DE MENTOR VAN MORGEN? HANDVAT VOOR HET ONTWERPEN VAN EEN MENTORENOPLEIDING

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "DE MENTOR VAN MORGEN? HANDVAT VOOR HET ONTWERPEN VAN EEN MENTORENOPLEIDING"

Transcriptie

1 DE MENTOR VAN MORGEN? HANDVAT VOOR HET ONTWERPEN VAN EEN MENTORENOPLEIDING

2 BEO en NOvELLe 2011 Verantwoordelijke uitgever: Druk: Niets uit deze uitgave mag worden gereproduceerd en of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, elektronische en/of andere middelen, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever, uitgezonderd korte fragmenten, die uitsluitend voor recensies mogen worden geciteerd. 2

3 Inhoud Wie zijn we... 6 BEO... 6 NOvELLE... 6 Dankwoord... 7 Inleiding... 8 Totstandkoming... 9 Uitgangspunten en leeswijzer Doel en doelgroepen Structuur MODULE 1: DE MENTOR - infofiche MODULE 1: DE MENTOR - uitwerking VOORBEREIDINGSFASE UITVOERINGSFASE Verwachtingen van directie en opleidingsinstituut tav de mentor/de stagiair Taken van de mentor: Basiscompetenties van de leraar/stagiair Competenties van de mentor AFRONDINGSFASE Reflectie (20 minuten) Terugkomdag MODULE 2. COMMUNICATIETECHNIEKEN - Infofiche MODULE 2. COMMUNICATIETECHNIEKEN - uitwerking Basiskennis - Communicatievormen Verbale communicatie Non-verbale communicatie Paraverbale communicatie

4 Wat je niet met woorden zegt Communicatietechnieken Basishouding - Het beeld dat wij vormen S.O.F.T.E.N Empathisch reageren De juiste vragen stellen Parafraseren en samenvatten Een gevoel spiegelen Terugkomdag MODULE 3: BEGELEIDINGSVORMEN infofiche MODULE 3: BEGELEIDINGSVORMEN uitwerking Leerstijlen/onderwijsstijlen Verhogen van het leerrendement Vormen van praktijkbegeleiding Spanningsveld begeleiden - beoordelen Probleemstelling Functie(s) van evalueren verduidelijken Aandachtspunten Terugkomdag MODULE 4. GESPREKSTECHNIEKEN - Infofiche MODULE 4: GESPREKSTECHNIEKEN - Uitwerking Het geven van feedback Ik-boodschappen Ik-, jij- en wij-boodschappen Formuleren van een ik-boodschap: Fouten die men kan maken bij zelfexpressie via een ik-boodschap: Verschillende gespreksvormen Het feedbackgesprek

5 2.Het adviesgesprek Het slecht nieuwsgesprek Terugkomdag MODULE 5: TERUGKOMDAG Vul aan Hoe uw mentorenopleiding evalueren? de organisatoren De deelnemers Schriftelijke enquête Observatieschema Terugkomdag en geheel de nascholers Kort interview Schriftelijke bevraging Bibliografie Bijlagen bijlage 1: Competenties van de vakmentor (zie tekst) bijlage 2: Basiscompetenties leerkracht basisonderwijs bijlage 3: Basiscompetenties leerkracht secundair onderwijs bijlage 4: Competentiematrix secundair onderwijs Xios bijlage 5: Leerlijn basiscompetenties Erasmushogeschool Brussel bijlage 6: Voorbeelden van taken van de mentor lager onderwijs bijlage 7: Leerstijlentest van Kolb bijlage 8: Kennistest over de vaardigheid feeback geven bijlage 9: Zelfbeoordelingstoets feedback geven

6 WIE ZIJN WE In het kader van de hervorming van de lerarenopleidingen in Vlaanderen worden universiteiten, hogescholen en centra voor volwassenenonderwijs (CVO s) door de Vlaamse overheid aangemoedigd om samen te werken in zogenaamde expertisenetwerken of regionale platformen. Het expertinetwerk BEO en het regionaal plafform NOVeLLE sloegen de handen in elkaar voor de realisatie van dit project, dat dus tot stand kwam met financiering van de Vlaamse overheid. BEO BEO staat voor Brussels Expertisenetwerk Onderwijs. Binnen het netwerk bundelen en ontwikkelen de lerarenopleidingen van de Vrije Universiteit Brussel, de Erasmushogeschool Brussel, CVO Brussel en CVO Elishout-COOVI expertise met het oog op de verbetering van de kwaliteit en ter versterking van de dienstverlening van de lerarenopleidingen en ter ondersteuning van de professionalisering van het beroep van leraar. NOVELLE NOvELLe staat voor Netwerk voor de Ontwikkeling van Expertise voor de Limburgse Lerarenopleiding. De kernopdracht van NOvELLe is de bundeling, uitwisseling en ontwikkeling van expertise tussen de lerarenopleidingen in de regio Limburg Oost-Brabant. De partners binnen NOvELLe (Universiteit Hasselt, Katholieke hogeschool Limburg, Provenciale Hogeschool Limburg, Xios Hogeschool Limburg en vier Centra voor volwassenonderwijs) willen op deze manier komen tot een efficiënt, coherent en kwaliteitsvol aanbod voor alle onderwijsnetten, -niveaus en types. 6

7 DANKWOORD Het resultaat dat nu voorligt is een product van teamwerk. Een team dat aan het begin van deze publicatie zeker en vast een dankwoord verdient! Dankjewel aan alle actiegroepvoorzitters: Myriam Coninx, Linda Van Looy, Katty Elias en Kaat Verhaeghe voor de flexibiliteit en professionaliteit waarmee zij als actiegroepvoorzitter (ad interim) het hele proces in goede banen hebben gestuurd. Bedankt aan alle projectmedewerkers, actiegroepleden en medewerkers die deze groep gedurdende de vier academiejaren gekend heeft voor de actieve participatie en alle constructieve bijdragen: Judith Van Langenaeken, Warni Koers, Ariane Carlier, Linda Van Looy, Indra Beunckens, Ilse Hornikx, Eline Janssens, Katrien Brepoels, Stijn De Geest, Roeland van den Broek, Klare Theys, Gerda Du Ville, Bart Fets, Kristel Stinckens, Isabelle Janssens, Sarah D Hondt, Remy Dubois, Katrien Struyven, Lucien Geelissen, en Wendy Schouteden. Een bijzonder woord van dank aan Katty Elias, Ilse Hornikx en Kaat Verhaeghe voor de realisatie van dit finale resultaat. 7

8 INLEIDING De wereld wordt almaar complexer en meer divers. Globalisering, multiculturaliteit, professionalisering, innovatie Het zijn allemaal buzz-woorden geworden wanneer we het over onderwijs hebben. De verschillende lerarenopleidingen in Vlaanderen proberen bij het vormen van hun curriculum in te spelen op deze snel veranderende wereld. Ze proberen tijdens de opleiding een zo sterk mogelijke basis te creëren om leerkrachten in de toekomstige praktijk leer-krachtig te laten functioneren. Ondanks de vele inspanningen zien we dat één derde van de leerkrachten binnen de drie jaar het onderwijs verlaat (Stansbury & Zimmerman, 2000). In de Brusselse context is dit vroegtijdig afhaken van leerkrachten doorgaans nog groter. De multiculturele context in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest en de taalproblematiek maken de job immers nog complexer. Dit is een onrustwekkende tendens in het zicht van het lerarentekort dat almaar groter wordt ( Vlaamse Ministerie van Onderwijs en Vorming, 2009). In geen enkele andere job dan het leraarschap krijgt een beginner direct evenveel verantwoordelijkheid krijgt als een ervaren collega. Daarbovenop worden de verwachtingen van de maatschappij t.a.v. de leerkracht steeds groter. In deze context is het niet abnormaal dat beginnende leerkrachten problemen ervaren. Als lerarenopleiding of school sta je voor de uitdaging om de toekomstige of beginnende leraren zo voor te bereiden dat zij in deze boeiende, maar veeleisende en complexe werkomgeving kunnen excelleren. Hierbij is de mentor een cruciale actor. Hij/zij staat op het kruispunt tussen lerarenopleiding en het werkveld en kan een centrale rol spelen in het overbruggen van de kloof tussen opleiding en werkveld en op die manier de praktijkschok voor de beginnende leerkracht verkleinen. Deze cruciale rol werd ook door de minister van onderwijs erkend in september Op dat moment werd het mentorschap ingevoerd op alle onderwijsniveaus (decreet betreffende de lerarenpleiding in Vlaanderen, Vlaams Parlement, 2006). In dit decreet kreeg de mentor een drievoudige opdracht. Hij/zij moest de stages ondersteunen, de lerarenin-opleiding begeleiden en voorzien in een aanvangsbegeleiding van beginnende leerkrachten. Deze drievoudige taak van de mentor past binnen een professionaliteitsvisie van het beroepsprofiel van de leraar. In deze visie wordt leraar-zijn gezien als een continu proces. Het professioneel ontwikkelen van de leerkracht wordt op die manier een permanente opdracht (Aelterman et al., 2008). Dit decreet voorzag oorspronkelijk extra uren voor het mentorschap, maar deze werden echter vanaf 1 september 2010 geschrapt in het kader van de onderwijsbegroting Minister van Onderwijs, Pascal Smet stelt echter dat het mentorschap zal herbekeken worden in het kader van het debat over de onderwijsloopbaan waarbij een effectief ondersteuningssysteem wordt uitgewerkt (Vlaams ministerie van Onderwijs en Vorming, 2009). Deze bijdrage, als resultaat van een samenwerking tussen BEO (Brussels Expertisenetwerk Onderwijs) en NOvELLe (Regionaal Platform Lerarenopleiding Limburg), contextualiseert zich in kader van de zoektocht naar een meer effectief ondersteuningssysteem en het effectiever maken van het mentorschap zelf. De school als organisatie kan heel wat winnen door de professionalisering van haar leerkrachten die een vorm van mentorschap opnemen na een mentorenopleiding. Het is niet alleen een enorme verrijking voor de leerkracht in kwestie. Het initieert ook een dynamiek van professionalisering en collegialiteit binnen het lerarenteam wat de school, de oude en nieuwe leerkrachten, alleen maar ten goede kan komen (Bartell, 1995). Via dit handvat hopen we zowel inspiratie te bieden voor de implementatie van een mentorenopleiding d.m.v. een draaiboek. We beogen hierbij een professionalisering van alle betrokkenen. 8

