natuurlijk. Met als gevolg dat ik bijna Cliënten in beeld 31 Op dit moment leert Lisa allerlei vaardigheden voor als bijna altijd beangstigend. Ze is bang om geen vrienden had. Meestal was ik degene die eruit ze de stap naar begeleid wonen gaat maken. Koken, dingen fout te doen en om afgewezen te lag in de klas en gepest werd. Dat deed me geen stofzuigen, afstoffen. Ik vind het wel leuk allemaal. worden. Sanne kan door haar stoornis goed natuurlijk. Daar kwam nog bij dat m n moeder Maar ik ben niet echt heel handig geloof ik. En een niet werken of studeren op dit moment. s avonds veel weg was omdat ze in de schoonmaak agenda. Dat probeer ik nu ook. Met behulp van een psychiater en medicatie werkte. Dan moest ik maar een beetje in m n eentje probeert zij weer meer grip op haar leven uitzoeken hoe ik weer moed verzamelde voor de Luisteren te krijgen. volgende dag. Lisa heeft veel contact met hulpverleners. Zowel op de plek waar ze leert voor haar nieuwe woonsituatie als Sanne heeft een moeilijke jeugd gehad. Ze heeft haar Dagenlang van slag op de creatieve dagbesteding. Ze zijn allemaal heel Ik kan sommige dingen niet alleen, dan heb ik vader nooit gekend en haar moeder moest hard Spreekbeurten houden of naar een schoolfeestje gaan lief voor me. Dat vind ik heel belangrijk. Ze moeten hulp nodig van iemand anders. Hoe zorg ik dat werken om brood op de plank te krijgen, waardoor ze vond Sanne doodeng. Ik was dan letterlijk dagenlang echt aardig voor me zijn, anders voel ik me niet op ik diegene kan vertrouwen? veel afwezig was. Sanne heeft geen broers of zussen. van slag. Maakte me van tevoren veel zorgen over hoe

17 het zou gaan en daarna natuurlijk over hoe het gegaan was. Dan was ik bang dat iedereen me een mislukkeling zou vinden. Maar daar praatte ik met Eerste stap Mijn psychiater is echt een heel fijne vrouw. Ik wilde ook graag een vrouw, want bij mannen voel ik me 5. De toekomst niemand over. Eén leraar heeft me wel eens naar de nog minder op m n gemak dan bij vrouwen. Ik weet decaan gestuurd om te praten, maar daar durfde niet precies wat dat is. Misschien komt het doordat ik ik eigenlijk niets te zeggen, dus toen ben ik niet zonder vader ben opgegroeid? Daarnaast is ze ook meer gegaan. een heel prettig persoon. Ze neemt me serieus, luistert goed, veroordeelt me niet. Samen proberen we mijn Paniekaanval vertrouwen in mezelf en anderen te vergroten. Cliënten in beeld 32 Na de middelbare school is Sanne pedagogiek gaan studeren. Een paar jaar leek het wat beter te gaan. Ik ging om met een paar aardige meisjes die ook niet zo hoog van de toren bliezen. Tijdens haar stage ging het echter mis. Toen ze een keer een presentatie moest geven kreeg ze een paniekaanval, waarbij ze is flauwgevallen. Ik ben toen een week mijn huis niet uit geweest, alleen een keer om snel even boodschappen te doen. Omdat ze niet nóg een keer Ook vindt Sanne het heel fijn dat haar behandelaar er rekening mee houdt dat ze ook nog wel eens een terugval heeft. Het is een langdurig proces. Soms zit het mee, maar regelmatig zit het ook tegen. Het is telkens aftasten wat mogelijk is. De gedachte aan het houden van een presentatie maakt Sanne nog steeds erg angstig. Toch gaat het een stuk beter. Ik leer nu dat ik, ook als ik angst voel, tóch kan handelen. Dat is de eerste stap. Ik hoop dat Omar: Ze weten hier waar ik naartoe wil en helpen me om dat te bereiken Omar (19 jaar) is een rustige en vrolijke jongen horeca. Er is veel ruimte voor veiligheid en structuur. Cliënten in beeld 33 Samen proberen we mijn vertrouwen in mezelf en in anderen te vergroten er nog veel stappen bij komen, zodat ik mijn studie over een tijdje misschien weer kan oppakken. met een lichte verstandelijke beperking. Hij heeft een Wajong-uitkering, woont bij zijn ouders en loopt stage bij een lunchcafé waar Omar staat bij Deksels in de keuken. Het is hier op een bepaalde manier rustig. Dat is goed voor mij. Als het allemaal heel snel moet, dan raak ik het overzicht mensen met een verstandelijke beperking kwijt en lukt het niet. zo in paniek wilde raken, heeft Sanne in die periode kunnen werken. In de toekomst wil Omar in ook haar studie stopgezet. Met als gevolg dat ik een restaurant gaan werken als kok. Ik wil Stapje voor stapje alleen nog maar thuis zat. Na een paar maanden ben ook een eigen huisje later. En natuurlijk een Gaat het even wat minder of heeft Omar een slechte ik toen naar de huisarts gegaan. Ik had wel door dat lief en mooi meisje ontmoeten. dag, dan kan hij een stapje terug doen. Dat is niet het zo niet verder kon gaan. Via de huisarts is Sanne Een klik met haar behandelaar is voor Sanne erg overal zo. Ik heb het ook in een gewone lunchroom bij een psychiater terechtgekomen. belangrijk, maar niet iedereen heeft een klik In lunchcafé Deksels krijgen mensen met een geprobeerd, maar daar werd ik heel onrustig. met zijn behandelaar. (verstandelijke) beperking de ruimte om in hun eigen Dan moet ik alles snel doen, maar dan klap ik juist Wat zou je doen als die klik er niet is? tempo te leren voor een toekomstige baan in de dicht. En de mensen snapten me ook niet zo goed,

