Bepaling van de meetonzekerheid voor testen op voedingsmiddelen en veevoeders

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Bepaling van de meetonzekerheid voor testen op voedingsmiddelen en veevoeders"

Transcriptie

1 Bepaling van de meetonzekerheid voor testen op voedingsmiddelen en veevoeders Peter Vermaercke 1 All copy rights obtained by FAVV/AFSCA

2 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze presentatie mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van het Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen. 2

3 3

4 Kan men nog een resultaat interpreteren zonder???? meetonzekerheid? ±1.8? ±0.24? ±0.0067? ±9.6? Pas dan kunnen we vergelijken... Enkel wanneer het resultaat gegeven wordt met een meetonzekerheid berekend op basis van de belangrijkste bronnen van onzekerheid kunnen we resultaten vergelijken

5 Meetonzekerheid: Iets waarover men zeer onzeker is tot vandaag σ 5

6 Cursus inhoud Wat? Waarom? Enkele belangrijke definities Link met ISO 17025:2005 Bottom-up benadering: GUM guide Top-down benadering: ISO/TS 21748:2004 Voorbeelden Rapportering van meetonzekerheid 6

7 Dankwoord Deze cursus gaat over kwantitatieve data, andere cursussen voor kwalitatieve data zullen volgen Met dank aan Gauthier Eppe, Joris Van Loco, Dirk Courtheyn en Rudi Vermeylen voor de constructieve commentaar op de eerste versie van de cursus Met dank aan Dumont Nancy, Pochet Brigitte, Rabahie Helene en Naccarato Marina voor de grondige review van de franstalige tekst En ten slotte met dank aan Geert de Poorter om het initiatief te nemen voor deze cursus 7

8 Introductie Eigenlijk wordt er sinds de norm ISO/IEC meer belang gehecht aan het begrip meetonzekerheid (onzekerheid komt 30 keer voor in de norm). Een aparte paragraaf is zelfs aan dit item gewijd ( 5.4.6) en dit is verder vertaald in EA-4/16 en EA-4/02 8

9 De GUM Het basisdocument van toepassing voor alle types van laboratoria is de «GUM» -guide (Guide for the Uncertainty of Measurement) ( ISO 1995). De GUM wordt beschouwd als het referentiedocument door de accreditatieorganisaties, in elk geval voor kwantitatieve analyses Dit document en deze cursus beschrijft niet de validatie van meetmethoden. Men beschouwt een methode als gevalideerd alvorens de onzekerheid te berekenen. 9

10 Andere referenties 10

11 11

12 Een resultaat is pas volledig met meetonzekerheid Hoe nauwkeurig is de snelheid gemeten door de onbemande camera? Of hoe nauwkeurig is de snelheidsmeter in je auto? Om met de huidige technologie rekening te houden word je vaak niet beboet tot 10 % van de limiet. De resultaten van labo s zijn niet perfect en iets moet de imperfectie beschrijven: de meetonzekerheid beschrijft dit op een kwantitatieve manier. Meer en meer is een resultaat niet het resultaat zelf, maar is een resultaat pas een resultaat indien deze opgegeven wordt met een meetonzekerheid 12

13 E.g. Codex Alimentarius 15 th ed. Een resultaat is de finale gerapporteerde waarde van een gemeten of berekende hoeveelheid, nadat een meetprocedure is doorlopen, inclusief alle subprocedures en evaluaties Opmerking: Waneer een resultaat doorgegeven wordt, moet het duidelijk zijn of het gaat over : de indicatie (de waarde); een ongecorrigeerd resultaat; een gecorrigeerd resultaat; of waardes uitgemiddeld werden. Een volledige verklaring van een resultaat of een meting houdt informatie over de meetonzekerheid in. 13

14 Waarom wint dit nu pas aan Labo s geven niet graag meetonzekerheden op, maar beslissingen worden wel genomen op basis van een meetonzekerheid belang? 14

15 Nood aan training van de klanten en rechters limiet limiet c c±u A-Lab c B-Lab c±u c c Waarom maakt lab B het mij zo moeilijk? c±u c±u c±u 15

16 Meetonzekerheid is meer dan spreiding van herhalingen Het berekenen van de spreiding op basis van een aantal herhalingsmetingen is volledig achterhaald It is better to be roughly right than precisely wrong. Alan Greenspan 16

17 Onzekerheid: nieuw concept? Niet echt < 1980: Toevallige/Systematische fouten en de foutenpropagatie theorie 1980: BIPM INC-1 Type A / Type B meetonzekerheid - Combineer als varianties ISO 5725:1986 (Collaborative trial) 1993: ISO Gids ISO 5725:1994 (Adds trueness) Vanaf 1997: meerdere toelichtingen, gidsen Vanaf 2005: ISO/TS normen voor het gebruik van validatiegegevens en voor microbiologie 17

18 Wat? Meetonzekerheid (MU) Een parameter, geassocieerd met een testresultaat, die de spreiding van de waarden die kunnen toegekend worden aan de meetgrootheid weergeeft, gebaseerd op de bekomen informatie. Reference: VIM, International vocabulary for basic and general terms t in metrology, Draft Standards, 3rd Edition, 2004, ISO, Geneva 18

19 Hoe uitleggen Het getal na de ± Het gehalte aan Hg in een stuk zalm is: (0,54 ± 0,04) μg/g, k=2 Dit betekent dat de echte waarde van Hg in dat stuk zalm 95 % kans heeft om in het bereik 0,50 tot 0,58 μg/g te liggen, maar ook dat er 5 % kans is dat de echte waarde buiten dit bereik valt 19

20 Afbakening van het begrip: link met inhomogeniteit Meetonzekerheid slaat dus op een resultaat voor een welbepaald monster. In de meeste analyses worden onderzoeken verricht op materialen die qua aard echter nagenoeg nooit homogeen zijn. Dit betekent dat er altijd een zekere spreiding is tussen de monsters zelf. Deze factor van inhomogeniteit wordt dikwijls bepaald aan de hand van typische monsters (controle-,, referentiemateriaal, herhalingsmetingen, ) Voor het lab betekent dit dat de meetonzekerheid betrekking heeft op de monsters zoals deze worden aangeleverd, tenzij het lab zelf de monsterneming doet (dan moet deze component meebepaald worden) Daar waar het monster nog behandeld wordt naar homogeniseren, het nemen van deelmonsters,... kan het aspect van inhomogeniteit een additioneel te bepalen onzekerheidsbron zijn 20

21 Cursus inhoud Wat? Waarom? Enkele belangrijke definities Link met ISO 17025:2005 Bottom-up benadering: GUM guide Top-down benadering: ISO/TS 21748:2004 Voorbeelden Rapportering van meetonzekerheid 21

22 Je cholesterol niveau Datum 29/01 28/07 14/01 02/07 07/ Sommige dokters (en patiënten) geloven dat de resultaten van laboratorium testen geen of weinig meetonzekerheid hebben 22

23 Lees de GUM Wanneer je een resultaat van een meting of een fysische grootheid rapporteert, ben je verplicht om een kwantitatieve indicatie van de kwaliteit van je resultaat te geven opdat diegenen die je resultaat gebruiken er de betrouwbaarheid van kunnen bepalen. (GUM 0.1) 23

24 Waarom? 1. Voor de klant Voor de klant: 1. Om de betrouwbaarheid van een resultaat in te schatten (bvb. voor monitoring, voor het bepalen van een referentie-interval, interval, ); 2. Om de geschikte methode te kiezen 3. Basis voor criteria en conformiteitsuitspraken 4. Resultaten vergelijken 5. Het aantal beduidende cijfers op een rapport 24

25 2. Kies een methode met de juiste onzekerheid Actieniveau Meer nauwkeurigheid of meer herhalingen zijn vereist Voldoende keuze methode Slechte keuze methode LOD 25

26 3. Conformiteitsuitspraken Wanneer is de limiet overschreden? (a) (b) (c) (d) (e) (f) (g) OK OK OK OK NOK NOK NOK shared risk +U OK NOK NOK NOK NOK NOK NOK full risk U OK OK OK OK OK OK NOK no risk 26

27 Overeenstemming van partij of subpartij met eisen Voorbeeld van EU-directieven bevestigd in KB: 252 JANUARI KB tot vaststelling van voorschriften voor de gehaltebepaling van dioxinen en dioxineachtige PCB s in diervoeders De partij wordt aanvaard als het resultaat van één analyse het desbetreffende maximumgehalte niet overschrijdt, rekening houdend met de meetonzekerheid en de partij is niet in overeenstemming met het in het ministerieel besluit van 12 februari 1999 vastgelegde maximumgehalte als het door een duplobepaling bevestigde en als gemiddelde van minstens twee afzonderlijke bepalingen berekende analyseresultaat het maximumgehalte buiten redelijke twijfel overschrijdt, rekening houdend met de meetonzekerheid. 27

28 Conclusie De EU en de Belgische staat nemen dus een standpunt in dat een labo moet bewijzen dat een limiet buiten elke redelijke twijfel overschreven werd en dat dit stand houdt in een rechtbank d.w.z. dat bij tegenanalyses met dezelfde meetonzekerheid de kans groot is dat een staal opnieuw niet-conform gemeten wordt Een andere politiek is het invoeren van een limiet die berekend wordt op basis van het maximum niveau + de meetonzekerheid of een minimum niveau de meetonzekerheid 28

29 Meetonzekerheid en kost Altijd bestaat de kans dat een verkeerde beoordeling gemaakt wordt. Deze kan vals positief zijn waarbij de bekomen waarde boven de actielimiet is, terwijl de echte waarde eronder zou liggen, of vals negatief waarbij de gemeten waarde beneden de actielimiet valt en dit terwijl de echte waarde erboven zou liggen. Dit alles heeft financiële gevolgen: bij vals positief dient een conforme partij vernietigd te worden, bij vals negatief wordt voedsel met een contaminatie boven de toegelaten limiet op de markt gebracht wat dus een gezondheidsgevaar betekent of bij detectie later door een andere onafhankelijke partij tot imagoverlies, schadeclaims, voor de fabrikant Kunst is dus een optimum te vinden tussen nauwkeurigere analyses, meer herhalingen, meer stalen, en de potentiële financiële verliezen door een verkeerde classificatie van het voedsel. 29

