Kennis cashen. Onafhankelijk magazine van Tilburg University. Het toverwoord valorisatie Kraaien in het Babylab

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Kennis cashen. Onafhankelijk magazine van Tilburg University. Het toverwoord valorisatie Kraaien in het Babylab"

Transcriptie

1 Het toverwoord valorisatie Kraaien in het Babylab Onderzoek is geen commercie Slechte student spiekt meer Kennis cashen Onafhankelijk magazine van Tilburg University no juni 2011

2 20. Kwestie tekst Dorine van Namen illustratie Evalien Lang het laatste nieuws de leukste blogs de scherpste recensies vind je op Loop je binnenkort een Marathon of een Vierdaagse? Ben je binnenkort jarig of ga je trouwen? Ga je iets speciaals doen? kom in actie voor jouw favoriete goede doel! Ben jij de ondernemende student die een vliegende start wil maken? Check Yeah! tot Kies uit meer dan 2000 goede doelen Meld je aan en start je eigen actie op LIOF Yeah is een studentondernemerscompetitie van NV Industriebank LIOF met leadpartners Rabobank en Vodafone en met medewerking van Offi cedepot, Unilogic integrated ICT, RSM Wehrens, Mennen & de Vries, Infour Marketing + Communicatie, Schrijen-Lippertz en LIOF Business Centers.

3 Inhoudsopgave.03 Colofon Adres Postbus 90153, 5000 LE Tilburg Basisontwerp Unit20: Yoe San Liem & Maud van Velthoven Druk PrismaPrint Advertenties Cover Jack Tummers Uitgave Univers is het onafhankelijk magazine van Tilburg University Volgende editie Univers 01 verschijnt op 18 augustus 2011 Redactieraad Jan Bouwens, Bart de Geus, Thom Meens, Walther Verhoeven, Wiel Schmetz, Marcel Zeelenberg Dit nummer is gemaakt door Francine Bardoel, Malini Witlox, Lieke Steijvers, Adrian van den Eerenbeemt, Lieke Meertens, Marten van de Wier, Gerrie van Dooren, Tom van Nuenen, Ingrid Ramaan, Yvonne Verschuren, Manon van den Brekel, Dieter van den Bergh, Marie de Laaf, Dorine van Namen, Luuk Eliens, Sonia Kolasinska, Erik-Jan Broers, Charles Peter, Andrew Cartwright, Evalien Lang, Bas van der Schot, Jack Tummers, Ton Toemen, Dolph Cantrijn Univers Magazine Yvonne Verschuren schreef Bellen blazen voor de wetenschap (pagina 16) "Over mijn bezoek aan het Babylab raakte ik het begin niet uitgepraat. Kijken door de open blik van een kind; dat is zo leuk. Maar het meest was ik onder de indruk van de relatie tussen de moeder en haar kind, zo heerlijk kalm en intiem. Tsja, ze is dol op hem. Het is ook zo n leuk jochie. Ik had hem zo mee willen nemen en liep een poosje met mijn hoofd in de wolken. Gelukkig zijn die moedergevoelens weer tot rust gekomen anders had ik misschien geen letter op papier gekregen." 04. Weg met wiet Sluit alle coffeeshops van Maastricht en je bent in die stad van een hoop ellende af, beweert de bekende Tilburgse criminoloog Cyrille Fijnaut. 15. Elitair clubje Een derde van de aspirant-officieren rekent zich tot de crème de la crème van de samenleving. Promovendus Jos van Schilt onderzocht waarom. 18. Waar is de kroegentocht? De kroegentocht is dit jaar geschrapt door de introductiecommissie. Een gemis of niet? Wè nou? vraagt oud-deelnemers wat zij nog weten van hun kroegentocht. 20. Geen salaris meer Zonder receptiebalie, postkamer, salarisadministratie en schoonmaak is het moeilijk werken op de universiteit. Hoe meer overhead hoe beter? 04. Buzz 06. Pics 08. Coverstory 14. Science & school 16. Reportage 18. Lifestyle 22. International 27. What s in the world

4 04. Buzz coördinatie Malini Witlox Scriptorium blijft Het Scriptorium verdwijnt niet, de videocolleges blijven op centraal niveau behouden en ook het traject voor docentprofessionalisering (Basis Kwalificatie Onderwijs en toetsen) wordt niet beëindigd, zo maakte het CvB bekend. Het CvB komt hiermee tegemoet aan de fracties in de Universiteitsraad die onder meer bezwaar hadden tegen sluiting van het Scriptorium. Ondanks deze handreiking is het de vraag of het CvB het nieuwe bezuinigingsplan volgende week langs de raad krijgt. Fractie AbvaKabo liet weten bij het nieuwe bezuinigingsplan nog steeds vraagtekens te hebben over de bedrijfseconomische noodzaak van een reorganisatie. Ook heeft de partij twijfels over de omvang van de bezuinigingen en de verdeling van het te bezuinigen bedrag over faculteiten en diensten. Korrie van Helvert: Een reorganisatie is iets wat je pas als laatste redmiddel inzet om de zaak op orde te krijgen, als alle andere middelen niet voldoende geholpen hebben. Wij zijn nog niet overtuigd dat een reorganisatie nodig is. De diensten moeten miljoen euro bezuinigen. De faculteiten moeten ook bezuinigen, hier gaat het om vijf miljoen. Waarschijnlijk kan dit bedrag bezuinigd worden zonder dat een reorganisatie nodig is, zo verwachten de faculteiten. Knipoog ;) Corps fatties met dikke nekken Harmen-Jan (18) woog 75 kilo toen hij het ouderlijk huis verliet, rechten ging studeren en zich bij een studentenvereniging aansloot. Amper een jaar later was hij bijna tien kilo in omvang toegenomen. Een fictief voorbeeld, maar volkomen realistisch, als we een onderzoek van Universitair Medisch Centrum Groningen onder tweeduizend eerstejaars als uitgangspunt nemen. Studenten die op kamers gaan wonen, worden namelijk in moordend tempo dik, zo blijkt. Reden: veuls te veul bier, veuls te veul snacks, veuls te weinig groenten, fruit en beweging. Eerstejaars die thuis blijven wonen, blijven keurig op gewicht, maar zij die op kamers gaan komen in de eerste drie maanden 1,2 kilo aan. Studenten die lid worden van een studentenvereniging zelfs 2,1 kilo, met uitschieters naar wel acht kilo. De bierbuiken van de jongens bleken overigens veel sneller te groeien dan die van de meisjes. De onderzoekers kwamen op het idee toen ze de jaarboeken doorbladerden van het Groninger corps R.K.S.V. Albertus Magnus en de nekken van de studenten - letterlijk - per jaar dikker zagen worden. Dus wie op kamers gaat en denkt tight & fit te blijven, forget it. Wil je geen corps fattie met dikke nek worden, blijf dan gewoon lekker bij je ouders wonen. Of doe meer aan lichaamsbeweging. Ja, seks telt ook. Hiep hiep hoera voor social media! De Universiteitsraad debatteert 1 juli over de kwestie. Bezoek voor actueel nieuws onze website Ja, Facebook, Hyves, Twitter: ik heb t allemaal. (49%, 97 stemmen) Nee, Ik heb geen tijd voor die onzin. (28%, 56 stemmen) Ja, Maar alleen voor professionele doeleinden. (15%, 30 stemmen) Nee, Het is een gevaar voor privacy. (8%, 15 stemmen) In de race om het meest populaire sociale netwerk is Facebook zijn Nederlandse concurrent Hyves genaderd. Zowel Hyves als Facebook worden door meer dan 4,8 miljoen Nederlanders van 15 jaar en ouder gebruikt. Dat blijkt uit onderzoek van Newcom Research & Consultancy onder meer dan 8000 Nederlanders. Stem ook op de nieuwe poll: De TIK-week nieuwe stijl (minder drank, meer inhoud) vind ik een goed plan. Ga naar UniversOnline. Univers online Tilburgse studentenhuizen niet brandveilig 41 procent van de Tilburgse studenten vindt zijn woonruimte niet brand- en inbraakveilig genoeg, zo blijkt uit een enquête van de gemeente Tilburg onder een kleine duizend studenten. Fotoverslag festival Mundial Net als veel UvT ers bezocht Univers Festival Mundial. Een fotoverslag en recensie vind je op UniversOnline. Werkgevers in fout met buitenlandse student Werkgevers in de horeca en de detailhandel laten regelmatig illegaal studenten van landen buiten de Europese Unie voor ze werken. De werkgevers vragen geen vergunning aan, iets dat wel nodig is bij werknemers van buiten de EU. Ook hielden de werkgevers zich niet aan het maximaal aantal uren waar een vergunning voor was afgegeven. Tijdelijk andere ingang bibliotheek UvT Van maandag 27 juni tot maandag 22 augustus vinden er werkzaamheden plaats in de bibliotheek. De tijdelijke ingang zit daardoor aan de westkant op niveau 0. Alle ramen aan de

5 Buzz.05 Gewoon zitten. Bewonderenswaardig. Proost ff bellen met Cyrille Fijnaut Sluit alle coffeeshops van Maastricht en je bent in die stad van een hoop ellende af. Dat adviseert de bekende Tilburgse criminoloog en hoogleraar Rechtsvergelijking Cyrille Fijnaut in een onderzoek. Wat is het probleem? Zestig procent van de klanten komt uit het buitenland. Deze groep zorgt voor grote overlast in de sfeer van verkeer, afval, illegale handel en drugspanden. Er hangt vaak een harddrugsfeer omheen. Deze overlast kun je beperken door een wietpas in te voeren voor ingezetenen, de shops te verplaatsen naar de rand van de stad of algehele afschaffing van de shops. Meest effectief is de laatste maatregel. Maar dan valt half, vooral linksig Nederland, over je heen; de coffeeshop is een heilige koe. Is Maastricht te vergelijken met Tilburg? De overlast bestaat hier ook. Op de Spoorlaan en Besterdring bijvoorbeeld. Ik woon op de Ringbaan-Oost, daar zie ik de illegale handel met Belgen en Fransen. Kunnen studenten in Tilburg straks nog wel terecht voor hun pretsigaret? Ik denk dat de coffeeshop in Nederland op zijn laatste benen loopt. Tenzij er een beleid komt waarin bijvoorbeeld de legale shop een legaal wietachtertuintje krijgt, en alleen toegankelijk is voor locals. Zelf wel s de geneugten van deze Hollandse delicatesse ondervonden? Ach, ik heb wel s in kringen verkeerd waarin dat gebeurde. Maar zelf? Nee, ben niet zo n gedrogeerd type. Ik spuit, snuif en rook niet. Lijkt me ook geen goed plan. Door de kweekmethode is de cannabis in Nederland van een onschuldig middel een harddrug geworden. Geef mij maar een goed glas Belgisch bier op z n tijd! Spraakmakende theoloog Prijzen, prijsjes, benoemingen, subsidies, schouderklopjes en veren in de reet, het academische wereldje zit er vol mee. Univers licht er de mooiste uit. Frank G. Bosman, cultuurtheoloog aan de Universiteit van Tilburg (en vaste gast bij Kruispunt Radio), heeft de Theologie Podiumprijs 2011 gewonnen. Hij werd door het Nederlandse publiek aangewezen als degene die de theologie het beste en meest spraakmakend naar buiten heeft gebracht. Bosman versloeg daarmee concurrenten Herman Selderhuis en Manuela Kalsky. Bosman blogt, twittert en publiceert veel over religie en de moderne cultuur. Op de website katholieknederland.nl. publiceert hij film-, boek-, game- en cd-recensies. Bosman hoopt over twee jaar te promoveren op een proefschrift over de dadaïst Hugo Ball. Column Respect In de spaarzame vrije tijd die mij als student rest, bezoek ik zoveel mogelijk mijn 83-jarige opa Harry en oma Jo. Een retourtje grootouders betekent vijftig kilometer fietsen en dat is voor een wielrenner zoals ik een aardige training. Oude mensen hebben me altijd al gefascineerd. Ze leven in de eerste versnelling, kunnen genieten van niks doen. Niks is goed in plaats van lui. Zo is mijn oma goed in zitten. Zitten omwille van het zitten. Geen tv, geen krantje, geen radio, geen kruiswoordpuzzel, niks. Gewoon zitten. Bewonderenswaardig. Helaas moet er af en toe ook gewerkt worden: opa en oma hebben namelijk een houtkachel en een houtkachel behoeft hout. Na een dagje tezamen hout te hebben gesneden, besloot mijn oma - vies, moe en voldaan - dat het tijd was voor een bad. Ze vleide zich neer en liet het water haar toch al rimpelige huid nog rimpeliger maken. Opa deed intussen een dutje. Opa s dutje duurde echter iets langer dan gepland en aangezien oma niet alleen uit bad kan komen was dit een probleem. Na een klein halfuurtje ontwaakte opa gelukkig uit zijn slaap vanwege een hoog, hulpeloos stemmetje: Harry, Harry, kom s helpen. Opa Harry begaf zich naar de badkamer en heeft daar, samen met oma Jo hartelijk staan lachen om de naakte, hulpeloze vleeshomp die oma op dat moment was. Lachen om je eigen naakte hulpeloosheid. Menselijke kwetsbaarheid in ultima forma. Of zoals mijn opa laatst zei toen ik hem vroeg of ik op zijn plaats was gaan zitten: Nee jongen, mijn plaats is in de hemel. Rustig wachten op het einde, getuige zijn van je eigen aftakeling en het allemaal met een gulle lach ondergaan. Ik heb daar maar een woord voor: respect. Tweets Luuk Eliëns is tweedejaars student Liberal arts buitenzijde op niveau een en twee worden vervangen, evenals de zonwering. De ingang wordt verplaatst en de buitengevel van het pand gereinigd. Meer nieuws? Ga naar UniversOnline! Het voordeel van studeren op de campus van de #UvT is het lekker kunnen lunchen in het Warandebos... #breektzolekkerdedag 24 #Tilburg University Cantus 1: 12.50, #TUC 2: 15, dit jaar 20. Ik mag hopen dat het verschil naar het goede doel gaat #uvt #geeninflatie 21 Manager PrismaPrint nu al wanhopig: onder de eerste 200 veel te dure #UvT-truien worden 2 ipads verloot 22 Hm, speel voor de derde keer mijn playlist af merk ik - misschien een plan om zo eens naar huis te gaan..