18 wisten niet hoe ze me konden helpen. Bij Deksels Gaat allemaal wel lukken denk ik werken mensen die speciaal zijn opgeleid om jongeren Voor Omar kok kan worden op een gewone werkplek als Bart verder te brengen. De begeleiding is hier heel kan moet er nog wel veel gebeuren. Daar ben ik nog goed. Ze weten waar ik naartoe wil en helpen me om lang niet. Ik moet nog heel veel meer leren. Dat weet dat stapje voor stapje te bereiken. Ik krijg ook steeds ik zelf ook. Maar ik ben nog jong, toch? Thuis ben ik meer taken en verantwoordelijkheden, dat vind ik ook heel veel aan het koken. Mijn ouders steunen erg leuk. me hier heel erg in, dus ik denk wel dat het allemaal gaat lukken. En dan wil ik later ook graag een lief en Onder elkaar mooi meisje ontmoeten. Samen een leuk huisje en Cliënten in beeld 34 Ook het contact met de andere medewerkers bevalt Omar goed. Het is hier heel gezellig. Niet iedereen natuurlijk. Er zitten ook mensen bij die juist niet zo sociaal zijn. Maar meestal lachen we veel. Ik voel me hier ook veel vrijer dan op die andere plek. Daar merkte ik veel meer dat ik toch net iets anders ben. Dat mensen me niet helemaal serieus namen. Hier ben je meer onder elkaar. Een kritiekpuntje heeft Omar ook: Soms merk ik dat dan kindjes. Josje: Mijn tijd zal het nog wel duren, maar hoe moet dat voor de volgende generaties? Cliënten in beeld 35 de coaches me teveel beschermen. Aan een kant snap Bij Deksels voel ik me veel vrijer dan op die andere stageplek Josje (82 jaar) is weduwe. De laatste jaren heeft ze steeds meer lichamelijke klachten, waardoor ze niet meer alles zelf kan. Ik loop eigenlijk. Ouderdomskwaaltjes. Ze bestaan dus echt. En ik kreeg veel pijn bij het lopen. Het is nog steeds niet duidelijk waar dat precies vandaan komt, maar zelfs met een rollator. Dat was altijd mijn ondertussen is het wel zo. Daarom loop ik nu dus ik het wel, als het allemaal te snel gaat schiet ik snel grootste angst. Als meedenkend burger met een rollator. Ik moet wel. En ik krijg veel weer de andere kant op, maar iets grotere stappen maakt Josje zich regelmatig zorgen over de ondersteuning. Huishoudelijke hulp, hulp bij het zou ik toch ook wel fijn vinden. Ik zou nu bijvoorbeeld Het is belangrijk dat Omar zich goed kan toekomst. wassen en aankleden, boodschappenhulp... Terwijl ik wel een broodje willen bedenken en dat dat dan op ontwikkelen. altijd zoveel kon. Ik was altijd in de weer voor de de kaart komt. Maar daar moet ik nog mee wachten Hoe vinden zijn begeleiders de juiste balans Rond haar tachtigste verjaardag ging het opeens een gezinnen van m n kinderen. Oppassen, poetsen... van mijn begeleider. tussen Omar zijn eigen fouten laten maken en stuk slechter met Josje. Ik moest me steeds vaker bij Maar ja, een mens wordt ouder. Dat heb ik moeten het uit de weg gaan van prikkels en obstakels? de huisarts melden. Voor van alles en nog wat accepteren.

