twee eeuwen handel & nijverheid de kamer van koophandel in limburg Huub Hovens & Jos Cortenraad

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "twee eeuwen handel & nijverheid de kamer van koophandel in limburg 1804 2014 Huub Hovens & Jos Cortenraad"

Transcriptie

1 twee eeuwen handel & nijverheid de kamer van koophandel in limburg Huub Hovens & Jos Cortenraad

2 twee eeuwen handel & nijverheid de kamer van koophandel in limburg

3 twee eeuwen handel & nijverheid de kamer van koophandel in limburg huub hovens & Jos Cortenraad

4 Twee eeuwen handel & nijverheid De Kamer van Koophandel in Limburg inhoud Auteurs Huub Hovens (ook eindredactie), Jos Cortenraad (interviews) Fotografie Luc Hommes, Bas Quaedvlieg, Stefan Koopmans Photography, Lé Giesen, Peter Wijnands Photography e.a. Vormgeving Janneke Vlaming grafische vormgeving, Heerlen Productie Boekenplan, Maastricht Druk Schrijen-Lippertz, Voerendaal Een uitgave van Kamer van Koophandel en Fabrieken Limburg, Roermond Dit boek is in 2013 uitgegeven ter gelegenheid van de reorgani satie van alle Kamers van Koophandel in Nederland waardoor Kamer van Koophandel Limburg in 2014 ophield te bestaan. Het heeft niet de pretentie, een volledig overzicht te bieden van de sociaaleconomische ontwikkelingen in de regio gedurende de periode die in dit boek aan bod komt isbn Kamer van Koophandel en Fabrieken Limburg, Huub Hovens, Jos Cortenraad revolutionair begin bèr moonen, voormalig bestuurder De ondernemer in de grensstreek mist nu een belangenbehartiger die precies weet wat hier speelt. Een slechte zaak wapengekletter en voorspoed oplopende spanningen in een bruisende regio cock ooms, dé hotelier van venlo Met drie hotels met in totaal bijna honderd kamers en bijbehorende restaurants is er voor ons allemaal werk. Het zit blijkbaar in de genen rumoer en hard labeur de oorlog der machine en der techniek Deze publicatie heeft geen commercieel doel Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze; hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de rechthebbenden henk vostermans van vostermans companies De maakindustrie heeft alleen een kans als ontwikkeling en productie bij elkaar blijven alles kwijnt en overal bezuinigingen het grote oorlogsgevaar is afgewend ton janssen, voormalig bestuurslid Is dit een transportonderneming? Dit is méér dan een transportonderneming 38 de klad zit ook in de tabaksindustrie 40 kim frencken-kelleners van kellpla De Kamer heeft het ondernemen altijd gestimuleerd met cursussen, seminars en opleidingen. Verleden tijd, vrees ik 43 de grote tour d economique 46 vertrouwen in de toekomst van de mijnindustrie, ook op langere termijn

5 48 frits schrouff, op zijn 73e nog gewoon algemeen directeur 82 peter haane, voormalig directeur We hebben de banden met Luik en Aken niet aangehaald, de grensoverschrijdende Ik kan honderd redenen opnoemen waar Heuschen & Schrouff zo succesvol is, samenwerking niet tot stand gebracht en de tgv laten lopen de sociale factor maakt het verschil 280 procent meer werklozen in limburg hoezeer botsen de meningen van oudere en jongere generaties! inkrimpen, centraliseren en digitaliseren isa quodbach van isatranslations Met het kraakverse diploma op zak stapt ze in de koude acquisitie en meldt zich bij de Kamerkrant voor een interview 54 huub parren, voormalig bestuurslid 89 laagste werkloosheid sinds vier jaar 57 Ronde tafels zijn de beste plekken om op gelijke voet te overleggen de eerste oliecrisis drukt ons met de neus op de feiten 92 noud janssen, bestuurslid Het is vooral zonde om het internationale netwerk weg te geven, de handelsmissies, 62 antoine wintels, voormalig directeur De ziel is eruit, de geest weg. De Kamer is niet meer dan een loket. 94 de seminars, de sessies met Duitse en Belgische deskundigen en dan is daar opnieuw de provinciale kamer 64 Doodzonde en schadelijk beunhazerij illustreert dat er wel degelijk werklust is 96 harry bak, voormalig voorzitter Een van de zeldzame keren dat de provincie de Kamer in Roermond echt serieus nam 66 henk princen, voormalig bestuurslid 99 de kamer betrekt haar laatste onderkomen Die verplichte bijdragen van het bedrijfsleven zijn wel degelijk goed gebruikt, daar was ik al snel achter , het laatste jaar 68 de kamer als afspiegeling van het bedrijfsleven 102 carla pluijmaekers en wil houben 72 archi leenaers van anatech Er is geen ruimte meer voor persoonlijk advies, seminars en handelsmissies verdwijnen, netwerken bloeden dood 74 Blijft investeren samen met de innovatieadviseurs van de Kamer van Koophandel eén kamer van koophandel voor heel limburg ligt meer voor de hand 104 carla pluijmaekers en wil houben De samenwerking met de provincie in de aanpak van de economische crisis was er eentje om in te lijsten 77 bouwen en investeren , één kamer van koophandel voor heel het land 78 noël luijten van kreuze, professionals in telecom 109 het laatste bestuur Een combinatie van ervaren rotten in het vak en een groepje jonge hbo-honden met passie 112 bronnen

6 revolutionair begin Napoleon, geschilderd door Jacques-Louis David ( ). Speciale munt uit 1802 waarop keizer Napoleon ( geheiligd en gekroond ) en een voorstelling die naar de Chambre de Commerce van Amiens verwijst. Op initiatief van Napoleon Bonaparte ( ), veldheer en keizer van Frankrijk, wordt in Limburg de Kamer van Koophandel opgericht. Dat gebeurt op 24 mei 1804, maar in feite blaast Napoleon het instituut nieuw leven in. Want al vóór 1800 bestaan er colleges en comités die de gezamenlijke belangen van de kooplieden en fabrikanten behartigen. Deze organisaties komen voort uit de middeleeuwse gilden. Zo kennen Brugge in 1665, Doornik (1674), Amiens (1661), Brussel (1703) en Gent (1729) vergelijkbare instellingen. De keizer pakt de zaken echter grootser en effectiever aan. In de Franse tijd bestaan twee instellingen die met de huidige Kamers kunnen worden vergeleken: de Chambres de Commerce (voor steden met meer dan inwoners) en sinds 12 april 1803 de Chambres Consultatives de Manufactures fabrique, Arts et Métiers voor de kleinere steden. Zodra de prefect van het Departement van de Nedermaas adviseert welke steden voor zo n Chambre Consultative in aanmerking komen, vaardigt Napoleon op 2 april 1804 een decreet uit waarbij de oprichting van zo n Raadgevende Kamer in Maastricht, Hasselt, Vaals en Venlo wordt bevolen. Het is uiteraard geen democratisch proces. Na de Bataafse Republiek ( ) en Franse overheersing ( ), ontstaat het Koninkrijk Holland. Willem i neemt de macht van Napoleon over, introduceert het oranjegevoel in de lage landen en legt het bestaansrecht van de Kamers van Koophandel en Fabryken in 1815 vast in een Koninklijk Besluit. Het is deze koning die een belangrijke impuls aan de industrialisatie van Nederland geeft en daarmee aan de economische opbloei daarna. Willem i zorgt voor infrastructuur en richt onder meer De Nederlandsche Bank, s Rijksmunt en de Nederlandsche Handels Maatschappij op. Bijna een halve eeuw later, in 1853, komt ook in Roermond een Kamer van Koophandel en Fabrieken tot stand. De eerste Kamers hebben oorspronkelijk slechts een adviserende taak en zijn financieel afhankelijk van de gemeenten. Die afhankelijkheid kan in 1920 worden losgelaten, waarna er een landelijke organisatie van 36 regionale Kamers ontstaat. Een jaar later wordt de Handelsregisterwet ingevoerd en krijgen ze de administratieve taak die tot aan vandaag en waarschijnlijk nog vele jaren hierna het fundament en bestaansrecht van de organisatie vormt. De Kamers hebben een schat aan informatie nagelaten. Er is veel opgeschreven, ook al omdat ze verantwoording over hun activiteiten moeten afleggen, waardoor ze wellicht niet opzettelijk aan geschiedschrijving hebben gedaan. Het draait natuurlijk vooral om de economische omstandigheden in het district, twee eeuwen handel & nijverheid 9

7 dus om welvaart en welzijn. En dan draait het automatisch ook om het reilen en zeilen van de bevolking. De indruk die ruim twee eeuwen Kamer van Koophandel achterlaat, is die van een groep welgestelde, invloedrijke notabelen met hart voor de nijver van de mensen om hen heen. Daarom besturen ze de Kamers, tientallen jaren achter elkaar. Eigenbelang speelt uiteraard mee, want de mannen (het gaat generatie na generatie uitsluitend om mannen met bolknak en hoed ) zijn meestal ook ondernemer, industrieel en werkgever. In de verslagen die we nog steeds kunnen lezen en begrijpen, gaat het in negen van de tien keer om pleidooien; lees: klachten over de toestand waarin de economie zich bevindt. Meestal zijn die klachten gericht aan de gemeente en soms aan nóg hogere machten. Zoals in 1841, wanneer koning Willem ii, zoon van de eerste Willem, zijn inhuldigingsreis door het land maakt en op 12 juni Venlo gelegen in het hertogdom Limburg aandoet. (Voor de context: de slavernij is dan nog niet verboden. Dat gebeurt pas een complete generatie later, over 22 jaar, in Tot die tijd slaagt Nederland er overigens in om minstens slaven te verhandelen.) De Kamer van Koophandel stuurt de koning voorafgaand aan zijn komst een Memorie van den Toestand. Met de harde boodschap: Venlo vervalt. Terwijl de Maas Venlo en omstreken eens en langdurig dankzij haar directe verbinding met de Nederlandse zeehavens en de nijverigste landstreken van Rijn-Pruisen hoge welvaart heeft gebracht, brengt de opening in 1828 van de Zuid-Willemsvaart een grote schok toe aan de scheepvaart op de Maas in het algemeen en aan de handel van Venlo in het bijzonder. De Zuid-Willemsvaart, die Maastricht met Den Bosch verbindt, is genoemd naar koning Willem i. De scheepvaart op de Maas heeft veel last van droogteperioden en gevaarlijke stromingen, terwijl het kanaal het hele jaar door onbelemmerde, snelle doorvaart garandeert. De Kamer wijst er de vorst op dat het niet meer dan rechtvaardig is om het door de natuur gegeven middel van vervoer, de rivier, in behoorlijke toestand te houden. Ook pleit de Kamer voor de voltooiing van het Noordkanaal (Canal du Nord) tussen Venlo en Nederweert. Het kanaal ontstaat als de Fransen een vaarverbinding tussen de Schelde, Maas en Rijn willen verwezenlijken. In 1808 laat Napoleon namelijk een begin maken met het graafwerk voor het Grand Canal du Nord: een gedeelte van de verbinding Antwerpen-Maas-Rijn. Als in 1810 Holland een Franse provincie wordt, is de verbinding niet meer nodig. Tot vreugde van de Kamer wordt het Noordkanaal (de Noordervaart) 12 jaar na haar smeekbede, in 1853, tot aan de Helenavaart in Deurne op vaardiepte gegraven. Thorbecke zorgt ervoor dat bij koninklijk besluit van 9 november 1851 een meer liberale regeling voor de Kamers van Koophandel en Fabrieken tot stand komt. De leden worden voortaan rechtstreeks gekozen en op hun beurt kiezen zij hun voorzitter en secretaris. Omdat de Kamer door het gemeentebestuur wordt ingesteld en ook financieel daarvan afhankelijk is, blijven de activiteiten beperkt tot het grondgebied van de gemeente. Koning Willem ii, door Jan Adam Kruseman ( ). Door de ligging van Maastrichts als voorpost van Nederland, laat de Kamer in deze stad al in een vroeg stadium Benelux-- geluiden horen. Maastricht groeit uit tot belangrijk markten winkelcentrum in het zuiden van Nederland en de Kamer is daarom tegen allerlei vormen van tolheffingen die dit belemmeren. Noordelijker zet de Venlose Kamer zich in 1876 in haar jaarverslag af tegen wat ons nog steeds bekend in de oren klinkt: de accijns. Zoo zoude bijvoorbeeld de afschaffing van den accijns op zeep en zout eene ware weldaad voor Nederland zijn. Jaarverslagen uit het laatste kwart van de 19e eeuw en gedurende tientallen jaren daarna, gaan erg gedetailleerd in op de plaatselijke handel. Later worden de jaarlijkse terugblikken meer beschouwend, nu staan er nog erg veel cijfers in. Zo lezen we dat in kilo buskruit wordt ingevoerd, niet minder dan liter bier, kilo haar(!) en liefst kilo steenkool. De uitvoer van beenderen en knoken bedraagt kilogram. En er kunnen kilo lompen worden uitgevoerd. Ook staat over 1876 genoteerd: In de zeven water-, wind- en stoommeelmolens alhier is weinig verandering voorgekomen, zoodat de loop van het werk als eene regelmatige te beschouwen was. De schors- en trasmolen onderging eveneens geene verandering; zij werkte bij voldoend water nagenoeg het geheele jaar. Waterwegen zijn essentieel voor het wel en wee van iedereen. Ze maken transporten mogelijk en zorgen, wat toen genoemd wordt, voor communicatie tussen de regio s. Ondertussen begint het spoor een nóg belangrijkere rol te spelen. Daarom schrijft de Venlose Kamer in hetzelfde verslag over 1876: De spoorwegen brengen steeds meer vreemdelingen naar deze stad en het goederenvervoer neemt eene ongekende vlucht. Op de lijn Venloo-Vlissingen werd een trein uitsluitend tot vervoer van vee ingericht. De richting voor den spoorweg Venloo-Nijmegen is getraceerd en de uitvoering zal binnenkort volgen. De totstandkoming dezer lijn zal voor deze gemeente weder van groot belang zijn. 10 twee eeuwen handel & nijverheid twee eeuwen handel & nijverheid 11