30 Kies een methode met de juiste onzekerheid 30

31 Is 12 gelijk aan 10?? 4. Meetonzekerheid Resultaten vergelijken Doping in sport 19-norandrosterone (ng/ml) Sanction Treshold Control sample Control sample 0 Lab 1 Lab 2 Lab 1 Lab 2 Nee, 12 ± 0,5 is verschillend van 10 ± 0,7 Ja, 12 ± 6 is gelijk aan 10 ± 3 31

32 4. Meetonzekerheid Resultaten vergelijken Of statistisch gesproken: Labo A: resultaat: y A ± U A Labo B: resultaat: y B ± U B Beide resultaten zijn gelijk op een 95% betrouwbaarheidsniveau als y y U A 2 A B + U 2 B < 1 32

33 5. Resultaten juist voorstellen van ISO/IEC 17025: moet het lab erop toezien dat de vorm waarin de meetresultaten worden voorgesteld geen onjuiste indruk geven van de onzekerheid 33

34 5. Resultaten juist voorstellen Voorstelling van resultaten: meestal een ±,, bvb. (502 ± 24)ng/g, maar ook niet symmetrisch kan bvb. 502 [490,526] 34

35 5. Meetonzekerheid Afronden Afronden: indien i de norm of de wetgever eisen oplegt (bvb. EG-bepalingen: de resultaten worden in dezelfde eenheden en met hetzelfde aantal significante cijfers weergegeven als de in Verordening (EG) nr. 1881/2006 vastgestelde maximumgehalten ) moet je dit uiteraard respecteren, anders moet je zelf een juiste statistische regel voorstellen EA-4/02 par. 6.3 stelt Een resultaat moet afgerond worden in de finale voorstelling van het resultaat afgerond tot het minst beduidende cijfer in de meetonzekerheid (dus dezelfde decimale plaats) De regels zijn beschreven in ISO 31-0:1992, Annex B. 35

36 5. Meetonzekerheid Afronden EA-4/02 stelt in 6.3: Meetonzekerheid zou met maximaal twee beduidende cijfers opgegeven moeten worden Bvb. Excel berekent ons een resultaat van 30, Regel: 1. De onzekerheid wordt eerst afgerond ofwel op 2 beduidende cijfers (indien eerste beduidende cijfer een 1,2 of 3 is), ofwel op 1 beduidend cijfer (indien eerste cijfer een 4,, 9 is) 2. Dan wordt het resultaat afgerond op hetzelfde aantal beduidende cijfers Met U = 0,01667 wordt dit 30,667 ± 0,017 Met U = 4,667 wordt dit 31 ± 5 36

37 Voorbeelden (6050 ± 40) m/s (10.6 ± 1.3) m/s (- 16 ± 4) C (1.61 ± 0.05) C ( ± 32.21) m/s ( ± 2.1) C 37

38 Waarom? 2. Voor het lab zelf Als je de belangrijkste bronnen kent kan je de impact ervan, indien nodig, reduceren. Dus het verhoogt enorm je kennis van je methode en het vormt een basis voor verbeteracties; Omdat het moet voor accreditatie; Maar voornamelijk: als je de belangrijkste bronnen van onzekerheid kent weet je veel beter wat belangrijk is qua borging conform met 5.1 van ISO/IEC 17025, maar ook wat niet belangrijk is. 38

39 Waarom dan nu meer aandacht? Vereiste voor accreditatie Meer en meer hulpdocumenten De klant en de regelgever beginnen er meer en meer om te vragen De meeste labo s onderschatten STERK hun meetonzekerheid en meer en meer klanten en regelgevers stellen zich hier vragen bij 39

40 Meetonzekerheid zit in de lift! Voorbeeld 1 Bron: VERORDENING (EG) 401/2006 tot vaststelling van bemonsteringswijzen en analysemethoden voor de officiële controle e op het mycotoxinegehalte in levensmiddelen Aanvaarding van een partij of een subpartij: Aanvaarding als het verzamelmonster of het gemiddelde van de deelmonsters het maximumgehalte niet overschrijdt, met inachtneming van de meetonzekerheid en de correctie voor terugvinding, Weigering als het verzamelmonster of het gemiddelde van de deelmonsters het maximumgehalte buiten redelijke twijfel overschrijdt, met inachtneming van de meetonzekerheid en de correctie voor terugvinding. 40

41 Meetonzekerheid zit in de lift! Voorbeeld 1 Bron: VERORDENING (EG) Nr. 401/2006: Berekening van het terugvindingspercentage en registratie van de resultaten: Het analyseresultaat wordt al dan niet met een correctie op basis van de terugvinding geregistreerd. De registratiewijze en het terugvindingspercentage moeten worden vermeld. Het voor de terugvinding gecorrigeerde analyseresultaat wordt gebruikt om te bepalen of aan de eisen is voldaan Het analyseresultaat wordt gerapporteerd als x +/- U, waarbij x het analyseresultaat en U de uitgebreide meetonzekerheid is, met een dekkingsfactor 2, die een betrouwbaarheidsniveau van ongeveer 95 % oplevert. 41

42 Nota aan de erkende laboratoria dd. 15/09/2006 Daarom wordt aan de erkende laboratoria gevraagd om bij de analyse van mycotoxines in levensmiddelen en producten bestemd voor het voederen van dieren vanaf 1 september 2006 steeds resultaten te rapporteren die gecorrigeerd zijn voor terugvinding 42

43 Meetonzekerheid zit in de lift! Voorbeeld 2 Bron: Richtlijn 2005/6/EG wat betreft de weergave en interpretatie ie van analyseresultaten inzake ongewenste stoffen in diervoeding Het analyseresultaat wordt als volgt weergegeven : a) al dan niet gecorrigeerd voor de terugvinding, waarbij de wijze van weergeven en het terugvindingspercentage moeten worden vermeld; b) als x ± U, waarbij x het analyseresultaat is en U de uitgebreide meetonzekerheid, met een dekkingsfactor 2, zodat een betrouwbaarheidsniveau van ongeveer 95 % wordt verkregen.. 43

44 Meetonzekerheid zit in de lift! Voorbeeld 2 Bron: richtlijn 2005/6/EG wat betreft de weergave en interpretatie ie van analyseresultaten inzake ongewenste stoffen in diervoeding Voor ongewenste stoffen, met inbegrip van dioxinen en dioxineachtige PCB's, wordt een product dat bedoeld is voor het voederen van dieren als niet in overeenstemming met het vastgestelde maximumgehalte beschouwd als het resultaat dat maximumgehalte overschrijdt, met inachtneming van de uitgebreide meetonzekerheid en de correctie voor de terugvinding. Aan de hand van de gemeten concentratie, gecorrigeerd voor de terugvinding en na aftrek van de uitgebreide meetonzekerheid, wordt nagegaan of aan het maximumgehalte wordt voldaan. 44

45 Meetonzekerheid zit in de lift! Voorbeeld 3 Bron: Richtlijn 2004/16/EG tot vaststelling van bemonsteringswijzen n en analysemethoden voor de officiële controle op het tingehalte in levensmiddelen in blik (zie verder ook voorbeeld 4) Het controlelaboratorium voert op het laboratoriummonster voor controledoeleinden minimaal twee onafhankelijke bepalingen uit en berekent het gemiddelde van de resultaten daarvan. De partij wordt aanvaard als het gemiddelde niet hoger is dan het desbetreffende maximumgehalte zoals vastgelegd in Verordening (EG) nr. 466/2001, met inachtneming van de meetonzekerheid en de correctie voor terugvinding. De partij is niet in overeenstemming met het in Verordening (EG) nr. 466/2001 vastgelegde maximumgehalte als het voor terugvinding gecorrigeerde gemiddelde buiten redelijke twijfel groter is dan dat maximumgehalte, met inachtneming van de meetonzekerheid en de correctie voor terugvinding. 45

46 Meetonzekerheid zit in de lift! Voorbeeld 3 Bron: richtlijn 2004/16/EG tot vaststelling van bemonsteringswijzen en analysemethoden voor de officiële controle op het tingehalte in levensmiddelen in blik Het analytische resultaat wordt geregistreerd al dan niet met een correctie op basis van de terugvinding. De registratiewijze en het terugvindingspercentage moeten worden vermeld. Het voor de terugvinding gecorrigeerde analyseresultaat wordt gebruikt om te bepalen of aan de eisen is voldaan Het analyseresultaat wordt gerapporteerd als x ± U, waarbij x het analyseresultaat en U de meetonzekerheid is. 46

47 Voorbeeld 4 VERORDENING (EG) Nr. 333/2007 VAN DE COMMISSIE van 28 maart 2007 tot vaststelling van bemonsteringswijzen en analysemethoden voor de officiële controle op de gehalten aan lood, cadmium, kwik, anorganisch tin, 3-MCPD 3 en benzo(a)pyreen in levensmiddelen Wanneer in de analysemethode een extractiestap wordt toegepast, wordt het analyseresultaat gecorrigeerd voor terugvinding. In dit geval moet het terugvindingspercentage worden gerapporteerd. Wanneer in de analysemethode geen extractiestap wordt toegepast (bv. bij metalen), mag het resultaat zonder correctie voor terugvinding worden gerapporteerd indien het bewijs wordt geleverd, idealiter door gebruik te maken van geschikt gecertificeerd referentiemateriaal, dat, rekening houdend met de meetonzekerheid, de gecertificeerde concentratie wordt bereikt (d.w.z. grote meetnauwkeurigheid). 47

