Rooilijn. Special Roeterseiland: 2 ha. stedelijkheid. Achtergrond Compacte clusteruniversiteit Roeterseiland: van Complex naar Campus

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Rooilijn. Special Roeterseiland: 2 ha. stedelijkheid. Achtergrond Compacte clusteruniversiteit 1950-2010. Roeterseiland: van Complex naar Campus"

Transcriptie

1 Jg. 42 / Nr. 4 / 2009 P. 229 Special Roeterseiland: 2 ha. stedelijkheid Stelling Leon Deben Interview The challenge is to make the Roeterseiland part of the city Achtergrond Compacte clusteruniversiteit Broedmachine van de creatieve klasse De campus als een stad De campus als publiek domein Roeterseiland: van Complex naar Campus Tegels rechtleggen in de Wibautstraat Rooilijn Tijdschrift voor wetenschap en beleid in de ruimtelijke ordening

2 Jg. 42 / Nr. 4 / 2009 Colofon P. 230 Colofon Uitgever Rooilijn is een uitgave van de Faculteit der Maatschappij en Gedragswetenschappen, Afdeling Geografie, Planologie en Internationale Ontwikkelingsstudies van de Universiteit van Amsterdam. Bureauredactie en administratie Rooilijn Nieuwe Prinsengracht VZ Amsterdam Telefoon: Telefax: Internet: Kopij De redactie stelt spontane toezending van voorstellen voor artikelen op prijs. Auteursrichtlijnen treft u aan op of kunnen worden opgevraagd bij de bureauredactie. Advertenties Tarieven kunnen worden opgevraagd bij de bureauredactie. Prijzen jaarabonnement ,00 euro voor particulieren 64,00 euro voor instellingen 26,50 euro voor studenten Prijs los nummer 7,50 euro exclusief verzendkosten Abonnementen worden jaarlijks stilzwijgend verlengd, tenzij uiterlijk vóór 1 november schriftelijk is opgezegd. Rooilijn Jg. 42 / Nr. 4 / 2009 Oplage: ISSN Redactie Annemarie Maarse (hoofdredacteur), Bart Sleutjes (eind- en beeldredacteur), Arend Jonkman (bureauredacteur), Maarten Rottschafer (penningmeester), Manuel Aalbers, Jelle Adamse, Wilma Bakker, Els Beukers, Marjolein Blaauboer, Margot Deerenberg, Sebastian Dembski, Albertine van Diepen, Mendel Giezen, Joram Grünfeld, Nadav Haran, Eva Heinen, Carla Huisman, Femke Kloppenburg, Marije Koudstaal, Melika Levelt, Sabine Meier, Renee Nycolaas, Olivia Somsen, Andrew Switzer, Ineke Teijmant, Frans Thissen, Els Veldhuizen, Rick Vermeulen, Samantha Volgers, Clémentine Vooren, Hilde van Wijk Nummerredactie Carla Huisman, Annemarie Maarse, Ineke Teijmant, Frans Thissen, Samantha Volgers Rechten Auteurs en Universiteit van Amsterdam, Afdeling Geografie, Planologie en Internationale Ontwikkelingsstudies. Deze uitgave heeft geen commercieel oogmerk. Getracht is alle rechthebbenden te achterhalen. Diegenen die menen alsnog aanspraak te kunnen doen op gelden worden verzocht contact op te nemen met de redactie. Artikelen uit Rooilijn mogen niet worden verveelvoudigd, opgeslagen of openbaar gemaakt zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de redactie. Ontwerp en productie LandofPlenty (Antoin Buissink) Fotografie Alle fotografie door Marcel Heemskerk tenzij anders vermeld. Drukwerk Dékavé, Alkmaar

