Week van het. Lege Gebouw

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Week van het. Lege Gebouw"

Transcriptie

1 Week van het Lege Gebouw 2013

2 Inhoudsopgave 01 4 Aanleiding en aftrap Zeven interdisciplinaire teams Het onderwijs en het interdisciplinaire werken Conclusies en vervolg 5

3 01 Aanleiding en aftrap Het Raamweggebouw uit 1914 met links de uitbreiding uit 1980 Een typerende gang in het leegstaande gebouw Week van het Lege Gebouw

4 Frits van Dongen benadrukt de aandacht voor de herbestemmingsopgave Het gebouw gezien vanaf de Raamweg met links de ronde kantine die gebouwd is op een bunker die onderdeel uitmaakte van de Atlantikwall Goede samenwerking leidt tot mooie resultaten Met enige trots presenteer ik u dit boekje, waarin de resultaten van de Week van het Lege Gebouw zijn opgenomen. In 2013 werd in een leegstaand gebouw van de Rijksgebouwendienst (Rgd) aan de Raamweg in Den Haag door oa. het Herbestemmingsteam (H-team), de Rgd en met grote inzet van projectleider Machiel Spaan, een reken- en ontwerpweek georganiseerd voor studenten van de Nederlandse bouwkunde en daaraan gerelateerde opleidingen, om tot nieuwe ideeën en functies voor dit gebouw te komen. Leegstand en herbestemming, de landelijke cijfers zullen inmiddels eenieder bekend zijn, zijn majeure onderwerpen waarmee we ons in Nederland op dit moment geconfronteerd zien. Alleen al op rijksniveau staat het Rijksvastgoedbedrijf io. voor de enorme opgave Rijksgebouwen die geen directe huisvestingsfunctie meer hebben, af te stoten. Deze op handen zijnde transformatieopgave, gecombineerd met de bestaande leegstand binnen onze winkelvoorraad, gezondheidszorggebouwen, bedrijfshallen, kantoren, kerken en boerderijen, vraagt van alle betrokkenen een fundamenteel andere houding en benadering dan de bouwopgave waarmee wij aan het eind van de vorige eeuw werden geconfronteerd. Kleinschaligheid, diversiteit en met name ambachtelijkheid zijn de vaardigheden waaraan wij nu grote behoefte hebben. Gelukkig leren wij inmiddels omgaan met dit vraagstuk. We organiseren landelijk de discussie, zoals deze week van het lege gebouw; het H-team organiseert interessante debatten over leegstand en roept op om regelgeving aan te passen; samen met het Rijksvastgoedbedrijf io. is het CRA in gesprek om de herbestemmingsen transformatieopgave meer te laten zijn dan het plaatsen van een verkoopadvertentie op Funda. Door middel van ontwerpend onderzoek worden goede strategieën ontwikkeld om lege gebouwen te verbouwen en opnieuw te bestemmen. De bouwopgave van nu gaat over kleinschaligheid, kwaliteit en diversiteit. Er ontstaat een nieuwe bouwcultuur die ik van harte ondersteun met het Platform Nederlandwordtanders. Ik pleit ervoor dat we de creativiteit en diversiteit, die altijd zo kenmerkend waren voor onze architectuur, stedenbouw en volkshuisvesting, inzetten om deze nieuwe bouwopgave verder te ontwikkelen. Met veel genoegen maak ik bekend dat ook in 2014 een vervolg gegeven zal worden aan de week van het Lege Gebouw. Ik bied daarvoor met enthousiasme mijn inzet, kennis en vaardigheden aan. ir. Frits van Dongen Rijksbouwmeester 01 Aanleiding en aftrap 9

5 Interdisciplinair werken in een leeg gebouw Tijdens de eerste Week van het Lege Gebouw van 30 mei tot en met 3 juni 2013 stond één gebouw centraal; een iconisch voorbeeld van leegstand anno nu: Raamweg 47 in Den Haag, het voormalige Europol gebouw dat verlaten is omdat men een groter pand nodig had. Maar ook staat een nieuwe generatie centraal: studenten van maar liefst 14 opleidingen van allerlei disciplines onderzoeken en bediscussiëren samen, als een ware Sherlock Holmes, wat er met dit gebouw zou kunnen. Het gebouw wordt onder de loep genomen, maar ook worden er nieuwe manieren van onderwijs en samenwerken ontdekt tussen de verschillende aan hergebruik gerelateerde opleidingen. De Week van het Lege Gebouw heeft inspirerende én innovatieve plannen en strategieën voor de Raamweg opgeleverd. En alle deelnemende studenten en docenten hebben aan den lijve ondervonden wat interdisciplinair werken in kan houden. De Week van het Lege Gebouw is een uniek evenement: veertien verschillende opleidingen vastgoed, erfgoed, renovatie, ontwerp en bouwtechniek werken samen in zeven interdisciplinaire teams. Samen genereerden ze nieuwe werkmethoden en oplossingen voor de hergebruik opgave. Een groot aantal deskundigen op het gebied van hergebruik leverden een bijdrage als spreker, deskundige of als expert tijdens de afrondende presentaties: Frits van Dongen, Paul Schnabel, Fieke Meindertsma, Marinke Steenhuis en vele andere. In deze publicatie presenteren de zeven teams hun oplossingen voor het gebouw aan de Raamweg. De resultaten zijn op 3 juni 2013 uitgereikt aan de Haagse wethouder stadsontwikkeling Marnix Norder en aan Eva Klein Schiphorst, directeur van de Rijksgebouwendienst. Marijke Bovens doet in deze publicatie verslag van de eindpresentatie. Daarnaast is er tijdens de Week veel gesproken over de rol van het onderwijs bij de hergebruikopgave. Platform Voer sprak met studenten en docenten over het interdisciplinaire werken en maakte een verslag dat ook in deze uitgave is opgenomen. Als afsluiting van de Week is er met docenten en studenten onder leiding van Tracy Metz een inhoudelijk debat gevoerd over de hergebruikopgave en het onderwijs. Het was voor iedereen evident dat de hergebruikopgaven ook tot transities in het onderwijs leiden. Foto s van Allard van der Hoek en interviews van Catja Edens vormen het cement tussen de diverse bijdragen. Uit de interviews met een aantal betrokkenen spreekt een groot enthousiasme voor de Week van het Lege Gebouw. Iedereen kijkt uit naar het vervolg in het voorjaar van Machiel Spaan Initiatiefnemer en organisator van de Week van het Lege Gebouw Een karakteristiek trappenhuis van het voormalige jongensinternaat Een impressie van de bunker onder de kantine Week van het Lege Gebouw

6 Mogelijke uitkomsten van de brede waardebenadering met de ABC-scan (Rijksgebouwendienst) Overzicht en context Sporen van verval in de leeggehaalde serverruimte Standaard verkoop Voorbereiding herontwikkeling RVB Herontwikkeling (markt) Experiment Op expeditie in de kap van het oude internaat Sloop Elegant en veilig verval 01 Aanleiding en aftrap 13

7 Tijdlijn Week van het Lege Gebouw 01 Aanleiding en aftrap 15

8 02 Zeven interdisciplinaire teams Proeftuin voor onderwijs en herbestemming Drie juni 2013 werd de Week van het Lege Gebouw formeel afgerond. Zeven teams samengesteld uit studenten van veertien verschillende opleidingen maakten ontwerpen voor een leeg gebouw van het Rijk aan de Raamweg 47 te Den Haag. Het gebouw is een iconisch voorbeeld van de afstootopgave van het Rijk dat alleen al in Den Haag m 2 kantoren af gaat stoten, bovenop de m 2 die er al leeg staat in Den Haag. Maar wethouder Norder van Den Haag gaf in een gloedvol betoog aan dat hij deze leegstand ook ziet als een kans om nieuwe woningen en werkplekken te realiseren, immers het aantal mensen dat in Den Haag wil wonen en werken groeit nog steeds. Dus is er ook nog een vraag naar ruimte. Maar, zo gaf Norder aan, om oplossingen te vinden in leegstaande kantoren is nieuw denken nodig en dat zag hij terug in de resultaten van de zeven teams. Niet werken vanuit eindplaatjes of vastomlijnde functies, maar flexibliteit en functiemenging staan in die plannen centraal. Dat is wat de markt vraagt. Dat is ook waar (internationale) carrière-mogelijkheden liggen voor de nieuwe generatie. Tijdens de Week van het Lege Gebouw werd er gewerkt in zeven Charettes met ieder twee ervaren docenten en tien studenten van de verschillende deelnemende opleidingen erfgoed, vastgoed, ontwerp, bouwtechniek en beeldende kunsten. Er waren collectieve Pleinsessies met inspiratielezingen (Speed- Pitches), PechaKucha-presentaties met gasten, debatten en consultance-bijeenkomsten (ExpertCarousel). De gasten waren experts op alle gebieden die aan hergebruik raken. In de Charettes werd per groep geconcentreerd aan een specifieke opgave gewerkt. De Pleinsessies brachten gemeenschappelijke thema s aan de orde en zorgden voor uitwisseling en kruisbestuiving. Zo multidisciplinair als de teams tijdens de Week van het Gebouw waren, is zeldzaam. Nog wel. Zeventig studenten van zestien opleidingen op het gebied van architectuur, erf- en vastgoed hebben in vijf dagen zeven nieuwe plannen bedacht voor het leegstaande Europolgebouw in Den Haag. Het begin van een nieuwe traditie. Ik hoop dat hier nieuwe bureaus uit ontstaan. Ga er maar aanstaan. Opeens bevind je je in een lokaal in een hol en leeg gebouw met negen andere studenten die je nooit eerder gezien hebt. Van opleidingen waar je eigenlijk amper idee van hebt wat ze daar leren. Met docenten en experts die binnen vijf dagen een revolutionair plan van je verwachten. En dan is er ook nog eens geen Wifi! Het overkwam de circa zeventig studenten van zestien opleidingen die meededen aan de Week van het Lege Gebouw. In sommige lokalen heerste af en toe een Babylonische spraak-verwarring (Wat is eigenlijk maaiveld, vraagt een erfgoedstudent zich af) en in andere hing een geconcentreerde en soms ijzige stilte. Op de afsluitende dag, maandag 3 juni, staan in alle lokalen de tafels in het midden en hangen de muren na vijf dagen werken vol met schetsen, schema s en sfeerbeelden. Ondanks alle onwennigheid, hebben de zeven teams van studenten elk een coherent plan voor een nieuwe bestemming van het Europolgebouw gepresenteerd. En zich danig geroerd in een levendig debat over hun opleiding en de beroepspraktijk die hen wacht, als zij midden in de economische crisis de markt zullen betreden. Een debat dat af en toe gevaarlijk dicht een generatieconflict naderde tussen old school en experimenteerlust. Grote hoogte De studenten volgen nog de opleidingen van gisteren, terwijl de wereld is veranderd en de markt naar nieuwe manieren van ontwikkelen snakt. Oude methoden en vertrouwde scheidslijnen moeten verlaten worden, maar in het onderwijs regeert nog het sectorale denken, al staat men gezien de grote belangstelling van zestien verschillende opleidingen open voor nieuwe ideeën. De week van het Lege Gebouw is een initiatief van het H-team en het Nationaal Programma Week van het Lege Gebouw 02 Zeven interdisciplinaire teams 17