48 Andere voorbeelden waar MU is vereist: bijna dezelfde tekst als voorheen Richtlijn 2004/43/EG /EG van de Commissie van 13 april 2004 tot wijziging van Richtlijn 98/53/EG en Richtlijn 2002/26/EG wat de bemonsteringswijzen en analysemethoden betreft voor de officiële controle op de gehalten aan aflatoxine en ochratoxine A in levensmiddelen voor zuigelingen en peuters Richtlijn 2003/78/EG van de Commissie van 11 augustus 2003 tot vaststelling van bemonsteringswijzen en analysemethoden voor de officiële controle op het patulinegehalte in levensmiddelen. 48

49 Wat met recovery informatie samen met meetonzekerheid? Stap 1: in een eerste stap had de EU algemeen beslist in 1998 dat de terugvinding dient berekend te worden en dat de resultaten dienen weergegeven te worden ofwel met correctie ofwel zonder correctie maar dan wel met de vermelding van de terugvinding op het rapport Stap 2: de laatste jaren is men verder gegaan en is beslist dat het voor de terugvinding gecorrigeerde analyseresultaat dient gebruikt te worden om te bepalen of aan het maximumgehalte is voldaan Dit heeft uiteraard zijn impact op de meetonzekerheid 49

50 Of Voor levensmiddelen van dierlijke oorsprong kan de meetonzekerheid ook in acht genomen worden door de beslissingsgrens (CCα) te bepalen overeenkomstig Beschikking 2002/657/EG van de Commissie 50

51 Cursus inhoud Wat? Waarom? Enkele belangrijke definities Link met ISO 17025:2005 Bottom-up benadering: GUM guide Top-down benadering: ISO/TS 21748:2004 Voorbeelden Rapportering van meetonzekerheid 51

52 Definities Precisie vs. Nauwkeurigheid Herhaalbaarheid Reproduceerbaarheid Juistheid Standaard onzekerheid Uitgebreide onzekerheid Dekkingsfactor Pro memory: LOD, LOQ, MRL, CCα, 52

53 53

54 Gemiddelde _ q = 1 _ n n Σ q k k=1 54

55 Variantie s 2 (q )= 1 k n-1 n Σ k=1 _ (q -q) 2 k 55

56 Standaard afwijking s(q k )= n 1 n-1 Σ k=1 _ (q -q) 2 k 56

57 Precisie en nauwkeurigheid 57

58 Nauwkeurigheid en precisie Source: ISO Standard : Vocabulary and Symbols Part 2: Applied Statistics, ISO, Geneva, 2006ed. 15 Nauwkeurigheid: de mate waarin een met een bepaalde methode verkregen meetresultaat de ware waarde benadert is een combinatie van juistheid en precisie. Nauwkeurigheid is een kwalitatief concept het kan hoog of laag zijn, maar het is niet kwantitatief. 58 Precisie: de mate van overeenstemming tussen de onder (van tevoren) vastgelegde omstandigheden verkregen resultaten onafhankelijk van elkaar verrichte analyses

59 Nauwkeurigheid en precisie Source: ISO Standard : Vocabulary and Symbols Part 2: Applied Statistics, ISO, Geneva, 2006ed. 15 Nauwkeurigheid: In praktijk wordt een referentie waarde aanvaard als de echte waarde. Nauwkeurigheid is aldus een combinatie van toevallige componenten en een systematisch effect of een bias effect, voorgesteld door juistheid. Precisie: Precisie hangt enkel af van de distributie van de toevallige fouten en is niet gerelateerd met de echte waarde. De mate van precisie wordt doorgaans uitgedrukt als imprecisie en berekend als standaardafwijking van het resultaat. Hoe groter de standaardafwijking, hoe geringer de precisie. De meting is afhankelijk van de meetcondities (bvb. herhaalbaarheids- of reproduceerbaarheidscondities) 59

60 Nauwkeurigheid en Precisie Precies en juist, Dus nauwkeurig Precies, maar niet juist dus onnauwkeurig Niet juist, noch precies, dus onnauwkeurig Precies genoeg en juist, Dus nauwkeurig μ T 60

61 Type Fouten Toevallige fouten (GUM 3.2.2) Kunnen niet geëlimineerd worden, enkel gereduceerd Te wijten aan onvoorspelbare variaties tijdens het analyseproces Systematische fouten (GUM 3.2.3) Kunnen niet geëlimineerd worden, enkel gereduceerd Kunnen gekwantificeerd worden Indien significant ten opzichte van de vereiste nauwkeurigheid, kan een correctiefactor worden toegepast om ervoor te compenseren, en dan wordt verondersteld dat de systematische fout nul is Men veronderstelt dat het resultaat van een meting gecorrigeerd is voor alle significante systematische effecten (GUM 3.2.4) 61

62 Toevallige Fout Systematische Fout 62

63 Toevallige en systematische fouten Toevallige fouten komen van variaties in parameters die buiten de controle van het labo zijn, maar wel het resultaat beïnvloeden. Omdat deze fouten toevallig zijn zou het gemiddelde hiervan NUL moeten zijn indien voldoende metingen uitgevoerd worden. Ze kunnen niet geëlimineerd worden, maar wel verkleind bvb. door training, procedures, periodieke kalibraties, controles, precisie Systematische fouten blijven constant en variëren ren aldus vrij voorspelbaar bij voldoende metingen. Ze kunnen niet geëlimineerd worden door herhalingen uit te voeren. Voor systematische fouten, indien goed gekend, kan men en moet men volgens GUM corrigeren. juistheid 63

64 Maar, een MU is geen FOUT Definitie fout: : Fout = Resultaat Echte waarde Dit is niet gekend omdat de echte waarde voor het staal niet gekend is (GUM 2.2.4) Bvb. Na = mmol/l Het resultaat is enkel een schatting van de echte waarde en enkel compleet wanneer het vergezeld is van een verklaring van de meetonzekerheid. GUM Geaccrediteerde labo s hebben een onzekerheid, zij maken geen fouten, indien ze fouten maken dienen ze er corrigerende acties voor te nemen. 64

65 Fout en onzekerheid Fout Δ = y-y T Onzekerheidsbereik [y-u, y+u] y-u y T y y+u Echte Waarde Resultaat 65

66 Fout vs. Onzekerheid SYSTEMATISCHE FOUT Metingen Echte waarde Correctie TOEVALLIGE FOUT ONZEKERHEID 66

67 Verschil met de klassieke foutentheorie Klassiek: onderscheid tussen: echte fout (blunder, rekenfouten, ) moeten vermeden worden bvb. door een QA-systeem (getraind personeel, duidelijke procedures, ) toevallige fout systematische fout Blunders ml ml ml ml ml ml ml ml ml ml 67

68 GUM Blunders Blunders tijdens een analyse kunnen significante fouten in het resultaat van een meting introduceren Grote blunders kunnen meestal geïdentificeerd worden door een goede review van de data Kleine blunders kunnen gemaskeerd worden, of komen vaak voor als toevallige variaties Een onzekerheid is niet bedoeld om de impact van deze blunders in rekening te brengen 68

69 Bepaling van fouten doe je tijdens je validatie, daarna bereken je de onzekerheid 69

70 70

71 Enkele belangrijke cijfers f (x) (0.14%) 4s 6s (2,5 %) Metingen Metingen t 71

72 Wat kies je? Veronderstel allemaal dezelfde prijs Beslissingsinterval 72

73 En wat als je de bias goed kent? Beslissingsinterval 73

74 Herhaalbaarheid Bron: NEN 7777 (2003) - Prestatiekenmerken van meetmethoden Mate van overeenstemming uitdrukt tussen opeenvolgende resultaten die worden verkregen onder herhaalbaarheidcondities: met dezelfde methode/procedure bij een identiek materiaal onder dezelfde omstandigheden, op hetzelfde tijdstip (of korte tussentijd). door dezelfde persoon met dezelfde apparatuur in hetzelfde labo Herhaalbaarheid is een vorm van precisie. 74

75 Herhaalbaarheid GEMIDDELDE x (of m) Frequentiedistributie Enkele meetwaarde s (of σ) Observaties x i Werkelijke waarde µ T Herhaalbaarheid 75

76 Herhaalbaarheid Bron: NEN 7777 (2003) - Prestatiekenmerken van meetmethoden Herhaalbaarheid standaard afwijking - s r standaardafwijking, berekend op basis van resultaten die onder herhaalbaarheidsomstandigheden zijn verkregen. De herhaalbaarheidslimiet - r (bepaald ( als r 2,8 s r (2 2 s r )), geeft dus aan dat twee waardes onder herhaalbaarheidscondities met een waarschijnlijkheid van 95 % binnen dit interval liggen De relatieve standaardafwijking RSD r = relatieve standaardafwijking = s r /m soms ook CV r of Variantiecoëfficiënt genoemd Voor de berekening van meetonzekerheid op een resultaat heeft herhaalbaarheid eigenlijk weinig zin, tenzij voor bvb. homogeniteitsstudies of om resultaten binnen dezelfde run te vergelijken 76

77 Herhaalbaarheidslimiet Statistisch: Lab A: resultaat: : y A ± U A (U = uitgebreide onzekerheid) Lab B: resultaat: : y B ± U B de resultaten zijn vergelijkbaar op een 95% betrouwbaarheidsniveau y A y B < 1 U + U 2 A 2 B y y s s s < 2 r + 2 r = 2 2 r 77

78 Let op bij je berekening als je werkt met duplo s 1. ten minste 20 metingen 2. bereken de range R (dit is de absolute waarde van het verschil tussen de twee gepaarde waardes) 3. bereken gemiddelde range R average Bereken s r vanuit (voorbeelden: zie later) 1. s r = R average /d 2 = R average /1,128 (bij duplo s) 2. of s r = RMS(R)/ 2 2 met RMS = Root Mean Square = wortel uit de gemiddelde kwadratische afwijking PS: dit is analoog voor reproduceerbaarheid 2 Ri s = 2n * 78