3 Jg. 42 / Nr. 4 / 2009 Redactioneel P. 231 Redactioneel Roeterseiland wordt bouwput De Universiteit van Amsterdam is in verbouwing. Na de afronding van het Science Park in de Watergraafsmeer is het Roeterseiland aan de beurt. De Faculteit der Maatschappij en Gedragswetenschappen heeft Rooilijn medio 2008 benaderd met het verzoek een speciale uitgave over de verbouwingsplannen voor het Roeterseiland te maken. Alhoewel Rooilijn doorgaans geen uitgaven in opdracht maakt, vond de redactie dit een bijzondere kans. Rooilijn kan bij uitstek de plannen voor het Roeterseiland in een breder perspectief plaatsen. Naast de informatiebrieven en glossy folders met toekomstplaatjes die tot het standaardrepertoire van de communicatie-afdeling behoren, kan met deze speciale uitgave van Rooilijn dieper op de achtergrond van de verbouwing worden ingegaan. In deze special komen verschillende invalshoeken aan bod. Dick Schuiling, al jarenlang werkzaam aan de UvA, geeft een historisch overzicht van de relatie tussen universiteit en stad. Met name na de Tweede Wereldoorlog heeft de UvA tal van verbouwingsplannen gemaakt die stuk voor stuk na breed verzet, soms onder leiding van Schuiling zelf, op de plank zijn beland. Met de huidige plannen wordt het tij gekeerd. Dit keer gaan ze écht door! De drie decanen van de faculteiten die straks het Roeterseiland zullen bewonen, de vice-voorzitter van het College van Bestuur en een studentenvertegenwoordiger treden met elkaar in gesprek over nut en noodzaak van de verbouwing en de punten die nog aandacht verdienen. De architect van de nieuwbouw, Simon Allford, geeft een toelichting op de plannen en presenteert in het beeldkatern de toekomstbeelden van het vernieuwde Roeterseiland. Naast concrete bijdragen over de verbouwing van het Roeterseiland, kijkt een aantal auteurs met wat meer afstand naar de plannen. Arnold Reijndorp en Robert Kloosterman, beiden verbonden aan de UvA, kijken respectievelijk naar de rol van campusvorming op het publieke domein en de rol van de UvA voor Amsterdam als kennisstad. Monique Arkesteijn en Alexandra den Heijer gaan in op campusvorming in het algemeen. Zef Hemel en Ton Schaap, ten slotte, bekijken de verbouwing van het Roeterseiland van een hoger schaalniveau als onderdeel van de aanpak van de Wibautas. De redactie heeft met veel plezier aan dit extra nummer gewerkt en hoopt met deze bijdrage meer inzicht te geven in het hoe en waarom van de toekomstige bouwput. Annemarie Maarse Hoofdredacteur Rooilijn

4 Special Roeterseiland: 2 ha. stedelijkheid P. 232 foto: Hilde van Wijk

5 Jg. 42 / Nr. 4 / 2009 Inhoud P. 233 Special Roeterseiland: 2 ha. stedelijkheid Inhoud 234 Inleiding De plannen Toelichting op de herstructureringsplannen van het Roeterseiland De redactie 237 Stelling De verbondenheid met de binnenstad is essentieel voor de aantrekkelijkheid van zowel de UvA als van Amsterdam Leon Deben 238 Achtergrond Compacte clusteruniversiteit Ervaring leert: verwevenheid tussen universiteit en stad is nog een grote 278 Broedmachine van de creatieve klasse Een meer strategische blik op het belang van hoogopgeleiden voor Amsterdam zou geen kwaad kunnen Robert Kloosterman 284 De campus als publiek domein Teken het gebouwencomplex als onderdeel van de openbare ruimte van de stad. Nu kan het nog! Arnold Reijndorp 288 Tegels rechtleggen in de Wibautstraat In gesprek met Zef Hemel en Ton Schaap: We moeten van die straat gaan opgave houden! Dick Schuiling Annemarie Maarse 248 Interview The challenge is to make the Roeterseiland part of the city Interview met Simon Allford, architect 296 Recensie > De universiteit als ontwikkelaar Global universities and urban development. Case studies and analysis van de herstructurering van het Els Beukers Roeterseiland Sabine Meier en Samantha Volgers 252 De campus als een stad Bouwen Nederlandse universiteiten hun eigen stad of wordt de campus onderdeel van de bestaande stad? Monique Arkesteijn en Alexandra den 297 Signalement > Higher Education and Regions: Globally Competitive, Locally Engaged, 298 Column Universitas O. Naphta Heijer 260 InBeeld Het nieuwe Roeterseiland Het Amsterdamse Quartier Latin? Simon Allford 270 Roeterseiland: van Complex naar Campus De nieuwe gebruikers zetten in op academische meerwaarde voor minder geld en meer stad en nog meer fietsen Carla Huisman en Ineke Teijmant