8 bèr moonen, voormalig bestuurder De Kamer gold als economische aanjager en had wel degelijk een bepaalde macht. Of laat ik het liever gezag noemen. De ondernemer in de grensstreek mist nu een belangenbehartiger die precies weet wat hier speelt. Een slechte zaak Bèr Moonen maakte namens het midden- en kleinbedrijf dertien jaar deel uit van het algemeen bestuur van de Kamer van Koophandel in Limburg. Hij vindt het ronduit een verlies dat de Limburgse Kamer zijn zelfstandigheid kwijt raakt. De ondernemers in de grensstreek missen nu een belangenbehartiger die precies weet wat hier speelt. Een slechte zaak. In 2002 nam Bèr Moonen afscheid van de Kamer van Koophandel. Niet van harte, maar een bestuurslid mag volgens de reglementen nu eenmaal niet langer dan drie periodes van vier jaar blijven zitten. Ja, ik was nog wel even doorgegaan. Ik was immers nog geen 65 en ik heb het altijd met veel plezier gedaan. Ook omdat we als Kamer van Koophandel goede resultaten hebben geboekt. Zowel in mijn eerste bestuursjaren voor de regio Roermond-Weert en ook later na de fusie met Venlo. We hebben projecten ondersteund, kennis en kunde ingebracht en ook met subsidies zaken van de grond getild. De Kamer gold als economische aanjager en had wel degelijk een bepaalde macht. Of laat ik het liever gezag noemen. We hebben gevraagd en ongevraagd gefundeerd advies gegeven aan de overheden. Over de IJzeren Rijn, ruimtelijke ordening, winkelbeleid, enzovoort. Op initiatief van en gefinancierd door de Kamer is in Weert gestart met het Middelbaar Technisch Onderwijs. Onze mening telde mee. Ik weet nog goed dat we in de jaren negentig met zestig trucks naar Den Haag zijn gereden om de aanleg van de a73 te bepleiten. Onze voorzitter Harrie Bak kon zo bij de minister binnenstappen. Ik weet zeker dat die actie heeft geholpen om de weg eindelijk aan te leggen. Toen Bèr Moonen (1939) in 1988 door de Limburgse Organisatie van Zelfstandige Ondernemers (lozo), de voorloper van mkb-limburg, werd gevraagd om bestuurslid te worden van de Kamer in Roermond was nee geen optie. De geboren Nederweertenaar combineerde zijn leven lang het ondernemerschap met talloze bestuurs- en vrijwilligersfuncties en vindt dat ver na zijn pensionering de normaalste zaak van de wereld. Ik ben opgegroeid in een kleine en hechte gemeenschap waar iedereen zijn steentje bijdroeg. Mijn vader was al secretaris van de middenstandsvereniging en voor hem ging ik de deuren langs om de contributie op te halen. Als vanzelf rolde ik in verschillende bestuursfuncties. Nadat ik een paar jaar voorzitter was van de ondernemersvereniging van Weert, kwam min of meer automatisch de vraag om in het Kamer van Koophandel-bestuur te komen. Dat kon er nog wel bij. Het was de tijd waarin ik overdag op de zaak was en s avonds vergaderde. Ik wilde het ook graag, want ik geloof in samenwerking. In het bestuur kwamen grote en kleine ondernemers én werknemers samen. Het is goed om elkaars standpunten en posities te kennen en besluiten te nemen die voor alle partijen goed zijn. We hebben samen een vuist gemaakt tegen de accijnsverhogingen die met name in de grensstreek zeer nadelig uitpakken. Dat speelt anno 2013 weer, maar helaas zie ik weinig verzet. Ook het ondernemerschap had Bèr Moonen niet van een vreemde. Mijn vader ging op zijn twaalfde al met melk van de boerderij van zíjn vader langs de deuren. Later heeft hij klompen verkocht, een kruidenierswinkel opgezet en uiteindelijk een groothandel die de basis is geweest voor Moonen Papier. Junior kwam snel na de middelbare school in de zaak en bouwde het bedrijf uit tot een bloeiende onderneming met zestig man personeel die hij in 2007 verliet, net voor zijn 70e verjaardag. We zijn op tijd de grens richting België overgestoken. Overigens met hulp van de Kamer. Wij waren een van de vele Limburgse ondernemingen die gebruik hebben gemaakt van de internationale expertise van de Kamer. Dat wordt nog wel eens vergeten. Nu is Moonen Packaging met Gé Moonen (een van de vijf kinderen van Bèr) aan het roer in handen van de derde generatie. Het bedrijf is een totaalleverancier van verpakkingen en geldt als een voorloper op het gebied van duurzaamheid, en kreeg daarvoor in 2013 zelfs de onderscheiding Groenste Bedrijf van Nederland. Er werken ultimo 2013 honderd mensen en nog altijd verzorgt de echtgenote van Bèr Moonen de interne post. Zelf blijft hij op een gepaste afstand. Ik volg alles, maar ik ga daar niemand voor de voeten lopen. Daarvoor heeft hij het anno 2013 eigenlijk ook te druk. Hij is nog bestuurslid bij zo n tien verenigingen waaronder de Vrienden van het ols, Kiwanis en de Stichting Eijnderhoof. Daarbij dient hij regelmatig als klankbord voor ondernemers die een beroep op hem doen. Ik doe wat ik mijn hele leven heb gedaan: verbinden. De Kamer was een verbindende factor die we in Limburg zullen missen.

9 wapengekletter en voorspoed In de twee eeuwen die hier de revue passeren, wordt de mens niet vaak rust gegund. Dezelfde mens zorgt immers met regelmaat voor wapengekletter met alle ellende van dien. Maar ook in gevaarlijke tijden moet er gewerkt kunnen worden. De economie krijgt telkens een flinke klap en evenzovele malen is het weer zaak om zo snel mogelijk overeind te krabbelen. De Kamer heeft in dergelijke perioden een aanjagende rol vervuld. De murw gebeukte ondernemer vindt steun bij zijn organisatie, die op armlengte afstand staat en initiatieven neemt waarmee de scherven kunnen worden opgeruimd. De Venlose Kamer ziet in 1877 weer veel rampspoed op de regio af komen: De oorlog in het Oosten (Russisch-Turkse Oorlog hh) en de vrees voor verdere verwikkelingen werkten zeer nadeelig op handel en nijverheid. Desondanks is ze blij te mogen vaststellen dat de Zaterdagsche markt zich steeds kenmerkt door een bijzonder druk verkeer; dezelfde wordt veel van de bewoners der Maasdorpen en van die uit Pruissen bezocht. Wel is er een minpuntje, want op den varkensmarkt werden biggen aangebracht, zij waren iets minder in prijs dan verleden jaar en werden verkocht vanaf fl. 2,88 tot fl. 13,44 per stuk. Gelukkig wordt er nog geïnvesteerd, ondanks die dreiging uit het Oosten: Door den Heer L. Hendrikx alhier is een stoomzaagmachine opgericht van 3 paardenkracht en door den Heer H. van Elswijck een zaag- en draaistoommachine van 2 paardenkracht. De zeepziederij van den Heer J.L. Wolters werkte weder met gunstige resultaten. Er werden daarin kilogram zachte zeep vervaardigd. Tegenover deze stad, te Blerick, is door de Heeren Hillen en Penning eene fabriek opgericht met machinen van 15 paardenkracht, tot het vervaardigen van nieuwe en repareren van oude stoommachinen en landbouwwerktuigen, het maken van schroefbouten en klinknagels. Venlo heeft nog geen postkantoor, maar de plannen liggen wel klaar. Ondertussen schrijft de Kamer de minister van Waterstaat Handel en Nijverheid in 1878 een brief om erop aan te dringen dat het nieuwe kantoor zo meteen ook als telegraafkantoor wordt ingericht. De communicatiemogelijkheden nemen toe, de reismogelijkheden per trein ook, maar met de zo belangrijke Maas is het nog altijd een hoop gesappel. De rivier is niet betrouwbaar. Regent het veel, stromen de oevers over. In droge tijden kan er nauwelijks tot niet worden gevaren. In dat soort situaties lopen de schippers groot gevaar. Daarom laat Venlo de minister weten dat er dringend een extra haven nodig is waarin de schepen kunnen afmeren wanneer varen onmogelijk is. Zo n vluchthaven ontbreekt vanaf Gorinchem. Die wordt dus node gemist, lezen we in het verslag over 1879: Hoe noodig het is, Bij de juiste waterstand gaat het er ook in de haven nijver aan toe. Venlo is doorvoerhaven van onder meer roet, smeer, talk en reuzel. Alles bij elkaar kilo in Maar over het algemeen wordt er geklaagd over de trage handel in binnen- en buitenland. De handel in rookgerei daarentegen bloeit en zou nog vele jaren lang blijven bloeien. De Kamer kan ieder jaar opnieuw melden dat de tabakskerverijen en sigaren - fabrieken voldoende werk hebben. dat in het algemeen belang, op de Maas een vlugthaven wordt daargesteld, heeft de afgeloopen winter ons geleerd. De meeste schepen moesten, wegens het ge wone gebrek van water in onze haven, in de open rivier overwinteren. De schepen hebben door den ijsgang, groote averij geleden, en zijn slechts door buitengewone krachtinspanning, door tal van manschappen, voor totaal vergaan gered. De roep om een telegraafkantoor is verhoord. De Kamer legt in haar verslag over 1880 vast dat dit Rijkstelegraafkantoor telegrammen heeft verwerkt, tegen stuks in In totaal handelt het postkantoor binnen- en buitenlandse brieven, briefkaarten, drukwerken, nieuwspapieren en postwissels af. Het postkantoor huist sinds 1 mei in het daartoe bestemde nieuwe gebouw buiten de Keulsche poort. Maar daar bevindt zich ook de enige brievenbus van de stad. Tot verdriet van de Kamer, want: We betreuren het ten zeerste dat ons herhaald verzoek bij hooger hand tot plaatsing eener hulpbrievenbus binnen de stad, zonder gunstig gevolg is gebleven, zoodat zeer vele ingezetenen dagelijks het groote ongerief daarvan ondervinden. Het signaal is blijkbaar krachtig ge noeg, want niet erg veel later wordt de hartenkreet uit naam van de Venlose bevolking gehonoreerd. Aan den lang gekoesterde wensch veler ingezetenen, eene brievenbus in de kom der gemeente te hebben, is eindelijk door Zijne Excellentie den Minister van Waterstaat Handel en Nijverheid gevolg gegeven, en is dezelve sedert eenigen tijd in gebruik gesteld. Toch wordt er nog gemokt, dit keer over de postverwerking. Die is onlogisch en daardoor tijdrovend. Een groot ongerief bestaat, doordien de postpakketten uit Duitschland komende, eerst naar Maastricht ter inklaring moeten gezonden worden, waardoor eene groote vertraging ontstaat. Eene spoedige verandering hierin is hoogst wenschelijk. In de terugblik het jaar daarop wil de Kamer kennelijk best iets opbeurends zeggen over een nieuwe fabriek, maar dat blijkt niet mogelijk. Er staat: De door de Heeren Wauters en Tielen alhier in werking gestelde boterfabriek de Phenix is nog pas in hare geboorte, en kan hiervan nog weinig of niets gezegd worden. Over de meelprijzen valt wel het nodige op te merken. Die zien er namelijk slecht uit. Dat komt omdat Pruissen de invoerrechten heeft verhoogd ( zodat de verzendingen daarheen onmogelijk werden ) en gelijktijdig de aanvoer uit Amerika is gestegen. Die meelaanvoer, voorspelt de Venlose Kamer, blijft toenemen. Mocht hierin van Regeeringswege niet worden voorzien, zoo is de toekomst van een onzer voornaamste takken van nijverheid eene zeer treurige. Zo treurig dat zelfs eene fabriek geheel werkloos is gebleven. Bouwvakkers hebben de handen vol. Terwijl Vincent van Gogh in 1881 nog bij zijn ouders in de pastorie van Etten-Leur woont en werkt, is in Venlo en omstreken de handel in bouwmaterialen tengevolge der voortdurende bouwlust zeer levendig. Dat geldt ook voor de steenhouwerijen. In 1886 begint de Parlementaire arbeidsenquête naar den toestand in fabrieken en werkplaatsen. De verhoren brengen vele misstanden aan het licht. In bijvoorbeeld de tegelfabriek van Regout in Maastricht blijken allerlei wantoestanden te heersen, zoals kinderarbeid, lange werktijden en slechte arbeidsomstandigheden. 14 twee eeuwen handel & nijverheid twee eeuwen handel & nijverheid 15

10 Mede dankzij de enquête ziet op 5 mei 1889 de Arbeidswet (met de Arbeidsinspectie) het licht. Deze verbiedt gevaarlijk werk en nachtarbeid voor vrouwen en kinderen tot 12 jaar. De Kamer van Koophandel en Fabrieken in Tegelen verzoekt de minister in 1889 echter om de stenen-, buizen- en aardewerkfabrieken uit te zonderen. Bovendien vindt de Kamer het nodig dat in die fabrieken al om 3 uur s morgens mag worden begonnen. De annalen vermelden niet of de Kamer haar zin heeft gekregen. Zes jaar later komt de Veiligheidswet tot stand, met daarin bepalingen over de arbeidsomstandigheden in fabrieken. oplopende spanningen in een bruisende regio Ook is in Venlo sinds eind 19e eeuw, aan de Jodenstraat 8, de azijnfabriek annex steen kolenhandel van Joseph Mattousch gevestigd. Door industrialisatie en imperialisme lopen eind 19e eeuw de spanningen op in Europa. Die worden aangezwengeld door de Duitse keizer. Wilhelm ii, die aan grootheidswaan lijdt, gaat prat op de rijke voorraden aan kolen en ijzer onder Elzas-Lotharingen en vindt dat zijn land meer invloed in de wereld verdient. Hij maakt zijn oorlogsvloot even sterk als die van Engeland, waardoor dit land en Frankrijk zich bedreigd voelen. Er komt een wapenwedloop op gang die slecht uitwerkt op de handel. Limburg, ingeklemd tussen staten die elkaar naar het leven beginnen te staan, plukt er de wrange vruchten van. De Kamervoorzitter in Venlo ziet in zijn verslag over 1886 geen enkel lichtpuntje meer. De gedrukte toestand die sedert eenige jaren op onzen handel en nijverheid rust, verminderde niet in het afgelopen jaar. De spanning tusschen verschillende Europeesche mogendheden, de onlusten in de vele industriële streken, de hooge protectionistische invoerrechten bij onze buren, waren van zeer nadeeligen invloed op het vertier in ons tusschen de grenzen ingesloten gewest. Desondanks bruist de stad nog. In 1886 zijn in Venlo onder meer gevestigd: 288 winkeliers, 34 bakkers, 27 broodverkopers, 12 koper- en blikslagers, 9 rijtuigenverhuurders, 65 tappers, 41 tappers en slijters, 41 tappers (enkel bier), 5 kroeghouders, 5 wijnhandelaren, 12 slijters, 6 bierbrouwerijen, 47 voerlieden, 13 barbiers, 36 kleermakers, 1 passementwerker (maakt decoratief borduurwerk hh), 3 pettenmakers, 1 radmaker, 1 ouwelfabriek (produceert eetpapier hh), 1 elektrische verlichting met 3 stoomwerktuigen ieder van 16 paardenkracht, 6 tabak- en sigarenfabrieken, 2 watermolens voor granen en mout, 1 zegellakfabriek, 1 windmolen voor granen, 1 wind- en stoommolen voor schors en houtzaagmolen met stoomwerktuig van 10 paardenkracht, 1 gasfabriek en 4 leerlooierijen. Verheugd kan de Kamer melden dat begin 1888 een paardenspoor tussen Venlo (station), Tegelen en Steyl wordt geopend. De concessie is verleend, waardoor weer meer drukte en vertier in onze gemeente zullen ontstaan, hetgeen de kleinhandel voornamelijk ten goede zal komen. Met dit spoor wordt een paardentram bedoeld. Jammer genoeg blijft het hommeles met de verkeersader die de mens al sinds eeuwen van dienst is: de rivier, in ons geval de Maas. Veertig jaar eerder trokken de heren van de Kamer Koning Willem ii tevergeefs aan de mouw om hun beklag te doen over de slechte toestand, tien jaar geleden liep een vergelijkbaar initiatief eveneens op niets uit en nu, in 1888, wijst de Kamer met een beschuldigende vinger naar de zuiderburen. De scheepvaart op de langs deze gemeente stroomende rivier de Maas is, tengevolge van den lagen waterstand, boven deze stad tot Maastricht voor het grootste gedeelte des jaars gestremd, terwijl op de 16 twee eeuwen handel & nijverheid twee eeuwen handel & nijverheid 17