79 Wat bij triplicates, 79

80 Dooddoener bij audits: het delen door n Je kan dit enkel doen als je je analyses ook altijd in meervoud uitvoert of als je het betrouwbaarheidsinterval van een gemiddelde schat St. dev. op GEMIDDELDE!! met n herhalingen Bepaal je een herhaalbaarheid op basis van 100 metingen en je bekomt bvb. CV r = 6 % dan kan je niet 0,6 % (=6/ 100) propageren naar je onzekerheidsbudget maar wel 6 %, tenzij je bvb. altijd 4 herhalingen uitvoert dan mag je 3 % (=6/ 4) propageren. 80

81 In realiteit hebben # factoren invloed Verschillen in T en vochtigheid Operatoren met verschillende ervaring, orde, respect voor de procedures, Uitrusting met verschillende karakteristieken of drift van het toestel Verschillen in reagentia, controlemateriaal, kalibratiefactoren, Daarom een onderscheid tussen herhaalbaarheid en reproduceerbaarheid 81

82 Reproduceerbaarheid Bron: NEN 7777 (2003) - Prestatiekenmerken van meetmethoden Mate van overeenstemming uitdrukt tussen resultaten die worden verkregen met dezelfde methode bij een identiek materiaal onder verschillende omstandigheden. Verschillende omstandigheden hebben betrekking op operator, laboratorium (apparatuur, chemicaliën, kalibratiecurves, verbruiksgoederen, ), omgevingscondities en tijd Bron: NEN

83 Reproduceerbaarheid Bron: NEN 7777 (2003) - Prestatiekenmerken van meetmethoden Reproduceerbaarheid standaard afwijking - s R standaardafwijking, berekend op basis van resultaten die onder reproduceerbaarheidsomstandigheden zijn verkregen. De reproduceerbaarheidslimiet - R (bepaald ( als R 2,8 s R (2 2 s R )), geeft dus aan dat twee waardes onder reproduceerbaarheidscondities met een waarschijnlijkheid van 95 % binnen dit interval liggen De relatieve standaardafwijking RSD R = relatieve standaardafwijking = s R /m soms ook CV R of Variantiecoëfficiënt genoemd 83

84 Voorbeeld: bepalen van s R BOD in water µ CRM = 206 ± 5 mg/l Nr Date BOD (mg/l) Ref (mg/l) , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,00 225,00 220,00 215,00 210,00 205,00 200,00 195,00 sep-00 nov-00 jan-01 mrt-01 mei-01 BOD (mg/l) jul-01 sep-01 nov-01 Ref (mg/l) jan-02 mrt , average 214,84 s 5,58 RSD 2,60% Bias 8,84 Bias (%) 4,29% 84

85 Nuttig onderscheid Verschillende omstandigheden tussen verschillende labs = interlaboratorium- reproduceerbaarheid RSD R of s R binnen het laboratorium = intralaboratorium- reproduceerbaarheid RSD Rw of s RW Draft VIM: Intermediate precision : waarbij dezelfde procedure, dezelfde locatie,, en herhalingsmetingen over een lange tijd uitgevoerd worden Nota: veranderingen in de kalibratie, operator en meetsysteem zijn toegelaten (dus eerder een Rw). 85

86 Berekening en een goede proefopzet Ten minste 15 herhalingen zoals gevraagd in ISO σ s= i ( xi m) n 1 2 Meestal bij verschillende concentratieniveau s (typisch 3: onder, op en boven de actielimiet) en 4 tot 6 herhalingen per niveau Een slimme proefzet geeft je beide RSD r & RSD RW Vergelijk dan met: Horwitz vergelijking: zie verder Criterium voor herhaalbaarheid: RSD r = 1/2 tot 2/3 RSD R Criterium voor intralaboratorium-reproduceerbaarheid: reproduceerbaarheid: RSD RW = 2/3 tot 1 RSD R 86

87 Interlaboratorium- reproduceerbaarheid en Horwitz Dr William Horwitz (NIST) was een groot voorstander van wat hij noemde collaborative trials of volgens de IUPAC terminologie, methode evaluerende ringonderzoeken waarbij een staal blind geanalyseerd wordt door alle deelnemende laboratoria volgens een strikt opgelegde methode. Hij heeft dan een statistische verwerking gemaakt van meerdere resultaten van ongeveer een 50-tal collaborative trials. 87

88 De Horwitz trompet - 1σ interval 88

89 Mathematisch CV ( 1 0,5logc ) ( / ) g g (%) = 2 Horwitz: RSD R < 2 (1 Gewijzigde Horwitz: RSD r < 2 (1-0.5 log C) x (1-0.5 log C) waar C = concentratie van het analyt in het staal uitgedrukt als een decimale fractie 89

BEPALING VAN DE MEETONZEKERHEID VOOR KWANTITATIEVE CHEMISCHE ANALYSES

BEPALING VAN DE MEETONZEKERHEID VOOR KWANTITATIEVE CHEMISCHE ANALYSES Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen Bestuur Laboratoria Procedure BEPALING VAN DE MEETONZEKERHEID VOOR KWANTITATIEVE CHEMISCHE ANALYSES Datum van toepassing : zie datum goedkeuring

Nadere informatie

VALIDATIERAPPORT RAPPORT DE VALIDATION

VALIDATIERAPPORT RAPPORT DE VALIDATION VALIDATIERAPPORT RAPPORT DE VALIDATION Analysemethode Méthode d analyse Techniek Technique Matrix / matrixgroep Matrice / Groupe de matrices Datum laatste aanpassing / Date du dernière adaption MET-FLVVT-096

Nadere informatie

Gelijkwaardigheid van niet-geaccrediteerde laboratoria (conform NEN-EN ISO/IEC 17025)

Gelijkwaardigheid van niet-geaccrediteerde laboratoria (conform NEN-EN ISO/IEC 17025) Gelijkwaardigheid van niet-geaccrediteerde laboratoria (conform NEN-EN ISO/IEC 17025) NEa, 20-07-2012, versie 1.0 INTRODUCTIE In artikel 34 van de Monitoring en Rapportage Verordening (MRV) is beschreven

Nadere informatie

MEETONZEKERHEID. Ministerieel besluit van 27 februari Belgisch Staatsblad van 07 april DOEL

MEETONZEKERHEID.  Ministerieel besluit van 27 februari Belgisch Staatsblad van 07 april DOEL 1 DOEL MEETONZEKERHEID Paragraaf 5.4.6.2 van de ISO 17025 norm verplicht de laboratoria om de meetonzekerheid te kwantificeren. De verwoording is als volgt (EN ISO/IEC 17025:2000): Beproevingslaboratoria

Nadere informatie

- Validatiedossier - Bepaling van de lipofiele groep toxinen in mosselen met gebruik van UPLC-MS/MS 1 INTRODUCTIE...1 2 MATRIX EFFECT...

- Validatiedossier - Bepaling van de lipofiele groep toxinen in mosselen met gebruik van UPLC-MS/MS 1 INTRODUCTIE...1 2 MATRIX EFFECT... 1 INTRODUCTIE...1 2 MATRIX EFFECT...1 3 LINEARITEIT...2 4 JUISTHEID EN HELHAARBARHEID...5 4.1 Juistheid... 5 4.2 Juistheid van meervoudige analyses van gecertificeerd referentiemateriaal (CRM)... 5 4.3

Nadere informatie

Federaal Agentschap voor de veiligheid van de voedselketen. Procedure MEETONZEKERHEID

Federaal Agentschap voor de veiligheid van de voedselketen. Procedure MEETONZEKERHEID Federaal Agentschap voor de veiligheid van de voedselketen Procedure M ICROBIOLOGIE SCHATTING VAN DE MEETONZEKERHEID Van toepassing op 15/12/2008 Bevoegd bestuur Verantwoordelijke dienst Bestemmelingen

Nadere informatie

BELEID EN LEIDRADEN BETREFFENDE HERLEIDBAARHEID VAN MEETRESULTATEN

BELEID EN LEIDRADEN BETREFFENDE HERLEIDBAARHEID VAN MEETRESULTATEN BELAC 2-003 Rev 1-2014 BELEID EN LEIDRADEN BETREFFENDE HERLEIDBAARHEID VAN MEETRESULTATEN De versies van documenten van het managementsysteem van BELAC die beschikbaar zijn op de website van BELAC (www.belac.fgov.be)

Nadere informatie

VALIDATIEPLAN PLAN DE VALIDATION

VALIDATIEPLAN PLAN DE VALIDATION VALIDATIEPLAN PLAN DE VALIDATION Analysemethode Méthode d analyse Techniek Technique Matrix / matrixgroep Matrice / Groupe de matrices Type validatie Type de validation Verantwoordelijke (Naam en functie)

Nadere informatie

EU-wetgeving contaminanten in voedingsmiddelen. PB: Publicatieblad van de Europese Unie, zie website http://europa.eu.int/eur-lex/

EU-wetgeving contaminanten in voedingsmiddelen. PB: Publicatieblad van de Europese Unie, zie website http://europa.eu.int/eur-lex/ EU-wetgeving contaminanten in voedingsmiddelen PB: Publicatieblad van de Europese Unie, zie website http://europa.eu.int/eur-lex/ Kaderverordening Verordening (EEG) Nr. 315/93 van de Raad van 8 februari

Nadere informatie

Toewijzing analyses aan derde laboratoria in het kader van het Controleprogramma

Toewijzing analyses aan derde laboratoria in het kader van het Controleprogramma Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen Hoofdbestuur van de Laboratoria Instructie Toewijzing analyses aan derde laboratoria in het kader van het Controleprogramma Versie 03 Datum van

Nadere informatie

SECTIE : Anorganische chemie VALIDATIERAPPORT. microgolfontsluiting (FLVVG-I-MET-190)