6 06. Pics fotografie Dolph Cantrijn

7 Pics.07 Mundial Het optreden van Shantel in de grote tent. Die hadden we niet voor niets groot aangestreept in het programmaboekje. Het is een uitstekende keuze, de hele tent springt mee op de aanstekelijke Balkanmuziek.

8 08. Coverstory tekst Lieke Steijvers en Malini Witlox foto's Jack Tummers Kennis cashen Jonge ondernemers Leihe Wang en Jerre Maas.

9 Coverstory.09 Je kennis verkopen, dat is kort gezegd wat je als ondernemer met een academische achtergrond doet. Steeds meer studenten ontdekken de eigen onderneming als mogelijke loopbaan. Hoe pak je zoiets aan? Hoe is het om als pas afgestudeerde in het diepe te springen? En wat moet je als ondernemer in je mars hebben? Het enige wat je hebt is je diploma en een bak met kennis in je hoofd. Geen werkervaring, geen indrukwekkend cv, geen dik gevulde portemonnee. En dan toch in je eentje de markt opgaan, dat durven maar weinig studenten. Te weinig, vindt Jessica van den Bosch, projectmanager bij het Brabant Centre of Entrepreneurship (BCE). Studenten voelen zich te jong, ze denken dat ze de kennis niet hebben of ze schrikken terug van de investering die gedaan moet worden. Daarom startte het BCE een jaar geleden met speciaal onderwijs voor ondernemers in spé. Mijn doel is zoveel mogelijk studenten te besmetten met het ondernemerschap, zegt Van den Bosch. Passie en drive Ondernemen past echt bij deze tijd, vindt Johan Sebregts. Hij is directeur van Starterslift, een organisatie die, in samenwerking met de Tilburgse universiteit, startende ondernemers ondersteunt. Tussen januari 2006 en juni 2011 klopten 195 studenten en medewerkers van Tilburg University aan bij Starterslift. Volgens Sebregts kunnen dat er nog veel meer worden. In landen als Amerika en China heerst een totaal andere ondernemerscultuur. In Nederland is alles gericht op het werken bij een groot bedrijf. Maar er is wel een verandering gaande. Een paar jaar geleden werd werken in het MKB bij studenten al populairder, nu wordt een eigen onderneming langzaam ook als mogelijke loopbaan gezien. Mensen wachten minder af, komen op voor hun eigen zaak. Dat wordt trouwens ook aangewakkerd door de crisis. Veel ondernemers beginnen voor zichzelf omdat ze geen baan kunnen vinden. Mijn eerste bedrijfsbak heb ik contant afgerekend Jerre Maas is 24 jaar en werkt zestig uur in de week. Hij rept over innovatie, visie en over loslaten ; termen die je eerder bij een vijftigjarige manager zou verwachten dan bij een pas afgestudeerde. Baas Maas noemt zijn eerste aangenomen werkneemster Annemarie Joseph hem. Ik heb veel bewondering voor Jerre, vertrouwt ze Univers toe. Niks is hem te veel, hij is bereid een grote opoffering te doen om zijn bedrijf te laten slagen. Jerre is de medeoprichter van Presensatie, een bedrijf dat bedrijven helpt hun presentaties en bijkomende communicatiemiddelen goed en scherp te krijgen. Hij studeerde Economic psychology aan Tilburg University en werkte daarnaast als student bij de afdeling Communicatie en marketing. In deze job merkte hij dat presenteren hem goed af ging, en hij vatte het idee op om hier meer mee te doen. In mei 2010 werd Presensatie deelnemer van Starterslift en Jerre schreef zich in bij de Kamer van Koophandel. Nu, na een jaar, beginnen de eerste grote klussen binnen te druppelen. Jerre kon zijn eerste bedrijfsbak contant afrekenen en als het zo door gaat zal Presensatie begin 2012 een BV worden. Klinkt indrukwekkend... Tijdens mijn stage bij een projectbureau zag ik mijn ideeën voor een paar ton verkocht worden. Ik dacht: ik ben wel gek als ik dat geld niet zelf binnenhaal. Toen begon het bij mij te borrelen. Bij dat projectbureau kreeg ik een contract aangeboden, maar dat heb ik verscheurd. Ik had toen al het zelfvertrouwen dat ik nodig had om zelf de markt op te gaan met mijn ideeën. Is zelfvertrouwen een must? Ja, absoluut. Je moet geloven in je eigen concept, anders wordt het niks. Toen ik begon, heb ik mezelf een jaar vrijspel gegeven: als het na dat jaar niks was geworden, dan was ik gestopt. Ik ben er volledig voor gegaan, maar het was niet altijd gemakkelijk. Hoezo niet? Aanvankelijk waren we met z n tweeën, maar mijn compagnon besloot op een gegeven moment niet verder te willen. Haar hart lag niet in het ondernemerschap, maar meer in de visie en missie van het bedrijf. Dat moment, dat ik alleen verder moest, was heel moeilijk. Als zakenpartners heb je een natuurlijke verdeling: waar de een minder goed in is, doet de ander. Mijn compagnon was echt goed in analytisch denken, in concepten. Ik probeerde dat toen over te nemen, maar ik was helemaal mezelf niet. Met een coach heb ik toen geleerd dat ik moet doen waar ik goed in ben. Dan zit je pas lekker in je vel als ondernemer. Hoe kwam je aan een startkapitaal? Ik had een aardig spaarpotje van geleend stufi-geld, en mijn ouders hebben bijgesprongen. Ik wist van het begin af aan dat je moet investeren in je zaak, dat je niet moet beknibbelen op een logoontwerp bijvoorbeeld. Ik denk dat ik nu totaal tussen de dertig- en veertigduizend euro heb geïnvesteerd. Is dat niet stressvol? Het is spannend, vooral in de mindere tijden die er ook zijn geweest. Op een gegeven moment kwamen er geen klussen meer binnen en moest ik voor het eerst acquisitie doen, dan slaat de schrik je wel even om het hart. Op zo n moment moet je geen rare dingen doen, bijvoorbeeld klussen aannemen die niks met je bedrijf van doen hebben. Je moet altijd koers houden en het einddoel blijven zien. Lezen wat Jerre nog meer doet? of

10 10. Coverstory Studenten met een goed idee kunnen bij Starterslift aankloppen voor advies op het gebied van marketing, financiering en organisatie, of voor huisvesting, een netwerk voor investeerders of een starterslening. Samen lopen we het businessplan helemaal door en bepalen we het doel, legt Sebregts uit. We zoeken mensen met ambitie, en de passie en drive om er helemaal voor te gaan. Starterslift hanteert strenge selectie; alleen bedrijven en ondernemers waar ze wat in zien worden bijgestaan. Opvallend genoeg is het vaak niet hun eigen studie die de jonge studentondernemers als uitgangpunt voor een bedrijf nemen, maar zien ze brood in iets compleet anders. Van een webwinkel in maatwerkbloezen tot een zaak in afvalverwerking: met een studie rechten of communicatie heeft het weinig meer van doen. We dachten altijd dat rechtenstudenten een advocatenkantoor zouden oprichten, en accountants een accountantskantoor, maar dit is dus vaak niet zo, zegt Sebregts. Maar uiteindelijk vind ik het vooral belangrijk dat ondernemers iets kiezen waar ze hun ziel en zaligheid in kunnen leggen, anders wordt het toch niks. Enthousiast Ondernemers staan aan de bron van innovatie, en dat wordt steeds belangrijker in onze kennismaatschappij, denkt Van Den Bosch. Bedrijven werken bovendien steeds vaker met een flexibele schil, waarin zelfstandige ondernemers soms wel, en soms niet worden aangetrokken. Het Brabant Centre of Entrepreneurship springt op deze trend in met een aanbod van certificaatprogramma s voor studenten van alle studierichtingen. Finance, marketing, strategie, onderhandelings- en gesprekstechnieken, studenten worden zo klaargestoomd voor het ondernemerschap. Studenten met de ambitie om direct na hun studie te gaan ondernemen, schrijven een businessplan en krijgen begeleiding van een coach. De eerste lichting is enthousiast, zegt Van den Bosch. Met name de vaardigheidtrainingen worden hoog gewaardeerd. Logisch ook, daar wordt in het reguliere onderwijs nauwelijks aandacht aan besteed. Geen hypotheek Als je jong bent, is ondernemen eigenlijk ideaal, vindt Van den Bosch. Je hebt geen huis, geen hypotheek, en (meestal) nog geen gezin. De risico s zijn laag, hoewel er natuurlijk altijd een startkapitaal(tje) nodig is. Volgens Van den Bosch richten de studies aan Tilburg University zich met name op de zakelijke dienstverlening, en daar is vaak geen enorme investering voor nodig. Anders ligt het bijvoorbeeld bij de technische studies, waar geïnvesteerd moet worden in een product. Soms springen de ouders bij, of komen studenten op andere manieren aan geld. Vaak denk ik wel dat de gedachte aan een grote investering enger is dan de investering zelf. Volgens Sebregts pingelen studenten overal wel bij wat elkaar. Ouders, vrienden, bekenden, meestal loopt dat wel. Studenten die echt willen ondernemen zijn vaak erg gemakkelijk, té gemakkelijk soms. Ze hebben grote plannen en denken dat ze zo n bedrijfje wel even kunnen fiksen. Die studenten probeert Starterslift wel realiteitszin bij te brengen. Voor de buitenwereld ben jij niets meer dan een 23-jarige snotneus die nog niks heeft gepresteerd. Dat moet soms even tussen de oren komen. Geen meiden Volgens Sebregts moeten nu niet ineens alle studenten gaan ondernemen. Studenten moeten een heel bewuste persoonlijke keuze maken: past ondernemen bij mij? Ga ik dit volhouden? Mensen die absoluut niet van risico s houden, en liever in een organisatie werken, die kunnen beter niet voor zichzelf beginnen. Dat advies geven wij dan ook altijd. Wel jammer is het dat zo weinig meiden de stap van ondernemen durven te maken, vindt Sebregts. Meisjes en vrouwen zijn minder happig op risico nemen dan mannen. En dat terwijl ze echt een streep voor kunnen hebben op mannen. Ze kunnen zich beter in klanten verplaatsen, zijn meer dienstverlenend. Bij deze dus een oproep aan studentes: ga ondernemen! De Europese markt is vriendelijk voor starters Twee jaar geleden kwam Leihe Wang (27) na een studie Accounting voor een master Financial management uit China naar Tilburg. Nederland beviel hem zo goed, dat hij besloot te blijven en samen met twee Chinese vrienden zijn eigen bedrijf op te richten. In januari 2011 was Order- Valley een feit. Leihe's bedrijf bedingt groepskortingen voor autokopers. Hoe meer geïnteresseerden, hoe hoger de korting die OrderValley voor een auto kan regelen. Een soortgelijk concept is reuze populair in China, maar of het ook in Nederland werkt? De eerste tijd was onzeker, geeft Leihe toe. Het is moeilijk om mensen bij elkaar te krijgen die hetzelfde willen, en die ook bereid zijn te wachten tot er zich een groep heeft gevormd. De eerste maanden waren wat verwarrend, we wisten niet precies welke richting we wilden volgen. Maar het begint langzaam te lopen. Ik heb erg veel vertrouwen in dit concept, ga er helemaal voor. We wilden aanvankelijk parallel een business in China starten, maar dat bleek lastig. Nu richten we ons compleet op de Nederlandse markt. China lonkt niet? De Chinese markt is een compleet andere dan de Europese, veel competitiever. Voor starters een moeilijke plek om te beginnen. Het duurt jaren voordat je een beetje perspectief ziet, áls dat al lukt. In Nederland kregen we veel hulp en ook docenten gaven ons advies. Dat ben ik niet gewend. Is dat cultuurverschil lastig bij het ondernemen? Aan de cultuur hier was ik zó gewend, alleen de taal was wel moeilijk. Onze website is in het Nederlands, en de communicatie met de webdesigner viel mij zwaar. Waarom ondernemen? Het duurde lang voordat ik een goed idee had. Ik wilde iets nieuws bedenken, iets innovatiefs, maar ik had nog niets concreets. Ik wilde wel heel graag zelf een bedrijf starten, omdat iets zelf ondernemen mij een goed gevoel geeft. Het is voor mij een enorme uitdaging om iets op poten te zetten en proberen het te laten lopen. Ik denk dat je ook alleen aan een eigen onderneming moet beginnen als je er zelf volledig in gelooft. Je moet, na grondig vooronderzoek natuurlijk, het volste vertrouwen hebben dat je je idee aan de man krijgt. En de investering? Mijn ouders hebben flink wat bijgedragen, maar ook vrienden hebben geïnvesteerd. Ik heb ook veel bij investeerders gelobbyd, en ben ook vaak afgewezen. Maar daar hoort erbij, dat is normaal. Heb je nog tips voor studenten? Als je vertrouwen hebt, en je hebt een marktonderzoek gedaan, én je staat op het juiste moment in je leven, dan moet je het gewoon doén. Van mislukken leer je en krabbel je weer op. Leihe zoekt ook nog studenten die voor hem willen werken.