9 TOTSTANDKOMING Voor het ontwerpen van een mentorenopleiding maakten wij gebruik van het ADDIE-model. Het ADDIE-model is een implementatiemodel dat zijn oorsprong analyse kent in het onderwijskundig ontwerp. Het vijfletterwoord verwijst naar de vijf fasen die gedurende de ontwikkeling van het ontwerp aan bod komen. De evaluate design opeenvolgend fasen zijn; analyse, ontwerp, onwikkeling, implementatie en evalutatie. We starten dus bij het definiëren van een probleem om doorheen het ontwerpen en ontwikkelen van een oplossing te komen tot een te implement develop implementeren product dat gedurende en na het proces wordt geëvalueerd. Het gaat om een iteratief proces waarbij de cyclus meerdere malen kan doorlopen worden. Het verloop is dus niet lineair. In deze context is een stap overslaan of terugkeren soms noodzakelijk. Het volgen van dit model zorgt ervoor dat je niet meteen begint bouwen aan een huis zonder dat de fundamenten worden gelegd. Het stappenplan verzekert een sterke basis en hierdoor een sterk eindresultaat. Door het werken via dit model zijn we erin geslaagd een kwalitaitef handvat voor de opleiding van de mentor van morgen te ontwerpen. 9

10 UITGANGSPUNTEN EN LEESWIJZER DOEL EN DOELGROEPEN Wie interesse heeft in het begeleiden van leraren, zal zich zeker terugvinden in dit praktisch en onmiddellijk toepasbaar werkinstrument. Dit handvat moet gezien worden als een ingrediëntendoos. Met deze basisingrediënten kan u zelf de mentorenopleiding bakken. De modulaire opleiding waarvoor u hier de ingrediënten vindt, richt zich in de eerste plaats naar (toekomstige) mentoren (zowel op vak, klas- als op schoolniveau) die zich willen professionaliseren in hun begeleidingsproces. De nadruk ligt voornamelijk op werkbegeleiding. Door het afschaffen van de mentorenuren in 2010 wilden wij als makers in hoofdzaak materiaal aanbieden dat een goede startbasis vormt in een context waar tijd en inzetbaarheid problematische factoren vormen. De nadruk op competenties is hiervan het rechtstreeks gevolg. Ondanks deze nadruk hebben wij geprobeerd om ook het reflectieve aspect dat benadrukt wordt in leerbegeleiding aan bod te laten komen. Door de aard van dit document is het echter mogelijk om uw eigen nadruk te leggen. Het is aan u om zelf aan de slag te gaan met met de verschillende modules: voeg dingen toe, laat dingen weg, werk vanuit uw eigen visie aan de mentor van morgen STRUCTUUR Alvorens met dit instrument van start te gaan, geven we graag mee hoe deze opleiding is opgebouwd. De opleiding bestaat uit modules, waarbij elke module op zich inhoudelijk onafhankelijk bestaat en tegelijkertijd rechtstreeks gerelateerd is aan de andere modules. Dit unieke concept laat de organisatoren van deze opleiding toe de volgorde van de modules te wijzigen, modules weg te laten en eigen modules toe te voegen. Wij hebben geopteerd voor een logische opbouw van opeenvolgende vaardigheden. Elke module wordt opgebouwd volgens eenzelfde stramien: Theorie Voorbeelden Oefenmomenten Dit laat toe om nascholers zeer concreet materiaal aan te bieden bij de organisatie van uw mentorenopleiding. Deze opbouw zorgt ook voor een variatie aan werkvormen en inhoud. Hierdoor wordt een praktische voeding gegeven bij alle theoretische aspecten. Veel lees- en bak plezier! De auteurs & projectmedewerkers 10

11 MODULE 1: DE MENTOR - INFOFICHE DUUR: 4 UREN Bij de oefeningen wordt een tijdsindicatie gegeven. Deze is uiteraard afhankelijk van het aantal deelnemers en van de concrete aanpak van de nascholer. Rekening houdend met het aanbrengen van de theorie en de mogelijkheid tot uitwisselen van ervaringen tussen de deelnemers, is vier uren een haalbare schatting voor deze module. DOELSTELLINGEN: - De deelnemers wisselen ervaringen uit wat betreft het takenpakket van de mentor. Wat wordt er precies verwacht van de mentor? Hier komt het belang van goede afspraken met de directie naar voor. - De deelnemers bespreken de basiscompetenties van de leerkracht. Binnen welke functionele gehelen kan de mentor bijdragen? - De deelnemers denken na over leerlijnen. Hoe zien de leerlijnen eruit die door de opleidingsinstituten worden ontwikkeld? - De deelnemers denken na over en maken kennis met het competentieprofiel van de mentor. Op heel wat competenties zal in deze mentorenopleiding worden ingegaan. MATERIAAL: Voorbeelden van taakomschrijvingen van scholen en opleidingsinstituten Omslagen met de verschillende functionele gehelen Omslagen met de verschillende competenties per functioneel geheel Voorbeelden van leerlijnen binnen de basiscompetenties voor de leraar Lijm of post-its Enkele flip-overs of grote bladen voor de conceptmap Voor elke deelnemer een exemplaar van het competentieprofiel van de mentor Een ppt met de structuur/een overzicht van de module, een beschrijving van de verschillende opdrachten, etc De opdrachten op papier of in de ppt zijn erg ondersteunend voor de deelnemers tijdens het uitvoeren van de opdrachten. 11

12 MODULE 1: DE MENTOR - UITWERKING VOORBEREIDINGSFASE Alle deelnemers krijgen de kans zichzelf voor te stellen. Welke ervaringen hebben zij al op het gebied van mentoring? Welke uitdagingen liggen er voor hen? Met welke concrete vragen komen zij naar de opleiding? UITVOERINGSFASE 1.VERWACHTINGEN VAN DIRECTIE EN OPLEIDINGSINSTITUUT TAV DE MENTOR/DE STAGIAIR De verwachtingen van directie en het opleidingsinstituut ten aanzien van de mentor kunnen verschillen van school tot school. Het is raadzaam hier te verwijzen naar het opleidingsvademecum, de stagewijzers en mentorpakketten die op maat van de school in omloop zijn. Uiteraard zullen het compententieprofiel van de mentor, de basiscompetenties van de leerkracht en de verwachtingen van de verschillende betrokken partijen ten aanzien van de mentor resulteren in het takenpakket van de mentor. Het is van groot belang hier voldoende aandacht aan te schenken binnen de school zodat de taken van de mentor goed omschreven staan en hierover geen discussie optreedt tijdens het begeleidingstraject mentor-mentee. TAKEN VAN DE MENTOR: De taken van de mentor zijn afhankelijk van de functiebeschrijving die de directie van de school voorop stelt en van de taken die de opleidingsinstituten voor de mentor weggelegd zien. We vergelijken een taakomschrijving van het opleidingsinstituut met een functiebeschrijving voor de mentor op school en trachten in groep (per onderwijsniveau) een taakomschrijving te maken. (30 minuten) Voorbeelden van taken per onderwijsniveau vindt u in de bijlage. 2.BASISCOMPETENTIES VAN DE LERAAR/STAGIAIR De basiscompetenties van de leraar zijn te vinden op de website Hier vind je de basiscompetenties per opleiding van de professionele bachelor in onderwijs: kleuter, lager en secundair onderwijs. Vanuit de opleidingsinstituten wordt een leerlijn gemaakt voor deze basiscompetenties per opleiding. Een stagiair bijvoorbeeld uit het eerste opleidingsjaar zal zich vooral moeten toeleggen op de eerste 5 functionele gehelen. Binnen die 5 functionele gehelen zullen er ook nog accenten worden geleged. Bijvoorbeeld: De stagiair van het eerste jaar zal verschillende werkvormen moeten kunnen uitvoeren, maar hoeft ze nog niet per se zelf te bedenken en uit te werken. (Functioneel geheel 1. De leraar als begeleider van leer- en ontwikkelingsprocessen) De stagiair van het eerste jaar moet een positieve interactie kunnen aangaan met de leerlingen en moet grenzen kunnen stellen, maar heeft verder nog geen opvoedende taak (zoals emancipatie van leerlingen, relatiebekwaamheid etc ) (Functioneel geheel 2. Leraar als opvoeder) 12