SECTIE : Anorganische chemie VALIDATIERAPPORT. microgolfontsluiting (FLVVG-I-MET-190) VALIDATIERAPPORT Analysemethode Voeding - Kwantitatieve bepaling van aluminium met ICP-OES na microgolfontsluiting (FLVVG-I-MET-190) Techniek Microgolfontsluiting - ICP-OES Matrix / matrixgroep Levensmiddelen:

Nadere informatie

REKENVOORBEELDEN. http://www.emis.vito.be Ministerieel besluit van 14 mei 2007 --- Belgisch Staatsblad van 06 juli 2007 1 PRESTATIEKENMERKEN

REKENVOORBEELDEN. http://www.emis.vito.be Ministerieel besluit van 14 mei 2007 --- Belgisch Staatsblad van 06 juli 2007 1 PRESTATIEKENMERKEN 1 PRESTATIEKENMERKEN 1.1 Bepaling van PCB s in olie met GC-MS REKENVOORBEELDEN Bepalingsmethode: verdunning van olie in hexaan, zuivering op gecombineerde zure silica/basische silica, DMSO/hexaan partitie,

Nadere informatie

Toewijzing analyses aan derde laboratoria in het kader van het Controleprogramma

Toewijzing analyses aan derde laboratoria in het kader van het Controleprogramma Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen Hoofdbestuur van de Laboratoria Instructie Toewijzing analyses aan derde laboratoria in het kader van het Controleprogramma Versie 05 Datum van

Nadere informatie

ACTIVITEITEN VAN BELAC: BESCHRIJVING EN SELECTIECRITERIA

ACTIVITEITEN VAN BELAC: BESCHRIJVING EN SELECTIECRITERIA BELAC 1-03 Rev 2-2014 ACTIVITEITEN VAN BELAC: BESCHRIJVING EN SELECTIECRITERIA De versies van documenten van het managementsysteem van BELAC die beschikbaar zijn op de website van BELAC (www.belac.fgov.be)

Nadere informatie

VALIDATIEPLAN PLAN DE VALIDATION

VALIDATIEPLAN PLAN DE VALIDATION VALIDATIEPLAN PLAN DE VALIDATION Analysemethode Méthode d analyse Techniek Technique Matrix / matrixgroep Matrice / Groupe de matrices Type validatie Type de validation Verantwoordelijke (Naam en functie)

Nadere informatie

Procedure Toewijzing analyses aan de derde laboratoria in het kader van het Controleprogramma

Procedure Toewijzing analyses aan de derde laboratoria in het kader van het Controleprogramma Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen 2007 /16/ LAB (LAB-00-P-13) Procedure Toewijzing analyses aan de derde laboratoria in het kader van het Controleprogramma Versie 2 In toepassing

Nadere informatie

Bepaling van onzekerheid bij de kalibratie van drukmeters

Bepaling van onzekerheid bij de kalibratie van drukmeters Bepaling van onzekerheid bij de kalibratie van drukmeters INHOUD 1 Doel van de informatie 2 2 Definities 2 3 Nomenclatuur 3 4 Inleiding 3 5 Doel van de kalibratie 4 6 Voorbeeld van een kalibratie van een

Nadere informatie

Bepaling van de elektrische geleidbaarheid

Bepaling van de elektrische geleidbaarheid Bepaling van de elektrische geleidbaarheid april 2006 Pagina 1 van 8 WAC/III/A/004 INHOUD 1 TOEPASSINGSGEBIED... 3 2 DEFINITIES... 3 2.1 SPECIFIEKE GELEIDBAARHEID, ELEKTRISCHE GELEIDBAARHEID (γ)... 3 2.2

Nadere informatie

Meten en experimenteren

Meten en experimenteren Meten en experimenteren Statistische verwerking van gegevens Een korte inleiding 3 oktober 006 Deel I Toevallige veranderlijken Steekproef Beschrijving van gegevens Histogram Gemiddelde en standaarddeviatie

Nadere informatie

VALIDATIERAPPORT RAPPORT DE VALIDATION

VALIDATIERAPPORT RAPPORT DE VALIDATION VALIDATIERAPPORT RAPPORT DE VALIDATION Analysemethode Méthode d analyse Techniek Technique Matrix / matrixgroep Matrice / Groupe de matrices Datum laatste aanpassing / Date du dernière adaption Microscopische

Nadere informatie

Toewijzing analyses aan derde laboratoria in het kader van het Controleprogramma

Toewijzing analyses aan derde laboratoria in het kader van het Controleprogramma Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen Hoofdbestuur van de Laboratoria Instructie Toewijzing analyses aan derde laboratoria in het kader van het Controleprogramma Versie 04 Datum van

Nadere informatie

VALIDATIEPLAN PLAN DE VALIDATION

VALIDATIEPLAN PLAN DE VALIDATION VALIDATIEPLAN PLAN DE VALIDATION Analysemethode Méthode d analyse Techniek Technique Matrix / matrixgroep Matrice / Groupe de matrices Type validatie Type de validation Verantwoordelijke (Naam en functie)

Nadere informatie

Versie 03 Datum van toepassing 2014-04-28

Versie 03 Datum van toepassing 2014-04-28 Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen Bestuur Laboratoria I-MET-FLVVT-055 I-MET-FLVVT-055 BEPALING VAN RUW VET IN DIERENVOEDERS Versie 03 Datum van toepassing 2014-04-28 Opgesteld

Nadere informatie

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 19 november 2009 (23.11) (OR. fr) 16333/09 AGRILEG 220 DENLEG 120

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 19 november 2009 (23.11) (OR. fr) 16333/09 AGRILEG 220 DENLEG 120 RAAD VAN DE EUROPESE UNIE Brussel, 19 november 2009 (23.11) (OR. fr) 16333/09 AGRILEG 220 DENLEG 120 INGEKOMEN DOCUMENT van: de heer Jens Nymand-CHRISTENSEN, directeur, namens de secretarisgeneraal van

Nadere informatie

ANORGANISCHE ANALYSEMETHODEN/WATER GELEIDBAARHEID

ANORGANISCHE ANALYSEMETHODEN/WATER GELEIDBAARHEID 1 TOEPASSINGSGEBIED GELEIDBAARHEID Deze procedure beschrijft de bepaling van de elektrische geleidbaarheid in water (bijvoorbeeld grondwater, eluaten, ). De beschreven methode is bruikbaar voor alle types

Nadere informatie

Tolerantiegebied. H. Haitjema. Het schatten van onzekerheden bij (geometrische) metingen

Tolerantiegebied. H. Haitjema. Het schatten van onzekerheden bij (geometrische) metingen H. Haitjema Het schatten van onzekerheden bij (geometrische) metingen Inleiding Het berekenen van onzekerheden werd lange tijd beschouwd als een hobby van enkele specialisten van nationale standaardenlaboratoria.

Nadere informatie

BEPALING VAN LASALOCID-NATRIUM IN DIERENVOEDERS (HPLC)

BEPALING VAN LASALOCID-NATRIUM IN DIERENVOEDERS (HPLC) Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen Bestuur Laboratoria I-MET-FLVVT-005 I-MET-FLVVT-005 BEPALING VAN LASALOCID-NATRIUM IN DIERENVOEDERS (HPLC) Versie 04 Datum van toepassing 2014-01-27

Nadere informatie

Hiermee rekenen we de testwaarde van t uit: n. 10 ( x ) ,16

Hiermee rekenen we de testwaarde van t uit: n. 10 ( x ) ,16 modulus strepen: uitkomst > 0 Hiermee rekenen we de testwaarde van t uit: n 10 ttest ( x ) 105 101 3,16 n-1 4 t test > t kritisch want 3,16 >,6, dus 105 valt buiten het BI. De cola bevat niet significant

Nadere informatie

Meten en experimenteren

Meten en experimenteren Meten en experimenteren Statistische verwerking van gegevens Een korte inleiding 6 oktober 009 Catherine De Clercq Statistische verwerking van gegevens Kursus statistiek voor fysici door Jorgen D Hondt

Nadere informatie

Omgevingscondities op kalibratiecertificaten

Omgevingscondities op kalibratiecertificaten Omgevingscondities op kalibratiecertificaten Introductie Sinds jaar en dag zijn we gewend aan het kopje omgevingscondities dat standaard voorkomt op het kalibratiecertificaat. Ook in de bijlagen van accreditatiecertificaten

Nadere informatie

Stop met het gebruik van de methode van Kinney als kwantitatieve risicoevaluatiemethode

Stop met het gebruik van de methode van Kinney als kwantitatieve risicoevaluatiemethode Stop met het gebruik van de methode van Kinney als kwantitatieve risicoevaluatiemethode : De methode van Kinney is geen kwantitatieve doch een kwalitatieve risicoevaluatiemethode Hierbij wil ik aantonen

Nadere informatie

Tekst Inhoudstafel Begin

Tekst Inhoudstafel Begin 27 FEBRUARI 2003. - Koninklijk besluit tot vaststelling van de wijze van het nemen van monsters voor de officiële controle op de maximum-gehalten aan mycotoxines in bepaalde voedingsmiddelen. (NOTA : Raadpleging

Nadere informatie

JAARRAPPORT POCT GLUCOSE 2012

JAARRAPPORT POCT GLUCOSE 2012 scope EXPERTISE, DIENSTVERLENING EN KLANTENRELATIES KWALITEIT VAN MEDISCHE LABORATORIA COMMISSIE VOOR KLINISCHE BIOLOGIE COMITE VAN EXPERTEN EXTERNE KWALITEITSEVALUATIE VOOR ANALYSEN KLINISCHE BIOLOGIE

Nadere informatie

Borging van voedselveiligheid in de levensmiddelenketen met betrekking tot de gevaren verbonden aan grondstoffen

Borging van voedselveiligheid in de levensmiddelenketen met betrekking tot de gevaren verbonden aan grondstoffen Contact info@vwa.nl 64 Titel Borging van voedselveiligheid in de levensmiddelenketen met betrekking tot de gevaren verbonden aan grondstoffen Inleiding Volgens Verordening (EG) 852/2004 zijn levensmiddelenbedrijven

Nadere informatie

Kwaliteitsbewaking. Wat is kwaliteitsbewaking?