11 beneden-maas in de zomermaanden naar gelang der weersgesteldheid slechts vlotgaande schepen met beperkte lading varen kunnen. Deze slechte toestand der Maas wordt hoofdzakelijk veroorzaakt door de wateraftappingen in België. Neem niet weg dat Venlo, met zijn 93 werkgevers, uitdijt. In 1890 worden bijvoorbeeld 40 nieuwe gebouwen opgetrokken. Daaronder een klooster en een fabriek. De notitie vermeldt bovendien herbouw van, op de kop af, acht gebouwen. nieuwe drukkerij met rotatiepers van het Missiehuis, worden er slechts enkele huizen gebouwd. Techniek sluipt de samenleving binnen. Stoommachines en almaar meer elektrische apparaten draaien inmiddels al op volle toeren, de communicatie op vooral brief- en krantenpapier is in onze huidige ogen daarentegen zeer gebrekkig. Daar komt nu verandering in. Het kost de gemeente Venlo in 1898 weliswaar de lieve duit van een dikke fl ,, maar daar krijgt de stad wél een eigen gemeente-telephoon voor. Die wordt op 1 januari 1899 in gebruik genomen. Op dat tijdstip zijn reeds 100 geabonneerden aangesloten, eind van dat jaar 110. Op vier plaatsen in de stad bevinden zich openbare telefoonfaciliteiten. Ook Tegelen (34 abonnees) en Blerick (4) krijgen telefoon. Bovendien komt er een rijkstelefoon- De regio lijkt in een stroomversnelling te zijn beland, want jaar na jaar barsten de beide Noord-Limburgse Kamers uit in jubeltonen. Venlo 1892: De bevolking neemt jaarlijks toe. Het afgelopen jaar is het aantal van bereikt. Van werkloosheid der arbeidende klasse of anderen ongunstigen toestand, waarop in andere plaatsen van ons Rijk gewezen kan worden, is in deze gemeente geen sprake. Een jaar later: De fabriek van de firma E. Goossens, Pope & Co, werkte met een personeel van 60 vrouwen en meisjes en 35 mannen en jongens. Door den Heer M. Michels is aan den Steenstraat eene fabriek van reukwater Eau de Venloo opgericht. Bedoeld fabrikaat vindt veel aftrek en wordt overal gaarne gewild. Tegelen 1893: De IJzergieterij Dentjens & Co kreeg eene nieuwe in richting voor electrische verlichting der geheele fabriek, welke zeer goed voldoet. En ook innovatie steekt de kop op, al bestaat dat woord nog niet. In 1894 richt in Belfeld de Duitse ingenieur Franz Assmann een briefhouderfabriek op. Diens revolutionaire mechaniek is de basis van de ordners waarmee Egidius Janssen vanaf 1924 furore zal maken. Het bedrijf heet nu eja International en is een van de grootste Europese producenten van hefboommechanieken en toebehoren voor briefhouders, zoals drukspanners, sleufplaatjes, rugringen en klinknagels. Maar als de 19e eeuw de eeuw waarin de Nederlandse industriële revolutie in Maastricht begint ten einde loopt, krijgen we steeds meer last van internationale concurrentie. De Kamer in Venlo slaat regelmatig op de Haagse trom, maar zonder enig effect, blijkt uit het verslag over 1896: De van Regeeringswege verwachte bescherming van onzen Handel, Landbouw en Nijverheid tegenover de concurrentie van onze naburige Staten werd niet verwezenlijkt. Van Regeeringswege werden wel meerdere wetten tot stand gebracht op sociaal gebied ten gunste van den werkman, maar het verval van Industrie en Landbouw werd niet tegengegaan. Het begrip werkman moeten we ruim nemen. In Tegelen worden in 1897 bijvoorbeeld 81 arbeidskaarten afgegeven aan jongens en meisjes van 12 tot 17 jaar. Nu kan dat nog, de Arbeidswet wordt immers pas twee jaar later van kracht. Hoe het dan met het arbeidsaanbod moet, weet niemand. De industrie heeft veel handen nodig, zoals in Tegelen met zijn 26 gewone pannenfabrieken, 3 platte pannenfabrieken, 3 stoomsteenfabrieken, 4 steenfabrieken, 3 meelmolens en 5 sigarenmagazijnen. De pannenfabrieken produceren in 1897 overigens 11 miljoen dakpannen, die één voor één op stapels zijn gelegd. Dat grote aantal past niet bij de ontwikkelingen in de bouw. De Kamer meldt dat bouwlust ook dit jaar gering is. Behalve een nieuw postkantoor door de gemeente Tegelen en een Tegelen moet het tot 1889 met slechts één postbode zien te rooien, maar Z. Ex. den Heer Minister van W.H. en N. heeft welwillend aan het request van de Kamer voldaan, waardoor een tweede postbode kon worden aangesteld. In juli 1898 rijden de eerste auto s die deelnemen aan de rit Parijs-Amsterdam door Roermond. Het enthousiasme voor dit nieuwe voertuig is zo groot dat de firma Cox-Geelen een Benz uit Mannheim laat komen. De wagen heeft een motor van drie pk en een topsnelheid van 30 km per uur. Theo Cox met echtgenote en hun zoon Jozef poseren hier in de automobiel voor hun winkel aan de Godsweerdersingel. Bron: collectie gebroeders Janssens, beeldencollectie gemeentearchief Roermond. verbinding die Venlo, Blerick, Baarlo, Maasbree en Helden met elkaar verbindt. Dat is nog niet alles. Binnen afzienbare tijd bezit Venlo ook een intercommunale telephoondienst met andere plaatsen in Nederland. Grensoverschrijdende telefonie staat niet in de Haagse planning. Daarom verzoekt de Kamer de minister om een rechtstreekse internationale verbinding met Duitsland. Rond 1900 zien we een krachtige toename van de industrie, die sterk van samenstelling verandert. Telt Maastricht aanvankelijk nog een groot aantal branderijen en bierbrouwerijen, deze nemen geleidelijk in aantal af ten gunste van bedrijfstakken als de meubel-, kleding-, hoeden-, rubber-, verf- en voedingsmiddelenindustrie. Die groeien dankzij de vooruitgang op technisch en chemisch gebied. De telefoon is een van de vindingen uit de 19e eeuw die de wereld aanzienlijk kleiner lijken te maken. Toch heeft het nogal wat voeten in de aarde voor in Nederland de eerste stadsnetten tot een nationaal net zijn uitgebouwd, laat staan dat internationaal telefoneren mogelijk is. Bron: jenneken.nl 18 twee eeuwen handel & nijverheid twee eeuwen handel & nijverheid 19

12 cock ooms, dé hotelier van venlo Met drie hotels met in totaal bijna honderd kamers en bijbehorende restaurants is er voor ons allemaal werk. Het zit blijkbaar in de genen Omgaan met mensen, een grap maken, luisteren. Heerlijk. Cock Ooms ontvluchtte al op 17-jarige leeftijd het café van Stationshotel gewerkt, maar dat was het toch niet. Te veel op zaak met een lange traditie. Mooi toch als je zo n bedrijf kunt Nederland) te biljarten. Is het ondernemen dan zo makkelijk? zijn vader in Voorburg. Nu bestiert hij met zijn vrouw en vier één plek. Na een paar jaar ben ik srv-man geworden. Tien leiden. Zeker als je het samen met je vrouw doet. Zij is een Even landt er een serieuze trek op het gezicht van Ooms. Het kinderen drie hotels met restaurants in hartje Venlo. Het jaar langs de deuren. Hard werken, weinig verdienen, maar kei in administratie en centen, ik ben de gastheer. Dat heb je sigaartje wordt nog eens aangestoken. bloed kruipt toch waar het niet gaan kan. toch een geweldige tijd. Omgaan met mensen, een grap nodig in de horeca; de combinatie van zakelijkheid en gast- maken, luisteren. Heerlijk. Een boek kan ik volschrijven over vrijheid. Nee meneer, klinkt het dan ernstig. De horeca heeft het Tja, wat moet een Hagenees in Venlo? En vooral: waarom is die periode. Als de hele inventaris in de winter weer eens was moeilijk. De crisis hakt er flink in. Ook in Venlo. De Floriade hij daar blijven hangen? Het is Cock Ooms vaker gevraagd en bevroren bijvoorbeeld. Ontploften me de colaflessen. Op een De overname van American en daarna Puur had niets met heeft veel goedgemaakt, gezorgd voor wat reserves. En ik het antwoord luidt steevast: de liefde. Op mijn zestiende, in gegeven moment was het ook wel weer goed geweest. toeval te maken. Twee zoons (Richard en Michael) van Cock denk ook wel dat we weer betere tijden krijgen. Maar nu is het de zomer van 1967, was ik op vakantie in Zuid-Limburg. Met Ooms waren in de zaak gestapt en ook de derde zoon Patrick buffelen. De concurrentie is fel. Met collega s heb ik geen een vriend, elk op het brommertje. Op de camping in Berg en Ergens kriebelde het virus dat Cock Ooms teruglokte naar de en dochter Melanie bleken behept met het horecavirus. Met moeite, wel met beunhazerij. En met al die kortingsacties die Terblijt liep ik een heel mooi meisje tegen het lijf. Uit Venlo. horeca, naar de brasserie van Ad Born om precies te zijn. z n allen in één zaak was echter wat veel van het goede. Met de marges uithollen. Banken geven niet thuis als je wilt inves- Het was meteen raak. Twee jaar later zijn we getrouwd en heb Zeven jaar heb ik de zaak bestierd en heel veel geleerd. Ik drie hotels met in totaal bijna honderd kamers en bijbeho- teren. Maar we redden het wel. We bedenken nieuwe formu- ben we ons in haar geboorteplaats gevestigd. Vanaf de eerste voelde me daar prima totdat ik in 1989 voor mezelf kon rende restaurants is er voor ons allemaal werk. Het zit blijk- les zoals restaurant Niej-jork. En koesteren onze gasten. Met dag heb ik me hier thuis gevoeld. Mijn humor, uitbundigheid beginnen met eetcafé Passe Partout op de Parade. Het was baar in de genen. gastvrijheid kom je een eind. en nuchterheid passen blijkbaar in de Noord-Limburgse het begin van een succesvol ondernemerschap. In 1994 kocht cultuur. Nooit heb ik overwogen om weer weg te gaan. Cock Ooms van Anja en Mark van Roesel hotel Wilhelmina, In het Venlose geldt Cock Ooms (1951) als de flamboyante tien jaar later hotel American en in 2009 hotel Puur. en succesvolle hotelier. Altijd op pad, altijd in de weer voor Anno 2013 geldt Cock Ooms als dé hotelier van Venlo. Hij zijn bedrijven en verenigingen. Zo is hij bestuurslid van het is eigenaar van Wilhelmina, American en Puur, inclusief de Ja, hoe gaat zoiets? Noem het toeval, noem het uitdaging. Bij Toeristisch Platform, Koninklijk Horeca Nederland, het bijbehorende restaurants. Een vooropgezet plan? De flam- Wilhelmina ging ik elke week een kopje koffie drinken. Op een Onder nemersoverleg, de organisatie van de Boetezitting boyante Hagenees lacht zijn gulle lach. Helemaal niet. In goede dag vroeg de eigenaar of ik interesse had om de boel en betrokken bij nog een handvol verenigingen. Daarnaast de beginjaren heb ik wel enige tijd in een restaurant en het over te nemen. Natuurlijk, Wilhelmina was en is een prachtige vindt hij nog de tijd om op hoog niveau artistiek (derde van

