Hoe komen we aan schoon en gezond drinkwater?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Hoe komen we aan schoon en gezond drinkwater?"

Transcriptie

1 Hoe komen we aan schoon en gezond drinkwater? Profielwerkstuk van: Tim van Dijk Matthijs Hogerwerf School: De Amersfoortse Berg Klas: 6AB Vak(ken): Scheikunde Docent: Dhr. Oosterhout Datum: 18 december

2 Inhoudsopgave Voorwoord Inleiding Wat is schoon en gezond water? Historie Kwaliteitseisen (normen)voor drinkwater Is het water uit de kraan schoon en gezond? Drinkwatervoorziening in Nederland Grondwater Oppervlaktewater Drinkwatervoorziening in andere landen Hoe kun je zelf water zuiveren? Onderzoek waterzuivering bij de TU Delft Bekerglasproef Onderzoek microbiologie bij Hydron Conclusies Samenvatting Bronnen Bijlagen

3 Voorwoord Wij hebben dit onderwerp gekozen omdat we iets met scheikunde wilden doen en Tim veel van zijn vader gehoord had over drinkwater. Zijn vader is namelijk hoogleraar in de drinkwatervoorziening aan de TU Delft. Tijdens vakanties en weekenden heeft Tim dus al vaak met zijn vader drinkwaterbronnen en zuiveringsinstallaties bezocht. Het leek ons leuk om nu zelf eens wat proeven te doen over waterzuivering en er meer van te leren. We hebben contact opgenomen met de medewerkers van het laboratorium van de TU Delft en hebben daar een dag proeven gedaan over waterzuivering. Omdat we daar geen microbiologische proeven konden doen, hebben we ook het drinkwaterbedrijf Hydron gebeld en gevraagd of dat daar kon. Uiteindelijk zijn we daar 2 dagen geweest voor het microbiologische onderzoek. Zowel bij de TU Delft als bij Hydron waren de mensen enorm aardig en behulpzaam. Bij de TU Delft heeft Cees Boeter ons heel goed geholpen. Verder willen we ook Tonny Schuit bedanken en de andere medewerkers en studenten. Bij Hydron heeft de heer Boekenogen alles voor ons geregeld. Verder willen we ook de medewerkers daar bedanken. Tenslotte willen we de vader van Tim bedanken voor alle tips en hulp bij het profielwerkstuk. We hebben veel geleerd van het project. In de eerste plaats over drinkwater en drinkwaterzuivering. Maar ook over de laboratoriumproeven en wat daar allemaal bij komt kijken. Verder ook over het zelfstandig organiseren en uitvoeren van zo n groot project. En natuurlijk het samenwerken met elkaar en het uiteindelijk op papier krijgen van de resultaten. Kortom, we vonden het leuk en leerzaam! 3

4 1 Inleiding Het onderwerp van ons profielwerkstuk is schoon en gezond drinkwater. In het voorwoord hebben we al verteld hoe we tot dat onderwerp gekomen zijn. Over drinkwater is natuurlijk heel veel informatie beschikbaar, zoals de collegedictaten van de TU Delft. Om te beginnen hebben we dus veel van die boeken gelezen en informatie van het internet gehaald. Op basis daarvan hebben we als hoofdvraag voor ons werkstuk gekozen voor: Hoe komen we aan schoon en gezond water? Deelvragen die daarbij horen, worden in de hoofdstukken 3, 4 en 5 behandeld, namelijk: Wat is schoon en gezond water? Is het water uit de kraan schoon en gezond? Hoe kun je water zelf zuiveren? Aan de hand van deze deelvragen kunnen we de achtergronden en de praktijk van de drinkwatervoorziening toelichten. Ook wordt dan duidelijk hoe het water dat uit de kraan komt in Nederland gezuiverd wordt en dat het inderdaad schoon en zuiver is. Omdat dit in andere landen vaak veel minder goed geregeld is, komen we dan op de vraag of je op reis zelf je water zou kunnen zuiveren. De waterzuivering zelf staat centraal bij ons praktijk deel, dat in hoofdstuk 6 en 7 wordt behandeld. In het onderzoek bij de TU Delft hebben we slootwater gezuiverd met vlokvorming en membraanfiltratie, zoals dit in Nederland bij de drinkwaterzuivering ook wordt gedaan. In het onderzoek bij Hydron hebben we gekeken of je met chloordruppeltjes of een filterpen op reis zelf water van bacteriën kunt zuiveren. In hoofdstuk 8 staan tenslotte de conclusies van het werkstuk en in hoofdstuk 9 volgt de samenvatting. 4

5 2 Wat is schoon en gezond water? 2.1 Historie Water is de bron van het leven. Zonder water kunnen planten, dieren en mensen niet leven. Daarom heeft de mens zich altijd in de buurt van water gevestigd. De oude Romeinen wisten al dat ze voor hun drinkwater als het kon gebruik moesten maken van schone bronnen in de bergen. Ze bouwden daarom prachtige aquaducten waarmee het water onder vrij verval naar hun steden werd aangevoerd. Rome beschikte bijvoorbeeld tijdens het Keizerrijk over in totaal 11 aquaducten die aan de 1 miljoen inwoners volop water leverden voor gebruik in de huizen, fonteinen en badhuizen! De Romeinen en gezondheidstechniek November 23, Figuur 1: Aquaducten uit de tijd van de Romeinen Na de val van het Romeinse rijk gingen veel van deze waterwerken verloren. Men dronk water uit vuile sloten en putten. In de Middeleeuwen ontstonden hierdoor enorme epidemieën ten gevolge van besmet drinkwater. Bekende voorbeelden zijn de pest, de cholera en de buiktyfus. In de 19 e eeuw kreeg men door dat het zo niet langer kon. De overheid besloot toen dat er een goede centrale drinkwatervoorziening moest 5

6 komen. In 1853 kreeg allereerst Amsterdam een drinkwatervoorziening en later ook andere steden en tenslotte ook het platteland. De aanleg heeft alles bij elkaar 1 eeuw geduurd, maar was een groot succes. Uit de onderstaande figuur blijkt dat de buiktyfus in Nederland in de vorige eeuw is uitgebannen door de invoering van de drinkwatervoorziening. De pieken in de grafiek worden veroorzaakt door de eerste en tweede wereldoorlog. De mensen hadden toen behalve soms minder schoon drinkwater ook minder afweer door ondervoeding. Ook waren er meer vluchtelingen die de ziekte meenamen en de mensen werden niet alleen via het drinkwater besmet. Schoon water, gezond leven! tyfus incidentie per inwoners jaar % niet- aangesloten op drinkwater November 23, Figuur 2: De incidentie van tyfus en het percentage mensen dat niet is aangesloten op drinkwater in de tijd. 2.2 Kwaliteitseisen (normen)voor drinkwater Uit de geschiedenis blijkt al dat de belangrijkste eis aan schoon drinkwater is dat ziekteverwekkende organismen er niet in mogen voorkomen. De Romeinen bereikten dit doordat ze gebruikt maakten van bronnen uit de bergen die van zichzelf schoon waren. De epidemieën in de middeleeuwen werden veroorzaakt omdat het water uit sloten en putten besmet was met uitwerpselen van mensen en dieren die ziekteverwekkende organismen als cholera- en tyfusbacteriën bevatten. 6

7 Tegenwoordig wordt voor als hygiënische eis gesteld (onder meer in de Waterleidingwet) dat E.coli s in het drinkwater afwezig moeten zijn. Meestal wordt een groep bacteriën gemeten ( coliforme bacteriën ) als een soort indicator-parameter. Dit wil zeggen dat er heel veel van deze bacteriën in menselijke en dierlijke uitwerpselen voorkomen. Als ze niet aanwezig zijn, betekent het dus dat de bron schoon is. Als ze wel aanwezig zijn dan is er een kans dat er ook andere gevaarlijke bacteriën (waaronder E-coli) aanwezig zijn en dan moet het water gedesinfecteerd worden. Dit kan onder meer met chloor. Een andere basis eis aan de kwaliteit van drinkwater is dat het water helder moet zijn. Niemand wil namelijk een troebel glas water drinken. Omdat water uit rivieren en meren altijd in zekere mate troebel is, moeten de slibdeeltjes verwijderd worden door middel van vlokvorming en bezinking. Er zijn natuurlijk nog veel andere eisen die aan drinkwater gesteld worden. Zo mogen er natuurlijk geen giftige stoffen in aanwezig zijn. Natuurlijke gifstoffen die in sommige bronnen voor kunnen komen zijn arsenicum ( kan leiden tot blackfoot disease, een vorm van huidkanker), fluoride (kan leiden tot botvergroeiïngen) en nitraat (kan leiden tot blue baby disease, het stikken van baby s). Deze verontreinigingen komen zelden voor. Veel vaker komen problemen voor met stoffen die door lozingen van steden, industrieën en de landbouw in het water komen dat gebruikt wordt voor de bereiding van drinkwater. Bekende voorbeelden zijn zware metalen als kwik, cadmium en lood en ook nitraat. Ook bestrijdingsmiddelen en vele andere organische verontreinigingen kunnen voorkomen. Voor heel veel stoffen zijn in de wet (Waterleidingbesluit) eisen en normen opgesteld. In de tabellen in bijlage 1 staan de belangrijkste eisen voor de kwaliteit van drinkwater opgesomd. 7