Kwaliteitsbewaking. Wat is kwaliteitsbewaking? Kwaliteitsbewaking Nico Vandepoele Bio-Rad Laboratories. Wat is kwaliteitsbewaking? Kwaliteitsbewaking is een statistisch proces opgezet om het analytisch proces dat patiëntenresultaten voortbrengt te

Nadere informatie

Ontwikkeling nieuwe minerale olie standaard RIVM-NMi-001

Ontwikkeling nieuwe minerale olie standaard RIVM-NMi-001 Ontwikkeling nieuwe minerale olie standaard RIVM-NMi-001 Michel van Son NMi Van Swinden Laboratorium B.V. Afdeling MDKV+CH Datum: 22 juni 2007 Rapportcode: S-CH.07.11 De werkzaamheden die worden beschreven

Nadere informatie

Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen

Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen Omzendbrief betreffende versleping van de diervoeders Huidige versie Referenties PCCB/S1/626741 Datum 15/03/2011 Trefwoorden Kruisverontreiniging,

Nadere informatie

Foutenleer 1. dr. P.S. Peijzel

Foutenleer 1. dr. P.S. Peijzel Foutenleer 1 dr. P.S. Peijzel In dit hoofdstuk zal een inleiding in de foutenleer gegeven worden. Foutenleer is een onderdeel van statistiek dat gebruikt wordt om een uitspraak te kunnen doen over fouten

Nadere informatie

Technische specificatie 2013/643/PCCB. Non-conformiteiten tijdens audits

Technische specificatie 2013/643/PCCB. Non-conformiteiten tijdens audits Technische specificatie 2013/643/PCCB Non-conformiteiten tijdens s versie versie 1 dd 22-04-13 In toepassing vanaf : 15-05-13 Verantwoordelijke administratie : Verantwoordelijke dienst : secretariaat :

Nadere informatie

Het kritisch oog van de klinisch bioloog. Prof. Dr. Peter Declercq K.U.Leuven Virga Jesseziekenhuis, Hasselt

Het kritisch oog van de klinisch bioloog. Prof. Dr. Peter Declercq K.U.Leuven Virga Jesseziekenhuis, Hasselt Het kritisch oog van de klinisch bioloog Prof. Dr. Peter Declercq K.U.Leuven Virga Jesseziekenhuis, Hasselt 1 Overzicht De postanalytische fase Zijn confirmatie en autorisatie nodig? (de toegevoegde waarde

Nadere informatie

VERORDENINGEN. (Voor de EER relevante tekst)

VERORDENINGEN. (Voor de EER relevante tekst) L 125/10 VERORDENINGEN VERORDENING (EU) 2015/786 VAN DE COMMISSIE van 19 mei 2015 tot vaststelling van criteria voor de aanvaardbaarheid van zuiveringsprocedés die worden toegepast op producten die bedoeld

Nadere informatie

JAARRAPPORT POCT GLUCOSE 2013

JAARRAPPORT POCT GLUCOSE 2013 scope EXPERTISE, DIENSTVERLENING EN KLANTENRELATIES KWALITEIT VAN MEDISCHE LABORATORIA COMMISSIE VOOR KLINISCHE BIOLOGIE COMITE VAN EXPERTEN EXTERNE KWALITEITSEVALUATIE VOOR ANALYSEN KLINISCHE BIOLOGIE

Nadere informatie

6-SIGMA METRICS. Teaching old dogmas and learning new tricks. Douwe van Loon

6-SIGMA METRICS. Teaching old dogmas and learning new tricks. Douwe van Loon 6-SIGMA METRICS Teaching old dogmas and learning new tricks Douwe van Loon Na deze presentatie zou u kunnen weten: dat IQ controle meer is dan alleen de bewaking van de interne kwaliteit van onze analyses

Nadere informatie

DEFINITIEF JAARRAPPORT POCT GLUCOSE 2014

DEFINITIEF JAARRAPPORT POCT GLUCOSE 2014 EXPERTISE, DIENSTVERLENING EN KLANTENRELATIES KWALITEIT VAN MEDISCHE LABORATORIA COMMISSIE VOOR KLINISCHE BIOLOGIE COMITE VAN EXPERTEN EXTERNE KWALITEITSEVALUATIE VOOR ANALYSEN KLINISCHE BIOLOGIE DEFINITIEF

Nadere informatie

ONGERUBRICEERD -2- Memorandum ASAQ

ONGERUBRICEERD -2- Memorandum ASAQ -2- -3- Samenvatting Dit document bevat een toelichting op de onzekerheid berekening van een Datron 4910 solid state zenerreferentie 10 V four wire bufferd output. De Datron 4910 is aantoonbaar herleidbaar

Nadere informatie

De nieuwe NEN 7777. Breder, juister en doeltreffender. Jo Klaessens StatAlike Paltzerweg 201 3734 CL Den Dolder jwaklaessens@ziggo.

De nieuwe NEN 7777. Breder, juister en doeltreffender. Jo Klaessens StatAlike Paltzerweg 201 3734 CL Den Dolder jwaklaessens@ziggo. De nieuwe NEN 7777 Bilthoven, 10-11-10 Breder, juister en doeltreffender Eurachem symposium 2010 Jo Klaessens StatAlike Paltzerweg 201 3734 CL Den Dolder jwaklaessens@ziggo.nl 1 Validatie vormt samen met

Nadere informatie

VALIDATIEPLAN PLAN DE VALIDATION

VALIDATIEPLAN PLAN DE VALIDATION VALIDATIEPLAN PLAN DE VALIDATION Analysemethode Méthode d analyse Techniek Technique Matrix / matrixgroep Matrice / Groupe de matrices Type validatie Type de validation Verantwoordelijke (Naam en functie)

Nadere informatie

BEPALING VAN DOXYCYCLINE, TETRACYCLINE, OXYTETRACYCLINE EN CHLOORTETRACYCLINE IN

BEPALING VAN DOXYCYCLINE, TETRACYCLINE, OXYTETRACYCLINE EN CHLOORTETRACYCLINE IN Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen Bestuur Laboratoria I-MET-FLVVT-091 I-MET-FLVVT-091 BEPALING VAN DOXYCYCLINE, TETRACYCLINE, OXYTETRACYCLINE EN CHLOORTETRACYCLINE IN DIERENVOEDERS

Nadere informatie

PEMS KWALITEIT EISEN. Predictive Emission Monitoring Systems

PEMS KWALITEIT EISEN. Predictive Emission Monitoring Systems PEMS Predictive Emission Monitoring Systems KWALITEIT EISEN Wat is een PEMS Toepasbaarheid van een PEMS PEMS versus AMS Kwaliteitseisen voor een PEMS PEMS in relatie tot EN-14181 en EN-15267 PEMS in relatie

Nadere informatie

Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen

Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen Omzendbrief met betrekking tot het ontsmetten van gereedschap in slachthuizen, uitsnijderijen en inrichtingen voor het vervaardigen van gehakt

Nadere informatie

b) testen of inspectie van monsters genomen van de markt of van de leverancies of een combinatie hiervan;

b) testen of inspectie van monsters genomen van de markt of van de leverancies of een combinatie hiervan; SSB Guide 65 Deze standaard specificeert algemene eisen waar een derde partij, die een product certificatiesysteem opereert, aan moet voldoen wil het erkend worden als competent en betrouwbaar In deze

Nadere informatie

Meten en Monitoren. Weet wat je meet. Startsymposium Expertisecentrum PFOS. Virtualisatie project Omegam Eline Klooster.

Meten en Monitoren. Weet wat je meet. Startsymposium Expertisecentrum PFOS. Virtualisatie project Omegam Eline Klooster. Meten en Monitoren Weet wat je meet Inhoud presentatie Omegam Laboratoria Proces ontwikkelen analyse methoden De analyse /PFOA Prestatiekenmerken /PFOA bij Omegam De praktijk : Weet wat je meet Omegam

Nadere informatie

NEN-EN-ISO 15189:2012 Medische laboratoria. Isala

NEN-EN-ISO 15189:2012 Medische laboratoria. Isala NEN-EN-ISO 15189:2012 Medische laboratoria Isala Auteur Henri Robben Datum 29-03-2016 Waar gaan we het over hebben - Algemeen - Voorbereiding - Hoofdstuk 4 - Ethisch gedrag - Eindverantwoordelijke van

Nadere informatie

Voorbeeld kalibratie procedure voor drukmeters

Voorbeeld kalibratie procedure voor drukmeters Technische Commissie Drukmeting Voorbeeld kalibratie procedure voor drukmeters INHOUD 1 Inleiding 2 2 Uitwerking kalibratieprocedure 3 3 Wijzigingen ten opzichte van de vorige versie 4 4 Modelcertificaat

Nadere informatie

Raad voor Accreditatie (RvA) Accreditatie van monsterneming

Raad voor Accreditatie (RvA) Accreditatie van monsterneming Raad voor Accreditatie (RvA) Accreditatie van monsterneming Documentcode: RvA-T021-NL Versie 3, 27-2-2015 Een RvA-Toelichting beschrijft het beleid en/of de werkwijze van de RvA met betrekking tot een

Nadere informatie

DEFINITIEF JAARRAPPORT POCT GLUCOSE 2015

DEFINITIEF JAARRAPPORT POCT GLUCOSE 2015 EXPERTISE, DIENSTVERLENING EN KLANTENRELATIES KWALITEIT VAN MEDISCHE LABORATORIA COMMISSIE VOOR KLINISCHE BIOLOGIE COMITE VAN EXPERTEN EXTERNE KWALITEITSEVALUATIE VOOR ANALYSEN KLINISCHE BIOLOGIE DEFINITIEF