13 rumoer en hard labeur Het begin van de 20e eeuw verloopt rumoerig. De Spoorwegstaking van 1903 en de daarop ingestelde anti-stakingswetten, de bloedige Atjeh-oorlog in Nederlands-Indië en de algemene sociale nood zorgen voor weinig optimisme. Op zoek naar werk trekken veel arbeiders naar de grote steden, maar daar vinden de meesten geen beter leven. Voor een mager loontje moeten mannen, vrouwen en kinderen lange dagen maken in de fabrieken. Bij elke kleine economische tegenslag worden deze mensen meteen werkloos. Grote gezinnen wonen onder slechte omstandigheden in krappe woningen. Venlo behoort niet tot de steden waar de gemiddelde armoede schrijnend is. De stad met inwoners kan het meestal nog goed aan. Voorzieningen zijn voor veel mensen bereikbaar, zoals het gemeentelijk badhuis. In 1901 worden er baden genomen, ook goed voor de persoonlijke hygiëne. De algehele hygiëne krijgt een flinke oppepper met de voltooiing in 1904 van het zogenoemde spoelstelsel. De hele bebouwde kom en enkele belangrijke wegen buiten de stad hebben nu riolering. Ook de financiën van de Kamer van Koophandel in Venlo zien er gunstig uit. De Kamer noteert in 1904 aan ontvangsten fl. 331,15 en aan uitgaven fl. 243,07. Het batig saldo bedraagt aldus fl. 88,08. Venlo krijgt op 1 mei 1905 een driejarige praktische ambachtsschool. Onderwezen worden aan 75 leerlingen het smeden, timmeren, meubelmaken en schilderen. Zonder scholing geen werk. Goede hulp bij dit laatste is de Arbeidsbeurs die op 1 januari 1906 wordt geopend. Wij gelooven, aldus de Kamervoorzitter, dat zij veel nut kan stichten. Ze zal ook op moreel gebied aan werknemers en werkgevers krachtig ten goede komen. In werkelijkheid draait het om niets anders dan hard labeur, zeker voor de 207 meisjes jonger dan 16 jaar die zich in de Venlose fabrieken afbeulen. In totaal zijn er 435 mensen aan het werk. Volgens de statistieken gebeuren er 57 bedrijfsongevallen, maar geen enkel met dodelijke afloop. Ondertussen bedraagt het aantal telefoonabonnees 221 in Venlo en 45 aan de hulpcentrale in Tegelen. In Midden-Limburg is in 1908 de handels- en nijverheidssituatie slecht. Dat komt volgens de Kamer van Koophandel in Roermond door de niet-bevaarbaarheid van de Maas (nog steeds dus), het ontbreken van tramwegen en de hoge invoerrechten van producten die naar het buitenland gaan. Het aantal in Duitsland werkende Roermondenaren stijgt van in 1904 naar in De Een van de ongeveer 100 ondernemers in Venlo, apotheker en scheikundige Lodewijk van der Grinten, krijgt in 1904 vergunning van de gemeente om een gasmotor te plaatsen in zijn boterkleurselfabriek aan het Villapark. Hij kan voorlopig vooruit. Roermond heeft aan het begin van de 20e eeuw zo n inwoners. Kamer hoopt dan ook dat spoedig tot uitgebreide exploitatie van de Limburgse kolenmijnen wordt overgegaan. De niet-bevaarbaarheid van de Maas is de schuld van België. Die klacht is tien jaar eerder ook al geuit door de collegakamer in Venlo. Sinds de afscheiding heeft België diverse waterkerende werken aangelegd die de kanalen voeden en de braak liggende landen bevloeien. Voor de Maas blijft nagenoeg niets over. De Nederlandse regering blijft op haar handen zitten, tot leedwezen van de Kamer. Tussen Luik en Roermond kan niet meer worden gevaren. Gelukkig begint nu zowel Nederland als België ( vooral nu in de Kempen zoo uitgestrekte steenkolenmijnen zijn gevonden ) in te zien dat het in het belang van beide landen is om de rivier in ere te herstellen. In de Tweede Kamer worden vragen gesteld en de minister van Waterstaat zegt toe dat spoedig tot wederbevaarmaking van den Maas wordt overgegaan. Diezelfde minister geeft echter geen krimp als de Roermondse Kamer hem in 1910 dringend oproept om onder de spoorweg bij de Veeladingstraat een tunnel te laten aanleggen. Het wordt er drukker en drukker, waardoor de overweg steeds vaker dicht gaat, tot nadeel van de handel. Bovendien wordt de overweg een zeer ernstige hinderpaal in de toegang aan personen en voertuigen naar het landbouwbedrijf en de warmoezerijen (stadstuinen hh) in het Roermondsche Veld alsmede aan de volksrijke buurt Het Gebroek. Het toch al toenemende spoorwegverkeer en de daarmee hand aan hand gaande uitbreiding van de rangeerdienst neemt straks enorme afmetingen aan bij de vermeerdering van de steenkolenproductie in Zuid-Limburg. De minister reageert zuinigjes. Hij belooft alleen te onderzoeken of het rangeren kan worden beperkt. 22 twee eeuwen handel & nijverheid twee eeuwen handel & nijverheid 23

14 Het zit de Kamer erg dwars dat het sterk achteruit gaat met de kunstateliers. In deze eerder (20 tot 30 jaar geleden) zo belangrijke tak van nijverheid wordt momenteel veel meer op prijs dan op echte kunst gelet. De kunstsurrogaten in gips, carton-pierre enz. hebben in de laatste jaren aan onze kunstwerkplaatsen een gevoelige slag toegebracht. De kunst wordt in eigen bezoek niet voldoende beschermd! staat vet gedrukt in het jaarverslag over de oorlog der machine en der techniek Wie in 1912 in Roermond een treinkaartje wil kopen, merkt dat hij niet de enige is. Het staat vaak zwart van de mensen voor het stationsloket. Het kost vooral hulpbehoevenden en kinderen dikwijls zeer veel moeite, een plaatsbewijs machtig te worden. De Kamer wendt zich tot de stationschef met het verzoek voor dit loket een keerleuning te plaatsen, net als in andere stationsgebouwen. De chef schudt nee. Daardoor blijft het euvel tot grooten last van het publiek bestaan. Een klein jaar later gaat de stationschef alsnog door de knieën. De vestibule heeft nu zo n keerleuning. De spoorlijn Weert-Eindhoven komt in exploitatie. Dankzij deze lijn heeft Roermond vanaf 1 november 1913 een veel kortere verbinding met het westen en noordwesten van ons land. In dit voorlopig laatste jaar van wereldvrede besluit de gemeente Venlo tot de aanleg van elektrische straatverlichting, speciaal in de voornaamste straten en hoofdverkeerswegen. De tegenwoordige gasverlichting is door de weinige lichtpunten, vooral na de sluiting der winkels, onvoldoende. De Venlosche Bouwvereeniging bouwt 45 woningen aan de Veldenseweg en ook 12 ambtenaarswoningen die aan huur per jaar fl. 225, moeten opbrengen. Komt per woning dus neer op fl. 18,75 per maand. De gemeente Roermond verhoogt in 1910 haar jaarlijkse bijdrage aan de Kamer fors van fl. 75, naar fl. 350,. Dat bedrag gaat op aan de secretaris (zijn jaarwedde bedraagt fl. 200, ) en aan bureaukosten (fl. 150, ). Om een waardige herinnering over te houden aan de viering op 1 april 1913 van het zestigjarig be - staan van de Midden-Limburgse Kamer van Koophandel, wijkt men helemaal uit naar Nijmegen. Daar bakt Pottery Rembrandt het jubileumbord waarop symbolische voorstellingen zijn aangebracht van handel en nijverheid in Roermond. Tijdens de Eerste Wereldoorlog functioneert het neutrale Nederland steeds gebrekkiger. Grensprovincie Limburg voelt de gevolgen des te meer, nog afgezien van de stroom vluchtelingen die tot 1915 uit België komt. In dat jaar sluit het Duitse leger de grens af met een circa 200 kilometer lang hoogspanningshek. Dat kost 500 tot mensen het leven, en niet alleen vluchtelingen. De Venlose Kamer verzucht in haar jaarverslag over 1914: We konden en durfden niet bevroeden dat reeds zoo spoedig de ontzettende oorlog over Europa zou losbarsten. De oorlog der machine en der techniek genaamd. Opmerkelijk genoeg wordt ondanks alles in Venray (8.858 inwoners) een Kamer van Koophandel en Fabrieken opgericht; op 1 juli en op advies van enkele vooraanstaande mannen op het gebied van Handel en Nijverheid. Hoewel de Europeesche oorlog door afnemende bouwlust zijn invloed doet gevoelen, zijn er in Venray dat jaar geen faillissementen. Alle Kamervoorzitters openen gedurende de oorlog hun jaarredes met deze toestand en de gevolgen voor de Limburgse economie. Die gevolgen blijken ook positief te kunnen uitpakken. De Venlose voorzitter zegt namelijk, terugkijkend op 1915: Ons land is, Gode zij dank, tot heden gelukkig buiten den oorlog mogen blijven. Meerderen hebben beduidende winsten behaald, zoodat wel wordt De Eerste Wereldoorlog breekt uit en wordt de Groote Oorlog genoemd zolang de tweede er nog niet is. In 1914 wordt de kroonprins van Oostenrijk vermoord in Servië. Oostenrijk valt aan en Rusland komt Servië te hulp. Duitsland is bondgenoot van Oostenrijk en valt Frankrijk alvast aan, de bondgenoot van Rusland. Wat als een korte, reinigende oorlog begint, ontspoort in een lange, meedogenloze loopgravenslachtpartij. De frontlijn tussen Zwitserland en de Noordzee blijft jarenlang op dezelfde plek. De Fransen krijgen uiteindelijk hulp van de Engelsen en Amerikanen, en winnen op capaciteit. Bron: erikgveld. 24 twee eeuwen handel & nijverheid twee eeuwen handel & nijverheid 25

15 beweerd dat ons land sedert den oorlogstoestand, in zijn geheel, economisch er op vooruit is gegaan. Vooral de landbouw profiteerde van de hooge prijzen van vee en zuivelproducten, terwijl handel, scheepvaart en nijverheid in het algemeen gunstige resultaten hebben verkregen. Een jaar later durft hij in de nabije toekomst te kijken: Men gevoelt dat vrijwel alle oorlogvoerende staten, zoowel wat hun menschenmateriaal betreft als hun economische toestand aangaat, in zoodanig stadium zijn gekomen, dat eene oplossing in een niet ver verwijderd verschiet noodzakelijk maakt. Alleen al de huisvesting in Venlo baart genoeg zorgen om voor een spoedig einde van de krijgshandelingen te bidden. De woningtoestanden zijn buitengewoon slecht en vooral in de arbeidersbuurten zijn de woningen meestal overbevolkt. Deze buitengewone woningnood is ook goed te verklaren, daar jaarlijks ongeveer 90 huwelijken worden gesloten, zich meer dan 100 gezinnen uit het buitenland hebben gevestigd en in drie jaar tijd bijna niets meer is bijgebouwd. Het zielental van Venlo bedraagt , verdeeld over mannen en vrouwen. Op dit anwb-bord, in 1962 gefotografeerd door Freek Aal, krijg je nog de weg gewezen naar Staatsmijn Beatrix. In hetzelfde jaar wordt de bouw stilgelegd. Foto: collectie Nederlands fotomuseum Iedereen snakt naar vrede, maar uitgerekend nu breekt in Rusland de communistische revolutie uit. Dat heeft ook zijn voordelen, als we de Kamer mogen geloven. Uit het verslag over 1917: Intusschen is eene partieele vrede gesloten met Rusland, dat door de revolutiën ineengestort, een beeld levert van eene chaotische verwarring. Maar bij ons moet alles doorgaan. Daarom wordt in november in het belang van den handel een wetsvoorstel ingediend tot instelling van een handelsregister. De bedoeling der Regeering is het houden van dit register op te dragen aan de Kamers van Koophandel en Fabrieken, meer bijzonder aan de secretarissen der Kamers. Het is te hopen dat eene ingrijpende reorganisatie, waarop reeds verschillende jaren van de zijde der Kamers is aangedrongen, spoedig een feit moge zijn. Na de wapenstilstand in november 1918 durft de Kamer in Venlo niet echt aan spoedige herleving van handel en industrie te denken. De hoop op verbetering komt zeer langzaam, te meer waar eerst Rusland een prooi van revolutie en vervolgens de Centrale Rijken het tooneel van een burgeroorlog werden (de Russische Burgeroorlog van 1918 tot 1922 hh). Ook in ons land dreigde het vreeselijke spook der revolutie welke, dankzij de krachtigen houding der Regeering en der ordelijke elementen onder de bevolking intijds bedwongen werd ( de vergissing van Troelstra hh). De Midden-Limburgse Kamer beklaagt zich over het nieuwste communicatiemiddel. De telefoonverbinding tussen Roermond en Sittard is kennelijk niet al te best. De Kamer klimt weer in de vulpen en richt zich tot de Directeur-Generaal der Posterijen en Telegrafie: Naar men ons verzekerd heeft, is deze toestand te wijten aan de omstandigheid dat de verbinding overbelast is en dus aanleg van meerdere lijnen dringend noodzakelijk maakt. In verband hiermee verzoeken wij u beleefd om ten spoedigste over te gaan tot het doen aanleggen van meerdere draden tussen Roermond en Sittard. Aan de draden die de telefoons in Venray In 1919 maakt de Venlose Kamervoorzitter van zijn hart geen moordkuil: Aan veler verwachting dat spoedig normaler tijden zouden intreden, is den bodem ingeslagen. Morele inzinking bij alle volkeren, werkschuwheid, on tevredenheid bij de overwonnenen, zijn even zoovele gevolgen van deze vreeselijken wereldoorlog. met elkaar verbinden, mankeert daarentegen niets. In 1919 zijn daardoorheen gesprekken gevoerd: inkomend, doorverbonden, uitgaand interlokaal en internationaal. Tegenwoordig zijn het niet meer de Kamers die dit soort gegevens bijhouden. In Midden-Limburg droomt de Kamer ervan dat Roermond binnen zeer korte tijd het centrum is van mijnen en mijnindustrie. Die droom is gebaseerd op wat er in Herkenbosch te gebeuren staat: daar wordt de nieuwste steenkolenmijn van het land ingetekend. De geringe diepte van de kolen en uitbreidingsmogelijkheden in de toekomst bepalen de locatie van deze Staatsmijn Beatrix. Ook leeft het idee om de winning door te laten lopen tot voorbij de Duitse grens. Een droom van vijftig jaar. Tientallen jaren lang komt de ene na de andere Kamervoorzitter erop terug. In elk jaarverslag gaat op zijn minst één alinea over wat er in Midden-Limburg te gebeuren staat. En telkens is de teneur: zodra daar mijnbouw plaatsvindt, zijn alle vaar- en andere transportwegen prima in orde, bloeit de werkgelegenheid op en neemt de welvaart in de regio een grote vlucht. Maar pas in 1953 wordt tot de bouw besloten en twee jaar later kunnen de boormachines aan de slag. Twee schachten gaan de grond in, zeven jaar later doorsnijden ze de eerste kolenlaag en in wordt alles stilgelegd. Kolenwinning in Nederland heeft geen toekomst meer. Maar het duurt tot 1965 voordat minister Joop den Uyl van Economische Zaken in Heerlen het definitieve einde van de Limburgse kolenindustrie aankondigt. Uit de 710 meter diepe schachten van Staatsmijn Beatrix is nooit één bruikbaar nootje 1, 2, 3 of 4 naar boven gekomen. Het besef dat arbeiders méér rechten bezitten dan louter het recht op loon, zorgt in de samenleving voor sociale maatregelen. De Arbeidswet van 1919 bepaalt bijvoorbeeld dat een werkdag niet meer eindeloos mag duren, maar nogal wat werkgevers hebben het daar moeilijk mee. Dat brengt de Kamer van Koophandel 26 twee eeuwen handel & nijverheid twee eeuwen handel & nijverheid 27