8 3 Is het water uit de kraan schoon en gezond? Het antwoord op deze vraag is kort gezegd: in Nederland wel en in andere landen vaak niet. Dit hangt samen met de verschillen in de aandacht en het geld dat eraan besteed wordt of besteed kan worden in verschillende landen. Het hangt ook af van de opzet van de drinkwatervoorziening. Vandaar dat we in de volgende 2 paragrafen deze opzet en de verschillen gaan uitleggen. 3.1 Drinkwatervoorziening in Nederland De drinkwatervoorziening in Nederland is geregeld op basis van de volgende principes: Bronnen: gebruik de schoonste bron en bescherm de kwaliteit Zuivering: principe van meerdere barrières tegen verontreinigingen Distributie: 24 uur per dag onder druk en beschermd tegen verontreinigingen Als bronnen voor de drinkwatervoorziening wordt in Nederland gebruik gemaakt van grondwater en oppervlaktewater. In Nederland is er voldoende zoet water aanwezig Grondwater Grondwater wordt gebruikt in het oosten, noorden en zuiden van het land. Ons drinkwater in Amersfoort wordt ook bereid uit grondwater. Er zijn in Amersfoort twee grondwaterwinplaatsen, namelijk de Amersfoortse Berg (bij de watertoren) en de Hogeweg (bij Hoevelaken). Grondwater is een prima bron voor de drinkwatervoorziening omdat de kwaliteit in het algemeen heel goed is. Grondwater is eigenlijk regenwater dat een lange reis gemaakt heeft door de bodem. Bij de stroming door de zandkorrels worden verontreinigingen afgefiltreerd en geadsorbeerd en door de lange verblijftijd in de ondergrond (vaak honderden jaren) gaan ziektekiemen vanzelf dood. Grondwaterwingebieden worden in Nederland ook beschermd tegen verontreinigingen. Borden geven de grenzen van de grondwaterbeschermingsgebieden aan, waar geen fabrieken, benzinestations e.d. gebouwd mogen worden. Omdat de kwaliteit van grondwater al heel goed is, kan de zuivering relatief eenvoudig zijn. Het plaatje hieronder geeft een voorbeeld van de zuivering. Die zuivering bestaat uit een dubbele beluchting en een 8

9 zandfiltratie. De beluchting is nodig omdat het grondwater vaak geen zuurstof bevat. Bij de beluchting kan er zuurstof inkomen. Zuurstof is wel nodig in drinkwater omdat het een frisse smaak geeft. Bovendien oxideert zuurstof tweewaardig ijzer (ferro-ijzer) dat in het grondwater is opgelost tot driewaardig ijzer (ferri-ijzer). Het ferri-ijzer vlokt vervolgens uit tot ferri-hydroxide dat in het zandfilter wordt afgefiltreerd. De reacties zijn: De reacties (zonder toestandsaanduiding)zijn: Fe 2+ Fe 3+ + e O 2 + 2H 2 O + 4 e 4 OH - x4 x3 4Fe O 2 + 6H 2 O 12 OH Fe 3+ 4Fe(OH) 3 We zullen nog even nader ingaan op het uitvlokproces van ferri-ijzer tot ferri-hydroxide. Zal al het ijzer neerslaan en verwijderd worden? In tabel 45 van BINAS is te zien dat ijzer(iii)hydroxide slecht oplosbaar is in water. Er stelt zich een evenwicht in, dat er als volgt uit ziet: Fe 3+ (OH - ) 3 (s) ->/<- Fe 3+ (aq) + 3 OH - (aq) In de reactievergelijking is te zien dat naarmate er meer Fe 3+ bij komt, het evenwicht naar links zal verschuiven. Hierdoor zie je de neerslagvorming als vlokken. Om de concentraties Fe 3+ en OH - te berekenen geldt: K s = [Fe 3+ ]. [OH - ] 3 De ferrihydroxide concentratie komt niet in deze vergelijking voor omdat deze alleen wordt toegepast op het oplosbare zout en dus niet op een vaste stof. De waarde van K s is in tabel 46 van BINAS op te zoeken. Deze waarde is gelijk aan 2, Aan de hand van deze waarde is de [Fe 3+ ] en de [OH - ] eenvoudig te berekenen. In de reactievergelijking is te zien dat de verhouding waarin de Fe 3+ en OH - met elkaar reageren gelijk is aan 1:3. De vergelijking komt er dan als volgt uit te zien: 2, = x. x 3. De waarde van x is dan gelijk aan: 2, De [Fe 3+ ] is dus zeer klein en gelijk aan 2, Vervolgens is hieruit te berekenen vanaf welke ph ferrihydroxide gaat neerslaan. De [OH - ] is 3 keer 2, De poh is dan log[oh - ] is 9.2 en de ph = 4.8 9

10 Dergelijke reacties treden ook op voor de oxidatie van tweewaardig mangaan. IJzer en mangaan moeten uit het water verwijderd worden omdat ze anders afzettingen in het leidingnet en aan de kraan kunnen geven (en het wasgoed kan bruin worden). Hoge concentraties kunnen ook een metaalachtige smaak aan het water geven. Het gezuiverde water wordt daarna bewaard in een reinwaterkelder, waarna het door pompen in het distributienet wordt gepompt. In Nederland zorgt men ervoor dat er altijd overdruk op het distributienet staat, zodat verontreinigingen van buitenaf (bijvoorbeeld door lekkende riolen) niet in het net kunnen binnendringen. Watertorens waren vroeger nodig om druk op het net te houden tijdens stroomstoringen, maar tegenwoordig kan dit evengoed en goedkoper met een noodstroom aggregaat. Figuur 3: Het zuiveren van grondwater in opeenvolgende stappen Oppervlaktewater Oppervlaktewater wordt als bron voor de drinkwatervoorziening gebruikt in het westen van Nederland, onder meer voor Rotterdam en Amsterdam. Daar is het grondwater zout (invloed van de zee) en dus ongeschikt voor de drinkwatervoorziening. Vroeger heeft men wel veel water gewonnen in de duinen (daar zit een zoetwaterbel dichtbij de zee, omdat zoet (regen)water blijft drijven op zout water). Nu worden de 10

11 duinen nog wel gebruikt om water te onttrekken, maar het natuurlijke zoete duinwater wordt kunstmatig aangevuld door rivierwater dat geïnfiltreerd wordt via duinmeertjes. Bij Rotterdam wordt het rivierwater gelijk gezuiverd tot drinkwater in grote zuiveringsfabrieken. Oppervlaktewater heeft natuurlijk het grote bezwaar dat het makkelijk vervuild kan raken door allerlei lozingen en ongelukken. In Nederland worden zowel de Rijn als de Maas gebruikt als bron voor de drinkwatervoorziening. De kwaliteit van de rivieren wordt dan ook goed beschermd en bewaakt. De overheid heeft allerlei regels maar de waterleidingbedrijven doen zelf ook veel en nog meer dan volgens de wet moet. Er zijn ook internationale commissies en internationale verdragen om de rivieren te beschermen. De Rijn kan natuurlijk ook in Zwitserland of in Duitsland al vervuild raken terwijl wij er hier in Nederland drinkwater van moeten maken. Er is zelfs een internationaal alarmeringssysteem voor calamiteiten. Het komt best vaak voor dat de drinkwaterbedrijven geen water uit de rivier kunnen gebruiken voor een tijdje omdat er een lozing of een ongeluk is geweest. De drinkwaterbedrijven hebben voor zulk soort gebeurtenissen grote voorraadbekkens of spaarbekkens. Het water uit deze bekkens wordt dan gebruikt om in dit soort situaties toch door te kunnen gaan met het maken van drinkwater. De zuivering van oppervlaktewater is natuurlijk veel uitgebreider en moeilijker dan de zuivering van grondwater. Het plaatje hieronder geeft er een beeld van. Om te beginnen is rivierwater altijd troebel en moet het fijne slib dus verwijderd worden. Hiervoor wordt vlokvorming met ijzer(iii)-zouten toegepast, meestal in de vorm van FeCl 3. Dit wordt toegevoegd als een oplossing. Net als bij grondwater ontstaan er dan vlokken van Fe(OH) 3. FeCl 3 Fe Cl - Fe OH - Fe(OH) 3 In deze vlokken worden de fijne slibdeeltjes en ook allerlei andere verontreinigingen ingevangen. De vlokken met de verontreinigingen kunnen dan daarna door bezinking worden verwijderd. Na de bezinking worden de laatste slibdeeltjes verwijderd in een groot zandfilter. Daarna moet oppervlaktewater gedesinfecteerd worden omdat er ziekteverwekkende bacteriën in kunnen voorkomen. In Nederland gebruiken we daarvoor liefst zo weinig mogelijk chloor omdat dat een vieze smaak aan het water geeft en bovendien ontstaan er allerlei bijprodukten bij de oxidatie van organische stof. Zo kan er zelfs chloroform ontstaan (dat is in grote concentraties kankerverwekkend). In Rotterdam wordt het water gedesinfecteerd met ozon, dat net als 11

12 chloor een sterke oxidator is. Ozon oxideert dan ook het DNA van de bacteriën waardoor deze dood gaan. Bij de desinfectie met hogere concentraties ozon kan bijvoorbeeld weer het kankerverwekkende bromaat (BrO 3 - )worden gevormd. Reactie van de oxidatie van chloor (hypochoriet) en ozon: 2 HClO + 2H + + 2e Cl 2 + H 2 O O H + + 2e 2 H 2 O Verder wordt bij de zuivering van oppervlaktewater in Nederland altijd een zuiveringsstap met actieve kool gebruikt. Aan dit aktieve kool worden bestrijdingsmiddelen en andere organische verontreinigingen geadsorbeerd. Tenslotte wordt nog een klein beetje chloor toegevoegd om er zeker van te zijn dat in het distributienet bacteriën (die niet echt schadelijk zijn) niet te veel gaan groeien. Je kunt dan weer slijmlagen in het leidingnet krijgen en daarop kunnen weer andere diertjes van gaan eten. Daarmee wordt bereikt dat het water tot aan de kraan helemaal schoon blijft. Huidige zuivering oppervlaktewater II bekken vlokvorming vlokverwijdering ozonisatie snelfiltratie aktiefkool filtratie reinwaterkelder Fe (III) Bekken: voorraad, afvlakking, zelfreiniging Ozonisatie: desinfectie, afbraak organisch materiaal dosering = 2-3,5 mg/l O 3 Aktief kool filtratie: afbraak organisch materiaal, verwijdering bestrijdingsmiddelen Cl 2 /ClO 2 chloordosering = 0,3 mg/l (transport) Figuur 4: Het zuiveren van oppervlaktewater in opvolgende stappen. 12