11 Coverstory.11 Hoe kun je ondernemen? Zie je wel wat in ondernemen, dan zijn er binnen Tilburg University verschillende projecten die je hierbij kunnen helpen. Sinds 2009 werkt Tilburg University met de TU Eindhoven samen in het Brabant Center of Entrepreneurship (BCE). Binnen het BCE krijg je onderwijs op het gebied van ondernemerschap. Hoe schrijf je een goed businessplan, wat is je marketingstrategie, wie zijn je klanten, welke wet- en regelgeving is van toepassing? Daarnaast daagt Tilburg University jaarlijks haar studenten uit om deel te nemen aan de Summerschool Ondernemerschap, een initiatief van ABN AMRO en de vierweekse Summerschool International Entrepreneurship. Om de ondernemingszin bij studenten nog verder aan te wakkeren worden ondernemingslezingen gehouden, pitching en businessplancompetities aangegaan en voorlichting gegeven aan studenten. Heb je eenmaal een businessplan en wil je ermee de boer op, dan kan Starterslift je helpen met de uitvoering. Starterlift geeft advies, coaching, accommodatie op de campus en eventueel een startkapitaal. Ondernemers die al gestart zijn, hebben de mogelijkheid om kantoorruimte te huren in het Ondernemerscentrum, een plek waar diverse starters zitten. Naast een eigen kantoor kun je gebruikmaken van een ontvangstruimte en diverse vergaderzalen. Ondernemers kunnen tevens terecht bij de Academic Business Club (ABC). Via de ABC kunnen studentondernemers in contact komen met andere ondernemers en veel van hun visie, ideeën en ervaringen leren. Contact: Brabant Center of Entrepreneurship: Starterslift: Academic Business Club:

12 12. Toverwoord valorisatie tekst Malini Witlox foto Ton Toemen Toverwoord valorisatie Valoriseren is het verzilveren van wetenschappelijke kennis in de maatschappij. Over het grote belang van dit sleutelbegrip voor de Tilburgse onderzoeksinstituten Tranzo en CentERdata. En de uitreiking van een heuse Valorisatieprijs. Zonder valorisatie zouden wij niet bestaan. Tranzo Tranzo kent zeven Academische Werkplaatsen (AW s). Zo is er de Academische Werkplaats Geestdrift, waarin de GGZ Eindhoven/de Kempen, de GGz Breburg en Tranzo samenwerken. Ook is er de Academische Werkplaats Chronische Zorg, waarin Tranzo samenwerkt met de Stichting Bevordering Wetenschappelijk Onderzoek Chronische Zorg. Andere AW s zijn de AW Preventie Verzekerd, de AW Ouderenbeleid & Familiezorg, de AW Publieke Gezondheid Brabant, de AW Kwaliteit van Huisarts- en Ziekenhuiszorg en de AW Verslaving. Samenleving moet universiteit belangrijk vinden Het overbruggen van de kloof tussen wetenschap en praktijk. Het is dagelijks werk voor Henk Garretsen, directeur van onderzoeksinstituut Tranzo op de Tilburgse universiteit. Tranzo, actief op het gebied van zorg, is onderverdeeld in diverse academische werkplaatsen waarin wordt samengewerkt met praktijkinstellingen. Dankzij de inzet van zogenoemde science practitioners is de bekende kloof zo klein mogelijk. Garretsen grijpt de actualiteit aan om te duiden waarom valorisatie zo belangrijk is. Het zorgt voor een duidelijk gezicht van de universiteit richting samenleving. Valorisatie definieer ik als het beschikbaar stellen van allerlei wetenschappelijke kennis voor de samenleving. Dat is heel belangrijk. We worden door openbaar geld gefinancierd. Dan moeten we ook zorgen dat de maatschappij iets aan ons onderzoek heeft. Het is een maatschappelijk belang, maar ook eigenbelang. Er gaat veel geld naar de universiteiten. Als je die geldstroom wilt behouden in moeilijke tijden, moet je zorgen dat de samenleving de universiteit belangrijk vindt. Garretsen: De samenwerking met de praktijk start meestal via zogenoemde science practitioners. Dat zijn professionals die in de praktijk werken, bijvoorbeeld bij de GGZ. Ze worden een deel van de tijd bij ons gedetacheerd en kunnen hier dan (promotie) onderzoek doen. We werken met gesloten portemonnees. De werkgever van de science practitioner betaalt het salaris door, wij bieden in ruil faciliteiten aan, zoals begeleiding van hoogleraren en toegang tot de universiteitsbibliotheek. Ik zie het als een pure winwinsituatie. Inmiddels zijn bij Tranzo circa veertig science practitioners in dienst. Hoewel die mensen niet door ons worden betaald, vertegenwoordigen ze natuurlijk wel een enorme waarde. Het onderzoek van Tranzo wordt gefinancierd uit meerdere geldstromen. De eerste stroom betreft het geld dat het instituut van de universiteit krijgt. Verder krijgt Tranzo veel tweede geldstroomsubsidie (NWO en ZonMw, vorig jaar 4,5 miljoen euro). Bij het onderzoek staat de onafhankelijkheid voorop. Wij hebben geen opdrachtgever-klantrelatie. We doen ook geen acquisitie. Eventuele opdrachten lopen meestal via de partners in de academische werkplaatsen. Opdrachten is ook niet het goede woord, we ontwikkelen met de praktijk gezamenlijk onderzoeksprogramma s. Er zijn wel enkele voorwaarden. Het onderzoek moet passen is onze interesselijnen. We willen over het onderzoek publiceren in belangrijke internationale tijdschriften. Tevens willen we promovendi afleveren. We hebben ongeveer vijftien aio s in dienst, die moeten hun onderzoek in vier jaar afronden. De science practicioners die promoveren mogen er maximaal 6 jaar over doen omdat ze parttime bij ons werken. De promovendi en science practitioners bij Tranzo hebben het volgens Garretsen extra lastig. Niet alleen moeten ze op tijd hun proefschrift afleveren, ook moeten ze (bij voorkeur) vijf of meer internationale artikelen publiceren en ze moeten kijken naar de praktische kant van het onderzoek. Ze hebben dus een complexere taak. De workload is extra hoog door de manier waarop wij valoriseren.

13 Toverwoord valorisatie.13 Wetenschappers prikkelen tot valoriseren De meerderheid van de Nederlanders voelt zich onbeschermd tegen colportage, Vrijgegeven spaarloon weinig gebruikt voor consumptie en Patiënten negeren advies huisarts'. Regelmatig halen onderzoeken van CentERdata de pers. Valorisatie zit het Tilburgse onderzoeksinstituut CentERdata in het bloed. Bovenstaande zijn slechts enkele koppen waarmee de media afgelopen jaar hun nieuwspagina s openden. Soms alleen met bronvermelding van dat blijkt uit onderzoek van de UvT, tot spijt van Marcel Das, directeur van CentERdata en hoogleraar Econometrie en dataverzameling. Ik heb natuurlijk liever dat ze CentERdata bij naam noemen. Ik was dan ook heel trots toen GroenLinks vorig jaar Kamervragen stelde over ons onderzoek naar telemarketing en colportage. Zonder valorisatie zou CentERdata niet bestaan, aldus Das. We zijn een zelfstandige stichting. We moeten leven van de middelen die we binnenhalen. We hebben geen winstoogmerk, maar moeten natuurlijk wel geld voor de personele lasten, huisvestingskosten en overige lasten uit de markt halen. Die markt, dat zijn vooral universiteiten, non-profitbedrijven en overheid. Das beschouwt het bedrijfsleven niet als core business van CentERdata. We willen een bijdrage aan wetenschappelijk, maatschappelijk en beleidsrelevant onderzoek leveren. Zolang dat met opdrachtgevers uit de overheids- en non-profitsector kan, zullen we de weg van het bedrijfsleven niet bewandelen. We zijn dus geen directe concurrent van bedrijven als TNS NIPO. We willen ook geen commerciële uitstraling hebben. We stellen ons panel geen vragen over zeepjes of automerken. CentERdata is sinds 1997 op de Tilburgse campus gevestigd. Hoewel het instituut statutair los staat van de universiteit is er op enkele vlakken wel verwevenheid. Zo heeft het College van Bestuur een benoemingsrecht van een zetel in de De Valorisatieprijs Eerder in juni werd op Tilburg University de eerste Valorisatieprijs uitgereikt. Drie genomineerden uit veertien inzendingen van de universiteit mochten uitleggen waarom zij het best zijn in kennis, kunde, kassa. Ronald Leenes en Bibi van den Berg gebruikten gedegen onderzoek om een sociale netwerksite op te zetten, waar de privacy van de gebruikers nu eens niet op geschonden wordt. Het heet Clique en heeft inmiddels 2500 gebruikers. Ben Vollaard had zich verdiept in waarom dieven tot inbraak overgaan. Hij wil het liefst een groot veldonderzoek in samenwerking met de Nederlandse politie naar de ziel van de inbreker. Maar de winnaar was René Voogt. Hij deed onderzoek naar de problemen die Raad van Toezicht (momenteel ingevuld door de decaan van TiSEM) en wordt samengewerkt met onderzoekers van Tilburg University. CentERdata komt op diverse manieren aan opdrachten. Allereerst is er een vaste kring van opdrachtgevers, die het instituut steeds opnieuw weet te vinden. Daarnaast doet het instituut mee aan Europese aanbestedingen en gaat ze de acquisitiemarkt op. Het gevaar bij contractonderzoek is soms dat de uitkomsten van tevoren door de opdrachtgever zijn vastgelegd. Das herkent dat beeld wel. Opdrachtgevers willen je soms een bepaalde richting op duwen. We kregen een keer een opdracht waarbij de opdrachtgever wilde aantonen dat hun bedrijf het beste van Nederland was. Nou, dat moet nog blijken. Er komt uit wat wij als onafhankelijk wetenschappers op basis van het onderzoek concluderen. Tot op heden is het nooit gebeurd dat een opdrachtgever om die reden afhaakt. Hoe komt het nu dat wetenschappers zo weinig aan valorisatie doen? Volgens Das heeft dat met verschillende zaken te maken. Ik denk dat het heel lastig is om het begrip valorisatie bij facultaire medewerkers een duidelijk gezicht te geven. Wetenschappers zijn soms niet geïnteresseerd. Dat wil niet zeggen dat ze de meerwaarde er niet van inzien, maar je wordt toch snel afgerekend op het aantal publicaties. CentERdata heeft daar geen last van. We publiceren soms wel, maar hebben geen afvinklijst. Er zijn verschillende modellen geprobeerd om facultaire wetenschappers te motiveren tot valorisatie. Bijvoorbeeld door het vrijkopen van onderzoekstijd. Verder is er een model waarbij je wetenschappers die al ervaring hebben met valorisatie laat samenwerken met anderen, om hen zo te besmetten. Maar het blijft lastig. Je zult toch een flexibele mix moeten vinden tussen de verschillende modellen wil je facultaire wetenschappers prikkelen om te valoriseren. er op de arbeidsmarkt Midden-Brabant zijn. Zijn onderzoek resulteerde in tien bruikbare actielijnen waarmee de conjunctuur van de arbeidsmarkt aangepakt kan worden. De belangrijkste actielijn is dat er één werkgeverspunt moet komen waar alle informatie van werkpleinen, uitzendbureaus en re-integratiebedrijven gebundeld moet gaan worden. Ook moeten voor diverse branches en sectoren adviseurs komen die de werkgevers op arbeidsmarktbeleid gaan adviseren en begeleiden. De jury vond de aanpak van Voogt innovatief en verfrissend, en de oplossingen bruikbaar. De prijs was 2500 euro en een mooie glassculptuur. Over drie jaar wordt er weer een Valorisatieprijs uitgereikt. Mijn vrouw en ik zijn namelijk niet meer zo lenig Column Seks op de tv Soms zijn wij net normale mensen. Wij kijken bijvoorbeeld s avonds wel eens televisie. We hebben maar een heel eenvoudig toestel, heel klein, niks geen breedbeeld, geen plasma, of HD of LED. Geen dolby surround. Wel een afstandsbediening, maar die doet het alleen als je vlak voor het toestel staat. Omdat we ook al geen Digitaal TV hebben, kunnen we maar uit een beperkt aantal zenders kiezen en moeten we ons behelpen met de daar aangeboden programma s. Herhalingen van herhalingen van speelfilms die we al hebben gezien. Series waarvan we de eerste vier of vijf afleveringen hebben gemist. Reality soaps over mensen die we niet kennen. Quizzen voor de eenvoudigen van geest. Spelprogramma s voor dementerende bejaarden en andere nostalgisch ingestelde mensen. Meestal zappen we maar wat heen en weer. En zo kon het gebeuren dat we laatst op de BBC terecht kwamen in een programma over seks. Over seks op de tv. Of dat nu wel kon, seks op de tv. Het was een heel beschaafd programma met heel beschaafde mensen die op een heel beschaafde wijze over dit onderwerp aan het discussiëren waren. Zo was er een meneer die vond dat seks op de tv best wel kon. Maar er was ook een mevrouw die van mening was dat het er bij al die seks dikwijls zo vrouwonvriendelijk aan toeging. Een andere meneer, met een bril, wees er in dit verband op dat er een knop op de tv zat. Een mevrouw zonder een bril deelde hem daarop mee dat er wel meer knoppen op de tv zaten. En ook alle andere gasten hadden wel een mening. Wij niet. Wij hebben zelden een mening. Dus toen hebben we het maar eens uitgeprobeerd. Dat hadden we beter niet kunnen doen. Mijn vrouw en ik zijn namelijk niet meer zo heel erg lenig. En zoals gezegd, we hebben maar een eenvoudig, klein toestel. Het ging dan ook al snel mis: wij konden ons evenwicht niet bewaren en kwamen lelijk ten val. Vervolgens kon ik ook nog alle zenders opnieuw gaan instellen. Dat doen we dus niet meer. Erik-Jan Broers is docent aan de rechtenfaculteit