16 henk vostermans van vostermans companies Als ondernemer was en ben ik net zo eigengereid als mijn vader ja. De maakindustrie heeft alleen een kans als ontwikkeling en productie bij elkaar blijven Eind jaren vijftig sleutelde Toon Vostermans in het schuurtje Hoe dan ook, die eerste ventilator betekent de kentering en Vostermans senior, overleden in 2009, beschikte aanvankelijk in Brabant en Limburg de veehouderij van de grond komt. achter zijn ouderlijk huis een ventilator in elkaar. Zestig jaar vormt de basis voor de onderneming zoals die er nu staat. niet over een r&d-afdeling. Dat belette hem niet om een Ventilatoren zijn nodig voor de luchtverversing. Al snel later leidt zijn zoon Henk een internationaal toonaangevende Een bedrijf met anno 2013 rond de 300 mensen op de loon- bloeiend bedrijf op te zetten. Omdat, zegt Henk, wij alles in worden de apparaten onder de naam Multifan ook in Duits- onderneming die per jaar bijna tweehonderdduizend ventila- lijst, een omzet van tegen de vijftig miljoen euro en vestigin- eigen beheer maakten en maken. De motoren, de bladen, de land, België en Frankrijk verkocht. Compleet geproduceerd toren levert in alle uithoeken van de wereld. Ontwikkeling en gen in de Verenigde Staten, Maleisië en Frankrijk. Jaarlijks behuizing én het benodigde gietwerk. We zijn van niemand in Blerick, inclusief gietwerk uit eigen gieterij. In 1983 komt productie vinden nog altijd plaats in Blerick, tegen alle goed- worden vanuit Blerick vele duizenden ventilatoren gemaakt afhankelijk. De maakindustrie heeft alleen een kans als ont- Henk in het bedrijf. Hij zoekt verdere internationale expansie. bedoelde en dwingende raadgevingen van adviseurs in. We die hun weg vinden naar zeventig landen. Ik weet niet of we wikkeling en productie bij elkaar blijven. Ik ben uitgelachen Tegelijk investeert hij in automatisering, ict en een nieuw zijn hier nergens bang voor. de grootste zijn in ons vakgebied, zegt Henk Vostermans, omdat ik rond de millenniumwisseling niet ook ging produce- bedrijfsmodel met verschillende zelfstandige onderdelen en en dat boeit me ook niet zo. Wel dat we toonaangevend zijn. ren in Oost-Europa. Dat zou goedkoper zijn, meenden ver- managementteams. Tot frustratie van pa die niet veel op had Het is 1952 als Toon Vostermans zijn bedrijfje inschrijft bij de De wereld weet dat wij niet de goedkoopste ventilatoren schillende adviseurs. met vergaderen. Maar een groeiend bedrijf moet wel goed Kamer van Koophandel in Venlo. Hij heeft het niet zo met maken, maar wel de beste. Wie het zich even kan permitte- geleid worden, anders gaat het mis. Ja, het heeft wel eens bazen en chefs en ziet in zijn jeugdige overmoed (24 jaar) ren, doet zaken met ons. Waarom? Dat kan, maar het duurt vijf jaar om een fabriek goed op te gebotst. overal kansen en gaten in de markt. Met de productie van zetten en te fine tunen. Vijf jaar. Ik gebruikte die liever om te houten speelgoed, onderdelen voor verwarmingsketels, Omdat we maatwerk leveren. Ventileren is een vak. Als je een innoveren, om slimmer te produceren. Als ondernemer was Vostermans Companies staat bekend als een sociaal familie- modellen, giet- en draaiwerk en allerlei andere klussen moet kippenstal met twintigduizend dieren leefbaar wilt houden, en ben ik net zo eigengereid als mijn vader ja. Geen dag heb bedrijf met Henk als grootaandeelhouder en inmiddels één hij vechten om zijn droom in de lucht te houden. Totdat hij in dan vergt dat een speciale aanpak. Je kunt er niet zomaar een ik spijt gehad. Hier zitten de kennis en kunde. We werken zoon op de ontwikkelafdeling. We zijn diep geworteld in deze 1959 van een bekende van de Venlose zweefvliegclub de paar ventilatortjes in hangen. Hetzelfde geldt voor de produc- samen met scholen en universiteiten van Eindhoven, Delft, regio. We zorgen goed voor onze mensen, we sponsoren vraagt krijgt of hij een ventilator kan maken. Natuurlijk, tiehal van een autofabrikant of de metrotreinen in New York. Twente en Wageningen. Maar ook stagiaires, vmbo ers, evenementen en verenigingen. We staan midden in de maat- roept hij vol zelfvertrouwen en gaat de boer op voor de De apparaten mogen niet stuk gaan, en moeten vooral veilig financiële mensen en salesmensen. Allochtoon en autochtoon, schappij. Ouderwets? Nee, de maakindustrie in Limburg kan nodige onderdelen. Een elektromotor is zo gevonden, de zijn. We werken hier in Blerick voortdurend aan nieuwe toe- uit binnen- en buitenland. Ik haal graag culturen en kennis alleen overleven als we onze mensen koesteren. Als we bladen en omkasting maakt hij zelf. Typisch mijn vader. passingen. Op onze r&d-afdeling werken bijna twintig bolle- naar binnen. samenwerken en onszelf voortdurend opnieuw uitvinden. Nooit nee zeggen, kijkt Henk Vostermans terug in de tijd. bozen die er telkens in slagen om betere ventilatoren te Iedereen werkt hier graag, het ziekteverzuim is miniem, het Hij kon alles, ging elke uitdaging aan. Een echte techneut, bouwen. We zijn speciaal en dat is ons bestaansrecht. Anders Even terug naar Toon Vostermans die in de jaren zestig en verloop bijna nul. Net als mijn vader vroeger kom ik hier elke een halve uitvinder en in ieder geval een pionier. hadden we het al lang afgelegd tegen de concurrentie. zeventig de wind flink mee heeft. Het is de tijd dat met name dag met veel plezier.

17 in Venray in 1920 tot de opmerking dat de wettelijke invoering van den 8-urigen arbeidsdag niet met onverdeeld enthousiasme is begroet. In het bijzonder kleine arbeidsbazen ondervinden grote moeite om zich aan den nieuwen toestand aan te passen. Ze zien zich niet zelden genoodzaakt om zelf langer te arbeiden dan hun knechts. De Kamer voor Noordelijk-Limburg in Venlo richt zich drie jaar later zelfs tot de minister om de 8-urige werkdag afgeschaft te krijgen. Het is voor de industrieën een absolute eis dat de productiekosten omlaag gaan en dat lukt pas door de werktijd te verlengen. De vraag naar werknemers blijft in Venray overigens groot. In 1920 bieden zich volgens de Kamer werkzoekenden aan, terwijl er vraag is naar arbeiders. Uiteindelijk worden er geplaatst. In het jaarverslag over 1920 van de Midden-Limburgse Kamer in Roermond, dat om onbekende redenen pas op 24 oktober 1921 aan de gemeenteraad wordt aangeboden, krijgen we een glimp te zien van de goede arbeidsvoorwaarden die van oudsher in de grafische industrie gelden. De nieuwe driejarige contractperiode die de arbeiders in de drukkerijen ten deel valt, levert hen namelijk een aanzienlijke loonsverhoging op. Het weekloon van een volslagen zetter stijgt van fl. 26,50 tot fl. 33,30, terwijl tevens de werktijd omlaag gaat van 51 naar 48 uur. De loonstijging is in juli nóg forser (42 procent) omdat dan de werkweek verminderd wordt naar 45 uur. De kosten in deze bedrijven lopen steil op. En als ook nog eens de papierprijzen de pan uit rijzen, worden de drukkerijen gedwongen hun tarieven flink te verhogen, met onder meer als effect dat de import van Duits drukwerk gigantisch stijgt. De drukkerijen krijgen steeds minder te doen, maar volgens het verslag van de Kamer ontstaat er niet direct werkloosheid. alles kwijnt en overal bezuinigingen Eind 1920 treedt de wet op het Handelsregister in werking. Ook wordt een nieuwe districtskamer ingesteld, met Venlo als zetel. Deze Kamer omvat Noord-Limburg vanaf Beesel, behalve Gennep, Ottersum en Mook, met toevoeging van de Noord-Brabantse gemeenten Vierlingsbeek, Maashees en Sambeek. Ook komt er een nieuwe wet op de Kamers van Koophandel aan. Die wordt op 1 januari 1922 van kracht, waardoor de Kamers moeten reorganiseren. De installatievergadering van de Nieuwe Kamer vindt plaats op 3 april 1922, met als direct gevolg dat Venray (heeft sinds 1914 een Kamer), Tegelen (sinds 1888) en Vaals (sinds 1817) hun Kamers kwijtraken. Tegelijkertijd wordt het werkterrein van de Kamer aanzienlijk uitgebreid. Bestond het werk tot nu toe alleen maar uit het behartigen van de algemene belangen van het bedrijfsleven door adviezen te geven aan de overheid, nu krijgt de Kamer bovendien een besturende taak en wordt zij belast met het uitvoeren van wetten en Koninklijke Besluiten. De Handelsregisterwet draagt de Kamer op, een register in te richten en bij te houden. Een verdere taak ligt in het afgeven van certificaten van oorsprong en andere verklaringen, het bemiddelen in handelsgeschillen, het beëdigen van meters, wegers, tellers, taxateurs en ijkopnemers, en het aanstellen van deskundigen. De eerste inschrijving bij de nieuwe Kamer van Koophandel en Fabrieken voor Maastricht en Omstreken dateert van 17 maart 1921: G. Thiessen Wijnkopers Sedert 1740 bv, gevestigd aan de Grote Gracht. De Venlose Kamer moet in haar verslag over 1921 helaas berichten dat de gang van zaken in de boterkleurselfabriek van Van der Grinten ellendig was. De sterke depressie aan het eind van 1920 op het gebied van handel en nijverheid zet zich dit jaar namelijk in nog sterkere mate voort. Deze malaise wordt door velen als een gevolg verklaard van de verminderde koopkracht, niet in het minst in het verarmde buitenland. Ook het fenomeen van de vliegende winkels houdt hardnekkig aan. Niet voor het eerst nu in 1922 wijst de Kamer op het fnuikende effect van deze illegale handel op de overige neringdoenden. De gemeenten binnen het Kamerdistrict krijgen het verzoek het oprichten van dit soort vliegende winkels zoveel mogelijk tegen te gaan. Zeven jaar later doet de Kamer een beroep op de notarissen en deurwaarders om geen medewerking meer te verlenen aan dergelijke verkopingen. Mensen worden bij dit concurrentievervalsend verkoopsysteem met een folder in een zaaltje uitgenodigd waar ze kennismaken met nieuwe producten. Zo n winkel trekt van plaats naar plaats en doet denken aan de pop up-store van nu. Althans wat de verschijningsvorm aangaat. Omdat Maastricht nauwe betrekkingen op handelsgebied heeft met België en Duitsland, worden guldens, francs en marken naast elkaar als betaalmiddel 30 twee eeuwen handel & nijverheid twee eeuwen handel & nijverheid 31

18 gebruikt. Door de koersverschillen en koersschommelingen is dit nadelig voor de middenstand. De Kamer in Maastricht onderneemt actie om deze pasmunten te weren. De Kamer in Venlo op haar beurt onderzoekt of het niet mogelijk is aan het venten met Duitsch geld op de publieke straat, hetgeen in Venlo zoo veelvuldig voorkwam, een einde te maken. Zo kort na de Grote Oorlog worden ook in Midden-Limburg de gevolgen nog sterk gevoeld, lezen we in het verslag over Het spijt Kamervoorzitter H. Smeets in zijn jaarrede te moeten opmerken dat het instituut te weinig aan de opdracht kan voldoen die het geacht wordt te vervullen. Ook zijn de tijden er niet naar om veel te bereiken, daar alles kwijnt en overal bezuinigd moet worden. Desondanks wordt het in de Venlose binnenstad steeds drukker. Vooral het verkeer op het kruispunt bij de Roermondse Poort begint chaotisch te worden. Hoog tijd voor een verkeersagent, vindt ook de Kamer, maar de burgemeester wuift het voorstel weg. Zo n agent gaat fl. 600, per jaar kosten en dat wordt te gek. Wegwerkers aan de weg Nederweert-Weert in Boeren uit de buurt zorgen met paard en kar voor aanvoer van water en steenslag. Een voerman met paard en kar krijgt er 50 cent per uur voor. Bron: schumulder.nl Op 31 december 1923 heeft de Kamer in Venlo inschrijvingen. Ruim 76 procent betaalt fl. 2,50 per jaar en 0,75 procent tussen de fl. 50, en fl. 200,. Het Roermondse handelsregister is uitgebreid met 160 nieuwe in - schrijvingen. Er worden 18 zaken opgeheven en doorgehaald. Het totaal aantal dossiers in Tegelen bedraagt nu In 1926 wordt in Maastricht de nv Eerste Nederlandse Cement Industrie (enci) op de St. Pietersberg gevestigd. Op 7 september 1927 gaat de eerste oven aan en komt de productie op gang. Eindelijk is de Maas in 1929 bevaarbaar. Midden-Limburg heeft nu de lang verbeide en vurig gewenste verbindingen te water naar het binnenland en de grootste havensteden. Zoo ligt ook het gebied van ons district gereed om zich te ontplooien tot een welvarende streek, wanneer zakendurf en ondernemingsgeest er industrieën zullen doen verrijzen die niet alleen werkverschaffing en welvaart aanbieden, doch ook werklust en ondernemingszin prikkelen tot krachtdadig initiatief, aldus een glunderende Kamervoorzitter H. Smeets tijdens zijn nieuwjaarsrede op 30 januari Acht maanden later, op 8 september, wordt in tegenwoordigheid van prins Hendrik en de minister van Waterstaat de nieuwe, vergrote Maashaven van Venlo met spoorwegaansluiting geopend. In de loop van 1930 breekt de crisis aan. Die kenmerkt zich door overproductie en onderconsumptie, én door de steeds hoger wordende tariefmuren in de omringende landen. De algemene economische toestand vertoont een jammerlijke inzinking. In het verslag over 1931 windt de voorzitter in Roermond er geen doekjes om: Wereldcrisis. Kapitalen zijn vernietigd door waardedaling van goederen, effecten en onroerend goed. Het verlaten van de gouden standaard door Engeland, Denemarken, Zweden, Japan en andere landen heeft de grootste ontwrichting van de wereldhandel veroorzaakt. De werkloosheid is tot een ongekende en angstaanjagende hoogte gestegen. De hele wereld zucht onder de druk van de thans heersende verwarring van de economische toestand. De handel is lamgeslagen. De werkloosheid wast onrustbarend aan, landbouw en veeteelt geven een troosteloos beeld te aanschouwen en de tuinbouw is er niet beter aan toe. Deze bakkersknecht in Roermond laat zich in 1930 vereeuwigen met de hondenkar, een gangbaar transportmiddel voor de middenstand. Zelfs slagers bezorgen het vlees vaak met hulp van een hond. De zuidzijde van de Markt in Venlo rond 1925 met Hotel Central, Scala Bioscoop en Steenstraat. 32 twee eeuwen handel & nijverheid twee eeuwen handel & nijverheid 33