13 3.2 Drinkwatervoorziening in andere landen In landen als Duitsland en België is de drinkwatervoorziening even goed als in Nederland. In veel andere landen is dit echter niet zo. Het meest duidelijk is dit in ontwikkelingslanden waar veel mensen over het geheel geen schoon drinkwater hebben en er geen leidingnetsysteem is. Zij drinken nog steeds het water uit sloten, rivieren en waterputten. Omdat dit water soms besmet is met bacteriën sterven er wereldwijd miljoenen kinderen en volwassenen aan water-borne diseases als cholera en tyfus. Ook is er in veel landen te weinig drinkwater. In Nederland gebruiken we ongeveer 120 liter per persoon per dag. In veel Afrikaanse landen hebben de mensen nog niet eens 4 liter per persoon per dag. Volgens de WHO (World Health Organisation) is het absolute minimum 7 liter per persoon per dag. Ook dit geeft veel hygiënische problemen en ziekten. Maar ook in landen en gebieden die wel een centrale drinkwatervoorziening hebben is het drinkwater vaak niet betrouwbaar. Dit komt omdat men onvoldoende zorg besteed aan de 3 basiseisen: Bronnen: gebruik de schoonste bron en bescherm de kwaliteit Zuivering: principe van meerdere barrières tegen verontreinigingen Distributie: 24 uur per dag onder druk en beschermd tegen verontreinigingen Problemen met verontreinigingen van de bron komen veel voor. Een bekend voorbeeld zijn de Minamata-baai in Japan, waar kwik-houdend afvalwater werd geloosd waardoor de mensen ziek werden. Het kwik kwam hierdoor in de voedselketen (vis) en in het drinkwater. Problemen met de zuivering komen zelfs in de VS nog voor. Zo werden in 1993 in Milwauki mensen ziek door besmetting met Cryptosporidium, een protozo dat niet gedood wordt door chloor. Er waren daar te weinig zuiveringsstappen (barrières) en men dacht dat de desinfectie met chloor genoeg was. In Nederland hebben we het Legionella-probleem gehad. Dit is echter geen echt drinkwaterprobleem, zoals in de USA. Je wordt namelijk niet ziek als je water met deze bacteriën drinkt. Je kan wel ziek worden als je ze inademt. Als water heel lang bij graden Celcius of hoger stilstaat dan kunnen deze bacteriën zich snel vermenigvuldigen. Als je daarna het water versproeit of verdampt (airco, whirlpool, etc), kun je 13

14 kleine druppeltjes inademen met deze bacteriën erin. De legionellabacteriën kunnen dan in je longen terechtkomen. Vervuiling in het distributienet/leidingnet komen in het buitenland veel voor. Vooral in ontwikkelingslanden wordt soms maar gedurende een paar uur per dag water geleverd. Dan staat er in de overige uren geen druk op het net en kan verontreinigd water (uit riolen of anderszins) in het net doordringen. 4 Hoe kun je zelf water zuiveren? In Nederland hoef je het water niet te zuiveren. Dat is onzin, omdat overal goed water uit de kraan komt. De drinkwaterbedrijven in Nederland analyseren het water continu en hebben uitgebreide bewakings- en onderhoudsdiensten die dat in de gaten houden. In Nederland is het water uit de kraan dan ook betrouwbaar en kun je daar maar beter op vertrouwen. Als je nu op reis gaat naar landen waar het drinkwater minder betrouwbaar is, kun je proberen het water zelf te zuiveren. Hiervoor zijn diverse apparaten en middeltjes in de handel verkrijgbaar. Dit is niet zo eenvoudig omdat je er verstand van moet hebben en je er nooit zeker van kunt zijn wat er allemaal in het water aan verontreinigingen aanwezig is. Het meest belangrijke is er voor te zorgen dat het water bacteriologisch betrouwbaar is. Als dat niet in orde is wordt je namelijk vrijwel altijd ziek. Andere stoffen kunnen ook schadelijk zijn, maar die moet je vaak heel lang binnen krijgen om ziek te worden en dat is minder erg voor een kort tijdje als je op vakantie bent. Water kun je eenvoudig bacteriologisch betrouwbaar maken. Dit kan door het water te koken. Hierbij gaan alle ziekteverwekkende organismen dood. Vanouds wordt dit in tropische landen gedaan. Je moet dan natuurlijk wel een kooktoestel hebben en het is veel werk om het voor ieder beetje water te doen. Een alternatief voor het koken is om water te desinfecteren met chloordruppeltjes of tabletten. Ook hierbij blijft het een bezwaar dat je dat voor ieder beetje water moet doen. Een van die middeltjes hebben wij ook bij het lab van Hydron uitgetest. Een beter alternatief is om gebruik te maken van membraanfilters. Dit zijn filters met hele kleine gaatjes erin. Het water kan wel door die gaatjes, maar bacteriën niet. Het voordeel van membraanfilters is dat niet alleen bacteriën maar ook sommige andere verontreinigingen 14

15 worden tegengehouden. Dus ze werken in principe ook tegen verontreinigingen als bestrijdingsmiddelen en zo. Membraanfilters worden tegenwoordig ook bij de drinkwaterbedrijven in Nederland toegepast. In de afbeelding kun je de membranen en de eerste grote installaties in Heemskerk zien, waar water uit het IJsselmeer wordt gezuiverd. Een probleem bij membraanfilters is wel dat ze gemakkelijk kapot kunnen gaan. De drinkwaterbedrijven bewaken dit met apparatuur, maar op reis heb je dat niet zo snel in de gaten. Andere nadelen zijn natuurlijk dat ze geld kosten en dat het toch lastig blijft om ieder beetje water apart te filtreren. Bij het onderzoek in het lab van Hydron hebben we zo n filterpen onderzocht. Membraanfiltratie November 23, Figuur 5: Membraanfilters (doorsnede en uitvergroting en praktijkinstallatie) 15

16 5 Onderzoek waterzuivering bij de TU Delft Bij de TU Delft hebben we de zuivering van slootwater onderzocht met behulp van twee experimenten: Bekerglasproef voor vlokvorming/bezinking Membraanfiltratie proef Het was oorspronkelijk de bedoeling om te meten hoeveel coliformen in het slootwater zaten en of ze bij de bij de zuiveringen verwijderd werden. Dit kon echter niet doorgaan omdat er bij het lab in Delft geen microbiologisch onderzoek gedaan mocht worden (i.v.m. veiligheidsvoorschriften). In plaats daarvan hebben we de standaard proeven gedaan. Deze standaardproeven meten de verwijdering van de troebeling. Bij de membraanfiltratie proef bleek dat de troebeling volledig verwijderd werd tot beneden de meetgrens (0,1 FTU). In dit verslag nemen we deze proef verder niet mee. We bespreken wel de bekerglasproef. 5.1 Bekerglasproef Doel: Bij de bekerglasproef wordt onderzocht onder welke condities de troebeling van slootwater verwijderd kan worden door toepassen van vlokvorming en bezinking. Apparatuur: Bij de proef gebruik je een apparaat waarbij 6 bekerglazen tegelijkertijd onder gestandaardiseerde condities kunnen worden onderzocht. Werkwijze: Aan elk van de bekerglazen wordt bij het begin van de proef een hoeveelheid FeCl 3 toegevoegd, in ons geval 0, 2,4,6, 8 en 10 mg Fe/l. Omdat de ph daalt door de dosering van FeCl 3 en de daarop volgende neerslagvorming van Fe(OH) 3 wordt ook NaOH toegevoegd om de proeven uit te voeren bij een gelijke ph van 8. Bij deze ph is de oplosbaarheid van Fe(OH) 3 extreem laag. Na de dosering van FeCl 3 en NaOH worden alle glazen gedurende 20 minuten geroerd met een toerental van 35 omwentelingen/min. Na verloop van tijd ontstaan dan vlokken die met het oog kunnen worden waargenomen. Nadat de vlokvorming klaar is, laten we de vlokken gedurende 30 minuten bezinken. Tenslotte wordt een monster genomen van het bezonken water. Hierin wordt de troebeling bepaald. Resultaten: De resultaten staan in onderstaande grafiek. 16

17 De troebeling van het slootwater verminderde bij onze proef van 2,02 FTU tot 0,64 FTU (bij een dosering van 10 mg Fe/l). Al bij een kleine dosering van 2 mg Fe/l werd de troebeling gereduceerd tot 0,99 FTU. Deze resultaten zijn normaal. In de praktijk wordt na de bezinking altijd nog tenminste een zandfilter toegepast waardoor de troebeling nog zal verminderen tot minder dan 0,4 FTU. Bij deze waarden kan het menselijk oog geen troebeling meer waarnemen, zodat het water er helder uitziet. Wel kan met membraanfilters nog een veel lagere troebeling worden bereikt zoals we zelf ook gemeten hebben. Figuur 6: Bekerglas met verontreinigd water waar vlokvorming in optreedt. 17

18 Ijzer (mg/l); Troebeling (ntu) buisnummer Fe turb Figuur 7: Diagram van de troebeling (in NTU) als functie van de dosering van ijzer (mg/l). Figuur 8: Matthijs en Tim in het lab bij detu Delft 18

19 6 Onderzoek microbiologie bij Hydron In het laboratorium van Hydron wilden we onderzoeken hoe goed bacteriën verwijderd kunnen worden met chloordruppels en penfilters die je op reis in het buitenland kan gebruiken (als je het water niet kunt koken). In bijlage 2 staat de gebruiksaanwijzing van de druppels en de filterpen. We hebben dat onderzocht door eerst een hoeveelheid coliforme bacteriën toe te voegen aan een bekerglas met water. Vervolgens hebben we het gehalte aan coliforme bacteriën bepaald in dit bekerglas met behulp van de membraanfiltratiemethode. Dit houdt in dat het monster gefiltreerd wordt over een papieren membraanfiltertje. De bacteriën blijven dan achter op dat filtertje, dat vervolgens in een petrischaaltje wordt gelegd op een voedingsbodem. De bacteriën gaan zich dan vervolgens vermenigvuldigen en kunnen na 2 dagen als stippen (kolonies) waargenomen worden. 1 stip komt dan overeen met 1 kolonie van nakomelingen van 1 bacterie. In ons geval waren er ontelbare stippen aanwezig, dus een zeer groot aantal coliforme bacteriën. Vervolgens hebben we een monster uit het bekerglas op 2 manieren gezuiverd: 1. Met chloordruppels 2. Met het penfilter Van het gezuiverde water hebben we vervolgens ook weer het aantal coliforme bacteriën bepaald met dezelfde methode. Nu waren er na 2 dagen op de petrischaaltjes helemaal geen stippen te zien. Dus beide zuiveringsmethoden werkten uitstekend voor het doden van coliforme bacteriën. Dit stond ook in de bijsluiter van het chloor en de pen. Met de filterpen kun je ongeveer 100liter water zuiveren. Daarna is het membraanfilter te vervuild en werkt niet goed meer. 19