14 14. Science & School tekst Manon van den Brekel illustratie Bas van der Schot Campuscriminaliteit Hoe hoger de cijfers, hoe minder een student spiekt. Deze en andere opmerkelijke conclusies trekt weekblad Elsevier naar aanleiding van een landelijk fraudeonderzoek. Hoe braaf is de Tilburgse student? De universiteiten worden bevolkt door massa s spiekers en hordes overschrijvers. Dat beweert Elsevier; het blad komt met opmerkelijke onderzoeksresultaten over fraude op Nederlandse universiteiten. Zo zou een op de tien studenten wel eens frauderen. En dat is nog laag ingeschat: Elsevier ziet dit percentage als een ondergrens. Elsevier voerde haar onderzoek uit in samenwerking met onderzoeksinstituut SEO Economisch Onderzoek. Zevenduizend pas afgestudeerde hbo ers en academici vulden de vragenlijst in. Gevraagd werd of studenten wel een studiefraude hebben gepleegd en zo ja, om welke vormen van bedrog het dan ging. Met stip op nummer 1: spieken bij tentamens. 55 procent van de ondervraagden gaf toe zich hier schuldig aan te maken. Ook zeer populair: werkstukken aan anderen uitbesteden of tentamenvragen- en antwoorden van te voren inzien. Diploma binnenhalen Hoe braaf is nu de Brabantse student? Op nummer een, twee en drie van de spieklijst staan in ieder geval geen Tilburgse studies. Op nummer vier wel: Economie! Van de oud-studenten heeft 15 procent zijn diploma niet helemaal strikt volgens de regels binnengehaald. Berry Frieling van de examencommissie in Tilburg is verbaasd. Volgens hem ligt het percentage van 15 procent wel erg ver af van wat hij zoal ziet. In 2009 ging het om ongeveer 40 studenten. Daarbij denkt hij dat het verschil tussen het werkelijke aantal fraudeurs en het aantal dat voor de examencommissie komt niet zo groot is. Ik denk dat we vrij veel te zien krijgen. Plagiaat wordt vrijwel altijd ontdekt. Daar zou ik niet zo zeker van zijn, reageert Ernest Berkhout, een van de onderzoekers van het Elsevier-rapport. Er zijn allerlei manieren om fraude te plegen. Het verschil in cijfers zou kunnen zitten in dat de examencommissie niet alles ziet. Ook zou het kunnen zijn dat het begrip fraude van de examencommissie strikter is. Bij Berkhouts onderzoek werd namelijk aan de studenten zelf gevraagd of ze ooit fraude hadden gepleegd, zonder er bij te zeggen wat onder fraude valt en wat niet. Spieken 2.0 Universiteiten hebben sowieso de laatste jaren hun handen vol aan frauderende en plagiërende studenten. Door internet kunnen studenten andermans teksten gemakkelijk kopiëren. Vandaar ook dat de meeste universiteiten computerprogramma s gebruiken die plagiaat kunnen opsporen. Volgens Elsevier zouden er draadloze oortjes in omloop zijn. Studenten spreken de tentamenstof van te voren in op de mobiele telefoon, en luisteren die tijdens het tentamen rustig af. Een ander opvallend resultaat: fraudegedrag blijkt af te hangen van eindexamencijfers. Afkijken en werkstukken overschrijven komt het meest voor bij studenten die niet zulke hoge cijfers hadden op hun eindexamenlijst. Hoe hoger de cijfers, hoe minder fraude er wordt gepleegd. Ook blijkt dat mannen vaker fraude plegen dan vrouwen. Big Brother Betekent dit nu dat er harde maatregelen van bovenaf gaan komen om er voor te zorgen dat studenten nooit meer afkijken? Camera s die leerlingen continu in de gaten houden bij tentamens? Spiekpatrouille? Plagiaatpolitie? De schok bij de Vereniging van Universiteiten (VSNU) lijkt in ieder geval niet erg groot. Sherlo Esajas van de VSNU: De universiteiten zijn zelf verantwoordelijk voor de aanpak van fraude. Big Brother-achtige taferelen klinken dus nog vrij ver weg. Studie en werk Dit Elsevier-fraudeonderzoek maakt onderdeel uit van een groter onderzoek Studie en Werk, dat al vijftien jaar lang door Elsevier en SEO Economisch Onderzoek wordt uitgevoerd. Het onderzoek van dit jaar is extra interessant omdat nu ook de effecten van de crisis op de arbeidsmarkt duidelijk meetbaar zijn. Belangrijkste conclusie: De arbeidsmarktpositie van hoger opgeleide starters is verslechterd, vooral voor hbo ers. Door de crisis zoeken ze langer naar een baan en verdienen ze minder. Toch gaat het ze beter dan tijdens de vorige dip. Wel is de kans op een vast contract historisch laag. Fraude op de Nederlandse universiteit Studiefraude in directe omgeving meegemaakt 42% Zelf fraude gepleegd 10% Werkstukken door anderen gemaakt 32% Spieken bij tentamens 49% Tentamenvragen/antwoorden waren vooraf bekend 34% Docent past beoordeling aan 6% Iemand anders maakt tentamen 1%

15 Science & School.15 Meesterproef Van :-( naar :-) Ruzie maken is niet zo moeilijk. Maar hoe los je het op? Tussen er samen-wel-uit-komen, een mediator inschakelen, of naar de rechter stappen, gaapt een enorm gat. Volgens Jelle van Veenen kunnen internetapplicaties helpen geschillen te beslechten. Woensdag 15 juni promoveerde hij op Getting to :-). The potential of online text-based communication to support interest-based dispute resolution. Het nut van internetbemiddelingshulp heeft Jelle van Veenen in de praktijk kunnen onderzoeken. Hij heeft meegewerkt aan applicaties op sites als rechtwijzer.nl of echtscheidingsplan.nl. Daar kun je hulp, informatie en advies krijgen, en zelfs een juridisch getinte brief. Ook is er een applicatie die gebruikt kan worden bij het afhandelen van letselschade. Uit privacyoverwegingen is er geen data van het gebruik in de praktijk, maar wel is er soms feedback van tevreden gebruikers. Van Veenen: Ik kreeg een mailtje van een jong meisje van dertien. Zij had een tas gekocht maar daarbij geen korting gekregen, terwijl die wel beloofd was. Met de hulp van Rechtwijzer heeft ze een brief samengesteld: "Volgens Rechtwijzer zou ik de volgende stappen kunnen nemen, maar ik los het liever samen op". Daarmee is ze op de winkelier afgestapt en kreeg alsnog de korting. De applicaties verschillen van mediation doordat het neutrale hulpmiddelen zijn, legt Van Veenen uit. Ze hebben geen sturende rol, ze doen ook geen suggesties die een proces beïnvloeden. Je kunt het vergelijken met twee mensen die samen aan tafel zitten. Maar nu zitten ze achter de eigen computer op een tijd dat het hun uitkomt. Toch is er wel sprake van enige sturing, erkent de onderzoeker. Zo wordt bij de echtscheidingsapplicatie informatie verstrekt over wat gangbaar is in vergelijkbare situaties. Dat kan helpen makkelijker tot een vergelijk te komen. De werking van de applicaties is gebaseerd op een belangenmodel. Als je uitgaat van posities - wie heeft gelijk? - is er altijd een partij die moet toegeven. Dat is niet zo als je praat over belangen. Zo kom je makkelijker tot een vergelijk. Van Veenen werkte eerder aan onderzoek naar kunstmatige intelligentie. Daarbij miste ik de maatschappelijke context. Het leuke van conflictbemiddeling is dat het meer verband houdt met echte mensen. AvdE Jelle van Veenen Eureka! Crème de la crème Een derde van de aspirant-officieren voelt zich beter dan de gemiddelde Nederlander. Zij rekenen zichzelf tot de crème de la crème van de samenleving, zo blijkt uit promotieonderzoek van Jos van Schilt. Dat geldt met name voor landmachtcadetten van wie de vader beroepsmilitair en gelovig is. Vroeger liepen de cadetten nog vaker naast hun schoenen, stelt Van Schilt. Door veranderingen in de maatschappij is ook de opleiding aan de Nederlandse Defensie Academie gemoderniseerd. De cadetten krijgen nog steeds een strenge opvoeding die draait om loyaliteit, eer, discipline en integriteit. Maar een elitair gevoel is niet langer gewenst, zo vindt de academie. Wortel voor de directeur Bedrijven die hun directeur een wortel voorhouden doen het beter, ontdekte promovendus Eric Engesaeth. Tenminste, als die bonus echt afhankelijk is van de prestaties van de onderneming. De beloningen zijn meestal deels afhankelijk van de markt, en deels van een commissie die daarover oordeelt. Die ene commissie doet dat beter dan de andere. Hoe meer de directeur het behalen van doelen in zijn portemonnee voelt, des te beter. Topmannen die lang op hun plek zitten, hebben daar echter geen boodschap aan. Zij zorgen via stevige onderhandelingen voor een lager financieel risico voor henzelf, zo stelt Engesaeth. Valk uil Een onterechte spatie of een verkeerd gekozen woord: de spellingscheck van Word haalt m er vaak niet uit. Een d/t-fout krijgt wel een rood lijntje, maar het gebruik van zij in plaats van zei niet. Valkuil.net ziet zo n fout wel. Die correctiewebsite is uitgevonden door het team van Antal van den Bosch bij het Tilburg center for Cognition and Communication aan Tilburg University. Valkuil.net is gevoed met een flinke berg Nederlandse teksten, waardoor de website weet wat kan, en wat niet. De website is niet onfeilbaar, maar leert van iedere nagekeken tekst.

16 16. Reportage tekst Yvonne Verschuren foto's Babylab Bellen blazen voor de wetenschap In het Babylab op Tilburg University is het een komen en gaan van moeders met baby s. Ze nemen deel aan het babyonderzoek van promovendi Renée Otte en Marijke Braeken. Maar wat speelt zich af achter die deuren? Deelnemerskoppel Jesper (10 maanden) en zijn moeder Tieke (36) komen voor hun laatste testafspraak. Een reportage. Om half tien staan Tieke (36) en haar zoon Jesper (10 maanden) voor de deur van het Babylab. Jesper is net een half uur uit bed. Het is al snel een drukte van jewelste in de labkamers. De twee onderzoeksters en hun studentassistente gaan in de weer om de twee testklaar te maken. Moeder Tieke krijgt ECG-stickers opgeplakt om haar hartslag te volgen en ze staat speeksel en stukjes haar af. Jesper kijkt vanuit een bedje toe, zwaait blij met zijn armpjes en lacht als zijn moeder omkijkt. De hersenen. Hoe ontwikkelen die zich? Ook onderzoekers van Tilburg University proberen een stukje van het grote, mysterieuze mensenbrein in kaart te brengen. Zij richten zich op de invloed van emoties tijdens een periode waarin de basis wordt gelegd van een mensenleven: in de baarmoeder. Tijdens Tieke s zwangerschap gingen de aio s maar liefst zeven keer bij haar op bezoek. Elke keer werd bij haar stresshormoon uit stukjes haar en speeksel afgenomen dat ook zwangerschapshormonen bevatte. Tijdens deze huisbezoeken werd haar hartslag 24 uur lang gemeten en hield ze een dagboekje bij. Daarin noteerde zij per half uur wat ze deed en hoe ze zich voelde. Trukendoos Als Tieke gereed is in het Babylab, mag Jesper bij haar op schoot. Dan krijgt hij een badmuts met nopjes op en brengen de onderzoekers in ieder nopje gel en sensoren aan: een heel karwei. Zo lang stilzitten? En dat gefriemel aan mijn hoofd? Vrolijke Jesper moppert. Terwijl aio Renée probeert de klus te klaren, haalt collega Marijke haar hele trukendoos uit de kast om hem af te leiden: zachtjes tegen hem praten, knijpen in een piepboek, rammelen met een kralenketting. En alle dames kirren wat af voor de wetenschap. Jesper vindt de aandacht geweldig. En als niets meer helpt gooien ze het geheime wapen in de strijd: bellen blazen! En ja hoor, het werkt. Vijf minuten. Precies genoeg. Alle sensoren zijn aangesloten. Jesper is het derde kind van Tieke. Toen ze in het ziekenhuis was voor haar ivf-bevruchting werd ze gevraagd om mee te doen aan het onderzoek. Waarom eigenlijk niet?, dacht ze. Ik ben opticien. Om mijn vak te leren had ik ook een klant

17 Reportage.17 Nog voor zijn eerste verjaardag heeft Jesper al een diploma van de universiteit Tijdens de test moet Jesper stil blijven zitten, al lijkt dat onmogelijk voor de baby. Dat is nodig omdat je anders niet weet of de hersenactiviteit door het bewegen komt of door zijn reacties op de beelden en geluiden, licht Renée toe. Maar ja, je hebt wel met een baby te maken. We zijn het gewend dat er wat ruis in onze data is. En beter dit dan dat hij huilt. Vanuit de observatieruimte moedigt ze hem aan door de microfoon: Je doet het hartstikke goed, Jesper. Ga je nog even meekijken? Qua temperament blijkt baby Jesper tot de middenmoot te horen. Soms staan we ervan te kijken hoe gemakkelijk het gaat tijdens een babytest. Maar het gebeurt ook dat een baby helemaal niet wil meekijken, of dat we in het begin niet eens bij een kindje in de buurt kunnen komen. Dan moeten we al na een eerder stoppen met de kijktest. nodig om een eerste oogmeting te kunnen doen. Eigenlijk had ze al met haar eerste kind mee moeten doen, zegt ze. Er is tijdens mijn eerste zwangerschap zoveel gebeurd met mij. Na mijn ivf-bevruchting kreeg ik zwangerschapsvergiftiging en mijn dochter werd te vroeg geboren. Ze woog maar 1375 gram. Ik heb me toen wel afgevraagd wat voor invloed dat op haar heeft gehad. Bange gezichten Tijdens de langste en belangrijkste test is het de bedoeling dat Jesper naar een pc-scherm kijkt waarop hij blije en bange gezichten te zien krijgt met al dan niet corresponderende geluiden, zoals lachen of een angstige stem. In de observatieruimte volgen de aio s zijn reacties en hersenactiviteit. Reageert hij op de stimuli? Merkt Jesper dat er soms iets niet klopt? Impulsief Vreugde en verdriet, een sterfgeval of een huwelijk, zorgen om een baan, maar ook de adrenaline tijdens het hardlopen; het veroorzaakt gevoelens en emoties bij een zwangere vrouw, die van invloed kunnen zijn op haar ongeboren kind. Maar ontwikkelt een kind zich anders bij een moeder die depressief was tijdens haar zwangerschap, of juist volkomen op haar gemak? Renée en Marijke vermoeden van wel. Maar stress hoeft niet per definitie negatieve gevolgen te hebben, benadrukken zij. We kunnen ontdekken dat kinderen van moeders die last hadden van spanningen impulsiever zijn dan andere kinderen, maar dat wil nog niet zeggen dat er iets mis is met een impulsief kind. De promovendi hopen dat de onderzoeksresultaten duidelijke effecten zullen laten zien. Mochten de positieve of negatieve ervaringen van zwangere vrouwen duidelijke invloed hebben op het gedrag van hun kind, dan kan daar in de toekomst rekening mee worden gehouden. Als je weet dat het een snel afleidbaar kind is, dan kun je daar al vroeg op inspelen. Ook denken ze aan preventie- of interventiecampagnes voor zwangere vrouwen, zodat ze niet blijven rondlopen met spanningen tijdens hun zwangerschap, maar er op tijd een psycholoog bij halen, of misschien door blijven sporten of mindfulness gaan doen. Moeder Tieke laat ondertussen in het lab alles rustig over zich heen komen. Ook Jesper houdt ze in het oog: Zal ik hem wat fruit geven, dan wordt hij misschien rustiger?, stelt ze tussen twee testen voor. In de speelkamer van het Babylab kijkt even later een tevreden Jesper nieuwsgierig om zich heen. Je bent een vrolijk en makkelijk manneke, zegt zijn moeder als het er na bijna twee uur opzit. En dat is zeker. Voor hij een jaar oud is, heeft-ie al een Bolleboos-shirt van de universiteit en een diploma Babylab expert. Wat is het babylab? Het Babylab werd in mei vorig jaar opgericht ter ondersteuning van de studie Zwangerschap en ontwikkeling, een onderzoeksproject naar de invloed van emoties van de moeder op een ongeboren kind. Het onderzoek staat onder leiding van hoogleraar Ontwikkelingspsychologie Bea van den Bergh en wordt uitgevoerd door promovendi Renée Otte en Marijke Braeken. De onderzoekers startten in 2008 met het werven van vrouwen die zij vanaf de tiende week van hun zwangerschap volgen. Ze wierven hun kandidaten via verloskundigen en het Elisabeth Ziekenhuis in Tilburg. De meeste vrouwen hebben een hbo- of universitaire opleiding. Tijdens het onderzoek werden de moeders zeven keer thuis bezocht en na de bevalling volgden twee bezoekjes met de baby aan het Babylab. In totaal deden 191 kinderen, waarvan 90 meisjes, aan dit onderzoek mee. Vragenlijsten, hersenactiviteit van de baby, de hartslag van moeder en kind, observaties bij spelletjes met het kind, het stresshormoon cortisol uit plukjes haar en speeksel; al deze gegevens worden verzameld om het effect van positieve en negatieve gevoelens en gebeurtenissen bij de moeder en de invloed op haar kind te kunnen meten. Het Babylab komt ook voorbij in een uitzending van VPRO s Labyrint. Op 7 september, Nederland 2 om uur.