19 het grote oorlogsgevaar is afgewend van Koophandel overeind te houden. En als het in het belang is van de ondernemers, moet dan maar worden samengewerkt met de nieuwe machthebbers. Wat de op 10 mei zo plotseling ingetreden ontreddering scherp naar voren heeft gebracht, zijn het grote nut en de belangrijke taak van de Kamer van Koophandel en Fabrieken als vertegenwoordigende Colleges van handel en nijverheid. Door deze ontreddering toch werd overleg met oude en nieuwe Autoriteiten op allerlei gebied dringend noodzakelijk en vanaf de eerste dag bleek op welk een praktische wijze dit overleg door middel van de Kamers van Koophandel en Fabrieken kon plaatshebben Het land zit in de nationaalsocialistische klem, de koninklijke familie is gevlucht, de regering zetelt in Londen en de secretarissen-generaal van de departementen proberen hier met de bezetter samen te werken. De Kamer krijgt er een nieuwe taak bij: ze moet door de Rijkscommissaris voor het bezette Nederlandsche gebied aangestelde beheerders kosteloos inschrijven in het handelsregister. Deze beheerders vervangen de oorspronkelijke eigenaren, Joodse Nederlanders, die gedwongen zijn om zich terug te trekken. De maatregel heet Behandeling van vijandige vermogens. In verband met de verduisteringsvoorschriften worden bij de Venlose Kamer gedurende de wintermaanden de werktijden voor kantoren en werkplaatsen verschoven. Nadat de Kamer voor Noordelijk-Limburg in 1934 na onderzoek vaststelt dat van Esperanto in handelscorrespondentie nog weinig of geen gebruik wordt gemaakt en het gemeentebestuur van Wanssum in 1932 zegt van plan te zijn om er een binnenhaven aan te leggen, begint P. Haffmans, de nieuwe voorzitter in Venlo, zijn eerst jaarrede traditiegetrouw met Mijne heeren... om daarna de malaise te memoreren die 1933 kenmerkt, de omwenteling in Duitsland waarbij bij de verkiezingen in maart de nationaalsocialisten de meerderheid kregen en de sterk doorgevoerde industrialisatie van Japan. Voorzitter Haffmans laakt de Duitse politiek die hij sterk autarkisch noemt, om de import zoveel mogelijk te beperken en tot verhoging van de export te geraken. Nieuwe handels- en betalingsregels in Duitsland zorgen voor grote klappen bij de Limburgse ondernemers. Eind 1934 is met werklozen het aantal in één jaar met 500 werklozen gestegen. Een jaar later loopt in deze regio de werkloosheid op naar personen. In Venlo alleen zitten mensen zonder werk. Om de concurrentie en Europese crisis enigszins te lijf te gaan, pleit de voorzitter voor verlaging van het levenspeil. Hij denkt een goed argument te hebben: Nederland wordt wel eens het duurte-eiland genoemd. Wielerwedstrijd in Roermond als de stad in 1932 zijn 700-jarig bestaan viert. Bron: beeldencollectie gemeentearchief Roermond In oktober 1940 moeten alle (provinciale) ambtenaren een zogenaamde ariërverklaring afleggen en worden de Joodse ambtenaren ontslagen. Eerder dat jaar, op 12 augustus de dag waarop Duitsland voor het eerst Engeland aanvalt worden alle gemeenteraden en Provinciale Staten opgeheven. Twee jaar later ontnemen de nieuwe autoriteiten de Kamers hun onafhankelijkheid. Op 1 april 1942 worden ze ontbonden omdat de bezetter het bedrijfsleven dienstbaar wil maken aan zijn ideologische doeleinden. Het aantal officiële Kamers van Koophandel gaat naar 11, voor elke provincie één. De Duitsers zorgen dus voor één Kamer van Koophandel voor heel Limburg, die vele decennia later in 2008 opnieuw het licht ziet (en op 1 januari 2014 weer verdwenen is). De Kamers maken deel uit van de zelfstandige organisaties ter ontwikkeling van het bedrijfsleven. Tevens wordt het Führer-beginsel ingevoerd. De voorzitter is de centrale figuur die steeds voor een periode van twee jaar wordt benoemd. Hij vormt samen met twee plaatsvervangende leden het dagelijks bestuur. De taak van de Kamers wordt uitgebreid met het uitvoeren van allerlei bezettingsmaatregelen, zoals het Besluit Algemeen Vestigingsverbod Kleinbedrijf 1941, het Bedrijfsvergunningenbesluit 1941 en distributiemaatregelen voor de industrie. In de vier jaren die volgen, verslechtert de situatie snel, maar gelukkig wordt op 30 september 1938 in München een verdrag getekend dat ervoor zal zorgen dat rijkskanselier Hitler zijn dreigende annexatieplannen niet uitvoert. De Kamervoorzitter durft niet al te hard te juichen: Het grote oorlogsgevaar waarin Europa in september heeft verkeerd, is weliswaar door de conferentie in München afgewend, maar ons bedrijfsleven werd toch door deze schokkende gebeurtenis ongunstig beïnvloed, ook al trad met de internationale herademing een merkbaar herstel in. Jules Breukers, zijn Roermondse evenknie, klinkt het jaar daarna een stuk somberder: Naast transportmoeilijkheden zal voortdurend rekening moeten worden gehouden met uitvoerverboden, betalingsmoeilijkheden en andere getroffen en nog te treffen maatregelen die het internationale zakenverkeer ten zeerste belemmeren. Met de bede dat God ons vaderland moge sparen voor oorlogsgeweld en rampspoeden en den wensch dat Zijn rijkste Zegen op U, Uw gezin en Uw onderneming ook dit jaar moge nederdalen, eindig ik deze rede. Zijn gebed wordt niet verhoord, maar ondanks inval en bezetting (het verdrag van München ten spijt) probeert Breukers het bestaansrecht van de Kamer Het aantal nieuwe inschrijvingen in het Noord-Limburgse handelsregister loopt in 1934 terug van 294 naar 107. Het register bestaat uit inschrijvingen op inwoners. Nadat de bezetter de Kamers van Koophandel op 1 april 1942 heeft opgeheven, poseert de Midden-Limburgse Kamer op 12 maart ten afscheid voor de fotograaf. Bron: beeldencollectie gemeente archief Roermond Op 12 juli 1942 demonstreert de Hitlerjugend op de Markt in Roermond. Bron: beeldencollectie gemeente archief Roermond 34 twee eeuwen handel & nijverheid twee eeuwen handel & nijverheid 35

20 ton janssen, voormalig bestuurslid Is dit een transportonderneming? Dit is méér dan een transportonderneming Janssen Auto s uit Venlo stamt uit het tijdperk dat de auto Met value added logistics (val) is Janssen Auto s erin geslaagd nog uitgevonden moest worden. De onderneming ging mee om die wegen ook te vinden. In de hallen worden complete in alle vernieuwingen, overleefde twee oorlogen en minstens magazijnen en distributiecentra beheerd. Goederen worden vijf economische crises, en geldt nu als een van de meest uitgepakt en waar nodig bewerkt. Zo krijgen trailerassen uit innovatieve transport- en dienstverlenende bedrijven van China remmen voordat ze naar de trailerbouwers gaan. Nog Nederland. Ongeveer de helft van onze omzet halen we uit een mooi voorbeeld is een bekende koffiebrander. Janssen diensten, zegt oud-directeur Ton Janssen, tevens 25 jaar regelt de service voor alle koffieapparaten in de zakelijke algemeen bestuurslid van de Kamer van Koophandel. markt. We vervangen, repareren en renoveren de apparaten. Daarvoor hebben we onze eigen monteurs in dienst. de heeft Formeel heeft Ton Janssen anno 2013 geen functie meer bij dat helemaal aan ons uitbesteed. We regelen alles. Dat doen Ondernemers kunnen een onafhankelijke belangenbehartiger goed gebruiken. Janssen Auto s. Loslaten is echter nog niet gemakkelijk, zo we ook voor een aantal webwinkels. De klant bestelt een blijkt als hij met onverholen trots een rondleiding geeft door wasmachine, wij zorgen dat die binnen 24 uur geleverd en de ruim vierkante meter bedrijfshallen op Trade Port aangesloten is. Cruciaal in deze processen is uiteraard de West. De magazijnrekken staan tot de plafonds gevuld met logistiek. En daarin is Janssen de laatste jaren erg goed allerlei producten. Wasmachines, tv s, koffieapparaten, trailer- geworden. assen, toiletpapier, appelmoes, elektronica, enzovoort. Heftrucks rijden kriskras door de enorme ruimtes, orders pickend Ton Janssen mag dan net als zijn tweelingbroer Wim het dus het verzoek verbaasde ons niet. We kwamen er ook con- gekomen. En eerlijk is eerlijk, de rol van voorzitter en direc- om gereed te maken voor verzending. Verderop in het pand bedrijf gedag gezegd hebben, de trots is er niet minder om. currenten tegen zoals Ewals. Geen probleem, we dienden teur was beslissend. Ik herinner mij Frans van der Voort als zijn twee callcenters gevestigd. Hij kent de geschiedenis van buiten, weet nog goed hoe de dezelfde belangen. een bijter. Jeu Sprengers en Antoine Wintels waren krachtige familie internationaal de vleugels uitsloeg en altijd meeging figuren die veel voor mekaar gekregen hebben. Ik heb het met Is dit een transportonderneming? Ton Janssen glimlacht. Ja met de nieuwste ontwikkelingen. Janssen Auto s is met 350 We hebben als Kamer veel contacten gelegd, onder meer in de veel plezier gedaan. wel, zegt hij. Ongeveer de helft van de omzet komt nog altijd medewerkers en vestigingen in Nederland, België en Duits- havens van Rotterdam, Amsterdam en Antwerpen. Belangrijk uit transportactiviteiten. Onze trucks zijn echter onderweg, land een survivor in de harde transportwereld. De onderne- voor de verdere ontwikkeling van Venlo als logistiek knoop- Ruim dertig jaar was Ton Janssen bestuurslid. In 2003 stopte die zie je nu niet. We doen tegenwoordig veel meer dan goe- ming is leidend op milieugebied en sterk in intermodaal punt. We konden mooie resultaten boeken. Als Kamer hadden hij. De invloed werd zienderogen minder. We hebben te derenvervoer. In de jaren negentig hebben we ons toegelegd transport (weg en water, trucks en containers), distributie, we toch een bepaalde invloed. Zo heeft de gemeente Venlo weinig laten zien wat we met de middelen deden. Veel onder- op dienstverlening. De concurrentie werd moordend na het warehousing en val. Met dank ook aan de Kamer van Koop- gekozen voor de ontwikkeling van Trade Port, de weg vrij- nemers hadden geen notie. En de lobby richting Den Haag vallen van de Muur en het opengaan van de Europese binnen- handel Venlo, die Ton Janssen al in 1971 naar het algemeen gemaakt voor de ect-terminal en de bargeterminal. Moedige was zwak. Spijtig ja, ondernemers kunnen een onafhankelijke grenzen. Nog altijd is een Roemeense of Poolse transporteur bestuur haalde. Dat was op zich niet onlogisch. In die tijd beslissingen van een gemeente; zoveel hectaren reserveren belangenbehartiger goed gebruiken. Regiostimulering heeft goedkoper dan een Nederlandse. Je kunt je daar aan blijven was de werkgeversfractie van het algemeen bestuur samen- voor logistieke ontwikkelingen. Janssen heeft daar ook zijn goed werk verricht. Brancheorganisaties kunnen die rol niet ergeren, beter is het om andere wegen te zoeken. Dat hebben gesteld naar branches. Logistiek en Transport speelde in deze voordeel mee gedaan. Wij konden in 1995 dit terrein kopen en zomaar overnemen, ze zitten toch vaak wat verder weg. Ze we gedaan. regio uiteraard een grote rol. Janssen was geen kleine speler, verder expanderen. De a73 is er ook mede door onze lobby kennen de regio s niet altijd even goed. Ik vind het jammer.

.22. Hoe ziet een centrum eruit?

.22. Hoe ziet een centrum eruit? Hoe ziet een centrum eruit? Hoofdstuk 2 les 1 Wat ga je leren? In deze les leer je hoe een centrum eruitziet. Je leert ook hoe het komt dat sommige steden of plekken een centrum zijn geworden. Begrippen

Nadere informatie

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren Geschiedenis kwartet jagers en boeren jagers en boeren jagers en boeren Reusachtige stenen die door mensen op elkaar gelegd zijn. Zo maakten ze een begraafplaats. * Hunebedden * Drenthe * Trechterbekers

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren,

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren, Toespraak van de minister-president, mr. dr. Jan Peter Balkenende, bijeenkomst ter ere van de 50 ste verjaardag van de Verdragen van Rome, Ridderzaal, Den Haag, 22 maart 2007 Majesteit, Koninklijke Hoogheid,

Nadere informatie

Informatie over Kinderarbeid.

Informatie over Kinderarbeid. Informatie over Kinderarbeid. (bron: lesbrief Per dag wijzer). Wat is kinderarbeid? Kinderen hebben recht op vrije tijd. Die kunnen ze gebruiken om te spelen, naar een museum of een popconcert te gaan,

Nadere informatie

Bijlage 6. Kaart met ligging TOP- en Natura 2000-gebieden

Bijlage 6. Kaart met ligging TOP- en Natura 2000-gebieden Bijlage 6 Kaart met ligging TOP- en Natura 2000-gebieden Rapport bij de Verdrogingsgevoelige Vegetatiekaart Limburg 2013 127 Bijlage 7 de VVL limburg in zes kaarten 128 VVL-Kaart 1 Noord-Limburg Bergen

Nadere informatie

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen.

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen. Tussen welke twee landen is de Eerste Wereldoorlog begonnen? 1. Engeland en Frankrijk 2. Duitsland en Frankrijk 3. Duitsland en Engeland Nederland blijft neutraal. Wat betekent dat? 1. Nederland kiest

Nadere informatie

Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10

Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10 Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10 Zondagsnacht, terwijl soldaten op wacht staan bij het graf, komt er een luide stem uit de hemel. Ze zien hoe de hemelen zich openen

Nadere informatie

Hoofdstuk 7 Samenwerking in Europa

Hoofdstuk 7 Samenwerking in Europa Hoofdstuk 7 Samenwerking in Europa Vroeger voerden Europese landen vaak oorlog met elkaar. De laatste keer was dat met de Tweede Wereldoorlog (1940-1945). Er zijn in die oorlog veel mensen gedood en er

Nadere informatie

Dagboek Sebastiaan Matte

Dagboek Sebastiaan Matte Vraag 1 van 12 Dagboek Sebastiaan Matte Uit het dagboek van Sebastiaan Matte: "Ik ben vandaag bij een hagenpreek geweest, in de duinen bij Overveen. Wel duizend mensen uit de stad waren bij elkaar gekomen

Nadere informatie

Naam HAVEN ROTTERDAM import en export

Naam HAVEN ROTTERDAM import en export Naam HAVEN ROTTERDAM import en export Als er één plek is die duidelijk maakt waarom Nederland in de moderne tijd zo n belangrijk handelsland is, dan is het Rotterdam wel. De haven ligt in de delta van

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder. Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28. Gemeente van Christus Jezus, onze Heer,

Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder. Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28. Gemeente van Christus Jezus, onze Heer, Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28 Gemeente van Christus Jezus, onze Heer, "Nu even niet", was ooit de reclameslogan van een landelijk bekend

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de Coalitieoorlogen voerde de Franse regering de dienstplicht in. 2p 1 Leg uit dat zij hiermee de betrokkenheid van Franse

Nadere informatie

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer Nieske Selles-ten Brinke Jouw reis door de Bijbel Dagboek voor kinderen Uitgeverij Jes! Zoetermeer Onder de naam Jes! Junior verschijnen boeken voor kinderen tot twaalf jaar. Jes! Junior is een imprint

Nadere informatie

ISBN: 978-94-92020-01-7 NUR: 720 2014 Huub Klinkenberg Vormgeving: Think next level, TNLGRP.nl. Uitgeverij Nieuwe Druk www.nieuwedruk.