9 Herbestemming, bedoeld om de scholen een duw in de richting te geven van een betere aansluiting van onderwijs op de huidige bouwpraktijk van hergebruik. De Haagse wethouder ruimtelijke ordening Marnix Norder, die aanschoof bij het afsluitende debat, kent die praktijk maar al te goed. Hij hield de studenten een dynamisch toekomstbeeld voor. Jullie zijn het nieuwe denken. Zet de docenten aan de kant en ga aan de gang! De oude project-ontwikkeling is ter ziele. We moeten ophouden met denken in eindplaatjes, want die zijn er niet meer. Jullie hebben door dat alles is veranderd. Dat wonen en werken zijn samengevloeid en dat uitstraling dominant wordt. Wie de huidige situatie begrijpt, kan zich ook buiten Nederland tot grote hoogte opwerken. Al is er ook in zijn gemeente genoeg te doen. Den Haag kampt met giga-leegstand, zeker nu het Rijk nog eens ruim m 2 kantoorruimte in deze stad afstoot. Samen met de Rijksgebouwendienst begint de gemeente een proeftuin om, ja, interdisciplinair verder te studeren op een toekomst voor in ieder geval twee grote rijksgebouwen: de ministeries van Buitenlandse Zaken en Sociale Zaken en Werkgelegenheid. De discussie over het nieuwe gebruik van het Europolgebouw, onder leiding van Tracy Metz, bracht uiteenlopende opvattingen aan het licht van studenten en experts. Dat de praktijk van het bouwen veranderd is, daar was iedereen het over eens. Erik Pasveer, hoofd Stedenbouw van de gemeente Den Haag, formuleerde het beknopt: Door de crisis moeten we het eigen werk opnieuw uitvinden. Er is vraag naar ruimte, maar anders. De begeleiding van verbouw levert nu het meeste werk op. De nieuwe professional moet gevoel ontwikkelen voor het gebouw en ondernemend zijn. Rudy Stroink, ontwikkelaar en lid van het H-team, constateerde op basis van de presentaties dat de studenten heel goed naar het gebouw hadden gekeken, maar te weinig uit het raam. Het gebouw moet in de wereld overleven. Welke van al die leegstaande gebouwen gaan het redden? Hij wees op de noodzaak van goed doordachte plannen, waarin rekening is gehouden met de veranderingen in de samenleving en op de markt. Stroink: We kunnen niet meer opereren op basis van een vermoeden, wil een gebouw overleven dan moet de professional - dat zijn jullie - zeggen wat er moet gebeuren. Marion Timmermans, van het Rijksvastgoedbedrijf en eigenaar van het Europolgebouw, was nog explicieter over de tucht van de markt: De marktwaarde moet gerealiseerd worden, de vraag uit de markt is belangrijkst. In een reactie wezen verschillende studenten juist op de kracht van tijdelijkheid en experiment. Renee de Ruiter vatte het samen: Er moet nu iets gebeuren, laten we experimenteren en alvast een nieuw gevoel bij het gebouw creëren. Usb-stick Vijf dagen geconcentreerd werken onder leiding van docenten en met geregelde interventies van deskundigen zoals Paul Schabel (ex-sociaal Cultureel Planbureau) over de urgentie en leden van het H-team over zaken als rekenen, waarde van het gebouw en businesscases, hebben de studenten geïnspireerd tot nieuwe functies variërend van ouderenhuisvesting, zorghotel tot immigrantenverblijf Directeur Eva Klein Schiphorst van de Rijksgebouwendienst kreeg de plannen, eerder praktisch dan plechtig, overhandigd middels een usb-stick. Samen werken Minstens zo interessant als de ideeën is de vraag of deze mixtuur van mensen op een onzeker pad tot een nieuwe werkwijzen kan leiden. Teun van den Ende en Maria Lamslag van Platform VOER verzamelden in de loop van de week de reacties van studenten en peilden hun werkmethodes. Grofweg hanteerden de teams drie methoden: 1. Het hele team buigt zich over elk deelonderzoek. Uit de eigen comfortzone; 2. Met z n allen brainstormen en daarna langs de lijnen van eigen expertise de ideeën verder ontwikkelen; 3. Per dag de rolverdeling bepalen. De slinger neigt naar de tweede methode als de meest vruchtbare, want je moet wel elkaars domein betreden maar niet elkaars discipline overnemen. Waarom eigenlijk? Deze vraag werd volgens studenten vaak gesteld. De waaromvraag vat bondig samen, dat bij de samenwerking van disciplines geen enkele zekerheid geldt. De schets als discussiestuk Willemijn de Boer van Anna Vastgoed legt uit hoe het gebouw tijdelijk wordt gebruikt Week van het Lege Gebouw

10 Het expertteam op bezoek in de werkruimte van team 1 Studenten in overleg met Herman van Sol van bureau Rekenruimte over de exploitatieberekening Alles staat ter discussie. Eerder al had H-teamlid Marinke Steenhuis geconstateerd dat een van de belangrijkste leerdoelen voor de nieuwe generatie is om uit het eigen domein te stappen en gemeenschappelijke grond te betreden. Het is belangrijk om elkaars taal te leren begrijpen, al hoef je niet alles van elkaar te weten. Ik hoop dat hier nieuwe bureaus uit ontstaan. De ervaringen van de studenten die aan de Week hebben meegedaan zijn positief. Francien Bout (opleiding erfgoed) heeft nu een beter idee wat andere studenten kennen en kunnen. Ook haar collega Jorien de Jager (TU Delft) heeft een blik over de eigen schutting geworpen. Het was een heel andere manier om zo n opgave te bestuderen en naar een oplossing te zoeken. Iedereen moet geven en nemen. Het is wel belangrijk dat er een goede groepsleider is, om het tempo er in te houden en de koers te bewaken. Dat was ook de ervaring van Khashayar Ghiabi (Vastgoed opleiding). Met een goede begeleiding ziet hij toekomst in dit multidisciplinaire model: De markt vraagt er ook om, dus het moet. Propvol Als het aan de studenten ligt, blijft het niet bij deze week. Dat geldt ook voor de drie voor het debat uitgenodigde docenten, die door Tracy Metz uiteraard de vraag voorgelegd kregen wat zij in hun onderwijspraktijk gaan veranderen. De curricula van de opleidingen zitten al propvol, dus de drie docenten zochten vooral naar pragmatische oplossingen om ruimte te maken voor een bredere aanpak. Koos Bosma van de VU erfgoedstudies wees erop dat de universiteit in de eerste plaats voor een intellectueel raamwerk zorgt, zodat een student greep krijgt op de samenwerking in zo n workshop: Dat hij snapt wat er gebeurt. Directeur Aart Oxenaar van de Amsterdamse Academie van Bouwkunst stelde dat zijn academie al veel flexibiliteit biedt. Docenten, ook de hoofden van afdelingen, worden tijdelijk ingehuurd. De keus van de gastdocenten kan op zo n kleine masteropleiding dus vrij makkelijk een nieuwe richting ingeduwd worden. Voor een mega-universiteit als de TU Delft, waar een deelopleiding rekening moet houden met de institutionele eisen en eigenaardigheden is de speelruimte veel kleiner, gaf Reinier van der Kuij van de TU Delft Real Estate & Housing aan. Om dit gemis direct groots te compenseren door ter plekke onderdak aan te bieden voor de volgende editie van de Week van het Lege Gebouw. Dat zijn wij als opleiding aan onze stand verplicht. Het is belangrijk dat studenten aan dergelijke initiatieven meedoen. Het laatste woord was aan organisator Machiel Spaan, die terugkijkend concludeerde dat het heel goed is om een dergelijk experiment te doen. Volgend jaar weer. En dat van die Wifi was opzettelijk. Want anders zat iedereen alleen achter het scherm in plaats van met elkaar om tafel. Marijke Bovens 02 Zeven interdisciplinaire teams 21

11 De zintuigen als leidraad Team 1 Johan heeft karakter Team 1 kiest een sensitieve insteek. Het gebouw is aan de hand van verschillende zintuigen onderzocht. Naast de ogen, spelen ook de geur, de geluiden en de tast een belangrijke rol bij de beleving van het gebouw. Dit leidt ertoe dat het team het gebouw opvat als een persoonlijkheid: Johan. Zijnde een wat oudere heer, die veel heeft meegemaakt en zich niet zo makkelijk meer laat plooien. Maar wel met karakter. Johan roept drie gevoelens op: rust, energie en spanning. Het gebouw heeft verschillende karakteristieke zones die ieder aansluiten bij een van deze gevoelens. Het team heeft deze karakteristieken aangegrepen om het gebouw opnieuw te programmeren. Het energieke deel wordt bestemd voor creatieve ondernemers en zzp ers. De gebouwen aan de binnenplaats ademen rust en zijn geschikt voor ouderenhuisvesting en de bunker met dakopbouw (spanning) is een plek voor ontmoeting en evenementen. Voor de realisatie zet het team in op samenwerking met de eigenaar als investeerder. Sense Johan& Het&plan& RGD& /&Laat&zich&niet&meer&& makkelijk&omvormen& /&Kwaliteiten&die&tot&de&& zintuigen&spreken.& /&Johan&gaat&zijn&verhaal&vertellen& /&We&gaan&gelijk&beginnen,&Anna&& hee;&hier&al&een&func?e,&gebruik& deze&?jdelijkheid.& &&/&Over&2&jaar&de&vaste&func?es.& & /&Het&oude&model&werkt& niet&meer.& /&Interdisciplinair&werken,& met&de&rgd.& Week van het Lege Gebouw 02 Zeven interdisciplinaire teams 23

12 Een anatomische les naar het wezen van het gebouw Team 2 De twee gezichten van Janus SOFT MAP OVERALL MAP SOFT MAP HERITAGE STUDIES - VU URBAN LAYERED TISSUE 9 SOFT MAP HERITAGE STUDIES - REINWARDT SOFT MAP RMIT TU Delft COVERING OF STORY 6 Het team start met de ontleding van het bestaande gebouw en zijn omgeving, geïnspireerd op de anatomische les. Er worden door de studenten van de verschillende disciplines zowel van de omgeving als van het gebouw illustratieve soft maps getekend. Deze thematische lagen zijn los van elkaar te beschouwen, maar samen tonen ze de rijkdom van de wijk en het gebouw. Dit leidt tot een aantal karakteristieken die aanleiding geven tot een nieuw gebruik dat zijn wortels vindt in het oorspronkelijk in het gebouw gehuisveste internaat. Verschillende opvattingen van de teamleden zorgen voor een scheuring in dit team. Maar men heeft van de nood een deugd gemaakt en presenteert de tweedeling listig onder het (dubbele) hoofdje Janus, de god van de transitie. Inspelend op het verleden en de ligging in de nabijheid van de internationale zone schetst het team twee scenario s: de enclave en de crossroads. In het eerste huisvest het gebouw uitgeprocedeerde asielzoekers gefinancierd middels uitgespaard geld van een dure plek in de gevangenis. In het tweede wordt het opnieuw een internaat, maar nu voor Nederlandse expatkinderen. ENCLAVE Enclave CROSSROADS SOFT MAP RE&H TU Delft SOFT MAP SPATIAL DESIGN - WDK DAYLIGHT SECURITY OF ZONE 5 URBAN NETWORK 7 SOFT MAP ASRE HVA SOFT MAP HERITAGE STUDIES - VU VALUE BUILDING ORIENTATION IN LANDMARKS 4 FUNCTIONS ENCLAVE CROSSROADS ENCLAVE CROSSROADS SOFT MAP OVERALL MAP SOFT MAP CONSTRUCTIVE ENGINEERING - HU KORTE TERMIJN LANGE TERMIJN BUILDING LAYERED TISSUE SPATIAL POSSIBILITIES 8 5 Week van het Lege Gebouw 02 Zeven interdisciplinaire teams 25