18 18. Lifestyle coördinatie: Lieke Steijvers speak up Onderzoek dient niet alleen commercie Drie wetenschappers van de Jonge Akademie van de Koninklijke Akademie van Wetenschappen (KNAW) waarschuwen in een brief aan het kabinet dat de wetenschap te veel vermarkt. In de komende maanden worden cruciale politieke besluiten genomen over de toekomst van het wetenschappelijk onderzoek in Nederland. De geplande verschuiving van budgetten van fundamenteel naar toepassingsgericht onderzoek betekent dat we een kwalitatief zeer goed systeem (wetenschap) aantasten in een poging een minder goed werkend systeem (innovatie) te verbeteren. Dat kan geen goede ontwikkeling zijn voor een land dat wil opklimmen in de ranglijst van kenniseconomieën. Wat is dan wel nodig voor structureel succesvolle innovatie? De basis is het creëren en in stand houden van een vruchtbare voedingsbodem. Dat begint bij creativiteit, durf en een onderzoekende geest: eigenschappen die bij uitstek worden getraind door de uitdaging van fundamenteel toponderzoek. Ten tweede dient het beleid zich op de juiste tijdschaal te richten. Er zitten doorgaans tientallen jaren tussen een doorbraak in onderzoek en de maatschappelijke en/of economische impact daarvan. En dus moeten er structureel langetermijninvesteringen gedaan worden in fundamenteel onderzoek. Ten derde is er breedte nodig. Het is onvoorspelbaar uit welke velden belangrijke innovaties zullen komen, zoals duidelijk werd uit bovengenoemde voorbeelden. Die breedte strekt zich nadrukkelijk uit tot sociaalwetenschappelijk en geesteswetenschappelijk onderzoek. Innovatie betaalt zich niet alleen uit in direct economisch nut, maar ook in indirect kapitaal, zoals sociaal-maatschappelijke, juridische of culturele vooruitgang. De oplossing voor de innovatieparadox ligt daarom niet in het eenzijdig overhevelen van middelen van fundamenteel naar toepassingsgericht onderzoek, maar in het creëren van vruchtbare koppelingen tussen wetenschap en bedrijfsleven. Ten tweede is het van belang dat het bedrijfsleven zélf investeert in innovatie. Innovatie drijft op goede ideeën van talentvolle individuen in vruchtbare samenwerkingsverbanden. Laat dat talent niet verloren gaan. De Jonge Akademie staat klaar om mee te denken over verdere beleidsontwikkeling. I-con In joggingbroek naar de universiteit kan echt niet Stijl? Casual Motto? Bis vivit qui bene vivit Idool? Heb ik niet, verschillende mensen hebben verschillende kwaliteiten die ik bewonder. Muziek? Dance, house. Film? The Social Network. Game? FIFA 2011 op de PS3. Hangout? Student Sounds in de 013! Blog/site/krant? Eigenlijk drie: nu.nl, fd.nl en geenstijl.nl. Budget? Ik geef vooral geld uit aan kleding en uitgaan. Allebei ongeveer 150 euro per maand. Wonen? Ik deel een appartement met drie vrienden. Het is toch wel bijzonder dat we dat gevonden hebben. Ik betaal 275 euro en mijn eigen kamer is 14 m 2. Daarnaast is er nog de gezamenlijke huiskamer, keuken en badkamer. Niels Koek (21) Student Fiscale economie, vanaf 1 september voorzitter MAK Mentorship System TiSEM Bijbaan? Ik werk nu bij PostNL als chauffeur, ongeveer acht uur in de week. Het verdient gewoon heel erg goed! Tips? Probeer zoveel mogelijk uit je studententijd te halen. Voor je het door hebt is het voorbij. Hot or not? Ik zie wel eens mensen in joggingbroek over de universiteit lopen, dat kan echt niet! Peter-Paul Verbeek, Appy Sluijs, Beatrice de Graaf Ons mam Boterham zakjes s Mam komt vanaf dit nummer met slimme huishoud- en budgettips voor de student die ver van thuis zijn eigen boontjes dopt. Mijn lieve kind, we vangen aan met een tip die je veel geld en tijd kan besparen. Koop vers brood, boter (zit vitamine D in, goed voor je botten), boterhamzakjes en beleg naar keuze, al is (oude) kaas in dit geval geen aanrader. Smeer alle boterhammen zorgvuldig, verdeel ze over de boterhamzakjes en leg ze in de vriezer. Zo heb je dagelijks een voedzame, verse hap die mooi ontdooit tijdens je eerste

19 Lifestyle.19 Festival Wè nou? Kroegentocht Denk studentenleven en de associatie drank is snel gemaakt. Een kroegentocht lijkt dan ook een logisch onderdeel tijdens de introductieweek. Toch is het rondje langs de cafés dit jaar geschrapt door de introductiecommissie. Een gemis of niet? Wè nou? vraagt oud-deelnemers wat zij (nog) weten van hun kroegentocht. Jammer dat ze het afschaffen. Zelf kwam ik niet uit Tilburg en ik vond het een mooie rondleiding door de stad. Met mijn mentorgroepje hingen we steeds rond bij café Philip, en zo leerde ik ook andere kroegen kennen. Ton van den Mosselaar, student Fiscale economie Ik heb destijds niet echt meegedaan, net als de meesten die ik kende. We hebben misschien een of twee van die cafés bezocht en zijn daar verder gebleven. Wat mij betreft maakt het schrappen van zo n kroegentocht niet zoveel uit. Ademir, student Rechten Mundial scoort met rock en dj s Bah, wat een vreselijk festival is dit geworden, klaagt Mark Alban Lotz. Samen met de Indiase zangeres Sandhya Sanyana trad de wereldse fluitist zaterdag 18 juni op tijdens Festival Mundial. Ik hoor alleen maar dancebeats en rock, waar is de wereldmuziek gebleven? Dit kritische geluid over Mundial was de afgelopen tijd vaker te horen, vooral van puristen. Duizenden jongeren dachten duidelijk anders over de vernieuwde koers die het Tilburgse festival is gaan varen. Ze gingen massaal uit hun dak bij bijvoorbeeld Moby, DJ Daniel Haaksman, Fun Lovin Criminals, Selah Sue, De Jeugd van Tegenwoordig en bij de vuige rock van Triggerfinger en de feestelijke Balkan beats van Shantel. Mundial moest dit jaar fors bezuinigen en greep de kans aan om een nieuwe, hippere muzikale koers uit te zetten. We willen meer inzetten op actuele wereldmuziek, aldus creatief directeur Erwin Schellekens. De wereld verandert, ook de muziek. Iemand uit Afrika hoeft niet per se op trommels te spelen, er is tegenwoordig zoveel meer. Bijvoorbeeld Goldfish, de groep die zich een afgeladen grote tent trok deed gelden als de Zuid-Afrikaanse opvolger van wijlen dancepopformatie Faithless, of Jungle By Night, een piepjong Amsterdams groepje dat stomende afrobeat speelde. Hoogtepunt waren de all female Kumbia Queers uit Mexico en Argentinië, die met een portie zwoele en retestrakke Colombiaanse cumbia de tent volledig plat speelde. In totaal kwamen er op 18 en 19 juni zo n toeschouwers naar het Leijpark, waaronder opvallend veel jongeren. Wel beduidend minder dan de gehoopte Grootste boosdoener: het weer, dat vooral op zaterdag huilen met de pet op was. Dieter van den Bergh Het mooie van de kroegentocht is dat je binnenkomt bij allerlei kleinere cafés. Grote studentenkroegen als Philip en Bolle leer je toch wel kennen. Je krijgt een beter beeld van Tilburg, ik vond het hartstikke mooi. Stappen is een essentieel onderdeel van het studentenleven. Nicholas Calder, student Bedrijfseconomie Wij zijn helemaal niet blij. Als horecaondernemers hebben we de Tikweek altijd een warm hart toegedragen. Maar zonder de kroegentocht op donderdag is er nog maar weinig te doen in de stad. En in de introductie van de stad voor studenten hoort de horeca ook een plaats te krijgen. Bas Schouten, eigenaar muziekcafé Cul de Sac en café Babbus Cd Mediterrane wereldplaat college. Hiermee bespaar je een hoop van jouw weinige centen aan de universiteitscatering, die toch niet kan tippen aan jouw voedzame broodpakket. Want zeg nou zelf: het ambachtelijk smeren alleen al verzacht het leed dat op kamers gaan heet. Wasdrama? Kookdilemma? Stel je vraag aan Ons mam. Mail naar: Of het nu zomer wordt of niet, met de cd Radio Babel van Watcha Clan haal je de zomerse soundtrack van 2011 in huis. De kleurrijke groep, die in 2008 internationaal doorbrak met Diaspora Hi-Fi, komt uit melting pot Marseille en staat voor het gemixte geluid van de Zuid-Franse havenmetropool. We horen pop, rock, Arabische muziek, electro, drum n bass, hiphop, reggae en chanson. En dit in een mix van Frans, Arabisch, Hebreeuws, Spaans en Engels. Niks Babylonische spraakverwarring; op het sensationele Radio Babel wordt de wereld als vanzelfsprekend één. Via Israël met Im Nin Alu (bekend als wereldhit van Ofra Haza, maar hier in danceversie) voert de reis richting Maghreb op Arabische hiphoptrance en drum n bass. Via Andalusië komen we even terug in Frankrijk met de meezingers We Are One en Viens, Viens, om door te reizen richting Balkan op de aanstekelijke polkabeats van Gypsy Dust. Radio Babel, met glansrol voor zangeres Sista K, heeft alles wat een moderne wereldplaat moet hebben. Ook aanbevolen door het toonaangevende Tilburgse (world)danceblog Generation Bass. Kan niet fout zijn, dus. Zeker niet voor liefhebbers van - pak m beet - Manu Chao, Oi Va Voi, Shantel en Ojos de Brujo. Dieter van den Bergh Watcha Clan - Radio Babel (Piranha / Music & Words)