ISBN: 978-94-92020-01-7 NUR: 720 2014 Huub Klinkenberg Vormgeving: Think next level, TNLGRP.nl. Uitgeverij Nieuwe Druk www.nieuwedruk. ISBN: 978-94-92020-01-7 NUR: 720 2014 Huub Klinkenberg Vormgeving: Think next level, TNLGRP.nl Uitgeverij Nieuwe Druk www.nieuwedruk.nl Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd,

Nadere informatie

wat zijn je kansen? Jij toch ook!? Ik wil later leuk werk! Wist je dat 55% van de jongeren bij het kiezen

wat zijn je kansen? Jij toch ook!? Ik wil later leuk werk! Wist je dat 55% van de jongeren bij het kiezen wat zijn je kansen? Je hebt vast al nagedacht over wat je na de middelbare school wilt gaan doen! Waarschijnlijk ga je nog een opleiding volgen. Maar kun je daarmee straks een baan vinden? Dat gaan we

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II DE INDUSTRIËLE SAMENLEVING IN NEDERLAND DE VERHOUDING MENS EN MILIEU + 1p 21 Geef één voorbeeld van aantasting van het milieu door menselijk ingrijpen in Nederland uit de periode vóór de Industriële Revolutie.

Nadere informatie

Het verhaal van Europa

Het verhaal van Europa Het verhaal van Europa 2010 Uitgeverij Manteau / Standaard Uitgeverij en Rob Heirbaut & Hendrik Vos Standaard Uitgeverij nv, Mechelsesteenweg 203, B-2018 Antwerpen www.manteau.be info@manteau.be Deze reeks

Nadere informatie

Eijsden. Economische activiteit

Eijsden. Economische activiteit Eijsden Eijsden Eijsden is met ruim 8000 inwoners de grootste kern van de Limburgse gemeente Eijsden-Margraten. Deze fusiegemeente, die in 2011 ontstond, bestaat verder uit 14 andere kernen, en 25 gehuchten

Nadere informatie

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt De Gouden Eeuw duurde niet precies honderd jaar. Hij begon aan het eind van de 16de eeuw, beleefde zijn hoogtepunt rond 1675 en was in de 18de eeuw voorbij. De Gouden

Nadere informatie

B. Gales 26-10-2006 26-10-2006

B. Gales 26-10-2006 26-10-2006 1 Maastricht en de industriële revolutie 2 De stijl van Petrus Regout 1 3 De erewacht van 1841 4 centraal: stoomboot of stoommachine? 2 5 mythe of waarheid? 6 mythe of waarheid? 3 7 de industriële revolutie

Nadere informatie

4 De industrialisatie van Nederland

4 De industrialisatie van Nederland 4 De industrialisatie van Nederland 50 000 lampen Philipsfabriek in Eindhoven bezocht, was hij diep onder de indruk van de mooie kaarsvormige gloeilampen. Hij bestelde er meteen maar 50 000 voor het Winterpaleis

Nadere informatie

De Franse keizer Napoleon voerde rond 1800 veel oorlogen in Europa. Hij veroverde verschillende gebieden, zoals Nederland en België. Maar Napoleon leed in 1813 een zware nederlaag in Duitsland. Hij trok

Nadere informatie

Laura zelf heeft bijna nooit ruzie met haar moeder. De moeder van Laura komt uit Peru. Yasmina vindt haar lief, zacht en zorgzaam.

Laura zelf heeft bijna nooit ruzie met haar moeder. De moeder van Laura komt uit Peru. Yasmina vindt haar lief, zacht en zorgzaam. 1. Yasmina doet het tuinhekje achter zich dicht. Hoe kan ze zo stom zijn niet aan de verjaardag van haar moeder te denken? Haar moeder blijft woedend achter. Yasmina voelt zich even rot, maar na drie stappen

Nadere informatie

1 Het ontstaan van het Koninkrijk 10. 2 De geboorte van een prins 16. 3 De jeugd van prins Willem-Alexander 20

1 Het ontstaan van het Koninkrijk 10. 2 De geboorte van een prins 16. 3 De jeugd van prins Willem-Alexander 20 Inhoud Stamboom van het Koninklijk Huis 6 Inleiding 9 e 1 Het ontstaan van het Koninkrijk 10 2 De geboorte van een prins 16 3 De jeugd van prins Willem-Alexander 20 4 De studententijd van prins Willem-Alexander

Nadere informatie

Werkblad 1 Vroeger en nu

Werkblad 1 Vroeger en nu Werken en school. Lees en vul in: Werkblad 1 Vroeger en nu Vroeger werkten de kinderen mee op het land of thuis (helpen met thuisweven of thuisspinnen bijvoorbeeld), de meisjes hielpen ook nog in het huishouden.

Nadere informatie

Wat is de aanleiding tot de Eerste Wereldoorlog? De moord op Frans-Ferdinand van Oostenrijk.

Wat is de aanleiding tot de Eerste Wereldoorlog? De moord op Frans-Ferdinand van Oostenrijk. Werkblad 7 Ω Oorlog en crisis Ω Les : De Eerste Wereldoorlog Het begin van de Eerste Wereldoorlog Rond 900 zijn er twee kampen in Europa. Rusland, Frankrijk en Groot- Brittannië aan de ene kant. Oostenrijk-

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 28 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

Dames en heren, Mijn besef van oorlog en vrede. heb ik meegekregen van mijn. vader, die de gastvrijheid van. de Duitse bezetter aan den lijve

Dames en heren, Mijn besef van oorlog en vrede. heb ik meegekregen van mijn. vader, die de gastvrijheid van. de Duitse bezetter aan den lijve Dames en heren, Mijn besef van oorlog en vrede heb ik meegekregen van mijn vader, die de gastvrijheid van de Duitse bezetter aan den lijve heeft mogen ondervinden. Mijn vader heeft in Scheveningen gezeten,

Nadere informatie

DE GRENS BEREIKT. De worsteling van pomphouders in de grensstreek

DE GRENS BEREIKT. De worsteling van pomphouders in de grensstreek DE GRENS BEREIKT De worsteling van pomphouders in de grensstreek Emile Roemer, voorzitter SPTweede Kamerfractie Februari 2014 INHOUD INLEIDING 3 ACHTERGROND 4 STEEKPROEF 5 RESULTATEN 6 REACTIES POMPHOUDERS

Nadere informatie

de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop.

de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop. Woordenlijst bij hoofdstuk 4 de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop. alleen zonder andere mensen Hij is niet getrouwd. Hij woont helemaal a, zonder familie.

Nadere informatie

Burgers en Stoommachines. Tot 1:20

Burgers en Stoommachines. Tot 1:20 Burgers en Stoommachines Tot 1:20 Wat gaan we leren? 1. Welke gevolgen de technische uitvindingen hadden. 2. Wat er in de grondwet van 1848 stond. 3. Welke groepen minder rechten hadden dan andere groepen.

Nadere informatie

Les 5: De leefomstandigheden van de Maastrichtse arbeiders

Les 5: De leefomstandigheden van de Maastrichtse arbeiders Les 5: De leefomstandigheden van de Maastrichtse arbeiders Les 5: Leefomstandigheden De kloof tussen arm en rijk De afstand tussen arm en rijk was in de negentiende eeuw veel groter dan nu. Door de toenemende

Nadere informatie

Bert staat op een ladder. En trekt aan de planten die groeien in de dakgoot. Hij verstopt de luidspreker en het stopcontact achter de planten.

Bert staat op een ladder. En trekt aan de planten die groeien in de dakgoot. Hij verstopt de luidspreker en het stopcontact achter de planten. Helaas Wanneer besloot Bert om Lizzy te vermoorden? Vreemd. Hij herinnert zich het niet precies. Het was in ieder geval toen Lizzy dat wijf leerde kennen. Dat idiote wijf met haar rare verhalen. Bert staat

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Paspoort Ik houd mijn spreekbeurt over paspoorten. Sommige van jullie zijn vast wel eens naar het gemeentehuis geweest om met jullie vader of moeder een paspoort te halen. Ik moest ook een keer mee en

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b Bijlage VMBO-KB 2012 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-12-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een beschrijving van een politieke stroming (rond 1870): Zij

Nadere informatie

Zuidwillemsvaart. Paul van Donk en Teun Geenen

Zuidwillemsvaart. Paul van Donk en Teun Geenen Zuidwillemsvaart S ochtends moesten wij om 8 uur op school zijn om in de bus te stappen richting Den Bosch. Toen wij daar aankwamen kregen wij een lekker bakske koffie, en mochten wij het museum van het

Nadere informatie

GESCHIEDENIS LES 2 STAP VOOR STAP VOORUIT

GESCHIEDENIS LES 2 STAP VOOR STAP VOORUIT GESCHIEDENIS LES 2 STAP VOOR STAP VOORUIT Wie zei: Het is mijn taak om dit land goed te besturen. Maar al die ministers moeten zich er niet mee bemoeien. 1. koning Willem I 2. koning Willem II 3. koning

Nadere informatie

Mysterie De vluchtende keizer

Mysterie De vluchtende keizer Mysterie De vluchtende keizer De les in een oogopslag Onderwerp: Activiteit: Tijdsduur: Doelen: Beginsituatie: Voorbereiding: Vlucht Keizer Wilhelm naar Nederland Deze mysterie- activiteit is een goede

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-BB 2004

Examenopgaven VMBO-BB 2004 Examenopgaven VMBO-BB 2004 tijdvak 2 dinsdag 22 juni 11.30 13.00 uur ECONOMIE CSE BB Naam kandidaat Kandidaatnummer Beantwoord alle vragen in dit opgavenboekje. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit

Nadere informatie

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00. SCHOOLONDERZOEK Tijdvak II GESCHIEDENIS november 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

17 september 1944 1 juni 1975 Goederenvervoer: 1 februari 1905 2 maart 1970

17 september 1944 1 juni 1975 Goederenvervoer: 1 februari 1905 2 maart 1970 pagina 1 van 5 Halte Bergentheim Gewijzigd: e:10-07-2010 Inhoud: Gegevens halte Exploitatie Gebouwen Emplacement Spoorweghaven Personeel Gegevens plaats Links: Fabrieksaansluitingen: Turfstrooiselfabriek

Nadere informatie

Maar je kunt Frankrijk ook ontdekken per boot via de rivieren en kanalen. Wij doen dat al een paar jaar met onze boot, de Cadans III.

Maar je kunt Frankrijk ook ontdekken per boot via de rivieren en kanalen. Wij doen dat al een paar jaar met onze boot, de Cadans III. Frankrijk het meest favoriete vakantieland van Nederland. Velen gaan met de auto, caravan, camper of fiets. Voor een weekend bezoekt men vaak Parijs of een van de andere fraaie steden. Maar je kunt Frankrijk

Nadere informatie

Gent 24b. De Predikherenlei anno 1820 door de Hollandse soldaat Wynantz. Onderbergen. Het pand van de Dominicanen. Predikherenlei

Gent 24b. De Predikherenlei anno 1820 door de Hollandse soldaat Wynantz. Onderbergen. Het pand van de Dominicanen. Predikherenlei De Predikherenlei anno 1820 door de Hollandse soldaat Wynantz Gent 24b Onderbergen. Het pand van de Dominicanen Predikherenlei Rue de la Valléé nr 40 /Onderbergen Onderbergen nr 57 in 1940 Tweede gedeelte

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004

Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004 Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004 1 tijdvak 1 vrijdag 28 mei 13:30 15:30 uur WISKUNDE CSE GL EN TL WISKUNDE VBO-MAVO-D Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Dit examen bestaat uit 26 vragen. Voor dit

Nadere informatie

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit.

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit. Gebruik bron 1 en 2 In 1897 werd in de venen bij Yde het lijk van een ongeveer zestienjarig meisje gevonden. Deze vondst gaf aanleiding tot twee voorlopige conclusies over de leefwijze van het volk waartoe

Nadere informatie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie Zaken voor mannen Verhalen van mannen met epilepsie Introductie Niet alle mannen vinden het prettig om over hun gezondheid te praten. Ieder mens is anders. Elke man met epilepsie ervaart zijn epilepsie

Nadere informatie

De laatste wens van Moek

De laatste wens van Moek De laatste wens van Moek 1 2 Albert Heringa DE LAATSTE WENS VAN MOEK Ich bin zu sterben bereit UITGEVERIJ DE BROUWERIJ 2013 uitgeverij de brouwerij maassluis 3 De titel van dit boek is ontleend aan de

Nadere informatie

Een woord (wer e^'»^ keeraiide der ont?el"tins^ uil clr

Een woord (wer e^'»^ keeraiide der ont?eltins^ uil clr Een woord (wer e^'»^ keeraiide der ont?el"tins^ uil clr OUüFiRiJJKI. i'fk/i.«^ 1 i 1 DOOR MEVROUW VLIELANDER HEIN COUPERUS. 'S-GRAVENHAGE, W. P. VAN STOCKUM & ZOON 1908 Prijs 25 cent. Een woord over eene

Nadere informatie

JAARREKENING 2014 STICHTING KLEINOOD

JAARREKENING 2014 STICHTING KLEINOOD JAARREKENING 2014 STICHTING KLEINOOD te Tilburg 2 Stichting Kleinood Bredaseweg 375 5037 LD Tilburg Bankrekening NL 44 RABO 0130165891 www.stichtingkleinood.nl INLEIDING DOEL De Stichting Kleinood heeft

Nadere informatie

Landenspel. Duur: 30 minuten. Wat doet u?

Landenspel. Duur: 30 minuten. Wat doet u? Landenspel Korte omschrijving werkvorm: In deze opdracht wordt de klas verdeeld in vijf groepen. Iedere groep krijgt een omschrijving van een land en een instructie van de opdracht. In het lokaal moeten

Nadere informatie

Maart 2013. Geerte, Annewil en Corrie zijn druk bezig geweest met de grote schoonmaak buiten. Na de schoonmaak was het even tijd voor andere energie.

Maart 2013. Geerte, Annewil en Corrie zijn druk bezig geweest met de grote schoonmaak buiten. Na de schoonmaak was het even tijd voor andere energie. Maart 2013 Bijna iedereen in het Thomashuis loopt te hoesten en te proesten. Griep is de vaste gast geworden. Met drankjes en honing in de thee wordt de griep weggejaagd. Geerte, Annewil en Corrie zijn

Nadere informatie

GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat

GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat Naam GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat Groot Brittannië Groot-Brittannië is Schotland, Engeland en Wales samen. Engeland is het grootst van Groot-Brittannië en Wales het kleinst. Engeland heeft meer dan 46

Nadere informatie

GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1

GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1 GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1 Tijdvak Jagers en boeren; van de eerste mensen 3000 v. C. prehistorie; van de eerste mensen - 3000 v.c. Samenlevingstype: eerst jagers/verzamelaars,

Nadere informatie

Bron: De Oosterhoutse tijdmachine

Bron: De Oosterhoutse tijdmachine 1813 Aanleg Napoleonsbaan De grote weg Parijs-Amsterdam liep door Oosterhout. Hij werd aangelegd in de jaren 1813-1816. Napoleon begon met de aanleg, koning Willem I maakte hem af. Het traject maakte in

Nadere informatie

Les 1: Kinderarbeid. Bedelende jongen

Les 1: Kinderarbeid. Bedelende jongen Les 1: Kinderarbeid Les 1: Kinderarbeid Het fenomeen kinderarbeid Kinderarbeid bestaat al net zolang als de mensheid bestaat. In de prehistorie gingen kinderen vaak mee op jacht of hielpen ze bij het verzamelen

Nadere informatie

Van baan naar eigen baas

Van baan naar eigen baas M200912 Van baan naar eigen baas drs. A. Bruins Zoetermeer, juli 2009 Van baan naar eigen baas Ruim driekwart van de ondernemers die in de eerste helft van 2008 een bedrijf zijn gestart, werkte voordat

Nadere informatie

Kinderdienst: Helden Over David en Goliath.