13 Cold case Raamweg Loca3e Team 3 Agias Trias Team 3 onderzoekt de opgave vanuit vier verschillende schaalnivo s: small, medium, large en extra large. Deze schaalnivo s worden zowel beschouwd op de locatie als op het gebouw. Dit levert een interessante matrix van kwaliteiten en kansen op. Als een rechercheurs-unit gaan de leden van dit team op zoek naar mogelijke verband tussen kansen en kwaliteiten. Dit leidt tot een meerduidig programma dat vanuit de behoefte van de buurt tot stand komt. Door de groene open ruimte tussen de gebouwen opnieuw in te richten en een openbaar karakter te geven wordt het gebouw met de omgeving verbonden. Team 3 houdt na herbestemming 3,3 miljoen euro over. De winst komt uit de verkoop van de seniorenappartementen die in een deel van het gebouw zijn ondergebracht. Naast luxe woningen, omvat het gebouw een school en een vleugel met buurtvoorzieningen als horeca, wellness en zorg. Het team acht de plannen haalbaar omdat deze aansluiten bij behoef-ten van zowel ouderen als jongeren: ouderen die in appartementen langer zelfstandig in de buurt kunnen wonen en jongeren die zich graag in de buurt willen vestigen. Three elements Impressions Connection Agias Trias Floor plans Week van het Lege Gebouw 02 Zeven interdisciplinaire teams 27

14 Ontwikkeling in eigen hand INCOME AND DWELLING COSTS inkomen woninguitgaven Team 4 Sociëteit Hubertus Team 4 onderzoekt de behoeften van de mogelijke gebruikers en stelt een dynamisch programma van eisen op. Hierdoor kan flexibel op mogelijke ontwikkelingen gereageerd worden. Uit de analyse van het gebouw blijkt dat het gebouw verschillende scenario s toestaat. De structuur van de bestaande gebouwdelen en de verscheidenheid aan ruimten maken meerdere ontwikkelingen mogelijk. Hoewel de ambiance op borrelen hint, het lokaal is aangekleed met Perzische kleedjes, vitrages en een haardvuur, hebben de elf leden van team 4 een andersoortige sociëteit voor ogen. Kernbegrip van deze societeit is ruimte om te wonen, leven en ontmoeten. Zij willen zelf de zorg voor het verweesde gebouw op zich nemen en de komende tien jaar als collectief de ontwikkeling stapsgewijs realiseren. Zonder projectontwikkelaar en zonder vastgoedbank. Ze doen een voorstel aan de eigenaar, waarbij ze het gebouw eerst huren en het pas na een periode kopen. Over vijf jaar zijn er woningen voor ouderen met zorg en service. Inkomsten halen zij uit het leveren van zorg aan ouderen die in het pand en de omgeving wonen. Over tien jaar betaalt het collectief 4,3 miljoen aan de eigenaar. Het gebouw is dan het dubbele waard. TEAM 4 TEAM 4 Dynamisch programma van eisen Onze behoeften en eisen veranderen gedurende de aankomende tien jaar. Hier loopt ons dynamische programma van eisen parallel aan. Dit maakt het niet een definitief programma van eisen waarin over een tijdbestek van tien jaar duidelijk is wat de functies van het gebouw zijn. Maar een programma dat groeit, krimpt, stopt en op andere momenten weer nieuwe functies in zijn programma opneemt. Het voordeel hieraan is dat we dynamisch kunnen inspelen op functies die kansrijk blijken en deze de ruimte geven verder te ontwikkelen. Wij veranderen in de aankomende tien jaar en in plaats van een nieuwe woning te zoeken die de ruimte biedt voor onze toekomstige kinderen of huidige grootouders die in komen wonen, past Sociëteit Hubertus zich aan ons aan! De Sociëteit kennisuitwisseling jong & oud sociale ontwikkeling op wijkniveau Spaargeld en pensioenreserveringen collectief in euro. nu, over 5, over 10 jaar Sociëteit Hubertus businesscase De Sociëteit Fragmenten onderzoek naar het bepalen van het dynamisch Programma van Eisen. tweede huiskamer short stay - housing zorgwoningen veiligheid inkijk in de woning delen van ruimtes geluidsoverlast delen van spullen Behoefte aan privacy, relatieve ontwikkeling in de tijd woonkamer / keuken / slaapkamer woonkamer / keuken slaapkamer badkamer tuin / balkon / terras opslag Ontwikkeling in het programma Wonen, op basis van de collectieve behoefte in de tijd. DECENNIUM WEEK VAN HET LEGE GEBOUW TEAM Sociëteit Hubertus Ontwerp Ontwikkelingen in de tijd: Programma, Financiële ruimte, Investeringen. na 5 jaar NU Transformatie van het gebouw m.b.t. de veranderende behoefte van het collectief zorg NU 5 jaar 10 jaar LIFE'S PRIORITIES PERSONAL STATUS 100% financial social physical 80% 100% 60% 80% 40% 20% 60% 0% 40% % family/ social care study/ personal development friends/ surroundings 0% dwelling/ partner/ kids personal leisure job jaar Dynamisch PvE sociëteit woningen collectief start-ups DECENNIUM VAN HET LEGE GEBOUW TEAM Sociëteit Hubertus Concept DECENNIUM VAN HET LEGE GEBOUW Functieverdeling in jaar 10 Functionele dwarsdoorsnede jaar 10 TEAM Exploitatie berekening "SOCIETEIT HUMBERTUS" Geld in kas Exit- Yield (woningen T=10) 6,5% parameters rente 4,50% halfjaarlijkse rente 2,23% kostenstijging 2,00% opbrengstenstijging 0,00% disconteringsvoet 4,50% sparen gezamelijk t/m jaar 5 23% sparen gezamelijk 6 t/m 10 20% Uitgaven Geld in kas startdatum 1- jun einddatum 1- jan looptijd in jaren 10 prijspeil 1- jun datum netto contante waarde 1- jun Inkomsten TEAM 4 CPDBFMO Situatie: verbinding met de wijk. N Plan voor de buitenruimte Exploitatieberekening Jaar inleg totaal Inkomsten Woningen bereid betalen woning Inkomsten Zorg Woningen Inkomsten startups Sparen totaal baten Investeringen exploitatiekosten totaal kosten SOM totaal KAS totaal NCW , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , RESTWAARDE ,3 Totale investering zelf ,72 Leegwaarde ,58 Het collectief wilt in dit pand voor de komende 10 jaar, mits het collectief het pand kan kopen over 10 jaar. De eigenaar heeft geen kosten voor het pand gedurende die 10 jaar. Het Over 10 collectief jaar is het pand belooft ,- dit complex waard. Het te collectief kopen investeert over in 10 de loop jaar. van Op die 10 jaar in het pand. Dat betekend dat de leegwaarde dan ,- bedraagt. Het collectief heeft over 10 jaar ,- in kas. De restant wordt gefinancierd en het collectief bied ,- voor het pand. voorwaarde dat de komende 10 jaar de exploitatierechten aan het collectief, de Sociëteit Hubertus toevallen. Gedurende 10 jaar investeren we ons eigen spaar- en pensioengeld en onze eigen tijd in het pand, waardoor we waarde creëeren Over 10 jaar is het pand ,- waard. Het collectief investeert in de loop van deze periode ,-. Dat betekent dat de leegwaarde ,- bedraagt. De Sociëteit Hubertus heeft over 10 jaar ,- in kas. Het restant wordt op dat moment gefinanciëerd en het collectief biedt de eigenaar ,- voor het complex. Collective Private Design Build Finance Maintenance Operate Week van het Lege Gebouw 02 Zeven interdisciplinaire teams 29

15 Groeimodel vanuit een gefundeerd imago Team 5 Huize Katwijk SfeerbeelDeN Omgeving DualiteiteN Een Plek van Dualiteiten DtitititistitititiGasttirtij CtititraaltiPtirtitititir PrtimatirtiStictititiatir WaktitititiSlaptititi OptititiGtislottiti LtititititititiDtitititititi GtistrticttirtitirtitiFltixtibtil BtitititititiBtitittiti VtirbtititititititiSchtitititititi RootitiGrotiti Colltictitititititititititititi VoorkatittiAchttirkatit VtirzorgtitititiOtittiatigtititi Ambachttiltijktititititistrtititil BtiwaptitititiOtitwaptititititi (S)prtiktitititiLtitisttirtititi Enclave in de Stad Dit team start met een gedegen analyse van de omgeving met zijn bewoners en het gebouw met zijn details. De wezenlijke aspecten worden middels thematische fotoreeksen verbeeld. In het dna van de plek ligt de sleutel van de herbestemming. Hiermee formuleert het team hun vertrekpunt. Het amalgaam van identiteit, historie, architectonische kwaliteiten en context brengt hen op het spoor van de zorg. Het gebouw wordt een enclave met een eigen imago dat verschillende aan zorg gerelateerde programma s in zich op kan nemen. Er worden verschillende scenario s bedacht zodat het plan in fasen gerealiseerd kan worden. De ontwikkeling begint, geheel in stijl, met een kraamhotel. Uiteindelijk staat het team een zorghuis voor ogen, waar alle zorgfacetten beschikbaar zijn. Van verloskundige praktijk, opvoedpoli tot fysiotherapie en badruimtes. Iedere functie krijgt een logische plek in het gebouw. En iedere functie kan flexibel en gefaseerd ontwikkeld worden. zorghuis wat bepaalt De identiteit? ARCHITECTONISCHE KWALITEITEN THUISZORGWINKEL CONSULTATIEBUREAU OPVOEDPOLI ZORGHOTEL PRETECHO PEDAGOOG RIJKE HISTORIE KRAAMZORG ZORGHUIS ORGANISATIE CONTEXT IDENTITEIT ZWANGERSCHAPSYOGA CAFÉ RESTAURANT VOORLICHTINGSCENTRUM KINDEROPVANG FYSIO- THERAPIE COLLECTIEF GEHEUGEN karakter gebouw karakter gebouw LEIDEND Thema HIERARCHIE GESLOTEN DIENEND Thema BESCHERMEND KARAKTER OPEN Terug te zien in TEGELPATROON, geeft indicatie van hoofdontsluiting en bij-ontsluiting. Terug te zien in ORGANISATIE, bijgebouw dient met zijn flexibel indeelbare plattegrond voor speling in programma Terug te zien in FUNCTIES, restaurant dient voor zorgfunctie Terug te zien in de GEVEL, de gevel is gesloten en heeft weinig zicht naar binnen Terug te zien in HISTORISCHE FUNCTIE, het jongensinternaat van Katholieke kerk had een besloten plek, dit is later nog versterkt door Atlantik wall en Europol Terug te zien in DIRECTE EN INDIRECTE CONTEXT, het gebouw dient als afscherming tegen de drukke weg, zorgt voor rustig en groen achterterrein en ligt afzijdig van het drukke centrum Architectuur Binnenkomen Gevel Ritme Profilering verdiepingen tectoniek Hoofdentree Binnenkomst Ornament Gear4culeerde plint Saldi uitgangspunten parameters startdatum 1/Jan/2013 rente 4.50% einddatum 1/Jan/2038 halfjaarlijkse rente 2.23% looptijd in jaren 25 kostenstijging 2.00% prijspeil 1/Jan/2013 opbrengstenstijging 0.00% datum netto contante waarde 1/Jan/2013 disconteringsvoet 4.50% saldi saldo nominaal saldo op eindwaarde saldo op netto contante waarde nominale fasering nominaal boekwaarde Inbrengwaarde Bouw- en woonrijp maken 154, ,641 25,009 46, Gebouw 26,033, ,376,040 8,675,281 7,982, Exploitatiekosten 202, ,517 60,758 20, totale kosten 26,390, Verkoopopbrengsten 27,474, ,752,000 17,821,280 2,450,410 1,373,705 1,076, Exploitatieopbrengsten 2,610, ,088, , , , Restwaarde totale opbrengsten 30,084,100 fasering incl. inßatie nominaal boekwaarde Inbrengwaarde Bouw- en woonrijp maken 154, ,162-26,279-49, Gebouw 26,033, ,658,723-9,115,573-8,555, Primaire rich4ng Herkenbaarheid Secundaire rich4ng Zwarte aanbouw Aanbouwen Jaren 80 aanbouw S4jgpunten Referen<epunten Pa4o s fasering fase 0 fase 1 fase 2 fase 3 fase 4 fase 5 rekenmodel 4.0 Exploitatiekosten 202, ,180-63,842-21, totale kosten 26,390, ,870,066-9,205,693-8,626, Verkoopopbrengsten 27,474, ,752,000 17,821,280 2,450,410 1,373,705 1,076, Exploitatieopbrengsten 2,610, ,088, , , , Restwaarde totale opbrengsten 30,084, ,840,000 18,082,280 2,580,910 1,504,205 1,076,705 cashßow boekwaarde ,030,066-8,876,587 6,045,465-1,504,205 1,076,705 saldo per jaar - rentebaten/-kosten ,176-60, ,716 30,240 89,671 cashßow per jaar - - 3,098,243-5,838,646 80,103-1,454,342 2,620,719 looptijd en prijspeil boekwaarde Week van het Lege Gebouw 02 Zeven interdisciplinaire teams 31