20 20. Kwestie tekst Dorine van Namen illustratie Evalien Lang Zonder overhead is het leven geen pretje Wat hoort wel en niet bij de overhead van het hoger onderwijs? Het salaris van een docent in ieder geval niet, daarover is iedereen het eens. Maar ICT of de mediatheek? Definities duikelen over elkaar heen. Bij de bezuinigingen op Tilburg University zijn de meningen verdeeld. Op Scienceguide lezen we berichten als zou de overhead in het hoger onderwijs 14 procent zijn. Ad Verbrugge c.s. van Beter Onderwijs Nederland stelt in de Volkskrant dat slechts 57 procent van het totale personeelsbestand in het hoger onderwijs staat geregistreerd als docent. De rest gaat naar raden, bestuurders, managers, coördinatoren, onderwijskundigen, onderwijscentra, visitatiebedrijven, consultancy- en adviesbureaus, congresorganisatoren, bouwbedrijven, communicatie- en reclamebureaus. De HBO-raad gaat uit van 25 procent overhead en Mark Rutte stelde dat 40 procent van de middelen in het hoger onderwijs opgaat aan gedoe. Hoe kunnen de cijfers zo uiteenlopen? Hanteert iedereen wel dezelfde definitie? Kortom: Waar hebben we het eigenlijk over? Marc Huijben is de specialist. Hij promoveerde onlangs aan de Rijks Universiteit Groningen op overhead en onderzocht sinds 2001 de overhead bij ruim dertienhonderd organisaties in 27 verschillende sectoren. Huijben stelt vast dat het overheadpercentage bij de ministeries het hoogst is: 41,9 procent. Daarna volgen woningcorporaties (34,6 procent) en gemeenten (33,6 procent). Sectoren met weinig overhead zijn de zorg (13,2 procent), het primair onderwijs (14,4 procent) en de industrie (13,6 procent). Huijben is ook adviseur bij adviesbureau Berenschot en onderzocht in 2007, samen met zijn collega Van Rosmalen, in opdracht van de overkoepelende organisatie van universiteiten VSNU en de HBO-raad de overhead van universiteiten en hogescholen. De resultaten zijn vastgelegd in de Rapportage benchmark overhead universiteiten en hogescholen. De een bedoelt alle niet direct productieve uren, de ander alle staf- en managementfuncties. Wat is overhead eigenlijk? De overhead van een organisatie heeft als doel de organisatie en het primaire proces, de uitvoering, te ondersteunen. De overheadfuncties staan niet rechtstreeks ten dienste van de klant, ze leveren indirect een bijdrage aan het functioneren van de organisatie. Overhead is nodig. Zonder overhead gebeurt er niet zoveel. Zonder receptie, postverspreiding en schoonmaak is het moeilijk werken. Zonder salarisadministratie geen loon en dan is het snel afgelopen met een organisatie. Ik maak een onderscheid tussen generieke en sectorspecifieke overhead en datzelfde onderscheid hebben we ook in de benchmark voor universiteiten en hogescholen gemaakt. Het college van bestuur en lijnmanagement, personeel en organisatie, financiën en control, informatisering en automatisering, marketing en communicatie, facilitaire en juridische zaken en secretariaten horen bij de generieke overhead. De gemiddelde generieke overhead voor universiteiten was in ,3 procent. Onderwijsinstellingen kennen daarnaast functies die niet onder de definitie van de generieke overhead vallen, maar ook niet tot het primaire proces behoren. Voorbeelden hiervan zijn studentenadministratie, decanen, medewerkers bibliotheek en studentpsychologen. Voor universiteiten is de gemiddelde specifieke overhead 9.8 procent Generieke én specifieke overhead samen leverden in 2007 een percentage van 35,1 op. Is dat veel of weinig? De omvang van de generieke én specifieke overhead bij universiteiten (35,1 procent) bevindt zich, vergeleken met andere organisaties in de publieke sector, in de middenmoot en is hoger dan in het voortgezet onderwijs (24,8 procent). De generieke overhead van het primair onderwijs is 14,4 procent. Daarnaar verwijst Scienceguide blijkbaar. Alleen generieke overhead kun je overigens vergelijken met andere sectoren. Ik vind wel dat het percentage generieke overhead van rond de 25 procent aanleiding is om er nog eens beter naar te kijken dan tot nu toe gedaan is. Dan gaat het niet alleen om de kosten, maar ook om de waarde van de functies en om de organisatie ervan. Er zijn geen gegevens van individuele universiteiten, maar we weten wel dat het verschil in de omvang van de overhead tussen individuele universiteiten, vergeleken met andere delen van de publieke sector, relatief beperkt is. Over het algemeen kun je zeggen dat de meer uitvoerende organisaties een substantieel lagere overhead hebben dan de meer beleidsmatige en politiekgeoriënteerde organisaties. In het onderzoek gaat het alleen om het aantal fte overhead ten opzichte van het totale personeelsbestand. Maar overhead is toch meer dan alleen fte? Ja, dat klopt. Salariskosten zijn vaak wel het belangrijkste, maar ook de kosten van uitbesteding en inhuur van personeel, de materiële kosten en de huisvestingkosten horen bij overhead. Welk deel van elke euro in het hoger onderwijs naar overhead gaat, is op dit moment niet bekend, het zou wel interessant zijn om die financiële vertaling te maken. Dat vereist echter een informatie-uitvraag bij elke hogeschool en universiteit afzonderlijk. Dit is namelijk niet uit centrale databestanden te halen. Op basis van de jaarrekeningen is het onmogelijk om de totale Discussie Overhead op de Tilburgse universiteit levert veel discussie op in de Universiteitsraad en daarbuiten. Het percentage overhead houdt sterk verband met het percentage OBP. De kosten van het wetenschappelijk personeel in loondienst bedroegen in ,1% van de totale kosten van het personeel in loondienst. Dat betekent dus 43,9 procent OBP. Volgens het College van Bestuur behoren we daarmee tot een van de universiteiten met het hoogste percentage OBP. De overkoepelende organisatie van universiteiten (VSNU) geeft aan Univers ook voor 2009 het cijfer 42,2 % OBP, waarmee Tilburg op de achtste plek staat van de Nederlandse universiteiten. De cijfers in bovenstaande stuk over overhead zijn van 2007, omdat toen door een onafhankelijk onderzoeker een benchmark overhead is vastgesteld.

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Een land waar mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Lilian (48) vraagt haar zoontje om even een handje te komen geven. Dat doet hij en dan gaat hij weer lekker verder spelen. Wij nemen plaats aan

Nadere informatie

Zwanger? Een goed moment om te stoppen met roken

Zwanger? Een goed moment om te stoppen met roken Zwanger? Een goed moment om te stoppen met roken Je bent in verwachting! Een nieuwe periode in je leven begint. Je wilt het beste voor je kindje. Stoppen met roken hoort daarbij. Het is goed voor je eigen

Nadere informatie

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De afgelopen weken was het niet zo leuk bij Pim thuis. Zijn moeder lag de hele dag in bed. Ze stond niet meer op, deed geen boodschappen

Nadere informatie

Cultuur is een eerste levensbehoefte

Cultuur is een eerste levensbehoefte 10 Cultuur is een eerste levensbehoefte Interview Tekst Kelly Bakker Foto s Tessa Wiegerinck Journalist, cultuurkenner en ondernemer in één Je stapt in die achtbaan en kan dan eigenlijk niet meer anders

Nadere informatie

IN TOPVORM TIJDENS YEAR_END

IN TOPVORM TIJDENS YEAR_END IN TOPVORM TIJDENS YEAR_END 4 TIPS voor een TOP jaarafsluiting 2014 Anja Lefeber Vit4Life 2 Dank je voor je interesse in dit e-book! Hartelijk bedankt voor het downloaden van mijn e-book In topvorm tijdens

Nadere informatie

Lesbrief. Zat Annie van Gansewinkel

Lesbrief. Zat Annie van Gansewinkel Lesbrief Zat Annie van Gansewinkel Doe meer met Thuisfront! Bij de boeken in de serie Thuisfront kunt u een gratis lesbrief downloaden van www.eenvoudigcommuniceren.nl. In deze lesbrief staan vragen, tips

Nadere informatie

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen +

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen + > vooruitkomen + Hulp na seksueel misbruik JEUGDIGEN Heb jij seksueel misbruik meegemaakt of iemand in jouw gezin, dan kan daarover praten helpen. Het kan voor jou erg verwarrend zijn hierover te praten,

Nadere informatie

Karin de Galan. Karin de Galan (1967) is sinds 1991 trainer en coach.

Karin de Galan. Karin de Galan (1967) is sinds 1991 trainer en coach. Karin de Galan Karin de Galan (1967) is sinds 1991 trainer en coach. Ze heeft zich gespecialiseerd in het trainen van trainers en richtte in 2007 de galan school voor training op. Eerder werkte ze als

Nadere informatie

Les 33. Zwangerschap

Les 33. Zwangerschap http://www.edusom.nl Thema Gezondheid Les 33. Zwangerschap Wat leert u in deze les? Informatie begrijpen over zwanger zijn. Zeggen dat u zwanger bent of dat u zich niet lekker voelt. Woorden die hetzelfde

Nadere informatie

Geneeskunde studiejaar 2014-2015. Matchingsvragenlijst MATCHING

Geneeskunde studiejaar 2014-2015. Matchingsvragenlijst MATCHING Geneeskunde studiejaar 2014-2015 Matchingsvragenlijst MATCHING Dit PDF document is een weergave van het matchingsformulier voor de opleiding geneeskunde van de Universiteit Utrecht, uitgevoerd door het

Nadere informatie

ChoiCe, CreATe TALeNT

ChoiCe, CreATe TALeNT voor wie is Herken jij het verhaal van Mischa, Dzenan of Laura in jezelf? Ben jij tussen de 14-23 jaar en wil je ontdekken of jij de juiste keuze hebt gemaakt voor jouw toekomst? Dan is RAW TALENT FACTORY

Nadere informatie

Lekker ding. Maar Anita kijkt boos. Hersendoden zijn het!, zegt ze. Die Jeroen is de ergste. Ik kijk weer om en zie hem meteen zitten.

Lekker ding. Maar Anita kijkt boos. Hersendoden zijn het!, zegt ze. Die Jeroen is de ergste. Ik kijk weer om en zie hem meteen zitten. Lekker ding Pas op!, roept Anita. Achter je zitten de hersendoden! Ik kijk achterom. Achter ons zitten twee jongens en drie meisjes hun boterhammen te eten. Ze zijn gevaarlijk, zegt Anita. Ze schudt haar

Nadere informatie

Jong en veelbelovend

Jong en veelbelovend Jong en veelbelovend Geen bedrijf kan zonder jong talent. Ook Facilicom niet. Maar in tijden van krimp is het moeilijk om plekken voor hen te creëren. Hoe gaan jonge talenten hiermee om? Denken ze een

Nadere informatie

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer Nieske Selles-ten Brinke Jouw reis door de Bijbel Dagboek voor kinderen Uitgeverij Jes! Zoetermeer Onder de naam Jes! Junior verschijnen boeken voor kinderen tot twaalf jaar. Jes! Junior is een imprint

Nadere informatie

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg Stap 6: Deel 2 6.2.1 Dealen met afleiding onderweg In het tweede deel van jullie experiment ga je verder met het ondernemen van ACTies die je met de anderen hebt afgesproken te doen. Daarnaast krijg je

Nadere informatie

Weer loop ik door de draaideur van het Lucasziekenhuis.

Weer loop ik door de draaideur van het Lucasziekenhuis. 1 Weer loop ik door de draaideur van het Lucasziekenhuis. Dat is nu al de derde keer in een paar dagen. We moeten vandaag op de eerste verdieping zijn, kamer 105. Mevrouw dr. W.H.F. Scheltema, internist,

Nadere informatie

Vertel de kinderen, of praat met hen over het verschil tussen film, tv kijken of naar het theater gaan.

Vertel de kinderen, of praat met hen over het verschil tussen film, tv kijken of naar het theater gaan. LESBRIEF Binnenkort gaan jullie met jullie groep naar de voorstelling Biggels en Tuiten Hieronder een aantal tips over hoe je de groep goed kan voorbereiden op de voorstelling. VOOR DE VOORSTELLING Vertel

Nadere informatie

CASE STUDY MDM LEERT KLANTEN ZELF VISSEN

CASE STUDY MDM LEERT KLANTEN ZELF VISSEN Exact Online CASE STUDY MDM LEERT KLANTEN ZELF VISSEN www.exactonline.nl 2 EXACT ONLINE CASE STUDY ACCOUNTANCY MDM LEERT KLANTEN ZELF VISSEN MDM accountants & belastingadviseurs uit Den Haag is hard op

Nadere informatie

KIJK IN JE BREIN LESMODULE BASISSCHOOL LEERLING

KIJK IN JE BREIN LESMODULE BASISSCHOOL LEERLING LESMODULE BASISSCHOOL LEERLING 1. DE HERSENEN 1.1 HOE ZIEN HERSENEN ERUIT? VRAAG WIE KAN VERTELLEN WAT HERSENEN ZIJN? VRAAG HEBBEN KINDEREN KLEINERE HERSENEN DAN GROTE MENSEN? 1.2 WANNEER GEBRUIK JE ZE?

Nadere informatie

Pannenkoeken met stroop

Pannenkoeken met stroop Pannenkoeken met stroop Al een maand lang zegt Yvonne alleen maar nee. Heb je je best gedaan op school? Nee. Was het leuk? Nee. Heb je nog met iemand gespeeld? Nee. Heb je lekker gegeten? Nee. Heb je goed

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

Reality Reeks Verwerkingsopdrachten. Mooi meisje Verliefd op een loverboy

Reality Reeks Verwerkingsopdrachten. Mooi meisje Verliefd op een loverboy Reality Reeks Verwerkingsopdrachten Mooi meisje Verliefd op een loverboy Lees blz. 3. Woont Laura in de stad of op het platteland? Hoe weet je dat? Lees blz. 5 en 7. Woont Laura s oma al lang op de boerderij?

Nadere informatie

WAT HOUDT U NOG TEGEN?

WAT HOUDT U NOG TEGEN? WAT HOUDT U NOG TEGEN? 2 Tussenoplossingen bestaan niet Rokers die voor het eerst nadenken over stoppen, proberen nog wel eens een tussenoplossing te vinden. Helaas bestaan er geen succesvolle tussenoplossingen.

Nadere informatie

Naam: Mariska v/d Boomen. Klas: TG2C. Datum: 25 Juni. Docent: Van Rijt. Schrijfverslag.

Naam: Mariska v/d Boomen. Klas: TG2C. Datum: 25 Juni. Docent: Van Rijt. Schrijfverslag. Naam: Mariska v/d Boomen. Klas: TG2C. Datum: 25 Juni. Docent: Van Rijt. Schrijfverslag. Onze vragen: 1. Wanneer bent u met uw schrijfcarrière begonnen? 8 jaar geleden ben ik begonnen met het schrijven.

Nadere informatie

veeg de tranen van me weg. Ik kijk nog eens rond en er valt een hoop spanning van me af. Er komt zelfs een kleine glimlach op me gezicht terug.

veeg de tranen van me weg. Ik kijk nog eens rond en er valt een hoop spanning van me af. Er komt zelfs een kleine glimlach op me gezicht terug. Het DOC Ik kruip in één van de buikpijn terwijl ik in bed lig. Mijn gedachten gaan uit naar de volgende dag. Ik weet wat er die dag staat te gebeuren, maar nog niet hoe dit zal uitpakken. Als ik hieraan

Nadere informatie

Stop met vergelijken. Je bent uniek

Stop met vergelijken. Je bent uniek Stop met vergelijken. Je bent uniek Deze week schrijft Tineke Franssen, een van de wandelcoaches van Het Coach Bureau, het artikel. Vlak voor de zomer rondt zij het wandelcoachtraject af met Hanneke (43).

Nadere informatie

U leert in deze les om een mening vragen. U wilt dan weten wat iemand vindt.

U leert in deze les om een mening vragen. U wilt dan weten wat iemand vindt. UW MENING GEVEN spreken inleiding en doel Een mening is wat iemand denkt of vindt. U leert in deze les om een mening vragen. U wilt dan weten wat iemand vindt. U leert ook uw mening geven. Uw mening geven

Nadere informatie

Zorg voor je carrière. Neem gerust contact op of maak een afspraak. Telefoon: (030) 602 94 25 of e-mail: zorg@matchcare.nl

Zorg voor je carrière. Neem gerust contact op of maak een afspraak. Telefoon: (030) 602 94 25 of e-mail: zorg@matchcare.nl Neem gerust contact op of maak een afspraak. Telefoon: (030) 602 94 25 of e-mail: zorg@matchcare.nl Hoe presenteer ik mijzelf? Wat wil ik? Zorg voor je carrière Door het dagelijkse contact met mijn coach

Nadere informatie

En? zegt mijn moeder, die haar nieuwe zomerjurkje laat zien: Wat vind je ervan? Mooi. Ik zeg niets meer dan dat, want ik weet dat ik er geen verstand

En? zegt mijn moeder, die haar nieuwe zomerjurkje laat zien: Wat vind je ervan? Mooi. Ik zeg niets meer dan dat, want ik weet dat ik er geen verstand En? zegt mijn moeder, die haar nieuwe zomerjurkje laat zien: Wat vind je ervan? Mooi. Ik zeg niets meer dan dat, want ik weet dat ik er geen verstand van heb. De vorige keer zei ik dat de nieuwe broek

Nadere informatie

Sporten Hoe begin je en hoe houd je het vol?