13 Het is voor een mentor dus belangrijk op de hoogte te zijn van de indeling en inhoud van de basiscompetenties van de leraar en van de leerlijn die hierin door de opleidingsinstituten wordt ontwikkeld. Sorteeroefening (20 minuten) DEEL 1 De deelnemers worden in kleine groepjes van 3 à 4 personen verdeeld. Elk groepje krijgt een omslag met de 10 typefuncties of functionele gehelen: 1. De leraar als begeleider van leer- en ontwikkelingsprocessen 2. De leraar als opvoeder 3. De leraar als inhoudelijk expert 4. De leraar als organisator 5. De leraar als innovator 6. De leraar als partner van ouders/verzorgers 7. De leraar als lid van een schoolteam 8. De leraar als partner van externen 9. De leraar als lid van de onderwijsgemeenschap 10.De leraar als cultuurparticipant De deelnemers bespreken nu: - Wat de verschillende functionele gehelen kunnen inhouden - Een ordening naar belangrijkheid ongeacht het opleidingsjaar. Elk groepje plakt de functionele gehelen in de besproken volgorde op een A4. NOOT: De deelnemers hebben het document De basiscompetenties van de leraar nog niet besproken of bekeken. In dit document zit al een bepaalde rangorde, zoals hierboven staat aangegeven. Plenair wordt het resultaat per groepje bekeken en vergeleken met de ordening hierboven. DEEL 2. (30 minuten) De groepjes worden behouden. Elk groepje krijgt nu een omslag met de verschillende basiscompetenties van 1 of 2 functionele gehelen. De hoeveelheid functionele gehelen per groepje is afhankelijk van het aantal deelnemers. De deelnemers bespreken nu: - Welke leerlijn er per functioneel geheel zou moeten zitten van opleidingsjaar 1 tot opleidingsjaar 3. - Ook hier worden de competenties in volgorde gelegd of geplakt per groepje en per functioneel geheel. NOOT: afhankelijk van de heterogenitiet van het publiek, kiest de nascholer ervoor zich te beperken tot bijvoorbeeld de competenties voor de leraar secundair onderwijs of kiest hij voor differentiatie per groepje. Plenair wordt het resultaat per groepje bekeken en eventueel vergeleken met een leerlijn van een opleidingsinstituut. Hier kunnen nog volgende bijkomende vragen gesteld worden: - aan welke competenties kan tijdens de opleiding gewerkt worden in de stageschool? - Aan welke competenties kan gewerkt worden in de hospiteerschool? 13

14 3.COMPETENTIES VAN DE MENTOR Vanuit de twee voorgaande onderdelen nl. Verwachtingen en taken van de mentor en Basiscompetenties van de leraar kunnen we beginnen denken aan een competentieprofiel voor de mentor. Maken van een conceptmap (20 minuten) De deelnemers ontwerpen in kleine groepjes een conceptmap bijvoorbeeld op flip-over. Volgende vragen kunnen hen hierin ondersteunen: - Welke capaciteiten en vaardigheden moet een mentor hebben? - In welke functionele gehelen moet een mentor kunnen ondersteunen? - Wat moet de missie van een mentor zijn? - Vanuit welke ingesteldheid moet een mentor vertrekken? De resultaten per groepje worden in plenum besproken. Naar aanleiding van de bespreking/discussie kan er zeker ruimte zijn voor eigen ervaringen/vragen/bekommernissen van de deelnemers. Daarna wordt het competentieprofiel voorgesteld dat gedurende de hele opleiding als kader gehanteerd zal worden voor alle onderwijsniveaus. Naar aanleiding van de beslissing van het ministerie van onderwijs om de mentoruren af te schaffen, wordt het accent hier gelegd op de vak- en klasmentor. Met stagiair wordt zowel de mannelijke als de vrouwelijke student bedoeld. het competentieprofiel van de mentor, voor alle onderwijsniveaus 1 De mentor als begeleider van inhoudelijke en didactische leerprocessen De mentor observeert concrete lessituaties (stagiair). De mentor houdt hierbij rekening met de eisen die het opleidingsinstituut aan de stagiair stelt. De mentor heeft oog voor de noden van de stagiair. De mentor bewaakt de kwaliteit van de leerprocessen van de leerlingen/cursisten. De mentor geeft feedback aan de stagiair over zijn/haar inhoudelijke en/of didactische vaardigheden. De mentor ondersteunt de stagiair op inhoudelijk en/of didactisch vlak en koppelt indien nodig terug naar het opleidingsinstituut. 14

15 2 De mentor als coach De mentor benadert elke stagiair vanuit een basishouding van erkenning. De mentor beschikt over sterke agogische communicatievaardigheden. De mentor creëert een veilige (werk)sfeer. De mentor toont zich bereikbaar. De mentor gaat discreet om met vertrouwelijke informatie. De mentor voert individuele begeleidingsgesprekken 1 met stagiairs met het oog op de ontwikkeling van hun basiscompetenties. 3 De mentor als organisator De mentor verwelkomt de stagiair en maakt hem/haar wegwijs op de stageschool. (schoolniveau) De mentor introduceert de stagiair in het schoolteam. (schoolniveau) De mentor licht de stagiair in over de praktische organisatie van het klasgebeuren. (klasniveau) De mentor brengt de stagiair op de hoogte van de algemene beginsituatie van de leerlingen/cursisten en de specifieke beginsituatie van de les. (leerling/cursistenniveau) De mentor faciliteert de uitvoering van de stageopdrachten van de stagiair. 4 De mentor als evaluator De mentor evalueert volgens de richtlijnen en de evaluatie-instrumenten van de/het betrokken 1 Zie module 3 15

16 opleidingsinstitu(u)t(en). AFRONDINGSFASE REFLECTIE (20 MINUTEN) Voor deelnemers die al mentor zijn Noteer voor jezelf waar je momenteel tegenaan loopt? Wat ervaar je als problematisch bij de uitoefening van je functie als mentor? Noteer daarna hoe jouw ideale situatie eruit zou zien? Hoe zou het ideaal gezien allemaal moeten verlopen? Wat is hiervoor nodig? Welke stappen moeten je hiervoor zetten? Voor deelnemers die nog geen mentor zijn. Overloop het competentieprofiel van de mentor. Welke competenties sluiten heel goed bij jou aan? Aan welke competenties zal je nog moeten werken? Wat is hiervoor nodig? Welke stappen moet je hiervoor zetten? Welke afspraken moet je zeker maken met de directie van je school? Dit kan heel kort overlopen worden. Daarnaast kan deze opdracht in een soort werkdocument gedurende de opleiding bijgehouden en aangepast worden door de deelnemers. Tijdens de terugkomdag kan hier op terug gekomen worden. 4. TERUGKOMDAG De deelnemers krijgen een thuisopdracht die verband houdt met de inhoud van module 1. De bedoeling is om bepaalde delen van de module te laten toepassen/uitproberen als mentor in hun school. De ervaringen, problemen of bedenkingen die dit opleverde, kunnen besproken worden tijdens de terugkomdag 16

17 MODULE 2. COMMUNICATIETECHNIEKEN - INFOFICHE DUUR: 3,5 UREN Bij de oefeningen wordt een tijdsindicatie gegeven. Deze is uiteraard afhankelijk van het aantal deelnemers en van de concrete aanpak van de nascholer. Rekening houdend met het aanbrengen van de theorie en de mogelijkheid tot uitwisselen van ervaringen van de deelnemers, lijkt deze module te geven in een tijdspanne van 3,5 uren. DOELSTELLINGEN: - De deelnemers maken kennis met een aantal basisbegrippen nl. verbale, non-verbale en paraverbale communicatie, S.O.F.T.E.N. - De deelnemers oefenen een aantal basisvaardigheden i.v.m communicatie: empathisch reageren, parafraseren en samenvatten, de juiste vragen stellen, een gevoel spiegelen. MATERIAAL: A4 met grote cirkel per deelnemer (verdeling van verbale, non-verbale en paraverbale communicatie) Een aantal situaties op papier die herkenbaar zijn voor het doelpubliek voor het rollenspel Een gevoel spiegelen. Ppt met structuur/overzicht van de module, visuele ondersteuning bij de opdrachten/oefeningen. 17

18 MODULE 2. COMMUNICATIETECHNIEKEN - UITWERKING 1. BASISKENNIS - COMMUNICATIEVORMEN VERBALE COMMUNICATIE Onder verbale communicatie verstaan we alle gesproken tussenkomsten maar indien we actief naar iemand willen luisteren, is de meest simpele manier om iemand duidelijk te maken dat je aandacht hebt het hummen en/of ja, ja of juist oh ed. zeggen. Dit worden minimale aanmoedigingen of deuropeners genoemd. We kunnen verder bijvoorbeeld een samenvatting geven of een vraag stellen, etc NON-VERBALE COMMUNICATIE Je kan non-verbaal laten zien dat je geïnteresseerd bent in wat de ander te vertellen heeft en hem of haar aanmoedigen verder te praten over ideeën en gevoelens. Hieronder volgen vier manieren van non-verbale communicatie. Oogcontact Lichaamshouding Gezichtsuitdrukking Gebaren PARAVERBALE COMMUNICATIE Paraverbale communicatie is de manier waarop je praat. Je stemvolume, je intonatie, uitspraak en het tempo waarin je praat. Zoals het bij non-verbale aandacht belangrijk is je gezichtsuitdrukking aan te passen aan wat de ander vertelt, is het bij verbale aandacht goed om je toon aan de situatie aan te passen. Je stelt bv. niet een vraag op een heel vrolijke toon als de ander net iets verdrietigs heeft verteld. Deze communicatievormen zijn te onderscheiden maar niet te scheiden in een boodschap. 18