16 Marketing als instrument voor hergebruik Team 6 Wereldburgers Team 6 maakt een duidelijke keuze voor de doelgroep gebaseerd op de ligging van het gebouw nabij de internationale zone van de stad. Vanuit een heldere profilering en een duidelijke marketingstrategie wordt het plan doorontwikkeld. Met de routine van doorgewinterde makelaars presenteren de leden van Bureau Woerk (team 6) hun nieuwe woonwerkpand voor de wereldburger. Gepersonaliseerd wonen met services in het luxere segment. Het gebouw biedt straks drie klassen woningen: basis, luxe en royaal. De begane grond is gereserveerd voor ondernemingen en service. Financiering is coöperatief. Het programma wordt afgestemd op de mogelijkheden van het bestaande gebouw. Bewoners en gebruikers worden lid van de World Club Condo. Ook buurtbewoners kunnen lid worden. De bunker is de X-factor en biedt straks onderdak aan sauna en luxe badhuis. Een belangrijk onderdeel van het plan is een huisstijl en een website die de doelgroep moet enthousiasmeren. Het gebouw impressie 13 Week van het Lege Gebouw 02 Zeven interdisciplinaire teams 33

17 Geleidelijke groei vanuit het experiment Zaaien Cultuur Sociaal Commercieel Festiviteiten Buurt & Expats Werken STARTUP VERDIEN JE? LEVER JE OP? HAAGSE BODEM VOOR BEUDEMPRIJZE 1,- / m² 7% OMZET MAX. 100,- / m² VANAF 60,- / m² INVESTERING IN ONDERHOUD Team 7 Haagse Bodem Dit team test de vruchtbaarheid van het gebouw middels kleine experimenten. Zonder veel geld zaait het team kleine plannen en kijkt wat beklijft. Dit gebeurt op drie gebieden: zowel het sociale, het culturele en het commerciële domein worden aangesproken. Binnen ieder domein onderscheidt het team drie fasen: zaaien, groeien en bloeien. Er is een grondige analyse van het gebouw gemaakt die leidt tot een gefaseerd masterplan met een globale spreiding van de verschillende domeinen en programma s over het gebouw. Iedere ruimte leent zich voor een bepaald (tijdelijk) gebruik. Zo kunnen kleine werkruimtes goedkoop verhuurd worden aan beginnende ondernemers en kan de binnenplaats verhuurd worden voor evenementen. Groeit de omzet, dan ook de huurafdracht. Pas bij bloei volgen grote investeringen. Op deze manier kan er meteen gestart worden en is er bij aanvang geen grote investeerder nodig. De eigenaar van het gebouw wordt verlost van de beheerskosten bij leegstand en kan bij succes steeds meer (huur)inkomsten verwachten. Groeien Bloeien Identiteit (Bunker) Straatheater & Openluchtconcert Theater Socialclub Horeca Cafe Conferentie Centrum Restaurant Expathotel/ -woningen Creative Bedrijfjes Commerciele bedrijven Internationale Bedrijven CULTUUR ZAAIEN CULTUUR GROEI HAAGSE BODEM LEVER JE MEER OP? Fase 1 - Begane grond VANAF 80,- / m² INVESTERING IN FACILITEITEN ONDERHOUDSKOSTEN MARKETING VERHUURBARE OPPERVLAKTE 8000 m² (werkplekken) DOEL m² PRIJS BIJ 100% BEZETTING DOEL m² PRIJS BIJ 70% BEZETTING WANNEER 100,-/m²? STEL: BEZETTING 70% (5600m²) 100,-/m² PLATTEGROND FASE - 1 Fase 1 - Verdieping PLATTEGROND FASE - 2 HAAGSE BODEM OPBRENGSTEN? ,- / JAAR ,- 35,-/m² 50,-/m² OMZET ,- dat is ongeveer minimum loon ,- / JAAR Legenda Werken Samenkomen Onderkomen Cultuur HAAGSE BODEM Wachten en hopen Slopen Behoud HAAGSE BODEM Behoud CULTUUR BLOEI Fase 2 - Begane grond Fase 2 - Verdieping Legenda Werken Samenkomen Onderkomen Cultuur HAAGSE BODEM ,- p/jaar vaste lasten Behoud ,- eenmalig verlies kaptitaal ,- p/jaar??? exploitatie niet één huurder exploiteren naar vraag PLATTEGROND FASE ,- p/jaar??? exploitatie HAAGSE BODEM ,- p/jaar??? exploitatie wat is de vraag: onderzoeken met tijdelijke testcases Fase 3 - Begane grond Fase 3 - Verdieping Legenda Werken Samenkomen Onderkomen Cultuur HAAGSE BODEM Week van het Lege Gebouw 02 Zeven interdisciplinaire teams 35

18 Drie interviews met opdrachtgevers Willemijn de Boer, directeur ANNA Vastgoed & Cultuur Met ANNA Vastgoed & Cultuur ben ik gevestigd in het pand aan de Raamweg dat ik tijdelijk beheer in opdracht van de Rijksoverheid. Momenteel zitten hier wel 38 partijen waaronder veel creatieven zoals ontwerpers, fotografen, filmers en de Dutch Don t Dance Company, maar ook bedrijven op het gebied van coaching, advies en administratie. Er lopen dus op een doordeweekse dag wel veertig tot tachtig mensen rond in het gebouw. Ook worden hier bijeenkomsten georganiseerd op het gebied van herbestemming en zaken die met de wijk te maken hebben. Projectgroepen uit de buurt vinden het ook vaak interessant om elkaar in dit gebouw te treffen. Door de contacten met de tijdelijke gebruikers weet ik al veel over het pand en de prettige en minder prettige kanten ervan: de tuin, de kantine, de relatie tot de buurt. De karakteristieke architectuur en de groene ligging van het gebouw zijn belangrijke kwaliteiten. Aan de andere kant is het in zijn architectuur weinig flexibel en nogal verouderd, en heeft het veel buitenruimte op een dure locatie. Omdat er al veel in deze wijk gebeurt, zal het bovendien lastig zijn een definitieve herbestemming te vinden die de concurrentie met andere locaties in de buurt aan kan. Toch is het interessant om te kijken of je er iets van kunt maken. Uit de workshops kwam zeker een aantal interessante ideeën waarvan er twee uitsprongen voor mij. Het plan om hier uitgeprocedeerde asielzoekers zelfvoorzienend onder te brengen vond ik erg goed. Het gaat om kleinschalig opdrachtgeverschap, mensen dingen zelf laten doen. Het ideële daarvan is interessant, maar ik verwacht toch niet dat het zal lukken om deze specifieke doelgroep een plek te geven in een wijk van mondige senioren. Ook het idee om het pand te kopen met een groep van 22 mensen vond ik erg interessant. Je investeert dan als gebruiker en ontwikkelt het pand in fasen. Ontwikkelend beheer is sowieso een interessante optie voor de Raamweg. Mijn voorstel zou zijn om in de tijdelijkheid te beginnen, en dan met ontwikkelend beheer zaadjes planten. Met de onderdelen waar het goed mee gaat, kun je dan verder. Het lijkt me interessant dat te combineren met het in fases verwerven van het gebouw. Erik Pasveer, Stadsstedenbouwer Gemeente Den Haag In Den Haag staan we aan de vooravond van een enorme transformatieopgave van 1,1 miljoen vierkante meter kantoorruimte. Dat zijn veel grote kantoren van de Rijksoverheid maar ook andere gebouwen. Waar deze ontwikkelingen in het verleden nog stapje voor stapje gingen en we konden vertrouwen op het absorptievermogen van de stad, moeten we nu echt op zoek naar nieuwe kennis en ideeën. Bij hergebruik spelen allerlei aspecten een rol: de typologie van een gebouw, de cultuurhistorische kwaliteiten, de betekenis van het gebouw voor de stad, de uitstraling ervan. Al deze factoren bieden specifieke mogelijkheden en moeten gewogen worden. Een tijdelijke bestemming maakt het mogelijk om richtingen te verkennen en tegelijk gebruik te maken van allerlei interessante constructies die de tussentijd te bieden heeft op het gebied van financiering, bouwtechniek, afschrijvings-termijnen en beheer. Het is belangrijk dat we zo breed mogelijk ideeën verzamelen en verkennen. Met nieuwe technieken, nieuwe rollen, nieuwe verhoudingen en nieuwe oplossingen kan een breed pakket aan opties ontstaan. De architect zal daarin ook opnieuw zijn rol moeten bepalen. Tijdens de workshops in de Week van het Lege Gebouw bleek het niet zozeer te gaan om ruimtelijke oplossingen, als wel om het verzinnen van nieuwe arrangementen. Opvallend was het gevoel voor ondernemerschap bij de deelnemers. Ze kwamen met ongebruikelijke ideeën zoals het stukje voor stukje in gebruik nemen en ontwikkelen van het pand. De Week van het Lege Gebouw biedt een interessant alternatief als een vorm van crowdthinking waaruit een veelheid aan ideeën en concepten voortkomt. De afgelopen twee jaar is telkens op twee niveaus discussie gevoerd: op het globale niveau van de totale leegstand en op niveau van het afzonderlijke object. Ik vind juist het niveau daartussen, de gebiedsgerichte benadering, heel interessant. Dit biedt wat mij betreft interessante mogelijkheden voor de volgende Week van het Lege Gebouw. We zouden studenten kunnen laten kijken naar een gebied met een straal van 500 tot 1000 meter, met een palet van leegstaande gebouwen. Hoe kun je daar de leegstand temporiseren, wat is de impact van herbestemming van het geheel en wat is de wisselwerking tussen verschillende gebouwen in het palet? Dit maakt ook een andere financiële opzet mogelijk, bijvoorbeeld met een ontwikkelingsmaatschappij voor een periode van tien jaar. De tussenschaal met verschillende objecten die variëren in grootte, leeftijd en kansrijkheid biedt allerlei interessante mogelijkheden. Eva Klein Schiphorst, Algemeen Directeur Rijksgebouwendienst Marion Timmermans, Plaatsvervangend directeur/hoofd beleid RVOB In onze tijd vraagt hergebruik van leegstaande panden om veel meer dan mooie ontwerpen. We zullen ons moeten richten op een ander type oplossingen zoals groeimodellen, scenario s en arrangementen. Daarvoor is een brede interdisciplinaire aanpak noodzakelijk. De Week van het Lege Gebouw kenmerkte zich door een dergelijke interdisciplinaire benadering. De resultaten waren dan ook geen kant-en-klare plannen maar een hele reeks interessante scenario s. We zijn blij dat we samen met het Nationaal Programma Herbestemming ook een educatieve bijdrage kunnen leveren aan de toekomst van vastgoedhandelen in Nederland. Dat studenten op nieuwe en soms ongebruikelijke manieren nadenken over de opgave en werken aan mogelijke oplossingen, helpt de RVOB en RGD om een duidelijker en breder beeld te krijgen van de problematiek en mogelijke oplossingen. Het zet ons ook aan tot verdere bezinning over de eigen rol als eigenaar van vastgoed. Kunnen wij als eigenaar bijvoorbeeld de rol van bank of investeerder op ons nemen? De plannen Sociëteit Hubertus en Wereldburgers bijvoorbeeld, waren gericht op verwerving van het pand via gespreide betaling en het plan Johan Broeckhuyzen op het gegeven van de eigenaar als investeerder. Andere plannen gaan uit van het principe van bruikleen zoals het pand aan de Raamweg nu ook al in bruikleen is gegeven aan ANNA Vastgoed & Cultuur. Zo doet het plan Haagse Bodem een voorstel voor geleidelijke groei met experimenten die hun waarde in de loop der tijd moeten bewijzen en kunnen doorgroeien naar een permanente status. Dit uitgangspunt komt ook terug in het plan Huize Katwijk. Hier gaat het om een buurtgerichte zorgprogrammering. Het plan Agias Trias kenmerkt zich eveneens door een programmering gericht op de buurt, te weten een openbaar toegankelijk park. De vraag is of de waarde van dit type programma genoeg aanleiding biedt voor een definitieve herbestemming. Het plan de Twee Gezichten van Janus is nog veel extremer in zijn maatschappelijke stellingname. Voorstel is in het gebouw een zelfvoorzienend centrum voor uitgeprocedeerde asielzoekers onder te brengen. Dit is een voorbeeld van nieuw gebruik waardoor op andere plekken in de samenleving (uitzetcentra) veel geld wordt bespaard. De vraag is of dit realiseerbaar is met betrekking tot wet- en regelgeving en of het wenselijk is voor de samenleving. Alle plannen uit de Week van het Lege Gebouw raken aan actuele maatschappelijke ontwikkelingen zoals collectief particulier opdrachtgeverschap, tijdelijk gebruik van gronden voor bijvoorbeeld stadslandbouw, buurtinitiatieven en groeimodellen op basis van private initiatieven. Toch was deze eerste editie van de Week van het Lege Gebouw nog sterk op de bouw georiënteerd. Wij zijn ervan overtuigd dat de deelname van een nog diverser scala aan opleidingen een nog interessanter resultaat kan opleveren. Een waardevol uitgangspunt daarbij is de brede waardebenadering met een meer gebiedsgerichte visie. Wij zullen aan de volgende Week weer met veel plezier een bijdrage leveren. Week van het Lege Gebouw 02 Zeven interdisciplinaire teams 37