20 Figuur 9: Trechters waarmee je het monster door het membraan kan zuigen. Figuur 10: Petrischaaltjes met voedingsbodems voor verschillende bacteriën. 20

21 7 Conclusies Uit ons onderzoek kunnen we de volgende conclusies trekken: Schoon en gezond drinkwater is heel belangrijk om ziekten te voorkomen Water is schoon en gezond als het altijd aan alle normen voldoet; de belangrijkste normen zijn de afwezigheid van ziekteverwekkende micro-organismen, de afwezigheid van giftige stoffen en een aangename smaak en helderheid. In Nederland is het water uit de kraan altijd betrouwbaar omdat er veel zorg besteed wordt aan de bronnen, de zuivering en de distributie. In andere landen is het water vaak minder betrouwbaar en worden mensen nog regelmatig ziek door besmet drinkwater Op reis zou je zelf kunnen proberen je water te zuiveren door het te koken of met middeltjes als chloordruppels of penfilters te zuiveren. Chloordruppels en penfilters zijn goed in staat om coliforme bacteriën te doden, zoals we in het lab van Hydron hebben gemeten. Slootwater kun je minder troebel maken door vlokvorming met FeCl 3, zoals we in het lab van de TU Delft hebben gemeten. In Nederland moet je niet proberen om zelf water te zuiveren, want je moet er verstand van hebben en je weet nooit wat er allemaal in het water zit. Het drinkwater uit de kraan is veel betrouwbaarder. Op reis zou je het wel kunnen doen, maar wees altijd voorzichtig want filters kunnen kapot gaan zonder dat je er erg in hebt. 21

22 8 Samenvatting Mensen vestigen zich altijd bij een waterbron, omdat water de bron van het leven is. Zonder water kunnen planten, dieren en mensen niet leven. Daarom is het ook belangrijk om schoon en gezond drinkwater te hebben. De Romeinen begonnen al heel lang geleden met het maken van waterwerken. Na de val van het Romeinse rijk waren deze waterwerken vernietigd, en moesten de mensen uit de sloot water halen. Hierdoor zijn er diverse epidemieën ontstaan. Bekende voorbeelden hiervan zijn de pest, de cholera en de buiktyfus. De kwaliteitseisen van het drinkwater zijn gesteld in de waterleidingwet. Hierin staat dat in het water geen ziekteverwekkende organismen mogen voorkomen. Bovendien mag het drinkwater geen E.coli s bevatten. Om dit te bepalen wordt er eerst gekeken naar of het water coliforme bacteriën bevat. Is dit niet het geval, dan bevat het water ook niet de E.coli. is dit echter wel het geval, dan is nader onderzoek nodig. Het zuiveren van water gebeurt in Nederland op basis van 3 principes. We gebruiken de schoonste bronnen (oppervlaktewater en grondwater), we hebben goede reinigingsmethodes (membraanfiltratie, vlokvorming enz.) en we hebben een goede distributie (er staat 24/uur per dag en 7 dagen per week druk op het waternet waardoor het water beschermd wordt tegen bacteriën). Het grondwater hoeft alleen maar belucht en gefilterd te worden want de grond waar het onder vandaan komt werkt al als een groot filter dat alle bacteriën enz. weghaalt. Het oppervlaktewater moet verschillende processen doorgaan zoals, vlokvorming en verwijdering, ozonisatie, filtratie, aktiefkool filtratie, enz. Drinkwatervoorzieningen in andere landen zijn veel slechter dan in Nederland. In de EU valt het nog wel mee, maar daarbuiten en vooral in ontwikkelingslanden is er (vaak) geen schoon drinkwater. In Nederland is het niet nodig om zelf water te zuiveren, maar op zich zou het wel kunnen. Je kunt bijv. water koken, dan zijn sowieso alle bacteriën dood. Je kunt een filterpen of chloordruppeltjes kopen in een survival/sportwinkel. Dit werkt bij kleine hoeveelheden water die gezuiverd moeten worden. We zijn naar twee verschillende instanties gegaan om proeven te doen. Eerstens zijn we naar de TU in Delft geweest. Daar hebben we de zuivering van slootwater onderzocht met behulp van twee experimenten. De bekerglasproef met vlokvorming/bezinking, en een membraanfiltratie proef. Het doel van de bekerglasproef was het onderzoeken onder welke condities de troebeling van slootwater verwijderd kan worden door het toepassen van 22

23 vlokvorming en bezinking. De resultaten waren vrij normaal. De troebeling van het slootwater verminderde bij onze proef van 2,02 FTU tot 0,64 FTU (bij een dosering van 10 mg Fe/l). in de praktijk zou dit nog niet voldoende zijn, hierdoor laat men het water nog eens door een zandfilter gaan. Hierdoor zal de troebeling dalen tot onder de 0,4 FTU. Ook hebben we nog een membraanfiltratie toegepast, de waarden die er bij deze proef uitkwamen waren nog weer lager dan de 0,4 FTU. We hebben op het lab van Hydron te Utrecht onderzocht hoe goed bepaalde reinigingsmethodes werken. We hebben chloordruppeltjes en een filterpen gekocht bij Beversport te Amersfoort. We hebben eerst in een paar liter water een bepaalde bacterie soort gedaan. Het membraanfilter daarvan hebben we ingezet (op dit membraanfilter worden de bacteriën geconcentreerd). Ook de membraanfilters van het vervuilde water na behandeling met de chloordruppeltjes en de filterpen hebben we ingezet. Uiteindelijk bleken er nul bacteriekolonies nog over te zijn na beide zuiveringen en ontelbaar veel in het oorspronkelijke vervuilde water. 23

24 9 Bronnen 1. Drinkwater, basiscolleges TU Delft, J.C. van Dijk, P.J. de Moel en J.Q.J.C. Verberk, TU Delft, Inleiding gezondheidstechniek, collegedictaat ct3420, J.C. van Dijk, F.H.L.R. Clemens en J.H.J.M. van der Graaf, TU Delft Drinkwatertechnologie, collegedictaat ct4470, J.C. van Dijk, TU Delft

25 10 Bijlagen Bijlage 1: Tabellen met normen voor allerlei chemische stoffen en bacteriën uit het Waterleidingbesluit Bijlage 2: Gebruiksaanwijzing van de Filtrix filterpen en Hadex waterdesinfectiemiddel 25

26 Bijlage 1: Tabellen met normen voor allerlei chemische stoffen en bacteriën uit het Waterleidingbesluit 26

27 27

28 28

Overdaad Schaadt. Onderzoek naar vervuild water. Naam:... Foto: creative commons; Flickr eddi07.

Overdaad Schaadt. Onderzoek naar vervuild water. Naam:... Foto: creative commons; Flickr eddi07. Overdaad Schaadt Onderzoek naar vervuild water Naam:... Foto: creative commons; Flickr eddi07. 1 inleiding Inleiding: Vroeger was alles beter. Dus niet. Neem bijvoorbeeld drinkwater. Tot ver in de vorige

Nadere informatie

Afdrukken pagina 2-23 dubbelzijdig formaat A4 naar behoefte kunnen lege A4-pagina s worden tussengevoegd

Afdrukken pagina 2-23 dubbelzijdig formaat A4 naar behoefte kunnen lege A4-pagina s worden tussengevoegd Gebruiksaanwijzing leerdagboek Exempel Schoon water Afdrukken pagina 2-23 dubbelzijdig formaat A4 naar behoefte kunnen lege A4-pagina s worden tussengevoegd Aanwijzingen Schrijf- en tekenruimte in leerdagboek

Nadere informatie

Bepaling van het Biochemisch Zuurstofverbruik (BZV) in oppervlaktewater

Bepaling van het Biochemisch Zuurstofverbruik (BZV) in oppervlaktewater Bepaling van het Biochemisch Zuurstofverbruik (BZV) in oppervlaktewater april 2005 One Cue Systems Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt zonder schriftelijke toestemming

Nadere informatie

Uitvoerder Water module: Waterkwaliteit en hygiëne

Uitvoerder Water module: Waterkwaliteit en hygiëne Uitvoerder Water module: Waterkwaliteit en hygiëne Cursusboek Nieuwegein, 2012 w w w. w a t e r o p l e i d i n g e n. n l Stichting Wateropleidingen, november 2012 Groningenhaven 7 3433 PE Nieuwegein

Nadere informatie

Werkstuk Techniek. Rioolwaterzuiveringsinstallaties. Werkstuk gemaakt door: Klas: B2E Datum inleveren werkstuk: Dinsdag 30 mei Docent: JGT

Werkstuk Techniek. Rioolwaterzuiveringsinstallaties. Werkstuk gemaakt door: Klas: B2E Datum inleveren werkstuk: Dinsdag 30 mei Docent: JGT Werkstuk Techniek Rioolwaterzuiveringsinstallaties Bron foto: www.wve.nl Bron foto: www.wve.nl Werkstuk gemaakt door: Anoniem Samantha (op van eigen de verzoek) Maat Bert Bert van van Naamen Naamen Klas:

Nadere informatie

Question Geef in de onderstaande figuur aan waar welk type grondwater zich bevindt.

Question Geef in de onderstaande figuur aan waar welk type grondwater zich bevindt. Page 1 of 7 CT3011 INLEIDING WATERMANAGEMENT (2008-2009 Q1) (9805-080901) > TEST MANAGER > TEST CANVAS Test Canvas Add, modify, and remove questions. Select a question type from the Add Question drop-down

Nadere informatie

ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT

ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT Naam: Klas: Datum: 1 Situering van het biotoop Plaats: Type water: vijver / meer / ven / moeras/ rivier / kanaal / poel / beek / sloot / bron Omgeving: woonkern / landbouwgebied

Nadere informatie

De oorspronkelijke versie van deze opgave is na het correctievoorschrift opgenomen.