19 Vormen van communicatie: oefening WAT JE NIET MET WOORDEN ZEGT. Individuele oefening. Hoeveel procent van onze communicatie gaat respectievelijk naar verbale, non-verbale en paraverbale communicatie? Een aantal cirkels van deelnemers worden vergeleken met elkaar. 19

20 Uit allerlei onderzoek blijkt steeds opnieuw dat wát je zegt in de communicatie volkomen ondergeschikt is aan hóe je het zegt. Communicatie bestaat globaal uit drie elementen: - De boodschap zelf (verbaal) - De stem, de intonatie, projectie en resonantie (vocaal) - Wat je ziet: gezicht, lichaam, bewegingen en gebaren (visueel). Als de inhoud van de boodschap niet klopt (incongruent is) met wat je laat zien, dan telt het visuele deel van de boodschap (wat je ziet) het zwaarst. Een paar voorbeelden: Met een vrolijk gezicht slecht nieuws brengen Goed nieuws brengen terwijl je er uitziet alsof je je ongemakkelijk voelt Aarzelend een stellige uitspraak doen In al deze voorbeelden geloof je eerder hoe het wordt gezegd dan wát er wordt gezegd. Uit onderzoek blijkt dat ongeveer 7% van de boodschap verbaal is, 38% wordt bepaald door de toon waarop iets wordt gezegd en 55% door de houding. 2. COMMUNICATIETECHNIEKEN 1.BASISHOUDING - HET BEELD DAT WIJ VORMEN Nog voor er aan welke begeleiding of wat voor gesprek ook wordt gestart, vormen wij ons allereerst een beeld van de persoon waarmee we in contact komen. Het is een belangrijk moment waar we even dienen bij stil te staan. Dat beeld heeft immers invloed op de rest van het begeleidingsproces. Het is belangrijk een open en dus professionele houding naar de stagiair of beginnende leerkracht te hebben en de persoon achter het gedrag te aanvaarden. Beeld van de stagiair(e)/ Beginnende leraar Interpretatie van de mentor Gedrag van de stagiair(e)/ Beginnende leraar Reactie van de mentor S.O.F.T.E.N SOFTEN is een acroniem voor Smile Open Posture Forward lean Touch Glimlach open houding Leun naar voor Raak aan 20

21 Eye Contact Nod Oogcontact Knik Simulatiespel (25 minuten): De deelnemers worden verdeeld in groepjes van drie. Deelnemer A vertelt over een bepaalde gebeurtenis/ervaring naar keuze. Deelnemer B luistert en oefent SOFTEN. Deelnemer C observeert. Na afloop van het verhaal van A, geeft C feedback aan B in verband met SOFTEN. Deze oefening wordt nog 2 maal herhaald zodat elke deelnemer SOFTEN kan oefenen. Plenair kan er een vrijwilliger gevraagd worden zijn verhaal opnieuw te doen waarbij de nascholer toont hoe hij/zij SOFTEN toepast. Alle deelnemers geven nadien aan wat zij hebben waargenomen in verband met SOFTEN. 2. EMPATHISCH REAGEREN Door empathisch te reageren aan het begin van het gesprek, geef je de beginnende leraar het gevoel dat hij begrepen wordt en nodig je hem uit tot verder praten. Let wel op dat je geen oordeel vormt in je reactie, het zal de beginnende leraar eerder afremmen nog verder te praten. Kenmerk bij uitstek van empathisch reageren is het niet-evaluatieve karakter van de uitspraken van de mentor. Eens de beginnende leraar goed aan zijn verhaal begonnen is, is het belangrijk het gesprek op gang te houden. Dit doen we niet alleen door het soften-gedrag toe te passen maar ook door te hummen. Hummen is bevestigend hm,hm zeggen. Deze basishouding is een vertrekpunt, maar de mentor moet natuurlijk ook andere dingen doen om tot de juiste informatie te komen. Naast soften, empathisch reageren, is bijvoorbeeld ook de juiste vragen kunnen stellen belangrijk. Oefening. Empathisch reageren n.a.v korte cases (30 minuten). De deelnemers bereiden de cases per 2 voor en krijgen hiervoor ongeveer 10 minuten. Plenair komt elk duo een keer aan bod om de eigen oplossing te geven en/of om feedback te geven bij een aangereikte oplossing. 1. Die leerlingen nemen me ook nooit in vertrouwen. Ze gaan nog liever alles vertellen aan de secretaresse. Hoe reageer je empathisch als klastitularis van deze leerlingen? 2. Ik denk dat die mannen van die leerplancommissies allemaal lesgeven in elite-klassen. Hoe moet je nu dergelijk overladen leerplan realiseren in een normale klas? Hoe reageer je empathisch als lid van de leerplancommissie? 3. De directeur komt overmorgen mijn les bijwonen. t Is te hopen dat die leerlingen van het vierde zich een beetje gedeisd houden, want daar valt soms geen land mee te bezeilen. Hoe reageer je empathisch als directeur? 21

Achtergrondinformatie Leerstijlen en Werkvormen

Achtergrondinformatie Leerstijlen en Werkvormen Achtergrondinformatie Leerstijlen en Werkvormen Marjoleine Hanegraaf (NMI bv) & Frans van Alebeek (PPO-AGV), december 2013 Het benutten van bodembiodiversiteit vraagt om vakmanschap van de teler. Er is

Nadere informatie

PEDAGOGISCHE OPLEIDING THEORIE

PEDAGOGISCHE OPLEIDING THEORIE PEDAGOGISCHE OPLEIDING THEORIE September 2012 INHOUDSOPGAVE Woord vooraf... 6 Hoofdstuk 1: Communicatie en feedback... 7 1.1 De roos van Leary... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. 1.1.1 Acht leraarstypen...

Nadere informatie

1 Basiscompetenties voor de leraar secundair onderwijs

1 Basiscompetenties voor de leraar secundair onderwijs 1 Basiscompetenties voor de leraar secundair onderwijs Het Vlaams parlement legde de basiscompetenties die nagestreefd en gerealiseerd moeten worden tijdens de opleiding vast. Basiscompetenties zijn een

Nadere informatie

ECTS-fiche. 1. Identificatie. Opleiding Module Didactische competentie stage 3

ECTS-fiche. 1. Identificatie. Opleiding Module Didactische competentie stage 3 ECTS-fiche 1. Identificatie Opleiding SLO Module Didactische competentie stage 3 Code E6 DCS3 Lestijden 40 Studiepunten 6 Ingeschatte totale 150 studiebelasting (in uren) 1 Mogelijkheid tot JA aanvragen

Nadere informatie

Uni-form historiek visie doelstellingen. Over Uni-form

Uni-form historiek visie doelstellingen. Over Uni-form Over Uni-form Ontstaan Vanuit de sector ouderenzorg kwam de vraag om uniformiteit te brengen in stagedocumenten voor de begeleiding van leerlingen verzorging. Voorzieningen werkten met evenveel verschillende

Nadere informatie

De vragen sluiten aan bij de belevingswereld van de leerlingen en zijn onderverdeeld in de volgende vijftien categorieën:

De vragen sluiten aan bij de belevingswereld van de leerlingen en zijn onderverdeeld in de volgende vijftien categorieën: > Categorieën De vragen sluiten aan bij de belevingswereld van de leerlingen en zijn onderverdeeld in de volgende vijftien categorieën: 1 > Poten, vleugels, vinnen 2 > Leren en werken 3 > Aarde, water,

Nadere informatie

COACHINGSVAARDIGHEDEN. Maarten Van de Broek

COACHINGSVAARDIGHEDEN. Maarten Van de Broek COACHINGSVAARDIGHEDEN Maarten Van de Broek Effect op gecoachte bevestiging groei Ondersteuning status quo Effect bedreiging uitdaging Ondersteuning door actief luisteren Met je lichaam Open houding, oogcontact,

Nadere informatie

MAGDA? REGELS OP SCHOOL EN DE WERKVLOER. Magda op school? Inhoud. Doelgroep. Vakgebied. materialen. Doelen STERKE SCHAKELS

MAGDA? REGELS OP SCHOOL EN DE WERKVLOER. Magda op school? Inhoud. Doelgroep. Vakgebied. materialen. Doelen STERKE SCHAKELS MAGDA? REGELS OP SCHOOL EN DE WERKVLOER Jongeren krijgen op school, op de werkplek, in de klas met allerlei regels en afspraken te maken. Zijn de afspraken en regels duidelijk genoeg voor hen? Wat vinden

Nadere informatie

STAGES IN ARBEIDS- EN ORGANISATIEPSYCHOLOGIE: FEEDBACKINSTRUMENT

STAGES IN ARBEIDS- EN ORGANISATIEPSYCHOLOGIE: FEEDBACKINSTRUMENT STAGES IN ARBEIDS- EN ORGANISATIEPSYCHOLOGIE: FEEDBACKINSTRUMENT Naam stagiair(e):... Stageplaats (+ adres):...... Tussentijdse evaluatie Eindevaluatie Stageperiode:... Datum:.. /.. / 20.. Stagementor:...