Nadere informatie

Bepaling meetonzekerheid in ILOW laboratoria

Bepaling meetonzekerheid in ILOW laboratoria Bepaling meetonzekerheid in ILOW laboratoria Jo Klaessens StatAlike Definitief rapport 22-4-10 Inleiding Dit is het overall verslag van de drie workshops Meetonzekerheid ILOW Laboratoria die gehouden zijn

Nadere informatie

LABS contactdag 24 november 2015. Debietnorm EN-ISO 16911-1:2013 Handmatige referentiemethode

LABS contactdag 24 november 2015. Debietnorm EN-ISO 16911-1:2013 Handmatige referentiemethode LABS contactdag 24 november 2015 Debietnorm EN-ISO 16911-1:2013 Handmatige referentiemethode Inhoud presentatie NEN commissie Emissiemetingen en Algemene aspecten Overzicht opmerkingen op de norm Huidige

Nadere informatie

Overzicht opmerkingen CMA/ 6/B (versie december 2007) - Meetonzekerheid

Overzicht opmerkingen CMA/ 6/B (versie december 2007) - Meetonzekerheid Overzicht opmerkingen CMA/ 6/B (versie december 2007) - Meetonzekerheid BELAC 1 Ik kan me hierin volledig terugvinden. Dit is volledig conform met de cursus zoals ik deze voor het FAVV gegeven heb in september

Nadere informatie

VALIDATIEPLAN PLAN DE VALIDATION

VALIDATIEPLAN PLAN DE VALIDATION VALIDATIEPLAN PLAN DE VALIDATION Analysemethode Méthode d analyse Techniek Technique Matrix / matrixgroep Matrice / Groupe de matrices Type validatie Type de validation Verantwoordelijke (Naam en functie)

Nadere informatie

Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen

Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen Omzendbrief met betrekking tot erkenning-/registratievoorwaarden van opslagbedrijven van dierlijke bijproducten en afgeleide producten die niet

Nadere informatie

Inhoud. Waarom en Wat

Inhoud. Waarom en Wat ILC De analyse van data bij geometrische metingen Door Ing. K.G. Struik Struik Advies & Scholing (SAS) 1 Inhoud Waarom en Wat Methode Uitgangspunt Consensus Samenhang van de resultaten Voorbeeld gewogen

Nadere informatie

Inventaris acties en actiegrenzen en voorstellen voor harmonisering in het kader van de officiële controles

Inventaris acties en actiegrenzen en voorstellen voor harmonisering in het kader van de officiële controles Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen Inventaris acties en actiegrenzen en voorstellen voor harmonisering in het kader van de officiële controles Inventaris acties en actiegrenzen

Nadere informatie

Race om nauwkeurigheid

Race om nauwkeurigheid Wat is de waarde van een fabriekskalibratie Slide 1 Kalibratie principes 1 Volumetrisch Gravimetrisch 2500 dm 3 V ρ = 2500 kg 2503 dm 3 2503 kg = 3 dm 3 = 3 kg Slide 2 Kalibratie principes 2 3) Master

Nadere informatie

Classification - Prediction

Classification - Prediction Classification - Prediction Tot hiertoe: vooral classification Naive Bayes k-nearest Neighbours... Op basis van predictor variabelen X 1, X 2,..., X p klasse Y (= discreet) proberen te bepalen. Training

Nadere informatie

Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen

Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen Omzendbrief met betrekking tot het ontsmetten van gereedschap in slachthuizen, uitsnijderijen en inrichtingen voor het vervaardigen van gehakt

Nadere informatie

DEFINITIEF JAARRAPPORT POCT GLUCOSE 2016

DEFINITIEF JAARRAPPORT POCT GLUCOSE 2016 EXPERTISE, DIENSTVERLENING EN KLANTENRELATIES KWALITEIT VAN MEDISCHE LABORATORIA COMMISSIE VOOR KLINISCHE BIOLOGIE COMITE VAN EXPERTEN EXTERNE KWALITEITSEVALUATIE VOOR ANALYSEN KLINISCHE BIOLOGIE DEFINITIEF

Nadere informatie

Meting ter plaatse van temperatuur, ph, elektrische geleidbaarheid, opgeloste zuurstof, vrije chloor en gebonden chloor

Meting ter plaatse van temperatuur, ph, elektrische geleidbaarheid, opgeloste zuurstof, vrije chloor en gebonden chloor Compendium voor de monsterneming, meting en analyse van water Meting ter plaatse van temperatuur, ph, elektrische geleidbaarheid, opgeloste zuurstof, vrije chloor en gebonden chloor Versie november 2013

Nadere informatie

VALIDATIEPLAN PLAN DE VALIDATION

VALIDATIEPLAN PLAN DE VALIDATION VALIDATIEPLAN PLAN DE VALIDATION Analysemethode Méthode d analyse Techniek Technique Matrix / matrixgroep Matrice / Groupe de matrices Type validatie Type de validation Verantwoordelijke (Naam en functie)

Nadere informatie

KALIBRATIE THERMOMETERS MET VOELER. Versie 07 Datum van toepassing 2013-06-10

KALIBRATIE THERMOMETERS MET VOELER. Versie 07 Datum van toepassing 2013-06-10 Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen FLVVM MET-FLVVM-070 KALIBRATIE THEOMETERS MET VOELER Versie 07 Datum van toepassing 2013-06-10 Opgesteld door : Ronny Martens; sectieverantwoordelijke

Nadere informatie

Meting van de blootstelling aan kwarts. Roger Grosjean FOD WASO Laboratorium

Meting van de blootstelling aan kwarts. Roger Grosjean FOD WASO Laboratorium Meting van de blootstelling aan kwarts Roger Grosjean FOD WASO Laboratorium Grenswaarden in België Bindend: het blootstellen van werknemers aan concentraties boven de grenswaarde is een inbreuk op de bepalingen

Nadere informatie

Raad voor Accreditatie (RvA) De sterkte van het zwaarteveld in Nederland

Raad voor Accreditatie (RvA) De sterkte van het zwaarteveld in Nederland Raad voor Accreditatie (RvA) De sterkte van het zwaarteveld in Nederland Document code: RvA-Tk-2.27 Datum vaststelling: 14 september 2004 Een RvA-Toelichting beschrijft het beleid en/of de werkwijze van

Nadere informatie

Hoofdstuk 3 : Numerieke beschrijving van data. Marnix Van Daele. Vakgroep Toegepaste Wiskunde en Informatica Universiteit Gent

Hoofdstuk 3 : Numerieke beschrijving van data. Marnix Van Daele. Vakgroep Toegepaste Wiskunde en Informatica Universiteit Gent Hoofdstuk 3 : Numerieke beschrijving van data Marnix Van Daele MarnixVanDaele@UGentbe Vakgroep Toegepaste Wiskunde en Informatica Universiteit Gent Numerieke beschrijving van data p 1/31 Beschrijvende

Nadere informatie

BIJLAGEN. bij GEDELEGEERDE VERORDENING (EU) VAN DE COMMISSIE

BIJLAGEN. bij GEDELEGEERDE VERORDENING (EU) VAN DE COMMISSIE EUROPESE COMMISSIE Brussel, 5.5.2015 C(2015) 2874 final ANNEXES 5 to 10 BIJLAGEN bij GEDELEGEERDE VERORDENING (EU) VAN DE COMMISSIE houdende aanvulling van Richtlijn 2010/30/EU van het Europees Parlement

Nadere informatie

LAB 00 P 510 Aanvraag erkenning door externe laboratoria. Versie 04 Datum van toepassing 2012-12-01

LAB 00 P 510 Aanvraag erkenning door externe laboratoria. Versie 04 Datum van toepassing 2012-12-01 Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen Bestuur Laboratoria Dit is een vertaling. De franse versie is de originele versie. LAB 00 P 510 Versie 04 Datum van toepassing 2012-12-01 Opgesteld

Nadere informatie

Gearchiveerde versie

Gearchiveerde versie Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen FLVVT I-MET-FLVVT-124 I-MET-FLVVT-124 BEPALING VAN COCCIDIOSTATICA IN DIERENVOEDER MET LC- MS-MS Versie 06 Datum van toepassing 2014-01-21 Opgesteld

Nadere informatie

Handleiding voor gecertificeerd ISO 9001:2000 laboratoria bij uitvoering van bioassays.

Handleiding voor gecertificeerd ISO 9001:2000 laboratoria bij uitvoering van bioassays. Ministerie van Verkeer en Waterstaat Directoraat -Generaal Rijkswaterstaat Rijksinstituut voor Kust en Zee/RIKZ Handleiding voor gecertificeerd ISO 9001:2000 laboratoria bij uitvoering van bioassays. Algemene

Nadere informatie

Analyses voor wijnbouwers in het labo van Inagro

Analyses voor wijnbouwers in het labo van Inagro Analyses voor wijnbouwers in het labo van Inagro Inagro, de site: Proefhoeve biologische productie Gabriëlstraat CKCert Plasstraat Witloof Laboratorium Hoofdgebouw Afdeling tuinbouw open lucht Ieperseweg

Nadere informatie

NL SANCO/3397/01 rev 4

NL SANCO/3397/01 rev 4 NL SANCO/3397/01 rev 4 COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN Brussel, Ontwerp RICHTLIJN../ /EG VAN DE COMMISSIE van [ ] tot vaststelling van voorschriften voor de gehaltebepaling van dioxinen en dioxineachtige

Nadere informatie

Publicatieblad van de Europese Unie L 317/17

Publicatieblad van de Europese Unie L 317/17 30.11.2011 Publicatieblad van de Europese Unie L 317/17 VERORDENING (EU) Nr. 1235/2011 VAN DE COMMISSIE van 29 november 2011 tot wijziging van Verordening (EG) nr. 1222/2009 van het Europees Parlement

Nadere informatie

Opstellen van een bericht over de toewijzing van analyses in het geval van een niet-erkend laboratorium