19 Midden in de maatschappij het zélf prettig zouden vinden in de toekomst en Josje staat ondanks haar fysieke beperkingen midden vervolgens onderzoeken hoe ze dat kunnen realiseren, in de maatschappij. Ik ben echt een meedenkend dan krijg je heel wat betere plannen. burger. Ik lees de kranten, volg het nieuws en als ik s nachts niet kan slapen luister ik altijd naar de radio. Oplossingen Wat daar allemaal langskomt. Dat baart me wel Toch wil Josje niet alleen kritiek hebben. Ik probeer zorgen hoor. Mijn tijd zal het nog wel duren, maar ook zelf na te denken over oplossingen. Zo kwam het hoe moet dat straks allemaal? Ook nu is het al niet er laatst tijdens een van de ochtenden op de makkelijk voor wie geen pensioen heeft opgebouwd. dagverzorging op dat ze die misschien wel goedkoper Cliënten in beeld 36 Ik heb zelf een klein pensioentje en kan het allemaal nog wel rondbreien. Maar als dat niet hebt, dan is het pittig, hoor. Eerst denken, dan doen Ook vraagt Josje zich af hoe het straks moet als ze echt gaan bezuinigen op de zorg. Dan hoor ik Ik wil zeker niet alleen kritiek hebben, ik probeer zelf ook na te denken over oplossingen zouden kunnen maken door een eigen bijdrage te vragen voor het eten en drinken. Want eten en drinken doe je thuis ook. En ik las een tijdje geleden in de krant dat het in Duitsland heel gebruikelijk is dat jongere senioren oudere senioren helpen met allerlei hand- en spandiensten in en om het huis. Dat lijkt me nou een prima systeem! Vader van Yannick: Ik hoop dat we de toekomst op deze manier een stukje makkelijker kunnen maken voor mijn zoon Cliënten in beeld 37 Yannick is een 16-jarige jongen met klassiek Toen Yannick zeven was, werd bij hem klassiek allemaal plannen op de radio en TV, bijvoorbeeld over autisme. Hij heeft een bovengemiddelde autisme geconstateerd. Hij is toen naar een speciale persoonlijke verzorging. Ik weet zelf hoe gevoelig het intelligentie, maar vindt de omgang met school gegaan en ook kreeg hij al snel specialistische ligt, die persoonlijke verzorging. Daar kun je echt niet andere mensen lastig. Ook heeft Yannick veel dagopvang. We willen Yannick zo goed mogelijk Jan en alleman voor inzetten. Zouden de moeite met veranderende patronen. Als iets begeleiden richting de toekomst en dat kunnen we als plannenmakers dat zelf ook willen doen? Eerst niet volgens schema gaat, raakt hij vrijwel ouders niet allemaal zelf, legt zijn vader uit. Door al denken, dan doen, zei ik altijd tegen mijn dochters. Bezuinigingen maken veranderingen in de meteen ontregeld. Omdat Yannick in de toe- vroeg met hem aan de slag te gaan, hebben we En let op: ouderenzorg gaat iedereen aan! Vroeg of zorg noodzakelijk. Hoe behoud ik mijn komst zelfstandig wil wonen en een baan wil, geprobeerd, en proberen dat we nog steeds, om hem laat krijgen we er allemaal mee te maken. Volgens mij persoonlijke integriteit als er gesneden wordt werken ze op de specialistische dagopvang zo goed mogelijk toe te rusten voor wat hem allemaal moeten beleidsmakers er beter over nadenken hoe ze in de persoonlijke verzorging? aan het vergroten van zijn flexibiliteit. te wachten staat in de toekomst.