Nadere informatie

Wat het effect van een vraag is, hangt sterk af van het soort vraag. Hieronder volgen enkele soorten vragen, geïllustreerd met voorbeelden.

Wat het effect van een vraag is, hangt sterk af van het soort vraag. Hieronder volgen enkele soorten vragen, geïllustreerd met voorbeelden. Actief luisteren Om effectief te kunnen communiceren en de boodschap van een ander goed te begrijpen, is het belangrijk om de essentie te achterhalen. Je bent geneigd te denken dat je een ander wel begrijpt,

Nadere informatie

Verbindingsactietraining

Verbindingsactietraining Verbindingsactietraining Vaardigheden Open vragen stellen Luisteren Samenvatten Doorvragen Herformuleren Lichaamstaal laten zien Afkoelen Stappen Werkafspraken Vertellen Voelen Willen Samen Oplossen Afspraken

Nadere informatie

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken?

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken? Werkblad: 1. Wat is je leerstijl? Om uit te vinden welke van de vier leerstijlen het meest lijkt op jouw leerstijl, kun je dit simpele testje doen. Stel je eens voor dat je zojuist een nieuwe apparaat

Nadere informatie

Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen.

Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen. Zelfstandig werken Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen. Visie Leerlinggericht: gericht op de mogelijkheden van

Nadere informatie

Reflectiegesprekken met kinderen

Reflectiegesprekken met kinderen Reflectiegesprekken met kinderen Hierbij een samenvatting van allerlei soorten vragen die je kunt stellen bij het voeren van (reflectie)gesprekken met kinderen. 1. Van gesloten vragen naar open vragen

Nadere informatie

Kennis rond dementie, familierelaties en verlieservaringen is onontbeerlijk.

Kennis rond dementie, familierelaties en verlieservaringen is onontbeerlijk. COMPETENTIEPROFIEL COACH BEGELEIDING MODULES PSYCHO-EDUCATIEPAKKET DEMENTIE EN NU De coach van Dementie en nu is hij/zij die de vormingssessies begeleidt voor een groep mantelzorgers van personen met dementie.

Nadere informatie

Nieuwsbrief. Interactieve werkvormen in de klaspraktijk. Onderzoeksresultaten en tips voor de praktijk

Nieuwsbrief. Interactieve werkvormen in de klaspraktijk. Onderzoeksresultaten en tips voor de praktijk Interactieve werkvormen in de klaspraktijk Onderzoeksresultaten en tips voor de praktijk Lia Blaton, medewerker Onderzoek naar onderwijspraktijk In het kader van de opdracht van het Steunpunt Gelijke Onderwijskansen

Nadere informatie

1. Algemene situering van de cursus NCZ leraar secundair onderwijs-groep 1 2. Doel van de cursus NCZ

1. Algemene situering van de cursus NCZ leraar secundair onderwijs-groep 1 2. Doel van de cursus NCZ 1. Algemene situering van de cursus NCZ leraar secundair onderwijs-groep 1 De cursus niet-confessionele zedenleer (NCZ) in de opleiding leraar secundair onderwijsgroep 1 (LSO-1) sluit aan bij de algemene

Nadere informatie

werkbladen, telefoons en opnametoestel

werkbladen, telefoons en opnametoestel DE BAAN OP! De jongeren organiseren zelf één of meerdere bedrijfsbezoeken. Ze verzamelen informatie over verschillende bedrijven en op basis hiervan kiezen ze met de hele klas het meest interessante bedrijf

Nadere informatie

Waarvoor dient dit attest? mytalent@work is in eerste instantie een (zelf)evaluatie-instrument dat feedback geeft over de vaardigheden van de jongere.

Waarvoor dient dit attest? mytalent@work is in eerste instantie een (zelf)evaluatie-instrument dat feedback geeft over de vaardigheden van de jongere. Waarvoor dient dit attest? mytalent@work is in eerste instantie een (zelf)evaluatie-instrument dat feedback geeft over de vaardigheden van de jongere. Als jongere (al dan niet aan het werk) kan je mytalent@work

Nadere informatie

Ieder mens heeft een favoriete leerstijl. Grofweg gezegd bestaan er 4 manieren van leren;

Ieder mens heeft een favoriete leerstijl. Grofweg gezegd bestaan er 4 manieren van leren; KOLB-test Het is belangrijk voor de praktijkopleider om inzicht te hebben in de favoriete leerstijl van de leerling en van zichzelf, zodat hij hier met zijn begeleiding rekening mee kan houden. Leerfasen

Nadere informatie

DEFINITIE VAN DE BEGRIPPEN FUNCTIEPROFIEL EN COMPETENTIEPROFIEL

DEFINITIE VAN DE BEGRIPPEN FUNCTIEPROFIEL EN COMPETENTIEPROFIEL Huis voor Gezondheid vzw Lakensestraat 76 bus 7 1000 Brussel t. 02 412 31 6 f. 02 412 31 69 info@huisvoorgezondheid.be www.huisvoorgezondheid.be ond. nr. 821.4.683 DEFINITIE VAN DE BEGRIPPEN FUNCTIEPROFIEL

Nadere informatie

Specifieke lerarenopleiding ECTS-fiches. ECTS-Fiche Vakdidactische oefeningen 1 Code: 10374 Academiejaar: 2015-2016 Aantal studiepunten: 6

Specifieke lerarenopleiding ECTS-fiches. ECTS-Fiche Vakdidactische oefeningen 1 Code: 10374 Academiejaar: 2015-2016 Aantal studiepunten: 6 Specifieke lerarenopleiding ECTS-fiches ECTS-Fiche Vakdidactische oefeningen 1 Code: 10374 Academiejaar: 2015-2016 Aantal studiepunten: 6 Studietijd: 120 à 150 uur Deliberatie: mogelijk Vrijstelling: niet

Nadere informatie

Luisteren en samenvatten

Luisteren en samenvatten Luisteren en samenvatten Goede communicatie, het voeren van een goed gesprek valt of staat met luisteren. Vaak denk je: Dat doe ik van nature. Maar schijn bedriegt: luisteren is meer dan horen. Vaak luister

Nadere informatie

Verantwoording gebruik leerlijnen

Verantwoording gebruik leerlijnen Verantwoording gebruik leerlijnen In de praktijk blijkt dat er onder de deelnemers van Samenscholing.nu die direct met elkaar te maken hebben behoefte bestaat om de ontwikkeling van de beroepsvaardigheden

Nadere informatie

Feedback geven en ontvangen

Feedback geven en ontvangen Feedback geven en ontvangen 1 Inleiding In het begeleiden van studenten zul je regelmatig feedback moeten geven en ontvangen: feedback is onmisbaar in de samenwerking. Je moet zo nu en dan kunnen zeggen

Nadere informatie

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling 1. Aandachtspunten voor een gesprek met ouders i.v.m. een vermoeden van kindermishandeling: Als je je zorgen maakt over een

Nadere informatie

18-9-2014. Pedagogische opleiding theorie. Doelstellingen. Doelstellingen. Hoofdstuk 1 Communicatie en feedback. De kennis over de begrippen:

18-9-2014. Pedagogische opleiding theorie. Doelstellingen. Doelstellingen. Hoofdstuk 1 Communicatie en feedback. De kennis over de begrippen: Pedagogische opleiding theorie Hoofdstuk 1 Communicatie en feedback Doelstellingen De kennis over de begrippen:, feedback, opleiden en leren kunnen uitdrukken en verfijnen Doelstellingen De voornaamste

Nadere informatie

Brochure studenten vaardigheidstrainingen

Brochure studenten vaardigheidstrainingen Brochure studenten vaardigheidstrainingen LEERSTIJLTEST 1. Inleiding Mensen ontwikkelen in hun leven een stijl van handelen die past bij hun persoonlijkheid. Die eigen stijl komt tot uiting in de manier

Nadere informatie

OPLEIDING PERSOONLIJK BEGELEIDER SPECIFIEKE DOELGROEPEN OPLEIDING PERSOONLIJK BEGELEIDER GEHANDICAPTENZORG

OPLEIDING PERSOONLIJK BEGELEIDER SPECIFIEKE DOELGROEPEN OPLEIDING PERSOONLIJK BEGELEIDER GEHANDICAPTENZORG OPLEIDING PERSOONLIJK BEGELEIDER SPECIFIEKE DOELGROEPEN OPLEIDING PERSOONLIJK BEGELEIDER GEHANDICAPTENZORG BPV WERKBOEK, LEERJAAR 1 BOL SCHOOLJAAR 2015-2016 Summacollege Cluster Welzijn, Cultuur & Onderwijs

Nadere informatie

De competenties die prioritair aan bod komen tijdens dit opleidingsonderdeel zijn:

De competenties die prioritair aan bod komen tijdens dit opleidingsonderdeel zijn: Specifieke lerarenopleiding C ECTS-fiche opleidingsonderdeel vakdidactische oefeningen 2 Code: 10375 Academiejaar: 2015-2016 Aantal studiepunten: 6 Studietijd: 120 à 150 uur Deliberatie: mogelijk Vrijstelling:

Nadere informatie

FUNCTIEBESCHRIJVING MENTOR-COACH

FUNCTIEBESCHRIJVING MENTOR-COACH FUNCTIEBESCHRIJVING MENTOR-COACH SCHOOL: NAAM: De functiebeschrijving van 'mentor-coach' kadert in het individuele gedeelte (instellingsgebonden taken) van de functiebeschrijving van 'leraar'. Deze functiebeschrijving

Nadere informatie

MICROTEACHING: een kort lesfragment door een student gegeven aan medestudenten.