Opstellen van een bericht over de toewijzing van analyses in het geval van een niet-erkend laboratorium Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen Bestuur van de Laboratoria Procedure Opstellen van een bericht over de toewijzing van analyses in het geval van een niet-erkend laboratorium Versie

Nadere informatie

Top en Flop in Ringonderzoeken

Top en Flop in Ringonderzoeken Top en Flop in Ringonderzoeken Eurachem Symposium 2004 Bilthoven 11 november 2004 Bram Eijgenraam Top en Flop in Ringonderzoeken! De Ringonderzoeken! Wat mis kan gaan...! Kan het beter?! Werkt het? Het

Nadere informatie

Tabel 1 van 2 14,1 19,6

Tabel 1 van 2 14,1 19,6 Tabel 1 van 2 Monsterreferenties monster-11 = uw monsterreferentie nr. 11 monster-12 = uw monsterreferentie nr. 12 Opgegeven bemonsteringsdatum : 20/02/2015 20/02/2015 Ontvangstdatum opdracht : 20/02/2015

Nadere informatie

4 Optimale weegschema s

4 Optimale weegschema s 20 Proceedings of the 52 nd European Study Group with Industry 4 Optimale weegschema s Sandjai Bhulai, Thomas Breuer, Eric Cator en Fieke Dekkers Inleiding De kilogram is de laatste fysische grootheid

Nadere informatie

DieselMotorEmissie. Marc Lurvink, Arbeidshygiënist RAH. In samenwerking met. rps.nl 1

DieselMotorEmissie. Marc Lurvink, Arbeidshygiënist RAH. In samenwerking met. rps.nl 1 DieselMotorEmissie een vergelijk van analysemethoden RPS Advies In samenwerking met TNO Bouw en Ondergrond Marc Lurvink, Arbeidshygiënist RAH Marc Houtzager rps.nl 1 Inhoud 1. Inleiding 2. Doel 3. DME

Nadere informatie

SPSS Introductiecursus. Sanne Hoeks Mattie Lenzen

SPSS Introductiecursus. Sanne Hoeks Mattie Lenzen SPSS Introductiecursus Sanne Hoeks Mattie Lenzen Statistiek, waarom? Doel van het onderzoek om nieuwe feiten van de werkelijkheid vast te stellen door middel van systematisch onderzoek en empirische verzamelen

Nadere informatie

SECTIE: Anorganische chemie VALIDATIEPLAN

SECTIE: Anorganische chemie VALIDATIEPLAN FAVV DG LABORATORIA LABO: FLVVG SECTIE: Anorganische chemie VALIDATIEPLAN Analysemethode Techniek Voeding - Kwantitatieve bepaling van calcium, kalium, magnesium, natrium en fosfor met ICP-OES na microgolfontsluiting

Nadere informatie

Hoe nauwkeurig zijn uw meetwaarden? Certifiëring ISO / DKD. Kalibratie. Betouwbaarheid. Zekerheid. Ervaring

Hoe nauwkeurig zijn uw meetwaarden? Certifiëring ISO / DKD. Kalibratie. Betouwbaarheid. Zekerheid. Ervaring Hoe nauwkeurig zijn uw meetwaarden? Certifiëring ISO / DKD Kalibratie Zekerheid Betouwbaarheid Ervaring Waarom kalibreren? Kalibreren, kwalificeren en valideren levert een grote bijdrage tot de verhoging

Nadere informatie

Gisteren, vandaag en morgen

Gisteren, vandaag en morgen Gisteren, vandaag en morgen De ontwikkeling van organische analyses in Het Waterlaboratorium Cees Bijsterbosch Het Waterlaboratorium Labanalyse, 1 oktober 2013 Plaats hier uw logo via: beeld => diamodel

Nadere informatie

Provinciale dienst van:... Datum:... Verantwoordelijke Controleur:... Nr:... Operator :... N uniek... Adres :... C NC Punten NA

Provinciale dienst van:... Datum:... Verantwoordelijke Controleur:... Nr:... Operator :... N uniek... Adres :... C NC Punten NA Provinciale dienst van:... Datum:... Verantwoordelijke Controleur:... Nr:... Operator :... N uniek... Adres :...... 209: Groothandel van materialen bestemd om direct met levensmiddelen in aanraking te

Nadere informatie

GLOBAAL RAPPORT EXTERNE KWALITEITSEVALUATIE VOOR ANALYSEN KLINISCHE BIOLOGIE POCT GLUCOSE II

GLOBAAL RAPPORT EXTERNE KWALITEITSEVALUATIE VOOR ANALYSEN KLINISCHE BIOLOGIE POCT GLUCOSE II ISSN 0778-8363 J. Wytsmanstraat, 14 B-1050 BRUSSEL FEDERALE OVERHEIDSDIENST, VOLKSGEZONDHEID, VEILIGHEID VAN DE VOEDSELKETEN EN LEEFMILIEU COMMISSIE VOOR KLINISCHE BIOLOGIE DIENST VOOR LABORATORIA VAN

Nadere informatie

GMP+ Feed Safety Assurance scheme. Dioxine-monitoring in leghennen(opfok)voeders

GMP+ Feed Safety Assurance scheme. Dioxine-monitoring in leghennen(opfok)voeders GMP+ Feed Safety Assurance scheme Dioxine-monitoring in leghennen(opfok)voeders GMP+ BCN-NL2 BCN NL2 NL B.V. Alle rechten voorbehouden. De informatie uit deze publicatie mag worden geraadpleegd op het

Nadere informatie

KWANTITATIEVE BEPALING VAN UBIQUINONE IN

KWANTITATIEVE BEPALING VAN UBIQUINONE IN Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen Bestuur Laboratoria I-MET-FLVVT-152 I-MET-FLVVT-152 KWANTITATIEVE BEPALING VAN UBIQUINONE IN Versie 03 Datum van toepassing 2014-01-17 Opgesteld

Nadere informatie

validatie in de klinisch farmaceutische analyse nader bekeken t.b.v. HPLC.

validatie in de klinisch farmaceutische analyse nader bekeken t.b.v. HPLC. validatie in de klinisch farmaceutische analyse nader bekeken t.b.v. HPLC. Ziekenhuis Rijnstate Laboratorium Apotheek Sjaak Melchers Wagnerlaan 55 Postbus 9555 9800 TA Arnhem Bij het opzetten van een kwaliteitssysteem

Nadere informatie

INTERPRETATIEDOCUMENT Vastgesteld door het Accreditatiecollege Bodembeheer

INTERPRETATIEDOCUMENT Vastgesteld door het Accreditatiecollege Bodembeheer INTERPRETATIEDOCUMENT Vastgesteld door het Accreditatiecollege Bodembeheer Van toepassing op : AP04 en AS 3000, versies vastgesteld vóór 01-10-2008, voor zover deze nog mogen worden gehanteerd Versie en

Nadere informatie

Dit document is gebaseerd op het business plan van het Agentschap en de waarden opgenomen in de gidsen.

Dit document is gebaseerd op het business plan van het Agentschap en de waarden opgenomen in de gidsen. TECHNISCHE SPECIFICATIE VOOR HET BEPALEN VAN HET AANTAL MANDAGEN EN VAN DE FREQUENTIE BIJ AUDITS IN HET KADER VAN DE VALIDATIES VAN AUTOCONTROLESYSTEMEN Versie 14-12-07 I. INLEIDING De bedoeling van dit

Nadere informatie

In het internationale eenhedenstelsel, ook wel SI, staan er negen basisgrootheden met bijbehorende grondeenheden. Dit is BINAS tabel 3A.

In het internationale eenhedenstelsel, ook wel SI, staan er negen basisgrootheden met bijbehorende grondeenheden. Dit is BINAS tabel 3A. Grootheden en eenheden Kwalitatieve en kwantitatieve waarnemingen Een kwalitatieve waarneming is wanneer je meet zonder bijvoorbeeld een meetlat. Je ziet dat een paard hoger is dan een muis. Een kwantitatieve

Nadere informatie

HOOFDSTUK VII REGRESSIE ANALYSE

HOOFDSTUK VII REGRESSIE ANALYSE HOOFDSTUK VII REGRESSIE ANALYSE 1 DOEL VAN REGRESSIE ANALYSE De relatie te bestuderen tussen een response variabele en een verzameling verklarende variabelen 1. LINEAIRE REGRESSIE Veronderstel dat gegevens

Nadere informatie

BELAC, HET BELGISCH ACCREDITATIESYSTEEM ALGEMENE INFORMATIE EN PRAKTISCHE INLICHTINGEN

BELAC, HET BELGISCH ACCREDITATIESYSTEEM ALGEMENE INFORMATIE EN PRAKTISCHE INLICHTINGEN BELAC 7-01 Rev 15-2016 BELAC, HET BELGISCH ACCREDITATIESYSTEEM ALGEMENE INFORMATIE EN PRAKTISCHE INLICHTINGEN De versies van documenten van het managementsysteem van BELAC die beschikbaar zijn op de website

Nadere informatie

FEDERALE OVERHEIDSDIENST, VOLKSGEZONDHEID, VEILIGHEID VAN DE VOEDSELKETEN EN LEEFMILIEU COMMISSIE VOOR KLINISCHE BIOLOGIE GLOBAAL RAPPORT

FEDERALE OVERHEIDSDIENST, VOLKSGEZONDHEID, VEILIGHEID VAN DE VOEDSELKETEN EN LEEFMILIEU COMMISSIE VOOR KLINISCHE BIOLOGIE GLOBAAL RAPPORT FEDERALE OVERHEIDSDIENST, VOLKSGEZONDHEID, VEILIGHEID VAN DE VOEDSELKETEN EN LEEFMILIEU COMMISSIE VOOR KLINISCHE BIOLOGIE DIENST VOOR LABORATORIA VAN KLINISCHE BIOLOGIE COMITE VAN DESKUNDIGEN GLOBAAL RAPPORT

Nadere informatie