20 Beter op anderen reageren De eerste tijd lag het accent van de begeleiding vooral op het omgaan met sociale situaties. Die zijn nog Onvoorspelbare factoren Natuurlijk is alleen een baan met veel duidelijkheid en structuur later een optie voor Yannick. Iets anders 6. Informatie & toegankelijkheid steeds moeilijk voor Yannick. Maar het mooie is dat hij zit er niet in. Maar dan nóg... In het werkende leven daarin wél heeft kunnen leren. Hij kan zich nu beter heb je altijd te maken met onvoorspelbare factoren. verplaatsen in andere mensen en daardoor ook beter Daarover praten zijn ouders en begeleiders met op anderen reageren. Yannick. En Yannick begrijpt dat. Het is tenslotte een Nu Yannick ouder is komt tijdens de dagbesteding ook slimme jongen. Maar het verschil tussen iets begrijpen de voorbereiding op een baan aan de orde. Het en er goed mee om kunnen gaan is groot. Ik hoop dat Cliënten in beeld 38 streven is om Yannick te leren met onverwachte situaties om te gaan. Bijvoorbeeld door heel voorzichtig af en de vertrouwde schema s en patronen te doorbreken. Heel voorzichtig doorbreken we nu af en toe de vertrouwde schema s en patronen we, door er met z n allen hard mee bezig te zijn, de toekomst een stukje makkelijker kunnen maken voor mijn zoon. Julia: Het aanvragen van een nieuwe rolstoel stel ik telkens maar uit want dat kost zo veel energie Cliënten in beeld 39 De hele dag van slag Julia (40 jaar) heeft spinale musculaire atrofie. Naast de formele zorg die Julia krijgt, zoals hulp bij In overleg met de opvang werken ze ook thuis Door deze spierziekte zit zij in een elektrische het huishouden, wordt ze ook door veel anderen hieraan. Een voorbeeld. Normaal hebben we rolstoel. Haar beenspieren zijn verlamd, en de ondersteund. Mijn ouders doen heel veel voor me, s ochtends de routine dat Yannick eerst gaat spieren die ze wel kan gebruiken zijn erg m n vrienden, m n zusje... Maar bijvoorbeeld ook als ik douchen, dan ik en daarna mijn vrouw. Wat we zwak. Julia woont alleen en heeft geen boodschappen ga doen. Ook dan moet ik mensen om laatst een keer hebben gedaan is dat helemaal partner. hulp vragen, omdat ik zelf de meeste dingen niet uit omgooien. Stond ik al onder de douche toen Yannicks Julia laat zich door haar handicap niet uit het de schappen kan pakken. Gelukkig weerhoudt me dat wekker ging. veld slaan. Veel dingen zijn moeilijker voor er niet van om zelf naar de winkels gaan. Ik ben niet Voor Yannick zijn dat soort oefeningen heel pittig. mij dan voor anderen, maar dat neemt niet verlegen aangelegd, maak makkelijk contact, dus ik Vaste schema s en patronen zijn echt zijn houvast. Wij proberen Yannick als ouders zo goed weg dat ik mijn leven zo leuk mogelijk wil red me wel. Van zo n wisseling in het ochtendschema kan hij de mogelijk structuur en veiligheid te bieden. inrichten. Wat haar wel frustreert zijn de hele dag van slag zijn. Hoe gaat een werkgever daar later mee om? vele regels en de uitgebreide papierwinkel Vechten waar ze vaak mee te maken heeft. Wel heeft Julia last van alle regels en de bureaucratie