Sporten Hoe begin je en hoe houd je het vol? Sporten Hoe begin je en hoe houd je het vol? De norm is om elke dag minimaal een half uur te bewegen. Veel mensen weten dat sporten gezond is en nemen zichzelf steeds weer voor om het op te pakken. Maar

Nadere informatie

HANDIG ALS EEN HOND DREIGT

HANDIG ALS EEN HOND DREIGT l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n HANDIG ALS EEN HOND DREIGT OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN HIER LEES JE HANDIGE INFORMATIE OVER HONDEN DIE DREIGEN. JE KUNT

Nadere informatie

Soms ben ik eens boos, en soms wel eens verdrietig, af en toe eens bang, en heel vaak ook wel blij.

Soms ben ik eens boos, en soms wel eens verdrietig, af en toe eens bang, en heel vaak ook wel blij. Lied: Ik ben ik (bij thema 1: ik ben mezelf) (nr. 1 en 2 op de CD) : Weet ik wie ik ben? Ja, ik weet wie ik ben. Weet ik wie ik ben? Ja, ik weet wie ik ben. Ik heb een mooie naam, van achter en vooraan.

Nadere informatie

1. Joris. Voor haar huis remt Roos. Ik ben er. De gordijnen beneden zijn weer dicht.

1. Joris. Voor haar huis remt Roos. Ik ben er. De gordijnen beneden zijn weer dicht. 1. Joris Hé Roos, fiets eens niet zo hard. Roos schrikt op en kijkt naast zich. Recht in het vrolijke gezicht van Joris. Joris zit in haar klas. Ben je voor mij op de vlucht?, vraagt hij. Wat een onzin.

Nadere informatie

Teksten bewerkt uit het gezinsboek Ons Dagelijks Brood veertigdagentijd van pastoor M. Hagen door EBP voor www.kinderenbiddenvoorkinderen.

Teksten bewerkt uit het gezinsboek Ons Dagelijks Brood veertigdagentijd van pastoor M. Hagen door EBP voor www.kinderenbiddenvoorkinderen. Bidden Teksten bewerkt uit het gezinsboek Ons Dagelijks Brood veertigdagentijd van pastoor M. Hagen door EBP voor www.kinderenbiddenvoorkinderen.nl en kinderactiviteiten www.lambertuskerk-rotterdam.nl

Nadere informatie

Elke miskraam is anders (deel 2)

Elke miskraam is anders (deel 2) Elke miskraam is anders (deel 2) Eindelijk zijn we twee weken verder en heb ik inmiddels de ingreep gehad waar ik op zat te wachten. In de tussen tijd dacht ik eerst dat ik nu wel schoon zou zijn, maar

Nadere informatie

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou!

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou! Hallo Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou Als je ouders uit elkaar zijn kan dat lastig en verdrietig zijn. Misschien ben je er boos over of denk je dat het jouw

Nadere informatie

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51 Inhoud Een nacht 7 Voetstappen 27 Strijder in de schaduw 51 5 Een nacht 6 Een plek om te slapen Ik ben gevlucht uit mijn land. Daardoor heb ik geen thuis meer. De wind neemt me mee. Soms hierheen, soms

Nadere informatie

Meer succes met je website

Meer succes met je website Meer succes met je website Hoeveel geld heb jij geïnvesteerd in je website? Misschien wel honderden of duizenden euro s in de hoop nieuwe klanten te krijgen. Toch levert je website (bijna) niets op Herkenbaar?

Nadere informatie

Onderzoek Stress. 5 Juni 2014. Over het 1V Jongerenpanel

Onderzoek Stress. 5 Juni 2014. Over het 1V Jongerenpanel Onderzoek Stress 5 Juni 2014 Over het onderzoek Aan dit online onderzoek, gehouden van 20 mei tot en met 5 juni 2014 in samenwerking met 7Days, deden 2.415 jongeren mee. Hiervan zijn er 949 scholier en

Nadere informatie

Er was eens een heel groot bos. Met bomen en bloemen. En heel veel verschillende dieren. Aan de rand van dat bos woonde, in een grot, een draakje. Dat draakje had de mooiste grot van iedereen. Lekker vochtig

Nadere informatie

Een spannende ontsnapping

Een spannende ontsnapping Botel Bibalo Vivian den Hollander Een spannende ontsnapping Met illustraties van Juliette de Wit Van Holkema & Warendorf ISBN 978 90 00 33762 0 NUR 282 2014 Van Holkema & Warendorf Uitgeverij Unieboek

Nadere informatie

Geelzucht. Toen pakte een vrouw mijn arm. Ze nam me mee naar de binnenplaats van het huis. Naast de deur van de binnenplaats was een kraan.

Geelzucht. Toen pakte een vrouw mijn arm. Ze nam me mee naar de binnenplaats van het huis. Naast de deur van de binnenplaats was een kraan. Geelzucht Toen ik 15 was, kreeg ik geelzucht. De ziekte begon in de herfst en duurde tot het voorjaar. Ik voelde me eerst steeds ellendiger worden. Maar in januari ging het beter. Mijn moeder zette een

Nadere informatie

EIGEN BLOED Over moeders die hun kind afstaan ter adoptie

EIGEN BLOED Over moeders die hun kind afstaan ter adoptie EIGEN BLOED Ik zie het koppie al, zegt de huisarts tegen de dertienjarige Henny Paniek Ze kwam bij hem vanwege buikpijn Dan gaat alles razendsnel Met een ambulance wordt Henny naar het ziekenhuis gebracht

Nadere informatie

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline ggz voor doven & slechthorenden Borderline Als gevoelens en gedrag snel veranderen Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline Herkent u dit? Bij iedereen gaat wel

Nadere informatie

0-3 maanden zwanger. Zwanger. Deel 1

0-3 maanden zwanger. Zwanger. Deel 1 Zwanger Ik was voor het eerst zwanger. Ik voelde het meteen. Het kon gewoon niet anders. Het waren nog maar een paar cellen in mijn buik. Toch voelde ik het. Deel 1 0-3 maanden zwanger Veel te vroeg kocht

Nadere informatie

Hoe Epke Zonderland Lars motiveert om zijn droom waar te maken

Hoe Epke Zonderland Lars motiveert om zijn droom waar te maken Hoe Epke Zonderland Lars motiveert om zijn droom waar te maken Lars (33) werkt 7 jaar als adviseur in de vastgoedsector, voornamelijk in kantooromgevingen. Sinds een half jaar heeft hij een nieuwe werkgever.

Nadere informatie

Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd

Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd 1 Joppe (13): Mijn ouders vertelden alle twee verschillende verhalen over waarom ze gingen

Nadere informatie

Bewust Omgaan met een Verslaving

Bewust Omgaan met een Verslaving Bewust Omgaan met een Verslaving Dit stuk biedt enkele handvatten om bewust te leren omgaan met je verslaving. Misschien denk je op dit punt wel dat je er niet mee om wil léren gaan, maar dat je er gewoon

Nadere informatie

4 Denken. in het park een keer gebeten door een hond. Als Kim een hond ziet wil ze hem graag aaien. Als

4 Denken. in het park een keer gebeten door een hond. Als Kim een hond ziet wil ze hem graag aaien. Als 4 Denken In dit hoofdstuk vertellen we hoe jij om kan gaan met je gedachten. Veel gedachten maak je zelf. Ze bepalen hoe jij je voelt. We geven tips hoe jij jouw gedachten en gevoelens zelf kunt sturen.

Nadere informatie

Zonder dieet lekkerder in je vel!

Zonder dieet lekkerder in je vel! Zonder dieet lekkerder in je vel! Vijf vragen en vijf stappen om te ontdekken hoe je jouw eetpatroon kunt veranderen en succesvol kunt afvallen. Overgewicht neemt ernstige vormen aan, veel volwassenen

Nadere informatie

Werken vanuit authenticiteit geeft energie Ik help mensen hun eigen kracht te vinden

Werken vanuit authenticiteit geeft energie Ik help mensen hun eigen kracht te vinden Werken vanuit authenticiteit geeft energie Ik help mensen hun eigen kracht te vinden Arbeidsverzuim door stress, werknemers die soms voor langere tijd uitvallen: een teken dat mensen veel, soms wel te

Nadere informatie

Weer naar school. De directeur stapt het toneel op. Goedemorgen allemaal, zegt hij. * In België heet een mentor klastitularis.

Weer naar school. De directeur stapt het toneel op. Goedemorgen allemaal, zegt hij. * In België heet een mentor klastitularis. Weer naar school Kim en Pieter lopen het schoolplein op. Het is de eerste schooldag na de zomervakantie. Ik ben benieuwd wie onze mentor * is, zegt Pieter. Kim knikt. Ik hoop een man, zegt ze. Pieter kijkt

Nadere informatie

ALLES DUBBEL. Survivalgids. voor startende tweelingmama s. Denise Hilhorst

ALLES DUBBEL. Survivalgids. voor startende tweelingmama s. Denise Hilhorst Voorproefje ALLES DUBBEL Survivalgids voor startende tweelingmama s Denise Hilhorst Inhoud Dubbel van start 7 Dubbel ervaren 8 Dubbel zwanger 10 Dubbel voorbereiden 19 Dubbel bevallen 25 Dubbel voeden

Nadere informatie

Deze vragenlijst bestaat uit zes onderdelen, A t/m F.

Deze vragenlijst bestaat uit zes onderdelen, A t/m F. Page of 0 Enquête beroepsonderwijs Deze vragenlijst bestaat uit zes onderdelen, A t/m F. Er zijn in totaal vragen. A. Over jou Je wordt vriendelijk verzocht informatie over jezelf te geven door onderstaande

Nadere informatie

O&O-competentietest. Ben je een onderzoeker of een ontwerper, een denker of een doener? O&O-competentietest van: Ingevuld door: Datum:

O&O-competentietest. Ben je een onderzoeker of een ontwerper, een denker of een doener? O&O-competentietest van: Ingevuld door: Datum: O&O-competentietest Ben je een onderzoeker of een ontwerper, een denker of een doener? O&O-competentietest van: Ingevuld door: Datum: Ontwikkeld door Expertisecentrum technasium Januari 007 Vormgeving

Nadere informatie

Online copywriting in 60 minuten

Online copywriting in 60 minuten Online copywriting in 60 minuten Dimitri Lambermont in samenwerking met Eerste druk april 2016 Uitgeverij Haystack Postbus 308 5300 AH Zaltbommel 0418-680180 www.haystack.nl needle@haystack.nl In samenwerking

Nadere informatie

Laura Kamies Het Assink Lyceum Klas 4T3 4 e schooljaar. Sectorwerkstuk. Pedagogisch medewerker

Laura Kamies Het Assink Lyceum Klas 4T3 4 e schooljaar. Sectorwerkstuk. Pedagogisch medewerker Laura Kamies Het Assink Lyceum Klas 4T3 4 e schooljaar Sectorwerkstuk Pedagogisch medewerker Inhoud Inleiding... 3 Dagverslagen... 3 - Van elke dag een verslag van wat je gedaan hebt.... 3 - Wat heb jij

Nadere informatie

hoe we onszelf zien, hoe we dingen doen, hoe we tegen de toekomst aankijken. Mijn vader en moeder luisteren nooit naar wat ik te zeggen heb

hoe we onszelf zien, hoe we dingen doen, hoe we tegen de toekomst aankijken. Mijn vader en moeder luisteren nooit naar wat ik te zeggen heb hoofdstuk 8 Kernovertuigingen Kernovertuigingen zijn vaste gedachten en ideeën die we over onszelf hebben. Ze helpen ons te voorspellen wat er gaat gebeuren en te begrijpen hoe de wereld in elkaar zit.

Nadere informatie

KWARTAALMONITOR OKTOBER 2015. Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland

KWARTAALMONITOR OKTOBER 2015. Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland KWARTAALMONITOR OKTOBER 2015 Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland Inhoud 3 ONDERNEMERS, LAAT ZIEN DAT FLEXWERKERS WAARDEVOL ZIJN 4 OMZET FREELANCERS EN FLEXWERKERS DAALT DOOR TOENEMENDE

Nadere informatie

Gratis Rapport : Wat Te Doen Voor, Tijdens En Na Je Eerste Marathon. - Eelco de Boer -

Gratis Rapport : Wat Te Doen Voor, Tijdens En Na Je Eerste Marathon. - Eelco de Boer - Gratis Rapport : Wat Te Doen Voor, Tijdens En Na Je Eerste Marathon - Eelco de Boer - Gratis Rapport : Wat Te Doen Voor, Tijdens En Na Je Eerste Marathon Beste lezer, Ik hoop dat jouw doorzettingsvermogen

Nadere informatie

Hoe je je voelt. hoofdstuk 10. Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld:

Hoe je je voelt. hoofdstuk 10. Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld: hoofdstuk 10 Hoe je je voelt Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld: zenuwachtig wakker worden omdat je naar school moet, vrolijk

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Inleiding. Als je een peuter en tussen 3 en 5 jaar bent. Als je een kleuter en tussen 6 en 8 jaar bent

Inhoudsopgave. Inleiding. Als je een peuter en tussen 3 en 5 jaar bent. Als je een kleuter en tussen 6 en 8 jaar bent Kind-In-Zicht Inhoudsopgave Inleiding Als je een peuter en tussen 3 en 5 jaar bent Als je een kleuter en tussen 6 en 8 jaar bent Als je een tiener en tussen 9 en 12 jaar bent Als je een puber en tussen

Nadere informatie

De Yes Set. Dé manier om eenvoudig te beïnvloeden. Auteur: Edwin Selij

De Yes Set. Dé manier om eenvoudig te beïnvloeden. Auteur: Edwin Selij Ok, het volgende wat we gaan doen. We gaan beginnen. Misschien voor de meesten van jullie de eerste inductie, bewust dan. Ik denk dat jullie in je leven wel vaker mensen gehypnotiseerd hebben. Wie heeft

Nadere informatie

Veertien leesteksten. Leesvaardigheid A1. Te gebruiken bij : Basisexamen Inburgering Studieboek. Ad Appel

Veertien leesteksten. Leesvaardigheid A1. Te gebruiken bij : Basisexamen Inburgering Studieboek. Ad Appel Veertien leesteksten Leesvaardigheid A1 Te gebruiken bij : Basisexamen Inburgering Studieboek Ad Appel Uitgave: Appel, Aerdenhout 2011-2016 Verkoopprijs: 1,95 Ad Appel Te bestellen via www.adappelshop.nl

Nadere informatie

MARIAN HOEFNAGEL. De nieuwe buurt. Uitgeverij Eenvoudig Communiceren

MARIAN HOEFNAGEL. De nieuwe buurt. Uitgeverij Eenvoudig Communiceren MARIAN HOEFNAGEL De nieuwe buurt Uitgeverij Eenvoudig Communiceren 1 4 Een nieuw huis Dit is nu ons nieuwe huis. De auto stopt en Kika s vader wijst trots naar het huis rechts. Kika kijkt. Het is een rijtjeshuis

Nadere informatie

Verhaal: Jozef en Maria

Verhaal: Jozef en Maria Verhaal: Jozef en Maria Er was eens een vrouw, Maria. Maria was een heel gewone jonge vrouw, net zo gewoon als jij en ik. Toch had God haar uitgekozen om iets heel belangrijks te doen. Iets wat de hele

Nadere informatie

In 2016 komt mijn boek uit: Leidinggeven is een werkwoord! Hoe creëer je (meer) ruimte voor jezelf?