De oorspronkelijke versie van deze opgave is na het correctievoorschrift opgenomen. Toelichting bij Voorbeeldopgaven Syllabus Nieuwe Scheikunde HAVO De opgave is een bewerking van de volgende CE-opgave: Leidingwater 2006-1ste tijdvak De oorspronkelijke versie van deze opgave is na het

Nadere informatie

Waterkwaliteit 2: Natuur/chemie

Waterkwaliteit 2: Natuur/chemie Waterkwaliteit 2: Natuur/chemie Prof. ir. Hans van Dijk 1 Afdeling Watermanagement Sectie Gezondheidstechniek Inhoud hydrologische kringloop kwalitatief 1. regenwater 2. afstromend/oppervlaktewater. infiltratie

Nadere informatie

Onderzoek waterkwaliteit en waterzuivering

Onderzoek waterkwaliteit en waterzuivering Onderzoek waterkwaliteit en Onderzoek waterkwaliteit en waterzuivering Met behulp van kiezel, grof en fijn zand, actieve kool en wat watten werd het natuurlijk zuiveringssysteem van de bodem nagebootst.

Nadere informatie

Water en drinkwater (waterhardheid en ontkalken)

Water en drinkwater (waterhardheid en ontkalken) Water en drinkwater (waterhardheid en ontkalken) Ik vertel jullie in mijn spreekbeurt meer over water en drinkwater. Eerst vertel ik wat water is, waarom water het allerbelangrijkste is voor leven, en

Nadere informatie

Drinkwater een goede bron voor de levensmiddelenindustrie. VMT/EHEDG bijeenkomst Geo Bakker, 2 december 2014

Drinkwater een goede bron voor de levensmiddelenindustrie. VMT/EHEDG bijeenkomst Geo Bakker, 2 december 2014 Drinkwater een goede bron voor de levensmiddelenindustrie VMT/EHEDG bijeenkomst Geo Bakker, 2 december 2014 Wetgeving Inhoud Drinkwaterkwaliteit Drinkwaterzuivering Verandering van drinkwaterkwaliteit

Nadere informatie

Iedere zwembad en/of jacuzzi bezitter moet derhalve zijn water chemisch onderhouden om in hygiënisch water te kunnen zwemmen.

Iedere zwembad en/of jacuzzi bezitter moet derhalve zijn water chemisch onderhouden om in hygiënisch water te kunnen zwemmen. Bentemmerstraat 11-13 6942 EZ Didam 0316 220903 0316 221609 info@heuff-zwembaden.nl http://www.heuff-zwembaden.nl Principe van de waterbehandeling: - Fysische waterbehandeling - Chemische waterbehandeling

Nadere informatie

GRONDSTOFFEN. Van welke 2 types water maakt men drinkwater in België? ... ...

GRONDSTOFFEN. Van welke 2 types water maakt men drinkwater in België? ... ... GRONDSTOFFEN Van welke 2 types water maakt men drinkwater in België?...... De personages uit de 4D-film "Teruggespoeld" vertegenwoordigen elk een type water. Schrijf bij elk personage het juiste type van

Nadere informatie

Brabant Water Les je dorst educatieplatform Verdiepende suggesties

Brabant Water Les je dorst educatieplatform Verdiepende suggesties Brabant Water Les je dorst educatieplatform Verdiepende suggesties Voor groep 6 tot en met 8 Verdiepende suggesties voor de bovenbouw De volgende lessuggesties zijn veelal gericht op actief coöperatief

Nadere informatie

voor de deur Mobiele opvangmiddelen voor afvalwater Opslag van afvalwater Clean Water Mobiele waterzuiver

voor de deur Mobiele opvangmiddelen voor afvalwater Opslag van afvalwater Clean Water Mobiele waterzuiver Mobiele waterzuivering voor de deur Mobiele opvangmiddelen voor afvalwater Opslag van afvalwater Clean Water Mobiele waterzuiver ing Afvalwater zuiveren voor de deur Afvalwater zuiveren voor de deur? Niet

Nadere informatie

Inleiding. Afvalwater. Afvalwaterzuivering

Inleiding. Afvalwater. Afvalwaterzuivering Inleiding Je poetst je tanden en spoelt je mond. Hup, doorspoelen! Vieze handen? Flink wat zeep en de kraan open: hup, ook maar doorspoelen! Elke dag spoel jij vele liters schoon drinkwater door de wastafel,

Nadere informatie

Naam: WATER. pagina 1 van 8

Naam: WATER. pagina 1 van 8 Naam: WATER Geen leven zonder water Zonder water kun je niet leven. Als je niet genoeg drinkt, krijgt je dorst. Als je dorst hebt, heeft je lichaam water tekort. Je raakt dit water vooral kwijt door te

Nadere informatie

Doel expo = we volgen de reis van het kraantjeswater

Doel expo = we volgen de reis van het kraantjeswater Doel expo = we volgen de reis van het kraantjeswater - Rode vlak is Brussel uitvergroten heel wat water in Brussel, zie blauwe lijntjes. - Is er een waterloop in de buurt van je school? Waar ligt je school

Nadere informatie

Dorst DE KUNST VAN HET WATER ZUIVEREN TECHNIEK Tekst en foto s Gijs Loning Zonder voedsel houdt een gezond mens het wel een tijdje uit. Zonder water is het in n paar dagen gedaan. In onze westerse wereld

Nadere informatie

Moet het waterverbruik in Europa gereguleerd worden?

Moet het waterverbruik in Europa gereguleerd worden? Moet het waterverbruik in Europa gereguleerd worden? Inleiding De wereld bestaat er voor tweederde uit; water. Het heeft een bijzondere aantrekkingskracht op mensen, we hebben zeilboten en zwemmen alsof

Nadere informatie

Hergebruik van recirculatiewater in de aardbei stellingteelt

Hergebruik van recirculatiewater in de aardbei stellingteelt Hergebruik van recirculatiewater in de aardbei stellingteelt Bij de teelt van aardbeien op stellingen is het mogelijk om water en mineralen optimaler te gebruiken. Van de bemesting (stikstof en fosfaat)

Nadere informatie

Retourtje Water. Een project van Diaconie Evangelisch- Lutherse Gemeente Amsterdam en het Amsterdams NME Centrum. Lay-out Agnes Bergveld

Retourtje Water. Een project van Diaconie Evangelisch- Lutherse Gemeente Amsterdam en het Amsterdams NME Centrum. Lay-out Agnes Bergveld Retourtje Water Uitgave: Amsterdams NME Centrum Retourtje Water Een project van Diaconie Evangelisch- Lutherse Gemeente Amsterdam en het Amsterdams NME Centrum Auteur Mirella Vierveijzer Lay-out Agnes

Nadere informatie

Waterkwaliteit: Microbiologie

Waterkwaliteit: Microbiologie Waterkwaliteit: Microbiologie Prof. ir. Hans van Dijk September 28, 2009 1 Afdeling Vermelding Watermanagement onderdeel organisatie Sectie Gezondheidstechniek College 1b. Microbiologie Hoofdstuk Waterkwaliteit

Nadere informatie

Brabantwater en uw kraanwater

Brabantwater en uw kraanwater Brabantwater en uw kraanwater Uw kraanwater wordt geleverd door Brabant Water. Wij winnen en zuiveren grondwater, wat u later als drinkwater van hoge kwaliteit uit de kraan haalt. In totaal maken 2,4 miljoen

Nadere informatie

Solepura is gelegen in de Noord centrale provincie van Sri Lanka, ruim 3 uur rijden vanaf vliegveld Colombo naar het Noorden.

Solepura is gelegen in de Noord centrale provincie van Sri Lanka, ruim 3 uur rijden vanaf vliegveld Colombo naar het Noorden. Waterzuivering regio Solepura, Sri Lanka Solepura is gelegen in de Noord centrale provincie van Sri Lanka, ruim 3 uur rijden vanaf vliegveld Colombo naar het Noorden. In mei 2012 ging Father Ajith Rohan

Nadere informatie

Oefenopgaven CHEMISCHE INDUSTRIE

Oefenopgaven CHEMISCHE INDUSTRIE Oefenopgaven CEMISCE INDUSTRIE havo OPGAVE 1 Een bereidingswijze van fosfor, P 4, kan men als volgt weergeven: Ca 3 (PO 4 ) 2 + SiO 2 + C P 4 + CO + CaSiO 3 01 Neem bovenstaande reactievergelijking over

Nadere informatie

Hoofdstuk 3: Water, zuren en basen

Hoofdstuk 3: Water, zuren en basen Hoofdstuk 3: Water, zuren en basen NaSk II Vmbo 2011/2012 www.lyceo.nl Hoofdstuk 3: Water, zuren en basen NaSk II 1. Bouw van materie 2. Verbranding 3. Water, zuren en basen 4. Basis chemie voor beroep

Nadere informatie

Kraanwater alle feiten op een rij

Kraanwater alle feiten op een rij Kraanwater alle feiten op een rij Inhoud Kraanwater is vanzelfsprekend 4 Goed voor de gezondheid 8 Zuiver van kwaliteit 12 Lekker goedkoop 18 Tips 22 Drinkwaterbedrijven 28 3 kraanwater.nu Kraanwater is

Nadere informatie

Energie uit drinkwater en afvalwater

Energie uit drinkwater en afvalwater Energie uit drinkwater en afvalwater Inhoud 1. De cyclus van de stedelijke drinkwatervoorziening en afvalwater 2. Installeren van een turbine in het drinkwaternet 2.1. De druk in drinkwaternetten 2.2.

Nadere informatie

Water kan ook veranderen is waterdamp. Het wordt dan een gas. Maar heter als 100 graden kan water niet worden. Dit is het kookpunt van water.