21 die ze regelmatig bij instanties ervaart. Ik laat me En dan kan ik wél een vergoeding krijgen voor een door wat ik zelf allemaal niet kan niet uit het veld taxibusje dat van Leiden naar Amsterdam vreselijk veel slaan, doe ongelofelijk m n best, dan is het echt niet geld kost, maar ik kan niet gewoon een kilometer- fijn dat je in 99 procent van de gevallen het gevoel vergoeding krijgen voor mijn zelf georganiseerde krijgt dat je voor allerlei dingen moet vechten. vervoer. Dat is toch absurd! Julia schrijft namelijk nog zelf, maar dat kost haar veel Ik maak makkelijk contact, dus ik red me wel Zorgen over de toekomst Soms maakt Julia zich zorgen over de toekomst. Mijn ouders worden ook ouder en krakkemikkiger. Mijn Cliënten in beeld 40 moeite. Het is vaak lastig voor te stellen voor anderen, maar zelfs het omslaan van een bladzijde kost mij energie. Waarom moet er nou voor alles wat je wilt regelen zo n enorme papierwinkel ingevuld worden? Dat zou echt niet nodig moeten zijn. Zaken als declaraties invullen of verantwoording afleggen bij herhaalaanvragen kosten Julia veel tijd. Ik ben genoodzaakt dat te doen op dagen dat mijn hulp vader heeft nu bijvoorbeeld net een nieuwe heup gekregen. Dat betekent dat hij tijdelijk geen auto kan rijden. Dat komt natuurlijk wel weer goed, maar ja, er komt ook een moment dat hij het definitief niet meer kan, of dat hij er zelfs niet meer zal zijn. Dan moet ik naar andere oplossingen zoeken. Dat is lastig. Vrienden en jongere familieleden werken over het algemeen. Hoe dat er in de toekomst uit moet zien, ik weet het niet. De laatste tijd denk ik daar steeds vaker Robert, de man van Mies: Er komt zoveel op je af... Zelf zag ik door de bomen het bos niet meer Cliënten in beeld 41 er is, anders put dat me te veel uit. over na. Sinds Mies (81) vorig jaar een herseninfarct Toen Robert op een avond na het bridgen thuiskwam, Uitstel en afstel heeft gehad staat Robert (77) er grotendeels trof hij Mies op de grond in de woonkamer aan. Ook leidt de bureaucratische tegenwerking bij Julia alleen voor. Dat valt niet altijd mee en zeker Ik raakte helemaal in paniek en heb meteen de soms tot uitstel van zaken. Ik moet echt een nieuwe in het begin was het enorm zoeken voor ambulance gebeld. In het ziekenhuis werd duidelijk dat rolstoel, maar het gedóe dat dat met zich meebrengt... Robert. Er moet zoveel geregeld worden Mies een herseninfarct had gehad. Na een operatie aan Ik stel het elke keer maar weer een maandje uit. en het is zo complex, in het begin had ik haar halsslagader heeft Mies drie maanden gerevalideerd Er zijn ook gevallen waarin ze denkt: láát maar. geen flauw idee waar ik moest beginnen. in een revalidatiecentrum. Daar kreeg ze ook Ik heb bijvoorbeeld een auto, maar daar kan ik zelf De casemanager met wie ik via het ziekenhuis afasietherapie. Dat heeft veel verbetering gebracht, niet in rijden, mijn vader rijdt mij. Om een vervoers- contact kreeg heeft toen geholpen om de maar niet voldoende. Praten gaat niet meer als voorheen. vergoeding te krijgen moet je dan invullen of je in je Als iets voor elkaar krijgen je meer energie zaken op een rijtje te zetten en de juiste hulp Dat is voor Mies heel frustrerend. En ik vind het ook eigen auto rijdt. Dat is bij mij dus niet het geval. kost dan dat het je oplevert, wat doe je dan? voor mijn vrouw te regelen. moeilijk. We gingen natuurlijk op een bepaalde manier met elkaar om en nu is dat toch heel anders.

22 Lotgenotencontact Tijd voor eigen dingen Ook fysiek kan Mies een heleboel dingen niet meer en Heel belangrijk voor Robert en Mies is de de laatste maanden wordt ze bovendien steeds dagbesteding waar Mies drie keer per week heengaat. vergeetachtiger. Ik weet niet of die vergeetachtigheid Mies geniet echt enorm van knutselwerkjes die ze met haar infarct te maken heeft of dat het er los van daar doet. Het klinkt misschien een beetje staat. Feit is in ieder geval dat we het allebei merken. oneerbiedig, maar zo bedoel ik het niet. Met haar Dat geeft veel kopzorgen voor de toekomst. Op handen bezig zijn doet haar gewoon enorm veel aanraden van de casemanager bezoekt Robert daarom goed. En ook voor Robert is het goed dat Mies naar regelmatig een groep met partners van mensen met de dagbesteding gaat, het geeft hem de ruimte iets Cliënten in beeld 42 Met sommige zorgen wil je juist je partner niet belasten dementie en aanverwante klachten. Het is vreselijk moeilijk om je partner te zien afglijden. En met die zorgen wil je júist je partner niet belasten natuurlijk. Het is echt heel fijn dat ik daar nu met anderen over kan praten. Ik ben blij dat ik op dit spoor ben gezet, want zelf had ik geen idee dat zo n club bestond. voor zichzelf te doen. Veel van mijn eigen dingen heb ik opgegeven. Ik wil Mies namelijk niet te vaak alleen laten. Bridgen doe ik dus nauwelijks meer en ook aan onze groentetuin kom ik niet meer voldoende toe. Gelukkig neemt mijn broer dat nu van me over en eten we toch nog groenten uit eigen tuin. Op de momenten dat Mies naar de dagbesteding is, heb ik nu toch weer wat tijd voor mezelf. Dan ga ik even lekker mijn eigen gang. Ik ga een stuk fietsen of eens Cliënten in beeld 43 met een vriend een kop koffie drinken. Dat blijven Een uitkomst toch belangrijke dingen! Daarnaast heeft de casemanager Robert geadviseerd over aanpassingen in huis, zodat Mies thuis kon blijven wonen, over huishoudelijke hulp, over hulp bij haar persoonlijke verzorging en over dagbesteding. De gerichte informatie die zij me gaf was echt een uitkomst. Zelf zag ik door de bomen het bos niet meer. Je hebt er ook nooit eerder mee te maken gehad, dus hoe zou je dat allemaal moeten weten? Er gebeurt zoveel in ons leven dat niemand het De hulp die we nu krijgen is heel welkom. Ik zou alles meer kan overzien. Hoe vinden we dan snel de graag zelf doen, maar dat gaat gewoon niet. Helaas juiste hulp? ben ik ook niet meer zo fit als ik zou willen.