19 03 Het onderwijs Studenten en docent van bureau Woerk in hun werkruimte en het interdisciplinaire werken Studenten voeren tijdens de Week gesprekken met experts op het gebied van hergebruik Week van het Lege Gebouw

20 Docenten en studenten van team 3 aan het werk Jarrik Ouburg en Koos Bosma worden geïnterviewd door Teun van den Ende en Maria Lamslag van Platform Voer Over perspectief wisselen en vieze handen maken Interdisciplinaire werkwijzen tijdens de Week van het Lege Gebouw Aan de Week van het Lege Gebouw deden zeventig studenten van veertien verschillende opleidingen mee. Studenten van uiteenlopende disciplines als erfgoedstudies, architectuur, kunst en vastgoed. De overeenkomst tussen deze opleidingen? Ze besteden allen aandacht aan dezelfde opgave: die van hergebruik en transformatie. De missie van de week was tweeledig: enerzijds om in een interdisciplinair team intensief samen aan één hergebruikopgave te werken. Anderzijds om een concrete business case op te stellen voor een leeg pand in Den Haag van de Rijksgebouwendienst. Maria Lamslag en Teun van den Ende, initiatiefnemers van opinieplatform VOER hebben de deelnemende studenten en docenten tijdens de week gevolgd en bevraagd en kwamen er zo achter hoe het werken in interdisciplinaire teams verliep. Interdisciplinair, niet multidisciplinair Interdisciplinair werken, wat houdt dat in? En in welke vorm is het waardevol bij erfgoedopgaven? De interdisciplinaire benadering is een werkvorm waarin meerdere disciplines gezamenlijk en gelijktijdig werkzaam zijn. Anders dan bij multidisciplinaire benadering, waar disciplines opeenvolgend samenwerken aan een opgave, ontstaan er bij interdisciplinaire werkvorm momenten waar disciplines de afzonderlijke perspectieven combineren en daaruit gezamenlijke inzichten destilleren. In de Week van het Lege Gebouw is interdisciplinair werken ingevuld door zeven teams met tien studenten aan een opgave te laten werken onder begeleiding van twee of drie docenten van verschillende opleidingen. Ondanks dat de aanpak uiteenliep, ontstond onder de studenten een duidelijke voorkeur voor één vorm van samenwerking. Verwachtingen en vooroordelen De meeste studenten keken voorafgaand aan de week ernaar uit om te werken in gemengde teams, omdat het ze meer bewust zou maken van de verschillende benaderingen. Natuurlijk hadden ze wel zo hun voorstellingen van de andere disciplines. De bekende clichés van een erfgoedstudent die alles wil behouden, de architect die het liefst mooie dingen wil maken, de vastgoedstudent die alleen in eurotekens denkt en de interieuropleidingen die sfeer toevoegen, waren bij heel wat studenten aanwezig. Ook de docenten hadden hun verwachtingen, bijvoorbeeld dat het werkproces sneller zou gaan omdat alle expertise vanaf het begin aan tafel zit én je omdat je met het interdisciplinaire team in één ruimte werkt waardoor je als team opereert. Op zoek naar werkvormen Voorafgaand aan de week hebben elk van de docentenkoppels een werkwijze vastgesteld. De meeste docenten kozen ervoor de studenten elkaar te laten bevragen naar ieders expertise en daar een werkvorm aan te verbinden. Het ene docententeam had al precies een didactische methode uitgewerkt vanuit het idee dat de studenten een leidraad nodig hebben. Andere docentenkoppels maakten met hun voorbereiding duidelijk dat ze de werkvorm liefst aan de studenten wilden overlaten. Of de nadruk op het uiteindelijke plan lag of vooral op de didactiek van het interdisciplinair werken, liep uiteen. Uiteindelijk zijn er drie verschillende interdisciplinaire werkvormen ontstaan: 1. het team werkt over de hele breedte samen op brainstorm-momenten om kennisuitwisseling en out-of-the-box denken mogelijk te maken. Bij het uitwerken van de plannen splitst het team op in subgroepen waarin de teamleden dicht bij hun expertise blijven; 2. het team werkt gezamenlijk aan deelonderwerpen. Teamleden werken afwisselend vanuit hun eigen expertise en dan weer in een vreemde rol, buiten hun eigen comfort zone; 3. het team heeft geen vaste werkwijze, maar onderzoekt verschillende vormen van samenwerken. Elke dag zoeken de teamleden naar 03 Het onderwijs en het interdisciplinaire werken 41

30 mei t/m 3 juni 2013

30 mei t/m 3 juni 2013 30 mei t/m 3 juni 2013 Drie juni j.l. werd de Week van het Lege Gebouw formeel afgerond. Zeven teams samengesteld uit studenten van veertien verschillende opleidingen maakten ontwerpen voor een leeg gebouw

Nadere informatie

30 mei t/m 3 juni 2013. Interdisciplinaire werkwijzen tijdens de Week van het Lege Gebouw

30 mei t/m 3 juni 2013. Interdisciplinaire werkwijzen tijdens de Week van het Lege Gebouw 30 mei t/m 3 juni 2013 Interdisciplinaire werkwijzen tijdens de Week van het Lege Gebouw Een totaalplan maken voor het hergebruiken van een leeg gebouw in amper vijf dagen tijd, dat stond centraal tijdens

Nadere informatie

U beschikt over bijzonder en waardevol vastgoed, maar heeft er geen goede bestemming meer voor

U beschikt over bijzonder en waardevol vastgoed, maar heeft er geen goede bestemming meer voor HERBESTEMMINGSSCAN Herbestemmingsscan U beschikt over bijzonder en waardevol vastgoed, maar heeft er geen goede bestemming meer voor U heeft te maken met een leegkomend of leegstaand pand Uw kosten voor

Nadere informatie

4 MAART 2015 www.noorderhavenzutphen.nl

4 MAART 2015 www.noorderhavenzutphen.nl Verslag workshop 2 WONEN AAN DE HAVEN NOORDERHAVEN 4 MAART 2015 www.noorderhavenzutphen.nl Op woensdagavond 4 maart is de tweede workshop voor Veld 10 in de oude Broodfabriek gehouden. Op deze avond hebben

Nadere informatie

HerontwikkelLAB VALUE ENGINEERING

HerontwikkelLAB VALUE ENGINEERING HerontwikkelLAB VALUE ENGINEERING DATUM : 28-11-2012 OVER Het HerontwikkelLAB Introductie 2 VISIE Het overaanbod van kantoorruimte en de veranderde vraag ernaar hebben een omvangrijke en veelal structurele

Nadere informatie

Denken in Kansen 40+ club s-hertogenbosch 3 februari 2014

Denken in Kansen 40+ club s-hertogenbosch 3 februari 2014 Denken in Kansen 40+ club s-hertogenbosch 3 februari 2014 NV Monumenten Fonds Brabant Introductie NV Monumenten Fonds Brabant - Missie: NV Monumenten Fonds Brabant wil professioneel en risicodragend bijdragen

Nadere informatie

creatieve oplossing voor tijdelijke leegstand

creatieve oplossing voor tijdelijke leegstand creatieve oplossing voor tijdelijke leegstand Korte Voorhout 20 Postbus 216, 2501 ce Den Haag 070 785 4903 06 430 54 372 info@annavastgoedencultuur.nl Heeft u een leegstaand pand waarvoor u nog geen bestemming

Nadere informatie

STARTPAKKET RURAAL ERFGOED

STARTPAKKET RURAAL ERFGOED STARTPAKKET RURAAL ERFGOED CHECKLIST Startpakket Ruraal Erfgoed komt tot stand onder auspiciën van Innovatieplatform Duurzame Meierij met een financiële bijdrage van Belvedere, EU (Leader+) en IDM. Projectontwikkeling:

Nadere informatie

Functieprofiel Young Expert

Functieprofiel Young Expert 1 Laatst gewijzigd: 20-7-2015 Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 2 1 Ervaringen opdoen... 3 1.1 Internationale ervaring in Ontwikkelingssamenwerkingsproject (OS)... 3 1.2 Nieuwe vaardigheden... 3 1.3 Intercultureel

Nadere informatie

Wonen <> Zorg. Meer dan verhuren van appartementen. Scheiden van Wonen en Zorg

Wonen <> Zorg. Meer dan verhuren van appartementen. Scheiden van Wonen en Zorg Wonen Zorg Meer dan verhuren van appartementen Scheiden van Wonen en Zorg Huidige situatie Stand van zaken Instelling hebben nagedacht en veelal besloten tot verhuur van appartementen., of Staan aan

Nadere informatie

Erfgoed als krachtvoer. Tips voor een nieuwe toekomst voor dorpen, steden en regio s

Erfgoed als krachtvoer. Tips voor een nieuwe toekomst voor dorpen, steden en regio s Erfgoed als krachtvoer Tips voor een nieuwe toekomst voor dorpen, steden en regio s U wilt nieuw leven blazen in uw dorp, stad of regio? Als alles tegen zit, is er altijd nog het erfgoed. Het DNA van het

Nadere informatie

Herontwikkeling DEN BIEST. Van kantoren naar wonen. Gemzelaar Vastgoed C.V

Herontwikkeling DEN BIEST. Van kantoren naar wonen. Gemzelaar Vastgoed C.V Herontwikkeling DEN BIEST Van kantoren naar wonen Gemzelaar Vastgoed C.V 01. Nieuwe oplossingen voor leegstand Deze brochure illustreert de plannen rondom de herontwikkeling van complex Den Biest in Eindhoven.