Water kan ook veranderen is waterdamp. Het wordt dan een gas. Maar heter als 100 graden kan water niet worden. Dit is het kookpunt van water. Water Zonder water kun niet Zonder water kun je niet leven. Als je niet genoeg drinkt, krijgt je dorst. Als je dorst hebt, heeft je lichaam water tekort. Je raakt dit water vooral kwijt door te plassen

Nadere informatie

Kraantjeswater drinkwater

Kraantjeswater drinkwater Kraantjeswater drinkwater IS KRAANTJESWATER ECHT DRINKBAAR? Ongetwijfeld. Kraantjeswater = drinkwater! Geen enkel product wordt zo streng en veelvuldig gecontroleerd als leidingwater. Door de waterbedrijven

Nadere informatie

LUCHTVERONTREINIGING EN -ZUIVERING

LUCHTVERONTREINIGING EN -ZUIVERING INHOUD Voorwoord 13 Inleiding 15 Indeling van milieuproblemen 19 Indeling van dit boek 19 Inleiding tot de Vlaamse milieuwetgeving voor bedrijven 19 Deel 1. LUCHTVERONTREINIGING EN -ZUIVERING 21 1. Inleiding

Nadere informatie

5 Case Studies. Verdere optimalisatie drinkwaterzuiveringen

5 Case Studies. Verdere optimalisatie drinkwaterzuiveringen Oplossingen uit de praktijk. 5 Case Studies Verdere optimalisatie drinkwaterzuiveringen Auteur: Ing. Michiel A. Doude van Troostwijk GSM 06-52612488 Verdere optimalisatie drinkwaterzuiveringen. Samenvatting

Nadere informatie

Organische vracht continue on-line bewaken. Peter-Jan van Oene, 8 november 2011, nieuwegein

Organische vracht continue on-line bewaken. Peter-Jan van Oene, 8 november 2011, nieuwegein Organische vracht continue on-line bewaken Peter-Jan van Oene, 8 november 2011, nieuwegein Waardeketen Organische stoffen TOC/CZV correlatie Inhoud Afvalwater karakteristiek zuivel-industrie Redenen om

Nadere informatie

Kraanwater! Wat weten kinderen hier eigenlijk van? Mei 2009. ten behoeve van:

Kraanwater! Wat weten kinderen hier eigenlijk van? Mei 2009. ten behoeve van: Kraanwater! Wat weten kinderen hier eigenlijk van? Mei 2009 ten behoeve van: Inhoudsopgave Inhoudsopgave...2 1 Inleiding...3 2 Conclusie...4 3 Achtergrond onderzoek...5 3.1 Doelstelling van het onderzoek...

Nadere informatie

Voor een uitvinding van uw cliënt is ruim een jaar geleden een Nederlandse octrooiaanvrage volgens Bijlage OA ingediend.

Voor een uitvinding van uw cliënt is ruim een jaar geleden een Nederlandse octrooiaanvrage volgens Bijlage OA ingediend. OPGAVE B 5 Voor een uitvinding van uw cliënt is ruim een jaar geleden een Nederlandse octrooiaanvrage volgens Bijlage OA ingediend. Deze octrooiaanvrage is nog niet in het octrooiregister ingeschreven.

Nadere informatie

Aangenomen dat alleen de waarde voor natrium niet gemeten is, is de concentratie natrium in mg/l van het bovenstaande water.

Aangenomen dat alleen de waarde voor natrium niet gemeten is, is de concentratie natrium in mg/l van het bovenstaande water. Page 1 of 9 CT011 INLEIDING WATERMANAGEMENT (20082009 Q1) (9805080901) > TEST MANAGER > TEST CANVAS Test Canvas Add, modify, and remove questions. Select a question type from the Add dropdown list and

Nadere informatie

Handleiding. Afvalwaterzuivering. Uitleg Samenvatting Test jezelf

Handleiding. Afvalwaterzuivering. Uitleg Samenvatting Test jezelf Handleiding Voorbereiding Organiseer eventueel een excursie naar een rioolwaterzuiveringsinstallatie in de directe omgeving. Deze excursie kan worden gepland voorafgaand aan de behandeling van dit Bloq,

Nadere informatie

Helder water door quaggamossel

Helder water door quaggamossel Helder water door quaggamossel Kansen en risico s Een nieuwe mosselsoort, de quaggamossel, heeft zich in een deel van de Rijnlandse wateren kunnen vestigen. De mossel filtert algen en zwevend stof uit

Nadere informatie

Inhoud. Pagina. Water is leuk en belangrijk. Waar komt water vandaan? Spreekbeurt 1: Van drol tot drinkwater. Een proefje om in de klas te doen

Inhoud. Pagina. Water is leuk en belangrijk. Waar komt water vandaan? Spreekbeurt 1: Van drol tot drinkwater. Een proefje om in de klas te doen Spreekbeurt 1 Inhoud Pagina Water is leuk en belangrijk Waar komt water vandaan? Spreekbeurt 1: Van drol tot drinkwater Een proefje om in de klas te doen Spreekbeurt 2: Water: vaak een vriend, soms een

Nadere informatie

Soorten water en waterkwaliteit. Beschikbaarheid. Kwaliteit. Kosten

Soorten water en waterkwaliteit. Beschikbaarheid. Kwaliteit. Kosten Soorten water en waterkwaliteit Het ene water is het andere niet. Proef maar eens het verschil in kraanwater in Rotterdam of Breda. Of vergelijk het water uit een flesje Spa maar eens met een flesje Sourcis.

Nadere informatie

Samenvatting. Membraan filtratie principe

Samenvatting. Membraan filtratie principe Deze Nederlandse samenvatting is uitgebreider dan de voorgaande Engelse versie. Begonnen wordt met een algemene inleiding over wat membraanfiltratie is, hoe dit proces in het algemeen uitgevoerd wordt

Nadere informatie

Waterroute. Water in de Amsterdamse Waterleidingduinen

Waterroute. Water in de Amsterdamse Waterleidingduinen Waterroute Water in de Amsterdamse Waterleidingduinen Waternet is de gemeenschappelijke organisatie van het waterschap Amstel, Gooi en Vecht en de gemeente Amsterdam Welkom in de Amsterdamse Waterleidingduinen.

Nadere informatie

Verkorte ZAHN- WELLENS test voor afvalwaters

Verkorte ZAHN- WELLENS test voor afvalwaters Verkorte ZAHN- WELLENS test voor afvalwaters februari 2010 Pagina 1 van 7 WAC/V/B/005 INHOUD 1 INLEIDING... 3 2 PRINCIPE... 3 3 BIODEGRADATIEVOORWAARDEN... 3 4 TESTVOORWAARDEN... 3 5 MATERIAAL... 4 5.1

Nadere informatie

De juiste keus voor uw zwembadwater

De juiste keus voor uw zwembadwater De juiste keus voor uw zwembadwater Het kraanwater waarmee u het zwembad heeft gevuld, blijft helaas niet zo helder en betrouwbaar als het was. Als u het water niet behandelt, zal het snel vervuilen en/of

Nadere informatie

Sander de Haas en Cedrick Gijsbertsen sanderdehaas@samsamwater.com cedrickgijsbertsen@samsamwater.com

Sander de Haas en Cedrick Gijsbertsen sanderdehaas@samsamwater.com cedrickgijsbertsen@samsamwater.com Aan Weebale Foundation Datum 3 oktober 2010 Project Watervoorziening Banda, Oeganda Referentie 56-1 Opgesteld Email Onderwerp Sander de Haas en Cedrick Gijsbertsen sanderdehaas@samsamwater.com cedrickgijsbertsen@samsamwater.com

Nadere informatie

Water kwaliteit: chemie. Dr.ir. J.Q.J.C. Verberk Zaal D

Water kwaliteit: chemie. Dr.ir. J.Q.J.C. Verberk Zaal D Water kwaliteit: chemie Dr.ir. J.Q.J.C. Verberk Zaal D 1 Hoe chemisch gaat het worden? Niet veel moeilijker dan deze chemie Enige belangrijke formule is: CaCO 3 + CO 2 +H 2 O Ca 2+ + 2 HCO - 3 Evenwichtsreactie

Nadere informatie

Micro-organismen. Waar gaat deze kaart over? De soorten micro-organismen. Wat wordt er van je verwacht? Wat zijn micro-organismen?

Micro-organismen. Waar gaat deze kaart over? De soorten micro-organismen. Wat wordt er van je verwacht? Wat zijn micro-organismen? Waar gaat deze kaart over? De soorten micro-organismen Deze kaart gaat over micro-organismen. Microorganismen zitten in voedsel. Als je voedsel bereidt is het belangrijk om te weten wat micro-organismen

Nadere informatie

Richtlijnen wateronderzoek

Richtlijnen wateronderzoek Pagina 1 van 7 Richtlijnen wateronderzoek Algemene richtlijnen vlgs KB 14/01/2002 betreffende kwaliteit van voor menselijke consumptie bestemd water dat in voedingsmiddeleninrichtingen verpakt wordt of

Nadere informatie

Stoffen en Reacties 2

Stoffen en Reacties 2 Stoffen en Reacties 2 Practicum Metalen Naam student 1. Naam student2..... Pagina 2 van 13 Inleiding Reageert metaal met zuurstof? Sinds de mensheid metalen kent worden ze voor allerlei toepassingen gebruikt

Nadere informatie

Particles Matter: Transformation of Suspended Particles in Constructed Wetlands B.T.M. Mulling

Particles Matter: Transformation of Suspended Particles in Constructed Wetlands B.T.M. Mulling Particles Matter: Transformation of Suspended Particles in Constructed Wetlands B.T.M. Mulling Zwevende stof vormt een complex mengsel van allerlei verschillende deeltjes, en speelt een belangrijke rol

Nadere informatie

VMT: Water in de fabriek. Selectie van biociden

VMT: Water in de fabriek. Selectie van biociden VMT: Water in de fabriek 1 Selectie van biociden Utrecht 2 december 2014 Email: dolf.van.den.berg@ecolab.com 2 Agenda Wat is proces water? Waar gebruiken we het? Wat zijn de grootste uitdagingen bij opslag

Nadere informatie

Laat uw pluimvee presteren op het hoogste niveau - met Aladin drinkwater!

Laat uw pluimvee presteren op het hoogste niveau - met Aladin drinkwater! passie voor water Aladin water? Superschoon drinkwater zónder dat u zout of chemicaliën hoeft toe te voegen! Laat uw pluimvee presteren op het hoogste niveau - met Aladin drinkwater! Nieuw in Nederland:

Nadere informatie

Een A4-tje met eigen aantekeningen is NIET toegestaan, een formuleblad met relevante formules is toegevoegd.