23 Cliënten in beeld 44

Cliënten in beeld. Portretten van burgers met een hulpvraag

Cliënten in beeld. Portretten van burgers met een hulpvraag Cliënten in beeld Portretten van burgers met een hulpvraag COLOFON Cliënten in beeld Portretten van burgers met een hulpvraag Cliënten in beeld 2 Uitgave Gemeente Leiden Afdeling Sociaal en Economisch

Nadere informatie

Een Bijzondere Broer of Zus

Een Bijzondere Broer of Zus Een Bijzondere Broer of Zus Informatiemap voor jongeren met een broer of zus met een handicap, chronische ziekte of psychische stoornis Uitgave: GGNet, regio Apeldoorn Team Preventie Postbus 2003 7230

Nadere informatie

Kanker... en hoe moet het nu met mijn kinderen?

Kanker... en hoe moet het nu met mijn kinderen? Kanker... en hoe moet het nu met mijn kinderen? Inhoud Voor wie is deze brochure? 3 Volmaakte ouders bestaan niet 4 Vertellen of niet? 6 Reacties van kinderen 13 Helpen verwerken 20 Als de dood ter sprake

Nadere informatie

Kanker... en hoe moet het nu met mijn kinderen?

Kanker... en hoe moet het nu met mijn kinderen? Kanker... en hoe moet het nu met mijn kinderen? KWF Kanker Infolijn 0800-022 66 22 (gratis) Informatie en advies voor kankerpatiënten en hun naasten www.kwfkankerbestrijding.nl Voor informatie over kanker

Nadere informatie

Kanker... en hoe moet het nu met mijn kinderen?

Kanker... en hoe moet het nu met mijn kinderen? Kanker... en hoe moet het nu met mijn kinderen? Inhoud Voor wie is deze brochure? 3 Volmaakte ouders bestaan niet 4 Vertellen of niet? 6 Reacties van kinderen 11 Helpen verwerken 17 Thuis en in het ziekenhuis

Nadere informatie

Wat als mijn kind een eetstoornis heeft?

Wat als mijn kind een eetstoornis heeft? Wat als mijn kind een eetstoornis heeft? Handleiding door ouders voor ouders 2 / Handleiding eetstoornissen voor ouders / Buro PUUR Sponsoren Deze handleiding is gesponsord door : TDS Schiedam www.tds.nu

Nadere informatie

Neemt u ons ook mee in uw plannen? Portretten gebruikers dagbesteding GGz

Neemt u ons ook mee in uw plannen? Portretten gebruikers dagbesteding GGz Neemt u ons ook mee in uw plannen? Portretten gebruikers dagbesteding GGz Inhoud Inleiding Inleiding 3 Geachte lezer, Yvonne 5 Wim 6 Henk 8 Willy 9 Eric 11 Carmen 12 Hector 14 Mehmet 15 Kelly 17 Paul 18

Nadere informatie

DEPRESSIE, EEN GIDS VOOR FAMILIELEDEN

DEPRESSIE, EEN GIDS VOOR FAMILIELEDEN DEPRESSIE, EEN GIDS VOOR FAMILIELEDEN Prof. Dr. Pim Cuijpers, VU Amsterdam Oorspronkelijke uitgave december 1996, hoofdstuk 4 herzien door dr. Tara Donker in 2014 Momenteel is professor Pim Cuijpers hoofd

Nadere informatie

Goed bezig! GGz jongeren over opleiding en werk. Annemarie Kolenberg

Goed bezig! GGz jongeren over opleiding en werk. Annemarie Kolenberg Goed bezig! GGz jongeren over opleiding en werk Annemarie Kolenberg COLOFON In opdracht van het LPGGz gemaakt. Financieel mogelijk gemaakt door het Fonds Psychische Gezondheid Interviews, tekst en redactie:

Nadere informatie

er straks voor mij? Wie Portretten van verzorgenden Hans Hoogerheide & Ad de Jongh

er straks voor mij? Wie Portretten van verzorgenden Hans Hoogerheide & Ad de Jongh zorgt Wie er straks voor mij? Portretten van verzorgenden Hans Hoogerheide & Ad de Jongh Wie zorgt er straks voor mij? 2008 Kavanah, Dwingeloo Niets uit deze uitgave mag worden gefotokopieerd, noch in

Nadere informatie

Dementie en regie. De zorgrelatie tussen cliënten met dementie, hun mantelzorgers en thuiszorgprofessionals. Mantelzorger

Dementie en regie. De zorgrelatie tussen cliënten met dementie, hun mantelzorgers en thuiszorgprofessionals. Mantelzorger Dementie en regie De zorgrelatie tussen cliënten met dementie, hun mantelzorgers en thuiszorgprofessionals Professional Cliënt Mantelzorger Connie Klingeman Krista Coppoolse Jacomine de Lange Naar inhoudsopgave

Nadere informatie

JONGEREN RAPPORTEREN OVER KINDERRECHTEN IN NEDERLAND

JONGEREN RAPPORTEREN OVER KINDERRECHTEN IN NEDERLAND Inhoudsopgave Inleiding Praat mee met je rechten! Jonge vluchtelingen Kinderen in armoede Gehandicapte kinderen Jongeren in de jeugdzorg 1 Inleiding Dit is een rapport waarin jongeren in Nederland hun

Nadere informatie

Het is hier in één woord gewoon stom!

Het is hier in één woord gewoon stom! Het is hier in één woord gewoon stom! Onderzoek naar het welzijn en perspectief van kinderen en jongeren in gezinslocaties Het is hier in één woord gewoon... stom! Onderzoek naar het welzijn en perspectief

Nadere informatie

Steun voor ouder(s) en kind(eren) na zelfdoding van een gezinslid

Steun voor ouder(s) en kind(eren) na zelfdoding van een gezinslid Steun voor ouder(s) en kind(eren) na zelfdoding van een gezinslid Handleiding voor organisatie en begeleiding survivalkid.nl Monique van t Erve, Rouw na zelfdoding Petra Windmeijer, Indigo Drenthe Beilerstraat

Nadere informatie

Er zijn voor de cliënt met al je voelsprieten Omgaan met levensvragen

Er zijn voor de cliënt met al je voelsprieten Omgaan met levensvragen Er zijn voor de cliënt met al je voelsprieten Omgaan met levensvragen Werkboek voor (leerling)helpenden en -verzorgenden nne Marie Vaalburg Verantwoording Dit werkboek is tot stand gekomen in opdracht

Nadere informatie

MET Zorg. Samen maken we meer mogelijk. Jenny Buijks en Jan Valkenborgh Raad van Bestuur

MET Zorg. Samen maken we meer mogelijk. Jenny Buijks en Jan Valkenborgh Raad van Bestuur MET Zorg en Ziel Samen maken we meer mogelijk Jenny Buijks en Jan Valkenborgh Raad van Bestuur Inhoud 02 03 05 Voorwoord Twan 17 Hoofdstuk 1 Het dorpsleven 20 Hoofdstuk 2 Nieuw begin 23 Hoofdstuk 3 Fotografisch

Nadere informatie

ThiemeMeulenhoff Zorg Niveau b3. Begeleiden van de zorgvrager Antwoordmodellen

ThiemeMeulenhoff Zorg Niveau b3. Begeleiden van de zorgvrager Antwoordmodellen ThiemeMeulenhoff Zorg Niveau b3 Begeleiden van de zorgvrager Antwoordmodellen Inhoudsopgave 1 Situaties voor ondersteuning bij persoonlijke basiszorg, huishouden en wonen 7 1.1 Beperkte zelfzorgmogelijkheden

Nadere informatie

Heeft u Reumatoïde Artritis en bent u regelmatig moe?

Heeft u Reumatoïde Artritis en bent u regelmatig moe? Heeft u Reumatoïde Artritis en bent u regelmatig moe? Inhoud 1. Voor wie is deze brochure?...4 2. Introductie...5 3. Vermoeidheid een klacht?...5 4. Geen gewone vermoeidheid...5 5. Oorzaken van vermoeidheid...11

Nadere informatie

Hoe je nooit meer gepest wordt... Voorgoed!!