Nadere informatie

levendige voorziening in Naam Leidsche auteur Rijn Centrum Utrecht

levendige voorziening in Naam Leidsche auteur Rijn Centrum Utrecht Voorbeeld Ondernemers van gezocht, een titel over die programma s twee regels en activiteiten Voorbeeld willen van leveren een subtitel voor een levendige voorziening in Naam Leidsche auteur Rijn Centrum

Nadere informatie

CONCEPT Jules Study Labs is de oplossing voor de leegstand in bedrijfspanden in Maastricht.

CONCEPT Jules Study Labs is de oplossing voor de leegstand in bedrijfspanden in Maastricht. Maastricht LAB aanvraag financiële ondersteuning experiment Door Jules & You / Veer Maastricht CONCEPT Jules Study Labs is de oplossing voor de leegstand in bedrijfspanden in Maastricht. Het concept omvat

Nadere informatie

urban village concept voor (tijdelijke) huisvesting in leegstaand vastgoed

urban village concept voor (tijdelijke) huisvesting in leegstaand vastgoed urban village concept voor (tijdelijke) huisvesting in leegstaand vastgoed urban village een introductie Steden zijn dynamisch, veranderen continue. Ze passen zich constant aan nieuwe wensen en eisen aan.

Nadere informatie

Rapport sluiting verzorgingshuizen

Rapport sluiting verzorgingshuizen Rapport sluiting verzorgingshuizen ActiZ is een ondernemende branchevereniging die haar leden faciliteert om een gezonde onderneming te kunnen exploiteren die hoogwaardige zorg en ondersteuning biedt.

Nadere informatie

Slimme zet! Vindingrijk in vastgoedopgaven!

Slimme zet! Vindingrijk in vastgoedopgaven! Slimme zet! Vindingrijk in vastgoedopgaven! Postbus 711 3900 AS Veenendaal Kerkewijk 26 3901 EG Veendaal (T) 0318-55 19 60 (F) 0318-55 19 61 (M) info@ingeniousvastgoed.nl (I) www.ingeniousvastgoed.nl Haar

Nadere informatie

Persons who generate or conceive ideas and plans

Persons who generate or conceive ideas and plans Persons who generate or conceive ideas and plans Historie Ontstaan uit eigen behoefte Eerste bedrijf Verspreiding freelancers Wij zijn zelf de doelgroep Huidige situatie leegstand Nederland 15,4% Den Haag

Nadere informatie

9. Gezamenlijk ontwerpen

9. Gezamenlijk ontwerpen 9. Gezamenlijk ontwerpen Wat is het? Gezamenlijk ontwerpen betekent samen aan een nieuw product werken, meestal op een projectmatige manier. Het productgerichte geeft richting aan het proces van kennis

Nadere informatie

Jan des Bouvrie Academie, interior design & styling - hbo bachelor

Jan des Bouvrie Academie, interior design & styling - hbo bachelor Jan des Bouvrie Academie, interior design & styling - hbo bachelor De opleiding interior design & Styling - hbo bachelor Mensen zien hun omgeving steeds meer als een verlengstuk van hun persoonlijkheid.

Nadere informatie

Fontys Educational Designer Mindz (FED Mindz) Projectplan. Visie

Fontys Educational Designer Mindz (FED Mindz) Projectplan. Visie Visie We leven in een wereld die sterk veranderlijk is. Er ligt een grote verantwoordelijkheid bij docenten om de nieuwe generaties als competente rebellen klaar te stomen voor een onbekende toekomst waarin

Nadere informatie

Bestedingskader middelen Stedelijke Herontwikkeling

Bestedingskader middelen Stedelijke Herontwikkeling Bestedingskader middelen Stedelijke Herontwikkeling Inleiding Stedelijke herontwikkeling Voor de ruimtelijke ontwikkeling van Utrecht is de Nieuwe Ruimtelijke Strategie opgesteld die in 2012 door de Raad

Nadere informatie

Projectplan MKB Roadmaps 3.0

Projectplan MKB Roadmaps 3.0 Projectplan MKB Roadmaps 3.0 In 2013 is MKB Roadmaps voor het eerst opgestart, met als doelstelling om (aspirant) ondernemers te helpen om de zakelijke kant van hun innovatie te ontwikkelen. Wegens succes

Nadere informatie

Wonen Boven Winkels Vanuit het oogpunt van de eigenaar

Wonen Boven Winkels Vanuit het oogpunt van de eigenaar Wonen Boven Winkels Vanuit het oogpunt van de eigenaar drs. O.J. van der Heijden o.heijden@marma.nl www.evbinnenstad.nl 1 Belang van Wonen in de Binnenstad Een juiste combinatie van functies in de binnen

Nadere informatie

HERBESTEMMINGSINFORMATIE PROFESSIONALS

HERBESTEMMINGSINFORMATIE PROFESSIONALS HERBESTEMMINGSINFORMATIE PROFESSIONALS www.herbestemmingnoord.nl Kenniscentrum Herbestemming Noord Het doel van Kenniscentrum Herbestemming Noord is een duurzame herbestemming tot stand te brengen met

Nadere informatie

Programma van eisen voor uw eigen woning

Programma van eisen voor uw eigen woning Programma van eisen voor uw eigen woning De eisen die in een zogenaamd programma van eisen worden opgenomen bestaan grofweg uit drie soorten: 1. Functionele & ruimtelijke eisen 2. Materiaaleisen, vorm

Nadere informatie

Europoint torens Rotterdam Studie

Europoint torens Rotterdam Studie Europoint torens Rotterdam Studie Maria Haag architectuur Ir. Maria Haag Laan op Zuid 73 3072 DB Rotterdam tel. 010 4738030 info@mariahaag.nl www.mariahaag.nl Met dank aan: Ir. Yannick Boidin, architect

Nadere informatie

Programma Zelfbouw Rotterdam 2015-2018

Programma Zelfbouw Rotterdam 2015-2018 Programma Zelfbouw Rotterdam 2015-2018 2 Programma Zelfbouw Rotterdam 2015-2018 pakjeruimte.nl zelfbouw@rotterdam.nl facebook.com/zb010 pinterest.com/pakjeruimte Programma zelfbouw rotterdam 2015-2018

Nadere informatie

De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen.

De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen. Competentie 1: Creërend vermogen De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen. Concepten voor een ontwerp te ontwikkelen

Nadere informatie

FOTOGRAFIE FOTOGRAFIE LARGE HOOGTEFOTOGRAFIE 360 FOTO S PLATTEGRONDEN INMETEN ARTIST IMPRESSIONS SLIDESHOW ENERGIELABEL WONINGMARKETING VOORDEELPAKKET

FOTOGRAFIE FOTOGRAFIE LARGE HOOGTEFOTOGRAFIE 360 FOTO S PLATTEGRONDEN INMETEN ARTIST IMPRESSIONS SLIDESHOW ENERGIELABEL WONINGMARKETING VOORDEELPAKKET FOTOGRAFIE FOTOGRAFIE LARGE HOOGTEFOTOGRAFIE 360 FOTO S PLATTEGRONDEN INMETEN ARTIST IMPRESSIONS SLIDESHOW ENERGIELABEL WONINGMARKETING VOORDEELPAKKET 6 8 10 12 14 16 18 20 22 24 26 4 5 FOTOGRAFIE Professionele

Nadere informatie

10 DECEMBER 2014 www.noorderhavenzutphen.nl

10 DECEMBER 2014 www.noorderhavenzutphen.nl Verslag workshop NOORDERHAVEN VELD 10 10 DECEMBER 2014 www.noorderhavenzutphen.nl Op woensdagavond 10 december is de eerste bijeenkomst voor Veld 10, aan de haven geweest. Op deze avond zijn zo n 140 geïnteresseerden

Nadere informatie

Kwaliteitsimpuls kantoren

Kwaliteitsimpuls kantoren 10 maart 2014, Festival Leegstaand Vastgoed Kwaliteitsimpuls kantoren Sjef de Pont, hoofd afdeling Economische Zaken, sector Stadsontwikkeling Opzet workshop Situatie s-hertogenbosch Onze aanpak: Impuls

Nadere informatie

De financiële legpuzzel bij herbestemmen. Rick Meijer (MSc) r.meijer@bureaurekenruimte.nl

De financiële legpuzzel bij herbestemmen. Rick Meijer (MSc) r.meijer@bureaurekenruimte.nl De financiële legpuzzel bij herbestemmen Rick Meijer (MSc) r.meijer@bureaurekenruimte.nl Inhoud Het probleem: leegstand in cijfers Herbestemmen Keuzes huidige eigenaar Keuzes initiatiefnemer Keuzes gemeente

Nadere informatie

Initiatiefnemers Mahasti Tafahomi Jasmijn Kok Lyla Kok

Initiatiefnemers Mahasti Tafahomi Jasmijn Kok Lyla Kok Initiatiefnemers Mahasti Tafahomi Jasmijn Kok Lyla Kok Contactgegevens Mini Villa Verwersdijk 92 2611NK Delft Tel:06-42381703 kvk: 27297548 www.minivilla.nl e: info@minivilla.nl MINI VILLA In Nederland

Nadere informatie

Huis van de Logistiek Noordoost-Brabant Op zoek naar een fysieke locatie

Huis van de Logistiek Noordoost-Brabant Op zoek naar een fysieke locatie Huis van de Logistiek Noordoost-Brabant Op zoek naar een fysieke locatie De sector logistiek groeit; internationaal, nationaal en zeker ook regionaal. Dat biedt kansen voor Noordoost-Brabant. Met sterke

Nadere informatie

JAARGANG 21 NUMMER 2 MAART 2014 MAGAZINE. Thema Tijdelijke toekomst

JAARGANG 21 NUMMER 2 MAART 2014 MAGAZINE. Thema Tijdelijke toekomst JAARGANG 21 NUMMER 2 MAART 2014 MAGAZINE Thema Tijdelijke toekomst Sharing economy verovert vastgoed Interview met Bianca Seekles Nieuwe leaseaccounting: klaar voor de toekomst? Inhoud 6 4 Lectori Salutem

Nadere informatie

Leer Opdrachten ontwerpen voor Blended Learning

Leer Opdrachten ontwerpen voor Blended Learning Leer Opdrachten ontwerpen voor Blended Learning Helder &Wijzer Mijn opdrachten In een kort, blended programma In het kort Voor wie docenten/trainers die blended opdrachten willen leren ontwerpen en ontwikkelen

Nadere informatie

Ook Coevorden. Een overkoepelend platform voor alle @Coevordenaren. Project Datum Versie Status. Opzet platform Ook Coevorden 2 april 2015 0.