Een A4-tje met eigen aantekeningen is NIET toegestaan, een formuleblad met relevante formules is toegevoegd. TU Delft Faculteit der Civiele Techniek en Geowetenschappen Subfaculteit Civiele Techniek Afdeling Watermanagement Tentamen CT3011 Inleiding watermanagement Datum : 21 januari 2008 Tijd : 9.00 12.00 Het

Nadere informatie

Naam: De Romeinen. Vraag 1. De Romeinen hebben veel gebouwd. Noem vijf verschillende toepassingen. pagina 1 van 6

Naam: De Romeinen. Vraag 1. De Romeinen hebben veel gebouwd. Noem vijf verschillende toepassingen. pagina 1 van 6 Naam: De Romeinen De Romeinse bouwkunst. De Romeinen behoren tot de beste bouwers uit de geschiedenis. Ze bouwden tempels, riolen, waterleidingen, wegen, kanalen, huizen, aquaducten, havens, bruggen en

Nadere informatie

CENTRALE COMMISSIE VOORTENTAMEN SCHEIKUNDE TENTAMEN SCHEIKUNDE. datum : donderdag 29 juli 2010

CENTRALE COMMISSIE VOORTENTAMEN SCHEIKUNDE TENTAMEN SCHEIKUNDE. datum : donderdag 29 juli 2010 CENTRALE COMMISSIE VOORTENTAMEN SCHEIKUNDE TENTAMEN SCHEIKUNDE datum : donderdag 29 juli 2010 tijd : 14.00 tot 17.00 uur aantal opgaven : 6 Iedere opgave dient op een afzonderlijk vel te worden gemaakt

Nadere informatie

Helder, schoon... Rivierwater. Het belang van schoon oppervlaktewater in Nederland

Helder, schoon... Rivierwater. Het belang van schoon oppervlaktewater in Nederland Helder, schoon... Rivierwater Het belang van schoon oppervlaktewater in Nederland Introductie door Peter Stoks, directeur RIWA Het belang van schoon oppervlaktewater Schoon water. We kunnen niet zonder.

Nadere informatie

Zwembadonderhoud Antwoord op veelgestelde vragen

Zwembadonderhoud Antwoord op veelgestelde vragen Zwembadonderhoud Antwoord op veelgestelde vragen goedkoopzwemmen.nl 1 Producten Uitleg van de meest gebruikte producten Voor het verlagen (ph Minus) en verhogen (ph Plus) van de zuurgraad (lees ph) van

Nadere informatie

Water, schone noodzaak! Profielwerkstuk Havo 5

Water, schone noodzaak! Profielwerkstuk Havo 5 Water, schone noodzaak! Profielwerkstuk Havo 5 Naam: Nanouk Meijer & Saskia van der Veen Begeleider: Nmb Datum: 21-11-2011 Vakken: Scheikunde, Biologie, Aardrijkskunde, Wiskunde, Anw en Economie Inhoud

Nadere informatie

Werkblad. LES 7: Hygiëne. www.gavoorgezond.nl GROEP 5-6. Namen groepje: ... ... ... ... ...

Werkblad. LES 7: Hygiëne. www.gavoorgezond.nl GROEP 5-6. Namen groepje: ... ... ... ... ... LES 7: Hygiëne Namen groepje: Eerst voorbereiden: Zorg ervoor dat je met je groepje 1 petrischaaltje klaar hebt staan. Het schaaltje is verdeeld in 3 verschillende vakken. In ieder vakje gaan jullie een

Nadere informatie

Grootste examentrainer en huiswerkbegeleider van Nederland. Scheikunde. Trainingsmateriaal. De slimste bijbaan van Nederland! lyceo.

Grootste examentrainer en huiswerkbegeleider van Nederland. Scheikunde. Trainingsmateriaal. De slimste bijbaan van Nederland! lyceo. Grootste examentrainer en huiswerkbegeleider van Nederland Scheikunde Trainingsmateriaal De slimste bijbaan van Nederland! lyceo.nl Traininingsmateriaal Scheikunde Lyceo-trainingsdag 2015 Jij staat op

Nadere informatie

Verzadigingsindex of Langelier index

Verzadigingsindex of Langelier index Verzadigingsindex of Langelier index Water dat gebruikt wordt om het zwembad te vullen en het suppletiewater is gewoonlijk leidingwater met een constante en bekende samenstelling. Door toevoeging van chemische

Nadere informatie

ZUREN EN BASEN. Samenvatting voor het HAVO. versie mei 2013

ZUREN EN BASEN. Samenvatting voor het HAVO. versie mei 2013 ZUREN EN BASEN Samenvatting voor het HAVO versie mei 2013 INHOUDSOPGAVE 1. Vooraf 2. Algemeen 3. Zuren 4. Basen 5. Het waterevenwicht 6. Definities ph en poh 7. ph BEREKENINGEN 7.1. Algemeen 7.2. Water

Nadere informatie

Lespakket Water. Instructieblad groep 5-8. Inhoud pakket: Lessuggesties: Achtergrondinformatie Instructieblad groep 5-8

Lespakket Water. Instructieblad groep 5-8. Inhoud pakket: Lessuggesties: Achtergrondinformatie Instructieblad groep 5-8 Lespakket Water Instructieblad groep 5-8 Inhoud pakket: Achtergrondinformatie Instructieblad groep 5-8 Materialen van het pakket: * 2 plastic potten * 1 potje melk * 1 potje met thee * 1 potje met broodkorstjes/

Nadere informatie

Wandelen voor Water 2013

Wandelen voor Water 2013 Wandelen voor Water 2013 Eerst maar even voorstellen Frank van Batenburg Ondernemer: Bedrijfskundig Bureau Gastles over WATER Powerpoint, filmpjes, interactief met opdrachten Vragen mag je direct stellen

Nadere informatie

Hoe komt het water bij jou? Nummer de tekeningen in de juiste volgorde. We geven er al eentje prijs.

Hoe komt het water bij jou? Nummer de tekeningen in de juiste volgorde. We geven er al eentje prijs. naam: Hoe komt het water bij jou? Nummer de tekeningen in de juiste volgorde. We geven er al eentje prijs. www.hidrodoe.be naam: Knip de figuur uit langs de stippellijntjes. Vouw hiervan een kubus en kleef

Nadere informatie

door C. G. E. M van Beek en J.W.N.M. Kappelhof Kiwa NV Onderzoek en Advies

door C. G. E. M van Beek en J.W.N.M. Kappelhof Kiwa NV Onderzoek en Advies 151 1 Drinkwater door C. G. E. M van Beek en J.W.N.M. Kappelhof Kiwa NV Onderzoek en Advies 1. Inleiding 151 3 2. Bronnen 151 3 3. Samenstelling grondwater 151 4 3.1 Chemische reacties in grondwater 151

Nadere informatie

collect & use rainwater

collect & use rainwater rainwater Joepie het regent in België Je kan het leuk vinden of niet maar we wonen in België en het regent hier nu éénmaal vaak. Reden te meer om dit ongemak om te buigen in uw voordeel. Wist je dat regenwater

Nadere informatie

Water weg. Over regen- en afvalwater en waar dat naar toe gaat

Water weg. Over regen- en afvalwater en waar dat naar toe gaat Water weg Over regen- en afvalwater en waar dat naar toe gaat 1 2 Water weg Over regen- en afvalwater en waar dat naar toe gaat 3 In het afvoerputje van de keuken, het bad of de douche. In het gat van

Nadere informatie

lesbrieven vervuild water avonturenpakket de uitvinders en het werkbladen Lesbrief 2:

lesbrieven vervuild water avonturenpakket de uitvinders en het werkbladen Lesbrief 2: lesbrieven werkbladen Lesbrief 2: vervuild water avonturenpakket de uitvinders en het VERBORGEN OOG Copyright De Uitvinders Uitgave 2014 Versie 3.0 vervuild water WAter zuiveren Proef 1 Bezinken Materialen

Nadere informatie

De Friese Waterketen: samen besparen!

De Friese Waterketen: samen besparen! De Friese Waterketen: samen besparen! Weet u het antwoord? Drinkwater; waar halen we dit vandaan? Hoeveel water gebruikt u per dag? Auto naar de wasstraat of zelf wassen? Waterbelasting, rioolheffing,

Nadere informatie

1 TECHNOLOGISCHE OPVOEDING LEERKRACHTENFICHE

1 TECHNOLOGISCHE OPVOEDING LEERKRACHTENFICHE 1 TECHNOLOGISCHE OPVOEDING LEERKRACHTENFICHE Hoofdthema: Water Onderwerp : Waterzuivering Doelgroep: 2 e gr Timing: 2 lestijd(en) De les in het kort: De kinderen worden geconfronteerd met bezoedeld water.

Nadere informatie

Drinkwater, lekker belangrijk!

Drinkwater, lekker belangrijk! Drinkwater, lekker belangrijk! gecertificeerde NLT module voor vwo Colofon De module Drinkwater, lekker belangrijk is bestemd voor de lessen Natuur, Leven en Technologie (NLT). De module is op 10-09-2009

Nadere informatie

Negentien windmolens van rond 1740

Negentien windmolens van rond 1740 Wandelroute Kinderdijk Lengte: 11 en 20 kilometer Landschap: veenweidegebied, soms zacht en drassig Routebeschrijving: zie pagina 70 Markering: geen Plattegrond: beschikbaar (zie: www.klikprintenwandel.nl)

Nadere informatie

OEFENOPGAVEN VWO ZUREN EN BASEN + ph-berekeningen

OEFENOPGAVEN VWO ZUREN EN BASEN + ph-berekeningen OEFENOPGAVEN VWO ZUREN EN BASEN + ph-berekeningen OPGAVE 1 01 Bereken hoeveel mmol HCOOH is opgelost in 40 ml HCOOH oplossing met ph = 3,60. 02 Bereken ph van 0,300 M NaF oplossing. 03 Bereken hoeveel

Nadere informatie

TIPS & TRICKS. TIP 5: Reinigen Bewateringssysteem

TIPS & TRICKS. TIP 5: Reinigen Bewateringssysteem TIP 5: Reinigen Bewateringssysteem Ongelijke waterafgiftes door leidingvernauwingen en/of verstopte druppelaars of sproei-installatie zijn een doorn in het oog van een kweker. Ongelijke bewatering verstoort

Nadere informatie

Stand-van-zaken technologie energie uit water en waterzuivering met passende experimenten voor het voortgezet onderwijs.