Kinderdienst: Helden Over David en Goliath. Kinderdienst: Helden Over David en Goliath. Voor de dienst: *Wat is dat, dat is Goliath *Trek je wapenrusting aan *Ik volg de Heer *Groot en machtig zijt Gij 387 *Van A tot Z 241 opwekking voor kids Welkom

Nadere informatie

Bedrijfsopleidingen in de industrie 1

Bedrijfsopleidingen in de industrie 1 Bedrijfsopleidingen in de 1 M.J. Roessingh 2 Het aantal bedrijfsopleidingen dat een werknemer in de in 1999 volgde, is sterk gestegen ten opzichte van 1993. Ook zijn er meer opleidingen gaan volgen. Wel

Nadere informatie

Herdenking Capitulaties Wageningen

Herdenking Capitulaties Wageningen SPEECH SYMPOSIUM 5 MEI 2009 60 jaar NAVO Clemens Cornielje Voorzitter Nationaal Comité Herdenking Capitulaties Wageningen Dames en heren, De détente tussen oost en west was ook in Gelderland voelbaar.

Nadere informatie

J A A R V E R S L A G 2014 Stichting van katoen (kledingbank) Stichting van Katoen is bij notariële akte opgesteld in 2010.

J A A R V E R S L A G 2014 Stichting van katoen (kledingbank) Stichting van Katoen is bij notariële akte opgesteld in 2010. J A A R V E R S L A G 2014 Stichting van katoen (kledingbank) Stichting van Katoen is bij notariële akte opgesteld in 2010. Stichting van Katoen stelt als doel bruikbare kleding geven aan mensen die het

Nadere informatie

Arbeidsmarktinformatie. Limburg, augustus 2013

Arbeidsmarktinformatie. Limburg, augustus 2013 Arbeidsmarktinformatie Limburg, augustus 2013 1 Lichte daling WW-uitkeringen in Limburg Nederland heeft al geruime tijd te maken met moeilijke en onzekere economische omstandigheden. Momenteel zijn er

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2005

Examen VMBO-GL en TL 2005 Examen VMBO-GL en TL 2005 tijdvak 2 dinsdag 21 juni 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 41 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 7 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 7 Toetsvragen Tijdvak 7 Toetsvragen 1 In de Tijd van Pruiken en Revoluties hielden kooplieden uit de Republiek zich bezig met de zogenaamde driehoekshandel. Tussen welke gebieden vond deze driehoekshandel plaats? A

Nadere informatie

Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC

Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC Week 1ABC: De Franse Revolutie Info: De Franse Tijd (1795 1814) Na de Franse Revolutie werd Napoleon de baas in Frankrijk. Napoleon veroverde veel Europese landen,

Nadere informatie

Alles is in volle opbouw.

Alles is in volle opbouw. Alles is in volle opbouw. Duits paviljoen ook te zien op de vlgd dia Vlgd dia Hall van machines Oud Vlaanderen met het Belfort van Bethune(fr) Hoofdingang aan de Kortrijksesteenweg 2 dia s verder Het Duits

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004

Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004 Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004 tijdvak 2 woensdag 23 juni 9.00-11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING VBO-MAVO-D Gebruik het bronnenboekje. Dit examen

Nadere informatie

Lesbrief Iedereen betaalt belasting

Lesbrief Iedereen betaalt belasting Lesbrief Iedereen betaalt belasting inleiding Iedereen betaalt belasting» waar komt het geld vandaan?» waar gaat het geld naar toe?» nederland, europa en de wereld» Iedereen betaalt belasting 1 Iedereen

Nadere informatie

Anne Frank, haar leven

Anne Frank, haar leven Anne Frank, haar leven Uitgeverij Eenvoudig Communiceren Postbus 10208 1001 EE Amsterdam Telefoon: (020) 520 60 70 Fax: (020) 520 60 61 E-mail: info@eenvoudigcommuniceren.nl Website: www.eenvoudigcommuniceren.nl

Nadere informatie

HET NIEUWE ONDERNEMEN

HET NIEUWE ONDERNEMEN HET NIEUWE ONDERNEMEN HET BELANG VAN VERTROUWEN VOOR DE ONDERNEMING VAN DE TOEKOMST PROF. DR. E. ROOS LINDGREEN RE, PROF. DR. J. STRIKWERDA CMC, DRS. N. WIELAARD RA COLOFON SMO-begeleider: J.G. Smit Eindredactie:

Nadere informatie

Naar de kern. Thema 1: De kern van het ondernemen ...

Naar de kern. Thema 1: De kern van het ondernemen ... Thema 1: De kern van het ondernemen overheid klanten leveranciers leefomgeving onderneming werknemers... mede-eigenaars drukkingsgroepen en actiecomités U Ondernemen doet iemand in de eerste plaats uit

Nadere informatie

Van belang. Het verhaal van de Nederlandse Vereniging van Banken

Van belang. Het verhaal van de Nederlandse Vereniging van Banken Van belang Het verhaal van de Nederlandse Vereniging van Banken De som der delen De uitdagingen van de sector Door de NVB Van belang De nieuwe realiteit In Nederland zijn ruim tachtig Nederlandse en buitenlandse

Nadere informatie

Koningsstraat 20. Brussel

Koningsstraat 20. Brussel Koningsstraat 20 Brussel De Koningsstraat nr. 20 is gelegen in de nabijheid van het Koninklijk Paleis en het Parlement in Brussel. Hier zijn de Directie en enkele afdelingen van de bank gevestigd en op

Nadere informatie

Openingsgebeden INHOUD

Openingsgebeden INHOUD Openingsgebeden De schuldbelijdenis herzien Openingsgebeden algemeen Openingsgebeden voor kinderen Openingsgebeden voor jongeren INHOUD De schuldbelijdenis herzien De schuldbelijdenis heeft in de openingsritus

Nadere informatie

EENIGE AANVULLINGEN OP DE ENCYCLOPAED1E VAN WEST-INDIE

EENIGE AANVULLINGEN OP DE ENCYCLOPAED1E VAN WEST-INDIE EENIGE AANVULLINGEN OP DE ENCYCLOPAED1E VAN WEST-INDIE HET MUNTWEZEN IN SURINAME DOOR C. R. WEIJTINGH Kort na het uitbreken van den wereldoorlog in 1914 werd den Gouverneur bij Verordening van 18 Augustus

Nadere informatie

Lesbrief MAASVLAKTE 2 OPDRACHT 1 - TOPOGRAFIE EN AARDRIJKSKUNDE

Lesbrief MAASVLAKTE 2 OPDRACHT 1 - TOPOGRAFIE EN AARDRIJKSKUNDE Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - HAVO MAASVLAKTE 2 De haven van Rotterdam wordt te klein, omdat we steeds meer goederen bestellen uit verre landen. Daarom komt er een nieuw stuk haven: Maasvlakte

Nadere informatie

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo Opdracht 1 De sterke economische groei die de Gouden Eeuw kenmerkt, kwam hoofdzakelijk ten goede aan het gewest Holland. Welke militaire oorzaak kun je benoemen? Holland

Nadere informatie

Uw pensioenbulletin juli 2010. Pensioenen per 1 juli 2010 niet verhoogd. Algemeen Mijnwerkersfonds

Uw pensioenbulletin juli 2010. Pensioenen per 1 juli 2010 niet verhoogd. Algemeen Mijnwerkersfonds Uw pensioenbulletin juli 2010 Algemeen Mijnwerkersfonds Pensioenen per 1 juli 2010 niet verhoogd Door de huidige dekkingsgraad en de onzekere economische omstandigheden heeft het bestuur, na advies van

Nadere informatie

Een eigen bedrijf is leuk!

Een eigen bedrijf is leuk! M200815 Een eigen bedrijf is leuk! Ervaringen van starters uit de jaren 1998-2000 drs. A. Bruins drs. D. Snel Zoetermeer, december 2008 2 Een eigen bedrijf is leuk! Een eigen bedrijf geeft ondernemers

Nadere informatie

Zondag 28 juni 2015 Hem even aan te mogen raken

Zondag 28 juni 2015 Hem even aan te mogen raken Zondag 28 juni 2015 Hem even aan te mogen raken Bij Marcus 5 : 21-43 Voor mensen met school-gaande kinderen nadert de zomervakantie. Hier in de kerk blijven al enige tijd wat meer stoelen leeg om dat dan

Nadere informatie

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800 Onderzoeksvraag: Hoe probeerde men tijdens de Franse Revolutie enkele Verlichtingsidealen in praktijk te brengen? Kenmerkende aspect: De democratische revoluties in westerse landen met als gevolg discussies

Nadere informatie

Voorbereidende les bij:

Voorbereidende les bij: Voorbereidende les bij: 1 U heeft een bezoek aan de tentoonstelling 24 uur met Willem in het Nationaal Archief gepland. Wij verheugen ons op uw komst, u bent van harte welkom! Om uw bezoek aan het Nationaal

Nadere informatie

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, Viering Bevrijdingsdag, 5 mei 2013, Ter Apel, gemeente Vlagtwedde.

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, Viering Bevrijdingsdag, 5 mei 2013, Ter Apel, gemeente Vlagtwedde. Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, Viering Bevrijdingsdag, 5 mei 2013, Ter Apel, gemeente Vlagtwedde. Dames en heren, Het is een mooie gewoonte om een boom te planten om een ingrijpende

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2006

Examen VMBO-GL en TL 2006 Examen VMBO-GL en TL 2006 tijdvak 1 woensdag 31 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 37 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Vier werknemers op tien krijgen opleiding en vorming

Vier werknemers op tien krijgen opleiding en vorming ALGEMENE DIRECTIE STATISTIEK EN ECONOMISCHE INFORMATIE PERSBERICHT 13 september 2007 Vier werknemers op tien krijgen opleiding en vorming Vormingsinspanningen van Belgische ondernemingen in 2005 62,5%

Nadere informatie

1. Wat weet ik er al van. Ik doe mijn werkstuk over "Tunnels en Bruggen". Ik weet er nog niet veel van, daarom wil ik er meer over weten.

1. Wat weet ik er al van. Ik doe mijn werkstuk over Tunnels en Bruggen. Ik weet er nog niet veel van, daarom wil ik er meer over weten. Edwin van Tienen TUNNELS EN BRUGGEN Inhoud. 1. Wat weet ik er al van. 2. Tunnels. 2.1 Boren. 2.2 Tunnels in de bergen. 3. De kanaaltunnel. 3.1 Tunnel onder de zee. 3.2 De TGV. 4. Bruggen. 4.1 Onderzoeken

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen HAVO 2008 tijdvak 2 woensdag 18 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 78 punten te behalen. Voor elk

Nadere informatie

MINDER OVERHEID MEER VRIJHEID DE MENS CENTRAAL. Verkiezingsprogramma 2015 Libertarische Partij Gelderland

MINDER OVERHEID MEER VRIJHEID DE MENS CENTRAAL. Verkiezingsprogramma 2015 Libertarische Partij Gelderland MINDER OVERHEID MEER VRIJHEID DE MENS CENTRAAL In vrijheid met vertrouwen: krachtig en sociaal! Verkiezingsprogramma 2015 Libertarische Partij Gelderland 1 MINDER OVERHEID, MEER VRIJHEID Ieder mens heeft

Nadere informatie

Beste lezers van De Geldfabriek,

Beste lezers van De Geldfabriek, Beste lezers van De Geldfabriek, Ik hoop dat jullie veel plezier hebben gehad met het lezen van dit verhaal. Vonden jullie ook dat Pippa wel erg veel aan mooie spullen dacht? En dat sommige mensen onaardig

Nadere informatie

Opgesteld voor de Gemeente Bussum

Opgesteld voor de Gemeente Bussum Stichting Water voor Masaï Rapport over de nieuwe waterpomp in Puna, Tanzania Opgesteld voor de Gemeente Bussum December 2014 Project achtergrond Voor de bouw van de derde waterpomp heeft Water voor Masai

Nadere informatie

De gelijkenis van het huis op de rots en op het zand.

De gelijkenis van het huis op de rots en op het zand. De gelijkenis van het huis op de rots en op het zand. Eerst lezen. Daarna volgen er vragen en opdrachten. Gelijkenissen Toen de Heere Jezus op aarde was, heeft Hij gelijkenissen verteld om de mensen veel

Nadere informatie

WimWaanders: het overbrengen van cultuur is van mijn drijfveren Geven nieuwe concepten een boost? Crowdfunding ambassadeurs voor je bedrijf

WimWaanders: het overbrengen van cultuur is van mijn drijfveren Geven nieuwe concepten een boost? Crowdfunding ambassadeurs voor je bedrijf WIM Wim Waanders: het overbrengen van cultuur is ÉÉN van mijn drijfveren Geven nieuwe concepten de BINNENSTAD een boost? een initiatief van FLYNTH: Crowdfunding CREËERT ambassadeurs voor je bedrijf Nummer

Nadere informatie

Werkloosheid nauwelijks veranderd

Werkloosheid nauwelijks veranderd Persbericht Pb14-084 18-12-2014 09.30 uur Werkloosheid nauwelijks veranderd - Werkloosheid blijft 8 procent - Meer mensen aan het werk in de afgelopen drie maanden - Aantal WW-uitkeringen met 6 duizend

Nadere informatie

Staf bekijkt zijn armbandgps en ziet dat het goed zit

Staf bekijkt zijn armbandgps en ziet dat het goed zit REIS/FOTOVERSLAG GR 5 NEDERLAND EN BELGIË Zaterdag 22 september 2007 Staf en ikzelf hebben besloten om de gehele GR 5 te stappen van Bergen op Zoom tot Nice. Het gedeelte van Bergen op Zoom tot de Luxemburgse

Nadere informatie

Uitvaart voorbede Voorbeeld 1.

Uitvaart voorbede Voorbeeld 1. Uitvaart voorbede Voorganger: Genadige en barmhartige God. U ziet ons hier bijeen in ons verdriet rond het sterven van N. Hij / zij was één van ons, wij zullen hem / haar missen. Geef ons de kracht samen

Nadere informatie