Hoe je nooit meer gepest wordt... Voorgoed!! Hoe je nooit meer gepest wordt... Voorgoed!! Door: Izzy Kalman, MS www.bullies2buddie.com [Izzy Kalman is in het Engels te bereiken via email: Izzy@bullies2buddies.com. Binnen Nederland: www.pesten.net

Nadere informatie

Thuisbegeleiding heeft de toekomst!

Thuisbegeleiding heeft de toekomst! Thuisbegeleiding heeft de toekomst! 4 Helder zorgplan, concreet doel 6 Niet meer bevroren op de bank 8 Weg van de platgetreden paden 10 GezinSter 12 Terugbrengen van eigen regie en dan weer weg 15 Meer

Nadere informatie

Vermoeidheid na kanker

Vermoeidheid na kanker Vermoeidheid na kanker Inhoud Voor wie is deze brochure? 3 Geen gewone vermoeidheid 5 Herkent u dit ook? 7 Gevolgen 9 Erkenning 12 Factoren die vermoeidheid beïnvloeden 14 Wat kunt u zelf doen? 18 Onderzoek

Nadere informatie

Waar word ik blij van? Special maart 2011

Waar word ik blij van? Special maart 2011 Special maart 2011 Colofon Inhoudsopgave Waar word ik blij van is een special bij De Arme Krant van Nederland van maart 2011. Dit is een uitgave van de werkgroep Arme Kant van Nederland/ EVA (Economie,

Nadere informatie

Krijg ik dat later ook? Praten met kinderen over ziekte en erfelijkheid

Krijg ik dat later ook? Praten met kinderen over ziekte en erfelijkheid Krijg ik dat later ook? Praten met kinderen over ziekte en erfelijkheid een handreiking voor risicodragers en hun partners Inhoudsopgave Voorwoord 3 Leeswijzer 4 Inleiding 5 1 Wat kan aanleiding zijn om

Nadere informatie

Zelfmanagement, wat betekent het voor de patiënt?

Zelfmanagement, wat betekent het voor de patiënt? Dit rapport is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen worden gebruikt met bronvermelding. Zelfmanagement, wat betekent het voor de patiënt? Monique Heijmans Geeke Waverijn Lieke van Houtum ISBN 978-94-6122-248-0

Nadere informatie

Hoe kun je als leerkracht pesten in je klas voorkomen en bestrijden?

Hoe kun je als leerkracht pesten in je klas voorkomen en bestrijden? Waarom ik werd gepest? Ik was anders dan de rest. Had niks met roze en speelde nooit met poppen. Op de middelbare school werd het pesten zo erg dat ik in de pauzes niet meer de kantine in durfde. Als de

Nadere informatie

Thuis in de gemeente

Thuis in de gemeente Thuis in de gemeente Tien handreikingen voor professionals en gemeenten om meedoen van mensen met een verstandelijke beperking te bevorderen Hanneke van Lieshout Mieke Cardol ISBN 978-94-6122-142-1 http://www.nivel.nl

Nadere informatie

Sandra en Siona. gaan voor een goed gesprek. Communiceren in de zorg

Sandra en Siona. gaan voor een goed gesprek. Communiceren in de zorg Communiceren in de zorg Sandra en Siona gaan voor een goed gesprek Ruis en misverstanden Een compliment doet wonderen Ga in gesprek met familie Elkaar aanspreken: zo doe je dat! Gebruik jij ook LSD? Sandra

Nadere informatie

Vermoeidheid na kanker

Vermoeidheid na kanker Vermoeidheid na kanker Inhoud Voor wie is deze brochure? 3 Geen gewone vermoeidheid 5 Herkent u dit ook? 6 Omgaan met vermoeidheid 8 Erkenning 12 Waar komt die vermoeidheid vandaan? 14 Wat kunt u zelf

Nadere informatie

Handreiking effectieve opvang na schokkende gebeurtenissen

Handreiking effectieve opvang na schokkende gebeurtenissen Handreiking effectieve opvang na schokkende gebeurtenissen Programma Veilige Publieke Taak 2 Handreiking effectieve opvang na schokkende gebeurtenissen Voorwoord Personen met een publieke taak kunnen geconfronteerd

Nadere informatie

Over de zin en onzin van diagnoses en medicatie

Over de zin en onzin van diagnoses en medicatie Over de zin en onzin van diagnoses en medicatie Cathelijne Wildervanck Delft, Cathelijne Wildervanck Alles uit dit eboek mag je gebruiken om anderen te inspireren, verder te helpen of te informeren. Er

Nadere informatie