Ook Coevorden. Een overkoepelend platform voor alle @Coevordenaren. Project Datum Versie Status. Opzet platform Ook Coevorden 2 april 2015 0. Ook Coevorden Een overkoepelend platform voor alle @Coevordenaren Project Datum Versie Status Opzet platform Ook Coevorden 2 april 2015 0.4 Concept 1. Visie Achtergrond: van twitter via verbinding naar

Nadere informatie

Herbestemming in het onderwijs

Herbestemming in het onderwijs Herbestemming in het onderwijs Overzicht opleidingen e s- f een sch 'Logo omgeving derden' op witte achtergrond 'Logo omgeving derden' op gekleurde of fotografisch achtergrond r oed alleen Uitzondering;

Nadere informatie

Verbouwing van een herenhuis in Amsterdam-Zuid

Verbouwing van een herenhuis in Amsterdam-Zuid Verbouwing van een herenhuis in Amsterdam-Zuid Foeliestraat 16 1011 TM Amsterdam Tel +31 (0)20 4230303 Fax +31 (0)20 4230404 E-mail info@morikokira.nl Internet www.morikokira.nl Verbouwing herenhuis in

Nadere informatie

Buurthuizen en activiteiten

Buurthuizen en activiteiten Invalshoek: een wijkbudget voor activiteiten We stoppen met de financiering van (een gedeelte van) de huidige activiteiten in de wijk en stellen per wijk een budget beschikbaar voor initiatieven van inwoners

Nadere informatie

JongZeeuw architecten - wie zijn we?

JongZeeuw architecten - wie zijn we? JongZeeuw architecten - wie zijn we? Grondslag bij de verbinding tussen verleden, heden en toekomst. Multidisciplinair bureau met deskundigheid op het vlak van architectuur, stedenbouw, interieur, energiezuinigheid,

Nadere informatie

PROGRAMMA VAN EISEN EIGEN WONING

PROGRAMMA VAN EISEN EIGEN WONING Bijlage III PROGRAMMA VAN EISEN EIGEN WONING De eisen die in een zogenaamd programma van eisen worden opgenomen bestaan grofweg uit drie soorten: Functionele en ruimtelijke eisen Materiaaleisen, vorm en

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

Leegstandbeheer van commercieel onroerend goed

Leegstandbeheer van commercieel onroerend goed Leegstandbeheer van commercieel onroerend goed Leegstandrisico s minimaliseren en uw rendement optimaliseren www.fmt-nl.com Hoe groot of hoe klein uw pand of locatie ook is, wij zorgen voor de best passende

Nadere informatie

Bedrijfsverzamelgebouwen

Bedrijfsverzamelgebouwen Bedrijfsverzamelgebouwen Een onderzoek naar de toegevoegde waarde van bedrijfsverzamelgebouwen P5 presentatie 2 juli 2014 Student: Jeroen Ketting, 4168860 Faculteit TU Delft, Bouwkunde Afdeling: Real Estate

Nadere informatie

COMMUNICEREN VANUIT JE KERN

COMMUNICEREN VANUIT JE KERN COMMUNICEREN VANUIT JE KERN Wil je duurzaam doelen bereiken? Zorg dan voor verbonden medewerkers! Afgestemde medewerkers zijn een belangrijke aanjager voor het realiseren van samenwerking en innovatie

Nadere informatie

verrassendehuisvesting Vanaf 71.500,- Heilijgers WoningConcept Van casco tot full-service

verrassendehuisvesting Vanaf 71.500,- Heilijgers WoningConcept Van casco tot full-service verrassendehuisvesting Vanaf 71.500,- Heilijgers WoningConcept Van casco tot full-service Heilijgers WoningConcept PROJECTEN HAALBAAR MAKEN De woningkwaliteit stijgt en de prijzen zijn gedaald. Het is

Nadere informatie

Portfolio. Architectenmarkt Capelle aan den IJssel

Portfolio. Architectenmarkt Capelle aan den IJssel Portfolio Architectenmarkt Capelle aan den IJssel Kavelwoning.nl de website met moderne zelfbouw woningen voor particulieren Kavelwoning.nl is opgezet door met als doel om het woningaanbod voor particulieren

Nadere informatie

Informatiememorandum Gildehof

Informatiememorandum Gildehof Informatiememorandum Gildehof Projectnummer PF0020 Totale financiering 300.000 Omschrijving Gildehof Zekerheid 1 e hypotheek Financiering Lineaire lening Looptijd 5 jaar Object Gildehof Risico classificatie!cp

Nadere informatie

Building4life. Wilt u weten hoe? Building4life. Jan van Polanenkade 26B1 4811 KM Breda Postbus 1069 4801 BB Breda

Building4life. Wilt u weten hoe? Building4life. Jan van Polanenkade 26B1 4811 KM Breda Postbus 1069 4801 BB Breda Wilt u weten hoe? Ga stap voor stap door onze aanpak: - Kennismaking Building4life - De Building4life werkwijze - Uitgewerkte case Amarant Tilburg Building4life Jan van Polanenkade 26B1 4811 KM Breda Postbus

Nadere informatie

Kick-off programma Kwaliteit van de Samenleving in Zuid-Holland 10 december 2015

Kick-off programma Kwaliteit van de Samenleving in Zuid-Holland 10 december 2015 Kick-off programma Kwaliteit van de Samenleving in Zuid-Holland De aftrap Op heeft JSO met u de aftrap gegeven van het programma Kwaliteit van de Samenleving in Zuid- Holland. Het programma voorziet in

Nadere informatie

DE BOUWCAMPUS GIDS VAN EEN MERK

DE BOUWCAMPUS GIDS VAN EEN MERK DE BOUWCAMPUS GIDS VAN EEN MERK VERSIE JUNI 2014 INLEIDING De Bouwcampus staat in de steigers: hier pakken we de uitdagingen binnen de bouw gezamenlijk op. In vraagstukken die zowel private als publieke

Nadere informatie

MET ZICHT MET ZICHT. NEXT architects Kauwgomballenfabriek Paul van Vlissingenstr. 2a 1096 BK Amsterdam The Netherlands

MET ZICHT MET ZICHT. NEXT architects Kauwgomballenfabriek Paul van Vlissingenstr. 2a 1096 BK Amsterdam The Netherlands NEXT architects Kauwgomballenfabriek Paul van Vlissingenstr. 2a 1096 BK Amsterdam The Netherlands NEXT architects Beijing Emperor House #1101 136 Andingwaidajie Dongcheng Qu 100011 Beijing China MET ZICHT

Nadere informatie

M3H Werkwijzer Het bouwen

M3H Werkwijzer Het bouwen M3H Werkwijzer Het bouwen 1/7 Het bouwen M3H ontwerpt en bouwt al zeventien jaar in opdracht van woningcorporaties, ontwikkelende partijen en particulieren. M3H ontwerpt en begeleidt het gehele ontwerp-

Nadere informatie

We zien een datagedreven wereld vol kansen. Toepassingscentrum voor big data oplossingen

We zien een datagedreven wereld vol kansen. Toepassingscentrum voor big data oplossingen We zien een datagedreven wereld vol kansen Toepassingscentrum voor big data oplossingen We zien succesvolle organisaties groeien door big data 50% van de meest succesvolle organisaties Volg ons op twitter:

Nadere informatie

Leergang Leiderschap voor Professionals

Leergang Leiderschap voor Professionals Leergang Leiderschap voor Professionals Zonder ontwikkeling geen toekomst! Leergang Leiderschap voor Professionals Tijden veranderen. Markten veranderen, organisaties en bedrijven veranderen en ook de

Nadere informatie

martiniziekenhuis schweitzerlaan paterswoldseweg het kantoor bedrijvenpark wonen

martiniziekenhuis schweitzerlaan paterswoldseweg het kantoor bedrijvenpark wonen Herbes temmin g van kan too r tot zo rghot n deuren s MA MA r i j k e v a douwe bo a studio m e Afstude r p r oj e c t el ukli e s ma k a r k o p g a v e Door de recessie is de leegstand van Nederlandse

Nadere informatie

Wijkraad Leidsche Rijn, de ogen en oren van de wijk

Wijkraad Leidsche Rijn, de ogen en oren van de wijk Datum: 25 oktober 2012 Wijkraad Leidsche Rijn vraagt aandacht voor verbetering ondernemersklimaat in Leidsche Rijn In de afgelopen jaren is de Wijkraad Leidsche Rijn vaak in contact gekomen met ondernemers

Nadere informatie

Jaar van de Ruimte 2015

Jaar van de Ruimte 2015 Jaar van de Ruimte 2015 Meedoen Het motto voor het Jaar van de Ruimte 2015 is Wie maakt Nederland. Van heinde en verre komt men onze polders, nieuwe steden, stadsvernieuwing en waterwerken bekijken. God

Nadere informatie

Werkvorm The World Café

Werkvorm The World Café Werkvorm The World Café Wat houdt de werkvorm The World Café in? Het is een werkvorm om een levendige gezamenlijke dialoog op te zetten rondom vragen die er echt toe doen. Dit gebeurt door in kleine groepen

Nadere informatie

Wonen Boven Winkels Vanuit het oogpunt van de eigenaar

Wonen Boven Winkels Vanuit het oogpunt van de eigenaar Wonen Boven Winkels Vanuit het oogpunt van de eigenaar drs. O.J. van der Heijden o.heijden@marma.nl www.evbinnenstad.nl 1 Belang van Wonen in de Binnenstad Een juiste combinatie van functies in de binnen

Nadere informatie

OUD GEBOUW, NIEUW GEBRUIK

OUD GEBOUW, NIEUW GEBRUIK PROJECT UITGELICHT: HET GROOT ZIEKENGASTHUIS IN S-HERTOGENBOSCH OUD GEBOUW, NIEUW GEBRUIK Maakt werk van leegstand Hoofdkantoor Dr. Kuyperstraat 9 2514 BA Den Haag T: 070 335 20 30 F: 070 347 07 77 3 Oud

Nadere informatie

Leegstand, herbestemming en verzorgingshuizen: een verkenning door de oogharen heen

Leegstand, herbestemming en verzorgingshuizen: een verkenning door de oogharen heen Lars Brugman Lars Brugman is projectadviseur/onderzoeker bij Kadaster Ruimte & Advies. Hij legt zich toe op complexe maatwerkvraagstukken vanuit de bij het Kadaster beschikbare ruimtelijke informatie.

Nadere informatie

Azieweg Schalkwijk SCHALKWIJK. AZIEWEG. Transformatie van kantoren naar woningen. 14 juli 2014. 2014-020 Schetsontwerp

Azieweg Schalkwijk SCHALKWIJK. AZIEWEG. Transformatie van kantoren naar woningen. 14 juli 2014. 2014-020 Schetsontwerp Azieweg Schalkwijk Transformatie van kantoren naar woningen 14 juli 2014 SCHALKWIJK. AZIEWEG 2014-020 Schetsontwerp Situatie Hier gaat het om vijf identieke woontorens met een kantoorkraag in een groenzône

Nadere informatie

2013.10.03 POSITIONERING EN NAAMGEVING

2013.10.03 POSITIONERING EN NAAMGEVING 2013.10.03 POSITIONERING EN NAAMGEVING positionering meest kansrijke, relevante, effectieve, ware en onderscheidende verhaal voor de spoorzone DE AMBITIE gebiedsontwikkeling Delft wil een nieuw stuk stad

Nadere informatie

Verpleeg- en reactiveringscentrum. Good Practice. Zwolle. College bouw ziekenhuisvoorzieningen

Verpleeg- en reactiveringscentrum. Good Practice. Zwolle. College bouw ziekenhuisvoorzieningen Good Practice S - MASSA Zorginstelling Stichting Protestants Christelijke Zorgcombinatie en omgeving Architectenbureau Rau & partners, Amsterdam Projectgegevens Aantal plaatsen: 151 verblijfsplaatsen,

Nadere informatie

Limosterrein Nijmegen

Limosterrein Nijmegen 44 Het einde van de koude oorlog betekende ook het einde van de Luchtmacht Instructie en Militaire Opleidingen School. Een opleiding met 3000 studenten op een terrein van 16,4 ha. De gemeente Nijmegen

Nadere informatie

Stichting leerkracht: elke dag samen een beetje beter

Stichting leerkracht: elke dag samen een beetje beter Stichting leerkracht: elke dag samen een beetje beter Wat is leerkracht? Stichting leerkracht is een organisatie van enthousiaste experts uit het onderwijs en bedrijfsleven die scholen helpt in het ontwikkelen