Stand-van-zaken technologie energie uit water en waterzuivering met passende experimenten voor het voortgezet onderwijs. Stand-van-zaken technologie energie uit water en waterzuivering met passende experimenten voor het voortgezet onderwijs. Brechje van Rij Cora Bouwland Maart 2012 1 Inhoud Inleiding 3 Schoon drinkwater

Nadere informatie

Water. De functie van water. De inkoop van water. De voedingswaarde van water

Water. De functie van water. De inkoop van water. De voedingswaarde van water Water Water is de bron van ons bestaan. Vandaar dat we water als een onderdeel van de warenkennis in dit boek behandelen. In dit hoofdstuk kun je lezen over de soorten water die we kennen en het gebruik

Nadere informatie

beschrijving zuiveringsproces MOBIELE AFVALWATERZUIVERING

beschrijving zuiveringsproces MOBIELE AFVALWATERZUIVERING MOBIELE AFVALWATERZUIVERING beschrijving zuiveringsproces Lindenstraat 33a - 1015 KV Amsterdam - tel 020 623 67 80 - fax 084 730 25 87 - info@clean-water.nl CleanWater reinigt - met behulp van een mobiele

Nadere informatie

Drinkwater hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52482

Drinkwater hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52482 Auteur VO-content Laatst gewijzigd 02 May 2016 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/52482 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Belang van goed water

Belang van goed water Belang van goed water Dr Guillaume Counotte Wat is goed water? Smakelijk Beschikbaar Niet schadelijk voor dieren Niet schadelijk voor producten (ei, vlees) 1 Waterbehoefte Normale omstandigheden: 1,6-2

Nadere informatie

Aquafin - leerpakket. werken aan zuiver water WERKBLAD VOOR DE LEERLING NIVEAU 1 - MEERKEUZEVRAGEN

Aquafin - leerpakket. werken aan zuiver water WERKBLAD VOOR DE LEERLING NIVEAU 1 - MEERKEUZEVRAGEN werken aan zuiver water WERKBLAD VOOR DE LEERLING Aquafin - leerpakket NIVEAU 1 - MEERKEUZEVRAGEN 1. Hoeveel water gebruikt de Vlaming gemiddeld per dag? 1. 120 liter 2. 80 liter 3. 200 liter 8. Waar komt

Nadere informatie

WATER FACTORY. Productinformatie»

WATER FACTORY. Productinformatie» WATER FACTORY Productinformatie» » Drinkwater... Kwaliteit van uw drinkwater Hoeveel water drinkt u per dag? U drinkt het misschien zo uit de kraan, maakt er koffie, thee of limonade van en u kookt er

Nadere informatie

AQUAPAS. Mijn gids voor de watervoetafdruk

AQUAPAS.  Mijn gids voor de watervoetafdruk AQUAPAS www.aquapath-project.eu Mijn gids voor de watervoetafdruk Dit project is gefinancierd met steun van de Europese Commissie. Deze publicatie geeft alleen de visie van de auteur weer en de Commissie

Nadere informatie

Grondwater beïnvloedt kwaliteit Limburgse beken

Grondwater beïnvloedt kwaliteit Limburgse beken Grondwater beïnvloedt kwaliteit Limburgse beken Resultaten WAHYD Hoe zit het in elkaar: afkijken bij Noord-Brabant In het onderzoeksproject WAHYD (Waterkwaliteit op basis van Afkomst en HYDrologische systeemanalyse)

Nadere informatie

Slibverwerking. 1 Inhoud... 1

Slibverwerking. 1 Inhoud... 1 1 Inhoud 1 Inhoud... 1 2 Slibverwerking... 1 2.1 Biologische afvalwaterzuivering en slibproductie... 1 2.2 Slibverwerking... 2 2.3 Enkele voorbeelden van een slibverwerkingsketen... 4 2.3.1 Biologische

Nadere informatie

Productinformatie: Water. Waar gaat deze kaart over? Waar gebruik je water voor in de keuken? Wat wordt er van jou verwacht? Geen leven zonder water

Productinformatie: Water. Waar gaat deze kaart over? Waar gebruik je water voor in de keuken? Wat wordt er van jou verwacht? Geen leven zonder water Waar gaat deze kaart over? In de keuken (en de bakkerij) gebruiken we water met verschillende redenen. Deze kaart gaat over verschillende soorten water. We vertellen je ook waar je water in de keuken voor

Nadere informatie

Theorievragen. Oplosbaarheid en temperatuur. Drinkwaterzuivering

Theorievragen. Oplosbaarheid en temperatuur. Drinkwaterzuivering 1 De waterzuivering Theorievragen Paragraaf 1 Etra 1 Paragraaf 2 Etra 2 Paragraaf 3 Etra 3 Paragraaf 4 Etra 4 514062_01.indd 5 Water Oplosbaarheid en temperatuur Scheidingsmethoden Etraheren Drinkwaterzuivering

Nadere informatie

5 Water, het begrip ph

5 Water, het begrip ph 5 Water, het begrip ph 5.1 Water Waterstofchloride is een sterk zuur, het reageert als volgt met water: HCI(g) + H 2 0(I) Cl (aq) + H 3 O + (aq) z b Hierbij reageert water als base. Ammoniak is een zwakke

Nadere informatie

ZUIVER WATER VRAAGT OM ZUIVERE OPLOSSINGEN. Water Treatment Chemicals

ZUIVER WATER VRAAGT OM ZUIVERE OPLOSSINGEN. Water Treatment Chemicals ZUIVER WATER VRAAGT OM ZUIVERE OPLOSSINGEN Water Treatment Chemicals Zuiver water vraagt om zuivere oplossingen Zelfs afvalwater moet aan strenge normen voldoen De inwoners van Groenland kennen minstens

Nadere informatie

Antwoorden Thema 5 Het milieu

Antwoorden Thema 5 Het milieu Antwoorden Thema 5 Het milieu 2 Lezen 1 Mensen drinken ongezuiverd rivierwater. 2 c 3 a f 4 b c d e 5 besparing op dure drinkwaterzuivering + besparing op schaars grondwater 6 c 7 c 8 Er is geen milieuvoordeel

Nadere informatie

VOORBEELD WETENSCHAPPELIJK VERSLAG

VOORBEELD WETENSCHAPPELIJK VERSLAG VOORBEELD WETENSCHAPPELIJK VERSLAG LET OP: DIT IS EEN VOORBEELDVERSLAG EN IS DUS ERG BEKNOPT! NAAM: VOORNAAM & ACHTERNAAM KLAS: 1M1 - SCHOOL VAK: BIOLOGIE DOCENT: MEVROUW SMIT INHOUDSOPGAVE 1. Inleiding..

Nadere informatie

Bert Bellert, Waterdienst. 5 september 2011

Bert Bellert, Waterdienst. 5 september 2011 Ammonium in de Emissieregistratie?! Natuurlijke processen, antropogene bronnen en emissies in de ER Bert Bellert, Waterdienst Ammonium als stof ook in ER??: In kader welke prioritaire stoffen, probleemstoffen,

Nadere informatie

Kiezen voor WML water. Goede drinkwaterkwaliteit als basis

Kiezen voor WML water. Goede drinkwaterkwaliteit als basis Kiezen voor WML water Goede drinkwaterkwaliteit als basis 2 Goede drinkwaterkwaliteit als basis Elke veehouder weet hoe belangrijk water is. Naast goed voer, is een onberispelijke drinkwaterkwaliteit onmisbaar

Nadere informatie

Bodemsanering. 45 humane spoedlocaties zijn niet volledig gesaneerd. De bodem en het (grond)water zijn schoon MILIEU MARKT. Staat van Utrecht 2014

Bodemsanering. 45 humane spoedlocaties zijn niet volledig gesaneerd. De bodem en het (grond)water zijn schoon MILIEU MARKT. Staat van Utrecht 2014 MENS Staat van Utrecht 204 Bodemsanering Hoeveel humane spoedlocaties zijn nog niet volledig gesaneerd? 45 humane spoedlocaties zijn niet volledig gesaneerd Kaart (Humane spoedlocaties bodemverontreiniging

Nadere informatie

Lespakket Water. Groep 7-8 PO. Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam tel 020 531 31 18 info www.e-nemo.nl e-mail boekingsbureau@e-nemo.nl

Lespakket Water. Groep 7-8 PO. Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam tel 020 531 31 18 info www.e-nemo.nl e-mail boekingsbureau@e-nemo.nl Lespakket Water Groep 7-8 PO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam tel 020 531 31 18 info www.e-nemo.nl e-mail boekingsbureau@e-nemo.nl Inhoudsopgave Inleiding 3 Activiteit 1; Drinkwater 4 Activiteit 2; Bezoek

Nadere informatie

I feel goo o d! De wetenschap achter helder water voor tropische zoetwateraquaria

I feel goo o d! De wetenschap achter helder water voor tropische zoetwateraquaria I feel goo o d! De wetenschap achter helder water voor tropische zoetwateraquaria Philips ontwikkelde dit Zuiveringsapparaat voor tropische aquaria in samenspraak met aquarium- en waterexperts. Wetenschappelijke

Nadere informatie

De beste manier om het water te ontharden is om een wateronthardingseenheid te gebruiken en deze direct aan de waterbevoorrading aan te sluiten.

De beste manier om het water te ontharden is om een wateronthardingseenheid te gebruiken en deze direct aan de waterbevoorrading aan te sluiten. 1. Hard water 1.1 Wat is hard water? Wanneer water 'hard' wordt genoemd, betekent dit alleen maar dat er mineralenin zitten dan in gewoon water. Het gaat dan met name om de mineralen calcium en magnesium.

Nadere informatie