MICROTEACHING: een kort lesfragment door een student gegeven aan medestudenten. Inhouden en doelen van de opdrachten in de praktijkcomponent van de SLO en de GLO van BEO MICROTEACHING: een kort lesfragment door een student gegeven aan medestudenten. de student geeft 10 à 20 minuten

Nadere informatie

Werkgroep portfolio & coaching. portfolio handleiding

Werkgroep portfolio & coaching. portfolio handleiding portfolio handleiding Werkgroep portfolio & coaching 1 De plaats van portfolio in het leren op het VMBO. In enkele notities en werkdocumenten is het kader voor het nieuwe onderwijs geschetst. Dit komt

Nadere informatie

Communicatieve vaardigheden Ac 1

Communicatieve vaardigheden Ac 1 Communicatieve vaardigheden Ac 1 HIK Hoger Instituut der Kempen Afdeling Graduaat Maatschappelijk Werk Academiejaar 2008-2009 Els Boven en Lize Vandereycken Module: A Sociaal werk Ac1 Communicatieve vaardigheden

Nadere informatie

Checklist Gesprek voeren 2F - handleiding

Checklist Gesprek voeren 2F - handleiding Checklist Gesprek voeren 2F - handleiding Inleiding De checklist Gesprek voeren 2F is ontwikkeld voor leerlingen die een gesprek moeten kunnen voeren op 2F. In deze handleiding wordt toegelicht hoe de

Nadere informatie

Vaardigheidsmeter Communicatie

Vaardigheidsmeter Communicatie Vaardigheidsmeter Communicatie Persoonlijke effectiviteit Teamvaardigheden Een goede eerste indruk Zelfempowerment Communiceren binnen een team Teambuilding Assertiviteit Vergaderingen leiden Anderen beïnvloeden

Nadere informatie

1 Lees het handelingsformulier van deze vaardigheid en noteer vragen en opmerkingen. Bespreek deze met medestudenten of je docent.

1 Lees het handelingsformulier van deze vaardigheid en noteer vragen en opmerkingen. Bespreek deze met medestudenten of je docent. OPDRACHTFORMULIER Gesprekken voeren 1 Lees het handelingsformulier van deze vaardigheid en noteer vragen en opmerkingen. Bespreek deze met medestudenten of je docent. 2 Kijk in de bronnen welke informatie

Nadere informatie

COMMUNICATIE training. effectief communiceren met iedereen

COMMUNICATIE training. effectief communiceren met iedereen COMMUNICATIE training effectief communiceren met iedereen Een training van COMMUNICERENENZO Mensen zijn belangrijk. Resultaten ook Mensen zijn belangrijk en waardevol. Resultaten worden behaald dankzij

Nadere informatie

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Meedoen& Meetellen Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Samenstelling trainingsmodule Eline Roelofsen Roel Schulte www.verwondering.nu Illustratie

Nadere informatie

De cursist moet geen opleidingsonderdelen afgewerkt hebben of gelijktijdig volgen.

De cursist moet geen opleidingsonderdelen afgewerkt hebben of gelijktijdig volgen. Specifieke lerarenopleiding ECTS-fiches ECTS-fiche opleidingsonderdeel: COMMUNICATIEVAARDIGHEID Code: 10368 Academiejaar: 2015-2016 Aantal studiepunten: 3 Studietijd: 75 à 90 uur Deliberatie: mogelijk

Nadere informatie

STARR-interview in theorie & praktijk

STARR-interview in theorie & praktijk 1.3 STARR-interview in theorie & praktijk Een sollicitant goed inschatten, is geen sinecure. Op basis van een kort gesprek, eventueel in combinatie met een praktische proef beoordeelt u als werkgever of

Nadere informatie

Opleiders in de school: Els Hagebeuk elshagebeuk@de-gouw.nl Sjef Langedijk sjeflangedijk@de-gouw.nl. Begeleiden van pabostudenten

Opleiders in de school: Els Hagebeuk elshagebeuk@de-gouw.nl Sjef Langedijk sjeflangedijk@de-gouw.nl. Begeleiden van pabostudenten Opleiders in de school: Els Hagebeuk elshagebeuk@de-gouw.nl Sjef Langedijk sjeflangedijk@de-gouw.nl Begeleiden van pabostudenten Dit stuk geeft je handvatten bij de begeleiding van een pabostudent. Als

Nadere informatie

Mogelijkheden tot differentiatie binnen de SLO voor (toekomstige) leraren die (willen) werken met laaggeschoolde volwassenen

Mogelijkheden tot differentiatie binnen de SLO voor (toekomstige) leraren die (willen) werken met laaggeschoolde volwassenen Mogelijkheden tot differentiatie binnen de SLO voor (toekomstige) leraren die (willen) werken met laaggeschoolde volwassenen Voorstelling resultaten ENW SoE 2008/7 Aanleiding/ Algemeen doel Aanleiding/

Nadere informatie

Doel van deze presentatie is

Doel van deze presentatie is Doel van deze presentatie is Oplossingsgericht? Sjoemelen? Evaluatie van de praktische oefening. Verbetersuggesties qua oplossingsgerichtheid (niet met betrekking tot de inhoud van de gebruikte materialen)

Nadere informatie

ONDERWIJSONTWIKKELING - ACTIVERENDE DIDACTIEK

ONDERWIJSONTWIKKELING - ACTIVERENDE DIDACTIEK ONDERWIJSONTWIKKELING - ACTIVERENDE DIDACTIEK Iedereen heeft er de mond van vol: Het beste uit de leerling halen Recht doen aan verschillen van leerlingen Naast kennis en vaardigheden, aandacht voor het

Nadere informatie

attitudes zelfstandig leren kennis vaardigheden

attitudes zelfstandig leren kennis vaardigheden zelfstandig leren Leren leren is veel meer dan leren studeren, veel meer dan sneller lijstjes blokken of betere schema s maken. Zelfstandig leren houdt in: informatie kunnen verwerven, verwerken en toepassen

Nadere informatie

Vanuit UDL aan de slag in de klas

Vanuit UDL aan de slag in de klas Bachelor Buitengewoon onderwijs Studiegebied Onderwijs Academiejaar 2014-2015 Vanuit UDL aan de slag in de klas UDL kijkwijzer Boeckx Annelies Michielsen Loes 1 1. Formuleer in eigen woorden wat UDL inhoudt

Nadere informatie

1.3. Leerkrachten kennen de 7 uitgangspunten en passen enkele uitgangspunten bewust en systematisch toe.

1.3. Leerkrachten kennen de 7 uitgangspunten en passen enkele uitgangspunten bewust en systematisch toe. 1. Uitgangspunten HGW 2. Reflectie 3. Communicatie Implementatie HGW-OGW Leerkrachten Fase 1 Fase 2 Fase 3 Fase 4 1.1. Leerkrachten kennen de 7 uitgangspunten van HGW niet maar passen deze (gedeeltelijk)

Nadere informatie

Gesprekstechnieken. Kristiaan Van Calster; Kristof Stappers

Gesprekstechnieken. Kristiaan Van Calster; Kristof Stappers MODULE Gesprekstechnieken Afstudeerrichting: Assistent in de Psychologie Code: 9181 Academiejaar: vanaf 2013-2014 Type: Kernmodule Niveau: inleidend Periode binnen het modeltraject: semester 2 Start binnen

Nadere informatie

Verantwoordelijke opleidingsonderdeel: Gretel Van Heukelom

Verantwoordelijke opleidingsonderdeel: Gretel Van Heukelom Specifieke lerarenopleiding ECTS-fiches ECTS-fiche opleidingsonderdeel VAKDIDACTISCHE STAGE Code: 10379 Academiejaar: 2015-2016 Aantal studiepunten: 9 Studietijd: 225 à 270 uur Deliberatie: mogelijk Vrijstelling:

Nadere informatie

Thema 7 Activiteit 5. medelln. en leerkracht

Thema 7 Activiteit 5. medelln. en leerkracht De leerlingen ontwerpen hun vlag op een los blad. 3 de leerjaar : Overzicht lesverloop 50 1 De leerlingen ontwerpen een persoonlijke piratenvlag. Ze stellen hun vlag voor aan hun medeleerlingen in een

Nadere informatie

Uit het resultaat van mijn test kwamen voornamelijk de doener en beslisser naar voren.

Uit het resultaat van mijn test kwamen voornamelijk de doener en beslisser naar voren. Metawerk Fedor. Semester 1a Opdracht 1. Ik heb voor opdracht 1 de leerstijlentest van Kolb gemaakt. Deze test heeft als doel om te kijken op wat voor manier je het beste informatie kunt opnemen en verwerken.