Nadere informatie

Het project in het kort

Het project in het kort BOUWAANDEEL INFORMATIE PROJECT Projectnummer PF0020 Totale financiering 300.000 Omschrijving Gildehof Zekerheid 1 e hypotheek Financiering Lineaire lening Looptijd 5 jaar Object Gildehof Risico classificatie!cp

Nadere informatie

Onderwerp Teleseminar

Onderwerp Teleseminar Gratis Teleseminar Human Engineering 24 oktober 2012 Onderwerp Teleseminar 3 'Human Engineering'-valkuilen voor ontwerpers en ingenieurs: Hoe je ze vermijdt en ombuigt in kansen om meer te bereiken! Saskia

Nadere informatie

Bouw mee aan Kaap West

Bouw mee aan Kaap West Bouw mee aan Kaap West in de Houthaven, Amsterdam Kaap West is een uniek woonproject in de Houthavens in Amsterdam, waarin u zelf bepaalt hoe uw droomwoning er uit ziet. Het project wordt gerealiseerd

Nadere informatie

Schiedamse aanpak biedt basis voor. goede samenwerking

Schiedamse aanpak biedt basis voor. goede samenwerking Schiedamse aanpak biedt basis voor goede samenwerking 1 2 Schiedamse aanpak biedt basis voor goede samenwerking Medio 2019 moet Nieuw-Mathenesse een modern, gemengd bedrijventerrein zijn waarmee de gemeente

Nadere informatie

Schouwburg de Kampanje Den Helder

Schouwburg de Kampanje Den Helder Schouwburg de Kampanje Den Helder van Dongen Koschuch Architects and Planners Inzending Arie Keppler Prijs 016 SCHOUWBURG DE KAMPANJE DEN HELDER INTRODUCTIE EEN MARITIEM ENSEMBLE Schouwburg De Kampanje

Nadere informatie

Belanghoudersbijeenkomst

Belanghoudersbijeenkomst V e r s l a g Belanghoudersbijeenkomst Donderdag 17 november was u met ruim 30 andere genodigden aanwezig bij de belanghoudersbijeenkomst van Woningstichting Bergh. Een bijeenkomst waarbij wij graag twee

Nadere informatie

Voortgangsrapportage Permanent Theater

Voortgangsrapportage Permanent Theater Voortgangsrapportage Permanent Theater 18 februari 2013 Agenda Rapportage - pauze - Marktconsultatie Vervolgproces 1 Rapportage Afspraken met de raad Vragen vooraf Financiën Theaterconcepten Locaties Investering

Nadere informatie

Het beste uit jezelf

Het beste uit jezelf Het beste uit jezelf 2 3 Met elkaar bouwen aan het Huis van Philadelphia Philadelphia wil dat mensen met een beperking gelukkig kunnen zijn en het beste uit zichzelf kunnen halen. Daarom doen we ons werk

Nadere informatie

KETELHUIS TU EINDHOVEN NU ONDERKOMEN TOPINSTITUUT

KETELHUIS TU EINDHOVEN NU ONDERKOMEN TOPINSTITUUT KETELHUIS TU EINDHOVEN NU ONDERKOMEN TOPINSTITUUT Architectenbureau diederendirrix veranderde een voormalig ketelhuis in kantoren met royaal binnenstromend daglicht. De grootse en inspirerende herbestemming

Nadere informatie

ANBO THEMA-ONTBIJT. Wonen. Dinsdag 7 oktober 2014, Sociëteit De Witte, Den Haag

ANBO THEMA-ONTBIJT. Wonen. Dinsdag 7 oktober 2014, Sociëteit De Witte, Den Haag ANBO THEMA-ONTBIJT Wonen Dinsdag 7 oktober 2014, Sociëteit De Witte, Den Haag Impressie van het Woonontbijt van ANBO. Op 7 oktober heeft ANBO in de Sociëteit de Witte in Den Haag een ontbijt georganiseerd,

Nadere informatie

Avans Hogeschool Breda

Avans Hogeschool Breda Avans Hogeschool Breda Avans Hogeschool Breda Situatie Renovatie en nieuwbouw Het project betreft een complete renovatie en omvangrijke nieuwbouw van de Avans Hogeschool te Breda. Met de nieuwbouw wordt

Nadere informatie

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Meedoen& Meetellen Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Samenstelling trainingsmodule Eline Roelofsen Roel Schulte www.verwondering.nu Illustratie

Nadere informatie

AANPAK BINNENSTAD SCHIEDAM

AANPAK BINNENSTAD SCHIEDAM AANPAK BINNENSTAD SCHIEDAM OPGAVE Tijdens het werken aan binnenstedelijke opgaven merken wij een grote betrokkenheid van inwoners en ondernemers. Zij spreken vaak vol passie over hun stad en komen met

Nadere informatie

Voorwoord. Aan de slag met job craften

Voorwoord. Aan de slag met job craften Aan de slag met job craften Voorwoord Over job craften wordt steeds meer geschreven. Er is een scala aan wetenschappelijke artikelen en in Nederland zijn inmiddels ook enkele promotieonderzoeken gepubliceerd.

Nadere informatie

ROC-lounge. de school als social hub

ROC-lounge. de school als social hub ROC-lounge de school als social hub ROC lounge Het vervlechten van onderwijs en bedrijfsleven biedt kansen om de passie en talenten van studenten en professionals bij elkaar te brengen. Wederzijds profijt

Nadere informatie

Hoofdstuk 18 Bouwen aan organisatie met de netwerkmultiloog

Hoofdstuk 18 Bouwen aan organisatie met de netwerkmultiloog Hoofdstuk 18 Bouwen aan organisatie met de netwerkmultiloog Anne-Marie Poorthuis en Sjanneke Werkhoven De netwerkmultiloog is een methode om veel mensen in een organisatie te betrekken bij een organisatiethema

Nadere informatie

ANNA@RW47: CREATIEF VERGADEREN IN VOORMALIG EUROPOL-GEBOUW

ANNA@RW47: CREATIEF VERGADEREN IN VOORMALIG EUROPOL-GEBOUW ANNA@RW47: CREATIEF VERGADEREN IN VOORMALIG EUROPOL-GEBOUW Zoekt u een vergaderruimte, een locatie om workshops te verzorgen, of een seminar te organiseren? Anna Vastgoed & Cultuur heeft verrassende ruimten

Nadere informatie

NEDERLAND WORDT ANDERS LEARNING FROM LOWLANDS

NEDERLAND WORDT ANDERS LEARNING FROM LOWLANDS NEDERLAND WORDT ANDERS LEARNING FROM LOWLANDS LEARNING FROM LOWLANDS Dank voor je interesse in Learning from Lowlands. In dit document vind je meer informatie over de Expeditie; waarom we het organiseren,

Nadere informatie

B&W voorstel. c.vanhelvert@shertogenbosch.nl

B&W voorstel. c.vanhelvert@shertogenbosch.nl B&W voorstel Steller : van Helvert Tel. : 06 1586 2307 Portefeuille : Weyers e-mail. : c.vanhelvert@shertogenbosch.nl B&W : Agenda nr. : Reg.nr. : 3597514 Openbaar : ja Onderwerp : BewonersBedrijf Hambaken

Nadere informatie

Verslag onderwijsbijeenkomst 21 juni 2012

Verslag onderwijsbijeenkomst 21 juni 2012 Verslag onderwijsbijeenkomst 21 juni 2012 Herbestemming in het onderwijs e s- f een sch 'Logo omgeving derden' op witte achtergrond 'Logo omgeving derden' op gekleurde of fotografisch achtergrond r oed

Nadere informatie

www.ludenstraining.nl Trainingen voor Young Professionals

www.ludenstraining.nl Trainingen voor Young Professionals www.ludenstraining.nl Trainingen voor Young Professionals Rendement van talent Porties VAN GOED NAAR Ludens Talentontwikkeling is een jong trainingsbureau met veel ervaring. Wij zijn gespecialiseerd in

Nadere informatie

Van kostennaar waardesturing

Van kostennaar waardesturing Hoofdstuk Investeren in maatschappelijk vastgoed Van kostennaar waardesturing Inhoud Voorwoord 5 Inleiding 7 Van kosten- naar waardesturing 9 Reacties uit het veld 21 Waardesturing in de praktijk 29 Samenwerken

Nadere informatie

Verduurzamen van monumentaal vastgoed. Rianne Koster 30 juni 2011

Verduurzamen van monumentaal vastgoed. Rianne Koster 30 juni 2011 Verduurzamen van monumentaal vastgoed Rianne Koster 30 juni 2011 1 Agenda 1. Inleiding Triodos Bank 2. Triodos & Duurzaam Vastgoed 3. Villa Rusthoek Baarn 4. Uitgangspunten vastgoedfinanciering door Triodos

Nadere informatie

SINT MARTENS HOF 20 kluswoningen in de wijk Sint Marten te Arnhem

SINT MARTENS HOF 20 kluswoningen in de wijk Sint Marten te Arnhem SINT MARTENS HOF 20 kluswoningen in de wijk Sint Marten te Arnhem SINT MARTENS HOF 20 kluswoningen in de wijk Sint Marten te Arnhem 3 REALISATIE VAN 20 KLUSHUIZEN IN COLLECTIEF PARTICULIER OPDRACHT- GEVERSCHAP

Nadere informatie

COLLIERS INTERNATIONAL OFFICE REVIEW 2014

COLLIERS INTERNATIONAL OFFICE REVIEW 2014 1 Kosten, bereikbaarheid, aantal parkeerplaatsen en het imago van het bedrijf zijn veelal de factoren die vastgoedbeslissers bij de keuze voor een kantoorpand meenemen en het zijn allemaal factoren die

Nadere informatie

Participatieverslag Nieuw & Anders

Participatieverslag Nieuw & Anders Participatieverslag Nieuw & Anders Op 26 en 31 maart vonden twee bijeenkomsten plaats met de titel Nieuw & Anders plaats. Twee bijeenkomsten die druk bezocht werden door vrijwilligers, verenigingen en

Nadere informatie

Winfried van Zeeland Van den Berg Kruisheer Elffers Architecten l april 2014

Winfried van Zeeland Van den Berg Kruisheer Elffers Architecten l april 2014 Winfried van Zeeland Van den Berg Kruisheer Elffers Architecten l april 2014 Inhoud Inleiding Aanleiding Cornelis Elffers Vergelijkbare werken Historische betekenis van de school Het pand Kunstwerken Het

Nadere informatie

Leerkring Strategisch werken aan Wonen, welzijn en zorg

Leerkring Strategisch werken aan Wonen, welzijn en zorg Leerkring Strategisch werken aan Wonen, welzijn en zorg Wilt u handen en voeten geven aan een gebiedsgerichte aanpak wonen, welzijn en zorg? Maar blijkt het lastig om de integrale aanpak hoog op de gemeentelijke

Nadere informatie

Toekomst Sluisweg verslag bewonersavond 13 mei 2014

Toekomst Sluisweg verslag bewonersavond 13 mei 2014 Toekomst Sluisweg verslag bewonersavond 13 mei 2014 Verslag van de bijeenkomst met de bewoners van de Sluisweg op dinsdag 13 mei 2014 om 19.30 uur in het EMS gebouw aan de Sluisweg 67 E. Aanwezigen: Van

Nadere informatie

Huur kantoorpand op Heuveloord 25 te Utrecht 15120

Huur kantoorpand op Heuveloord 25 te Utrecht 15120 Huur kantoorpand op 15120 Aanbiedende partij: VGW Vastgoed Email: info@vgwvastgoed.nl Telefoon: 030-2626505 Omschrijving Te huur: Watertoren op Rotsoord te Utrecht. Unieke verdieping te huur in de creatieve

Nadere informatie