In 2016 komt mijn boek uit: Leidinggeven is een werkwoord! Hoe creëer je (meer) ruimte voor jezelf? In 2016 komt mijn boek uit: Leidinggeven is een werkwoord! Hoe creëer je (meer) ruimte voor jezelf? Het gaat om doen, om zichtbaar en hoorbaar gedrag. Gedrag is waar de omgeving op reageert en wat aanspreekt,

Nadere informatie

FOUT VRIENDJE? PAS OP! Hulp. Internet. Heb je vragen? Bel dan naar Meldpunt Jeugdprostitutie, tel.: 0900 044 33 22.

FOUT VRIENDJE? PAS OP! Hulp. Internet. Heb je vragen? Bel dan naar Meldpunt Jeugdprostitutie, tel.: 0900 044 33 22. PAS OP! Hulp Heb je vragen? Bel dan naar Meldpunt Jeugdprostitutie, tel.: 0900 044 33 22. Internet Wil je meer lezen? Kijk op www.jipdenhaag.nl/loverboys En test jezelf op www.loverboytest.nl Dit is een

Nadere informatie

Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst.

Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst. Hallo, Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst. Dat is namelijk helemaal niet zo makkelijk. Veel studenten weten nog niet precies wat ze willen en hoe ze dat

Nadere informatie

Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A

Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A INLEIDING Ik heb vandaag een cadeautje meegenomen. Niet voor jullie, maar voor mijzelf. Het cadeautje staat voor de verrassingen

Nadere informatie

Er is toch niemand die jou aardig vindt. SUKKEL.

Er is toch niemand die jou aardig vindt. SUKKEL. Liefde Ik laat je nooit in de steek. Ik zal je helpen. Jij bent mijn beste vriendin. Het mooiste wat ik heb, geef ik aan jou. Ik ben verliefd... Ik heb alles voor je over. IK HOU VAN JOU! Ik bid voor je.

Nadere informatie

NTERVIEW. In Bedrijf.Bite Coaching, loopbaan & studiekeuze. Doen waar je goed in bent

NTERVIEW. In Bedrijf.Bite Coaching, loopbaan & studiekeuze. Doen waar je goed in bent NTERVIEW In Bedrijf.Bite Coaching, loopbaan & studiekeuze Doen waar je goed in bent Ieder mens moet regelmatig keuzes maken. Dat begint al met de keuze voor een bepaalde school, een studie of een opleiding.

Nadere informatie

De 5 stappen om goede voornemens te laten slagen

De 5 stappen om goede voornemens te laten slagen De 5 stappen om goede voornemens te laten slagen Op 1 januari worden volop goede voornemens gemaakt. We willen stoppen met roken, afvallen, meer bewegen, gezonder leven en ga zo maar door. Afvallen is

Nadere informatie

Bij H&M. Nederlandse Academie 02/2184707 A2

Bij H&M. Nederlandse Academie 02/2184707 A2 Bij H&M Tiebe is bij H&M. Zij is samen met haar kind. Het kind heet Laura. Laura is drie jaar. Tiebe is op de derde verdieping. Ze wil een jurk voor een feest kopen. Ze ziet veel mooie jurken. Dan kijkt

Nadere informatie

Stap 6. Stap 6: Deel 1. Changes only take place through action Dalai Lama. Wat ga je doen?

Stap 6. Stap 6: Deel 1. Changes only take place through action Dalai Lama. Wat ga je doen? Stap 6. Changes only take place through action Dalai Lama Wat ga je doen? Jullie hebben een ACTiePlan voor het experiment gemaakt. Dat betekent dat je een nieuwe rol en andere ACTies gaat uitproberen dan

Nadere informatie

Spekkoek. Op de terugweg praat zijn oma de hele tijd. Ze is blij omdat Igor maandag mag komen werken.

Spekkoek. Op de terugweg praat zijn oma de hele tijd. Ze is blij omdat Igor maandag mag komen werken. Spekkoek Oma heeft de post gehaald. Er is een brief van de Sociale Werkplaats. Snel scheurt ze hem open. Haar ogen gaan over de regels. Ze kan het niet geloven, maar het staat er echt. Igor mag naar de

Nadere informatie

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 2 Deel 1 Beïnvloeden van gedrag - Zeg wat je doet en doe wat je zegt - 3 Interactie Het gedrag van kinderen is grofweg in te delen in gewenst gedrag en ongewenst gedrag. Gewenst gedrag is gedrag dat we

Nadere informatie

KINDEREN EN INTERNET 9-10 jaar

KINDEREN EN INTERNET 9-10 jaar CASENUMMER: SAMPLE POINT NUMMER INTERVIEW ER NAAM ADRES: POSTCODE EN PLAATS TELEFOONNUMMER KINDEREN EN INTERNET 9-10 jaar HOE VUL JE DIT DEEL VAN DE VRAGENLIJST IN Hieronder wat eenvoudige instructies

Nadere informatie

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN Blijf kalm; Verzeker je ervan dat je de juiste persoon aan de lijn hebt; Zeg duidelijk wie je bent en wat je functie is; Leg uit waarom je belt; Geef duidelijke en nauwkeurige informatie en vertel hoe

Nadere informatie

Je gedachten gestructureerd op papier

Je gedachten gestructureerd op papier Online training: Je gedachten gestructureerd op papier Start: 14 september 2015 Een online programma, mét coaching, voor ondernemers en werknemers Voor als je logisch opgebouwde teksten wil leren schrijven,

Nadere informatie

Maak van je kind een maker!

Maak van je kind een maker! Maak van je kind een maker! En word er zelf ook één. Zes regels waarmee dat waarschijnlijk best wel lukt. 1 Welkom In dit boekje vertellen we over maken. Het is speciaal gemaakt voor ouders die samen met

Nadere informatie

Een therapeutisch voorleesverhaal voor jonge kinderen van gescheiden ouders. Via-Art. Door Shantella de Visser, Via-Art.nl

Een therapeutisch voorleesverhaal voor jonge kinderen van gescheiden ouders. Via-Art. Door Shantella de Visser, Via-Art.nl Een therapeutisch voorleesverhaal voor jonge kinderen van gescheiden ouders. Door Shantella de Visser,.nl Vooraf: Je kunt dit verhaal aan je kind voorlezen wanneer je zelf in staat bent om met de emoties

Nadere informatie

1.1 Mijn kind under construction

1.1 Mijn kind under construction 1.1 Mijn kind under construction bij sessie 1 Mijn kind pubert - Wat is er gaande? Het overvalt je of misschien heb je al met spanning uitgekeken naar de eerste tekenen. Puberen, wat gebeurt er? Onder

Nadere informatie

KureghemNet is een project van MAKS vzw. Computerles Programmaboekje sep dec 2014

KureghemNet is een project van MAKS vzw. Computerles Programmaboekje sep dec 2014 @ KureghemNet is een project van MAKS vzw Computerles Programmaboekje sep dec 2014 2 Iedereen mee met de PC Heb je nog nooit een computer gebruikt en wil je de basis leren? Zoek je werk of wil je beter

Nadere informatie

HANDIG DE TAAL VAN EEN HOND

HANDIG DE TAAL VAN EEN HOND l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n HANDIG DE TAAL VAN EEN HOND OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN HIER LEES JE HANDIGE INFORMATIE OVER HONDENTAAL. JE KUNT ER

Nadere informatie

Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons

Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons Dankdag voor gewas en arbeid Liturgie Voorzang LB 448,1.3.4 Stil gebed Votum Groet Zingen: Gez 146,1.2 Gebed Lezen: Johannes 6,1-15 Zingen: Ps

Nadere informatie

Enge mannen en. Je hebt nu al een tijdje aan je Bedtijdplan gewerkt.

Enge mannen en. Je hebt nu al een tijdje aan je Bedtijdplan gewerkt. niet durven slapen-bw-druk:bed 5/7/10 1:25 PM Pagina 60 HOOFDSTUK ZEVEN Enge mannen en monsters Je hebt nu al een tijdje aan je Bedtijdplan gewerkt. Waarschijnlijk val je al sneller in slaap, dichter bij

Nadere informatie

De toekomst van consultancy

De toekomst van consultancy De toekomst van consultancy Course Assignment Management Consulting 5 oktober 2013 Teska Koch 2518936 Teska.koch@hotmail.com Word count: 1.510 Een kijkje in de glazen bol: Wat is de toekomst van consultancy?

Nadere informatie

WERKBLADEN Seksuele intimidatie

WERKBLADEN Seksuele intimidatie WERKBLADEN Seksuele intimidatie 1 Waarom dit boekje? 1.1 Zet een rondje om het goede antwoord. Seksuele intimidatie komt vaak voor. Ja Nee Seksuele intimidatie komt weinig voor. Ja Nee Mannen worden vaker

Nadere informatie

Lesbrief. De familieblues Yvonne Kroonenberg

Lesbrief. De familieblues Yvonne Kroonenberg Lesbrief De familieblues Yvonne Kroonenberg Doe meer met Leeslicht! Bij een aantal boeken in de serie Leeslicht kunt u een gratis lesbrief downloaden van www.eenvoudigcommuniceren.nl. In deze lesbrief

Nadere informatie

Het Rosie Pr0ject. in makkelijke taal. Graeme Simsion

Het Rosie Pr0ject. in makkelijke taal. Graeme Simsion Het Rosie Pr0ject in makkelijke taal Graeme Simsion Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen 1 Mijn naam is Don Tillman. Ik ben professor op een universiteit in Australië. Daar werk ik al tien jaar.

Nadere informatie

Zwangerschapsdiabetes

Zwangerschapsdiabetes Zwangerschapsdiabetes Zwangerschapsdiabetes U bent zwanger en halverwege de zwangerschap krijgt u te horen dat u diabetes heeft. Er komt dan veel op u af. U wilt weten wat zwangerschapsdiabetes precies

Nadere informatie

Jongeren en alcohol. peiling Leids JongerenPanel. Colofon. Serie Statistiek 2011 / 17

Jongeren en alcohol. peiling Leids JongerenPanel. Colofon. Serie Statistiek 2011 / 17 Jongeren en alcohol peiling Leids JongerenPanel Colofon Serie Statistiek 2011 / 17 Gemeente Leiden Afdeling Strategie en Onderzoek, BOA Sociaal en Economisch Beleid, SEB Postbus 9100, 2300 PC Leiden E-mail:

Nadere informatie

Les 3. Familie, vrienden en buurtgenoten

Les 3. Familie, vrienden en buurtgenoten www.edusom.nl Opstartlessen Les 3. Familie, vrienden en buurtgenoten Wat leert u in deze les? Een gesprek voeren over familie, vrienden en buurtgenoten. Antwoord geven op vragen. Veel succes! Deze les

Nadere informatie

1 Werkwoord. (wonen, werken, lopen,...) 8 Grammatica is niet moeilijk. wonen, werken, lopen,... noemen we werkwoorden.

1 Werkwoord. (wonen, werken, lopen,...) 8 Grammatica is niet moeilijk. wonen, werken, lopen,... noemen we werkwoorden. 1 Werkwoord (wonen, werken, lopen,...) wonen, werken, lopen,... noemen we werkwoorden. 8 Grammatica is niet moeilijk 1.1 woon, woont, wonen Ik woon nu in Nederland. Jij woont nu in Nederland. U woont nu

Nadere informatie

Februari 2012 Workshop Eviont

Februari 2012 Workshop Eviont Het Brein heeft een doel nodig! Februari 2012 Workshop Eviont Het Brein heeft een doel nodig! Inhoudsopgave INHOUDSOPGAVE...2 LEESWIJZER...3 INLEIDING...4 STAP 1: HET KADER...5 STAP 2: STATE, GEDRAG EN

Nadere informatie

Een buik van wol. Tom! Tom! Cato kwam hard aan rennen. En zei: vandaag word mevr. Catharina. 90 jaar en ik wil haar een heel mooi cadeau

Een buik van wol. Tom! Tom! Cato kwam hard aan rennen. En zei: vandaag word mevr. Catharina. 90 jaar en ik wil haar een heel mooi cadeau Een buik van wol. Tom! Tom! Cato kwam hard aan rennen En zei: vandaag word mevr. Catharina 90 jaar en ik wil haar een heel mooi cadeau Geven. Ja maar wat zei Tom. Umm wacht ik Weet het zei Cato een herinnering.

Nadere informatie

Student: Jolien Vrolijk, 10022090. College jaar: 2012-2013. Stage periode: 01-09-2012 t/m 01-02-2013

Student: Jolien Vrolijk, 10022090. College jaar: 2012-2013. Stage periode: 01-09-2012 t/m 01-02-2013 STAGEVERSLAG 3 (WEEK 10 T/M 14) Student: Jolien Vrolijk, 10022090 College jaar: 2012-2013 Stage periode: 01-09-2012 t/m 01-02-2013 Lokatie: Technological Educational Institute of Crete in Sitia (TEI) Jaar:

Nadere informatie