Nadere informatie

3. Bouwsteen 3: Evalueren en bijsturen van de persoonlijke leerkrachtstijl

3. Bouwsteen 3: Evalueren en bijsturen van de persoonlijke leerkrachtstijl 3. Bouwsteen 3: Evalueren en bijsturen van de persoonlijke leerkrachtstijl Jo Voets, orthopedagoog, gedragstherapeut en pedagogisch directeur van het Centrum Bethanië (Genk), is al jarenlang een groot

Nadere informatie

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar DOELSTELLINGEN Ouders zijn zich ervan bewust dat je altijd en overal communiceert Ouders wisselen ervaringen met elkaar uit over hoe de communicatie met hun pubers verloopt Ouders verwerven meer inzicht

Nadere informatie

Basisschool van GO! scholengroep Ringscholen : 740 lln - 320 kleuters - 420 lln lagere afdeling

Basisschool van GO! scholengroep Ringscholen : 740 lln - 320 kleuters - 420 lln lagere afdeling Halle Basisschool van GO! scholengroep Ringscholen : 740 lln - 320 kleuters - 420 lln lagere afdeling 62 onderwijzend personeelsleden - klassentitularissen - 3 leermeesters LO / 5 leerkrachten levensbeschouwelijke

Nadere informatie

Gedifferentieerde leertrajecten

Gedifferentieerde leertrajecten Studiedag: Het volwassenenonderwijs en levenslang leren: een krachtige synergie VERSLAG WORKSHOP PCA / 4 februari 2015 Gedifferentieerde leertrajecten Dit verslag is een beknopte weergave van de gevoerde

Nadere informatie

Professionaliseren van de didactische aanpak van het informatievaardighedenonderwijs

Professionaliseren van de didactische aanpak van het informatievaardighedenonderwijs Professionaliseren van de didactische aanpak van het informatievaardighedenonderwijs Angelique van het Kaar Risbo Erasmus Universiteit Rotterdam 7 november 2012 Overzicht onderwerpen Training Didactische

Nadere informatie

Effectieve samenwerking: werken in driehoeken

Effectieve samenwerking: werken in driehoeken Effectieve samenwerking: werken in driehoeken Werken in driehoeken is een wijze van samenwerking die in elke organisatie, projectteam en netwerk mogelijk is. Het maakt dat we kunnen werken vanuit een heldere

Nadere informatie

Visie Op Stage Bachelor in het onderwijs: lager onderwijs (avondonderwijs)

Visie Op Stage Bachelor in het onderwijs: lager onderwijs (avondonderwijs) Visie Op Stage Bachelor in het onderwijs: lager onderwijs (avondonderwijs) Opbouw van de stageleerlijn We schreven in onze visie op de opleiding dat we enerzijds willen vertrekken vanuit de student en

Nadere informatie

BPV-praktijkboek. Arbeidsmarktgekwalificeerd assistent

BPV-praktijkboek. Arbeidsmarktgekwalificeerd assistent BPV-praktijkboek Arbeidsmarktgekwalificeerd assistent Crebocode 90440, dossier 2013-2014 Bedrijfsnaam :. Naam Student : Cohort :.. Wat is een BPV werkboek Dit BPV werkboek maakt onderdeel uit van de Opleiding

Nadere informatie

READER STUDENTENCOACH

READER STUDENTENCOACH READER STUDENTENCOACH VO Reader studentencoch VO 1 Inleiding Voor jullie ligt de reader die hoort bij het project studentencoach (het coachen van jongerejaars studenten door ouderejaars). In deze reader

Nadere informatie

Voorscholingstraject: visie op leren. Sessie 2

Voorscholingstraject: visie op leren. Sessie 2 Voorscholingstraject: visie op leren Sessie 2 Dagindeling Visie op leren: uiteenzetting Inoefenen m.b.t. visie op leren Opdracht: Uitwisseling praktijkvoorbeelden in functie van nieuw leerplan (reeds vertrouwde

Nadere informatie

Reflectie en feedback

Reflectie en feedback Reflectie en feedback Doelen bijeenkomst Kennis uitbreiden over reflectie en feedback Vaardigheden oefenen met stimuleren van reflectie Hoe in te bedden in de organisatie (wie, wanneer, teamoverzicht,

Nadere informatie

10/05/2012. Project evalueren studenten in het UZA. Hoe is dit gegroeid?? Wat is de achtergrond en het doel van evalueren

10/05/2012. Project evalueren studenten in het UZA. Hoe is dit gegroeid?? Wat is de achtergrond en het doel van evalueren Project evalueren studenten in het UZA Nancy Van Genechten Katrien Van den Sande Yvonne Gilissen Werkgroep mentoren en Hogescholen Hoe is dit gegroeid?? Mentorendag 2010 Hoe verder na vraag Mentoren hadden

Nadere informatie

Wegwijzer vakdidactische opdrachtenstage

Wegwijzer vakdidactische opdrachtenstage SPECIFIEKE LERARENOPLEIDING Wegwijzer vakdidactische opdrachtenstage 1 Inleiding 1.1 Opzet en doel van de vakdidactische opdrachtenstage De vakdidactische opdrachtenstage vormt een aanvulling op de instap-

Nadere informatie

Voorbeelden compententieprofiel mentor

Voorbeelden compententieprofiel mentor BIJLAGE 1 Voorbeelden compententieprofiel mentor Voorbeeld 1 Meetindicator voor competenties en gedragingen van een mentor, opgesteld door Ryhove, beschutte werkplaats in Gent (PH= persoon met een handicap)

Nadere informatie

Academiejaar 2013/2014. navorming. Mentor Klinisch Onderwijs. Artesis Plantijn Hogeschool Antwerpen

Academiejaar 2013/2014. navorming. Mentor Klinisch Onderwijs. Artesis Plantijn Hogeschool Antwerpen Academiejaar 2013/2014 navorming Mentor Klinisch Onderwijs Artesis Plantijn Hogeschool Antwerpen Navorming Mentor Klinisch Onderwijs Deze opleiding is een samenwerking van het departement Gezondheid en

Nadere informatie

De ROWF organiseert al vanaf het begin van de opleidingsschool onderdelen vanuit het generieke programma van de HvA Les op Locatie.

De ROWF organiseert al vanaf het begin van de opleidingsschool onderdelen vanuit het generieke programma van de HvA Les op Locatie. ROWF Les op locatie in de beroepsopdracht van de HvA. De ROWF organiseert al vanaf het begin van de opleidingsschool onderdelen vanuit het generieke programma van de HvA Les op Locatie. Het doel is de

Nadere informatie

De 10 basiscompetenties van de leraar

De 10 basiscompetenties van de leraar De 10 basiscompetenties van de leraar Woord vooraf 1 De leraar als begeleider van leer- en ontwikkelingsprocessen 2 De leraar als opvoeder 3 De leraar als inhoudelijk expert 5 8 36 52 4 De leraar als organisator

Nadere informatie

BINNENKLASDIFFERENTIATIE: OBSERVATIEWIJZER

BINNENKLASDIFFERENTIATIE: OBSERVATIEWIJZER BINNENKLASDIFFERENTIATIE: OBSERVATIEWIJZER Pieter-Jan Schittecat, Tom Smits, Els Tanghe Inleiding De lerarenopleiding is de plek bij uitstek waar aspirant-leraren vorming en tijd krijgen om te leren observeren

Nadere informatie

Competentieprofiel Werkbegeleider

Competentieprofiel Werkbegeleider Competentieprofiel Werkbegeleider Calibris Kenniscentrum voor leren in de praktijk in Zorg, Welzijn en Sport Postbus 131 3980 CC Bunnik T 030 750 7000 F 030 750 7001 I www.calibris.nl E info@calibris.nl

Nadere informatie

Begaafde leerlingen komen er vanzelf... Implementatie van een verandering van de pedagogische beroepspraktijk op basis van praktijkgericht onderzoek.

Begaafde leerlingen komen er vanzelf... Implementatie van een verandering van de pedagogische beroepspraktijk op basis van praktijkgericht onderzoek. Begaafde leerlingen komen er vanzelf... toch? Implementatie van een verandering van de pedagogische beroepspraktijk op basis van praktijkgericht onderzoek. Teambijeenkomsten Anneke Gielis Begaafde leerlingen

Nadere informatie

Glossarium praktijkcomponent lerarenopleiding 17 februari 2011 - inter-enw-werkgroep

Glossarium praktijkcomponent lerarenopleiding 17 februari 2011 - inter-enw-werkgroep Inter ENW werkgroep stage Glossarium praktijkcomponent lerarenopleiding 17 februari 2011 - inter-enw-werkgroep Situering en ontstaan De inter-enw-werkgroep Stage heeft in november 2009 een gezamenlijke

Nadere informatie

Leerpaden in Toledo.

Leerpaden in Toledo. Leerpaden in Toledo. 16 doelgroep BaKO BaLO BaSO SLO tijdperspectief : week maand semester opleiding traject regulier werk opleidingsonderdeel: vak p e d stage Uitdaging Het is belangrijk dat studenten

Nadere informatie

Aan het einde van het tweede semester vier werkdagen voor het driehoeksgesprek in mei of juni.

Aan het einde van het tweede semester vier werkdagen voor het driehoeksgesprek in mei of juni. HOE WORDT DE STUDENT BEGELEID EN BEOORDEELD? Studenten doen clusters van onderzoeksdagen en eindigen met een langere stage. Tijdens het praktijktraject worden studenten begeleid door de mentor, de leergroepbegeleider

Nadere informatie

Actieonderzoek: wat?

Actieonderzoek: wat? PRAKTIJKVERHAAL OVER ACTIEONDERZOEK VOOR LERAREN Gilbert Deketelaere Sint-Godelievecollege Gistel-Eernegem Actieonderzoek: wat? Groot onderhoud van zelfevaluatie op microniveau Cyclisch proces Reflectie

Nadere informatie

ENKELE HULPMIDDELEN EN TIPS BIJ HET VOEREN VAN EEN GESPREK VOOR GESPREKSVOERDERS

ENKELE HULPMIDDELEN EN TIPS BIJ HET VOEREN VAN EEN GESPREK VOOR GESPREKSVOERDERS ENKELE HULPMIDDELEN EN TIPS BIJ HET VOEREN VAN EEN GESPREK VOOR GESPREKSVOERDERS Geef de voorbereidingsvragen aan je medewerkers enkele dagen voor het gesprek plaatsvindt Bereid jezelf goed voor door de

Nadere informatie

Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO

Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO Kees Dijkstra (Windesheim), Els de Jong (Hogeschool Utrecht) en Elle van Meurs (Fontys OSO). 31 mei 2012 Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO Doel

Nadere informatie

NT2-docent, man/vrouw met missie

NT2-docent, man/vrouw met missie NT2docent, man/vrouw met missie Resultaten van de bevraging bij NT2docenten Door Lies Houben, CTOmedewerker Brede evaluatie, differentiatie, behoeftegericht werken, De NT2docent wordt geconfronteerd met

Nadere informatie

COMPETENTIEPROFIEL BIJLAGE 3D-MAP

COMPETENTIEPROFIEL BIJLAGE 3D-MAP COMPETENTIEPROFIEL BIJLAGE 3D-MAP Dit competentieprofiel is een (zelf)reflectiedocument betreffende het functioneren van de BIO op een bepaald moment. Het wordt ingevuld: 1) door de begeleider zelf tijdens

Nadere informatie

21 Niveaus van interveniëren in groepen 22

21 Niveaus van interveniëren in groepen 22 21 Niveaus van interveniëren in groepen 22 ASPECTEN VAN COMMUNICATIE IN GROEPEN In iedere relatie en in elk relatienetwerk waar mensen net elkaar communiceren zijn er vier aspecten te onderscheiden. De

Nadere informatie

Resonans geletterdheidsmodules

Resonans geletterdheidsmodules Resonans geletterdheidsmodules Provinciaal Onderwijs Vlaanderen 8 mei 2014 Inhoud 1. Wat 2. Ontwikkeling 3. Stand van zaken 4. Mogelijkheden en beperkingen 5. Organisatie 6. Vragenronde 7. Inhoudelijke

Nadere informatie

RONDE 1: INBREKEN IN DE KLAS Didactische praktijken ter ondersteuning van gelijke onderwijskansen in het KLEUTERONDERWIJS

RONDE 1: INBREKEN IN DE KLAS Didactische praktijken ter ondersteuning van gelijke onderwijskansen in het KLEUTERONDERWIJS CONFERENTIE STEUNPUNT GOK: De lat hoog voor iedereen!, Leuven 18 september STROOM KRACHTIGE LEEROMGEVINGEN RONDE 1: INBREKEN IN DE KLAS Didactische praktijken ter ondersteuning van gelijke onderwijskansen

Nadere informatie

Gedragscode. Gewoon goed doen

Gedragscode. Gewoon goed doen Gedragscode Gewoon goed doen 2 Inhoudsopgave pagina 1. Missie, ambitie en kernwaarden 4 2. Gewoon goed doen 5 3. Waarom een gedragscode? 6 4. Omgaan met de patiënt/klant: respectvol en gastvrij 7 5. Professioneel

Nadere informatie

kempelscan P2-fase Studentversie

kempelscan P2-fase Studentversie kempelscan P2-fase Studentversie Pedagogische competentie Kern 2.1 Pedagogisch competent Pedagogisch handelen Je draagt bij aan een veilige leef- en leeromgeving in de groep O M V G Je bent consistent

Nadere informatie

op (afnemende) sturing Een interventie gericht op docenten bij het opleiden en begeleiden van studenten naar zelfstandig beroepsbeoefenaars.

op (afnemende) sturing Een interventie gericht op docenten bij het opleiden en begeleiden van studenten naar zelfstandig beroepsbeoefenaars. op (afnemende) sturing Een interventie gericht op docenten bij het opleiden en begeleiden van studenten naar zelfstandig beroepsbeoefenaars. Auteur: Anneke Lucassen Zelfevaluatie begeleiden bij zelfstandig

Nadere informatie

Elke Denoo Eline Grouwels Ruth Jamers Sarah Van Leuvenhaege

Elke Denoo Eline Grouwels Ruth Jamers Sarah Van Leuvenhaege Elke Denoo Eline Grouwels Ruth Jamers Sarah Van Leuvenhaege Slotconferentie GoLeWe Antwerpen, 20 mei 2011 Als het op leren aankomt: beter vandaag dan morgen, maar uiteindelijk toch overmorgen! Deel 1 Reële

Nadere informatie

Reflectie gespreksvaardigheden. Gespreksvaardigheden dhr. H.J.J. Korte VD-A240-11 Liza Kester 12003107 Voeding en Diëtetiek 1C1 28 januari 2013

Reflectie gespreksvaardigheden. Gespreksvaardigheden dhr. H.J.J. Korte VD-A240-11 Liza Kester 12003107 Voeding en Diëtetiek 1C1 28 januari 2013 Reflectie gespreksvaardigheden Gespreksvaardigheden dhr. H.J.J. Korte VD-A240-11 Liza Kester 12003107 Voeding en Diëtetiek 1C1 28 januari 2013 Inleiding Tijdens periode twee van blok één zijn er vier lessen

Nadere informatie

werken aan leren leren

werken aan leren leren Opbrengstgericht werken aan leren leren werkvormen leren leren CED-Groep en Landelijk Expertise Centrum Speciaal Onderwijs LECSO Colofon Deze uitgave maakt onderdeel uit van de publicatie Opbrengstgericht

Nadere informatie

De specifieke lerarenopleiding

De specifieke lerarenopleiding geëngageerd onderzoekend communicatief talent ontwikkelend vakdeskundig leerling gericht samenwerkend De specifieke lerarenopleiding dynamisch leergierig master Jij bent... inspirerend creatief toekomstgericht

Nadere informatie

Centrum voor Volwassenenonderwijs LBC-NVK Sint-Niklaas

Centrum voor Volwassenenonderwijs LBC-NVK Sint-Niklaas Opleiding Begeleider in de kinderopvang Schooljaar 2015-2016 versie mei 2015 leerlijk boeiend creatief Centrum voor Volwassenenonderwijs LBC-NVK Sint-Niklaas Kroonmolenstraat 4-9100 Sint-Niklaas Tel. 03

Nadere informatie

Daarnaast hebben deskundigen van HO hebben gezamenlijk presentaties voor ouders ontworpen te geven door decanen VO of deskundigen HO.

Daarnaast hebben deskundigen van HO hebben gezamenlijk presentaties voor ouders ontworpen te geven door decanen VO of deskundigen HO. Handleiding training mentor en ouders, partners in studiekeuze De training mentor en ouders, partners in studiekeuze is zodanig ontworpen dat een decaan de training zelfstandig uit kan voeren. Alle leden

Nadere informatie

Vragen Hoe kan je veiligheid inbouwen zodat je alle leerlingen kan betrekken? Vraag Hoe kan je de ideeënbus actief en betekenisvol maken?

Vragen Hoe kan je veiligheid inbouwen zodat je alle leerlingen kan betrekken? Vraag Hoe kan je de ideeënbus actief en betekenisvol maken? Methodiek Kringgesprek Beter samen leven en meer leren in de klas. Een participatieve sfeer in de klas of op de school kan men op verschillende manieren bewerkstelligen. Werken met kringgesprekken is hierbij

Nadere informatie

Dit document hoort bij de training voor mentoren blok 4 coachingsinstrumenten, leerstijlen.

Dit document hoort bij de training voor mentoren blok 4 coachingsinstrumenten, leerstijlen. Dit document hoort bij de training voor mentoren blok 4 coachingsinstrumenten, leerstijlen. Leerstijlentest van David Kolb Mensen, scholieren dus ook, verschillen nogal in de wijze waarop ze leren. Voor

Nadere informatie

11): Uittreksel uit Referentie SLT-APT1 (RITS Brussel)

11): Uittreksel uit Referentie SLT-APT1 (RITS Brussel) BIJLAGE 1 (Zie 11): Uittreksel uit Referentie SLT-APT1 (RITS Brussel) 1 BIJLAGE 2 (Zie 12, 33): Uittreksel uit Specifieke lerarenopleiding. Documenten ter ondersteuning van het assessment. LIO-traject

Nadere informatie

DISCO : Algemene handleiding

DISCO : Algemene handleiding DISCO : Algemene handleiding DISCO het Screeningsinstrument Diversiteit en Onderwijs m.b.t. omgaan met diversiteit biedt enerzijds handvatten om maatregelen en acties die reeds genomen werden in kader

Nadere informatie

Intercultureel vakmanschap in de stage

Intercultureel vakmanschap in de stage Handreiking C Intercultureel vakmanschap in de stage Handreiking voor hsao-opleidingen en stageverlenende instellingen in de jeugdzorg HBO-raad, oktober 2012 Project intercultureel vakmanschap in het hsao

Nadere informatie