6 Jg. 42 / Nr. 4 / 2009 Inleiding: De plannen P. 234 Inleiding Door de redactie De plannen De Universiteit van Amsterdam (UvA) werkt aan de clustering van haar faculteiten op vier plaatsen in de stad. Met de oplevering van het Science Park in de Watergraafsmeer komt het Bètacluster gereed. De Faculteit der Natuurwetenschappen, Wiskunde en Informatica (FNWI) neemt er dit jaar haar intrek. Door het vertrek van de FNWI komt op het Roeterseiland een aantal gebouwen vrij. Deze worden de komende jaren ingrijpend verbouwd zodat de gehele Faculteit der Maatschappij- en Gedragswetenschappen (FMG) en de Faculteit der Rechtsgeleerdheid (FdR) er kunnen worden gehuisvest. Samen met de Faculteit Economie en Bedrijfskunde vormen ze het Gammacluster. Door deze schuifoperatie komt een aantal locaties op de Oudemanhuispoort en het Binnengasthuisterrein vrij. In dit Alfacluster wordt in de toekomst de Faculteit der Geesteswetenschappen en de universiteitsbibliotheek gehuisvest. Het vierde cluster, de Faculteit der Geneeskunde, is het Academisch Medisch Centrum, gesitueerd in Amsterdam Zuidoost. De UvA heeft verschillende redenen om de faculteiten te clusteren. De eerste reden is een financiële. De UvA is op dit moment in vijfenzestig gebouwen gehuisvest, met flinke beheerskosten tot gevolg. Elk gebouw heeft bijvoorbeeld een portier nodig en moet apart worden verwarmd. Door clustering van faculteiten kan het beheer efficiënter worden georganiseerd. De UvA wil jaarlijks niet meer dan twaalf procent van haar budget besteden aan huisvesting. De solvabiliteit, de verhouding tussen het eigen en het vreemd vermogen, mag niet onder twintig procent zakken, zodat de universiteit financieel gezond blijft. Als de UvA haar huisvesting binnen deze uitgangspunten wil vormgeven dan moet het aantal vierkante meters wat ze bezit en beheert omlaag. Een tweede, eveneens belangrijke reden is de mogelijkheid de samenwerking tussen verwante disciplines te vergroten en gezamenlijke onderzoeks- en onderwijsprogramma s op te zetten. De studies Rechten en Economie liggen bijvoorbeeld op tal van vlakken sterk in elkaars verlengde. Als ze ondergebracht worden op één locatie wordt het gemakkelijker om samen te werken. Ten slotte biedt clustering meer flexibiliteit. De studentenaantallen wisselen sterk per jaar en zijn moeilijk voorspelbaar. In grotere gebouwen kan makkelijker worden ingedikt en uitgedijt. Het nieuwe Roeterseiland Het Roeterseiland was vroeger het afvalputje van de grachtengordel. Het gebied heeft dienst gedaan als afvalstort, industrieterrein en tramremise alvorens de UvA zich er rond 1900 vestigde. In de jaren zestig en zeventig zijn de gebouwen A, B en C gerealiseerd. Het stedenbouwkundige plan uit die tijd is erg naar binnen gekeerd. Daar komt met de nieuwe plannen verandering in. De gebouwen B en C worden na verhuizing van de FNWI verbouwd, zodat de FMG er haar intrek kan nemen ( ). Ook Psychologie, nu gehuisvest in gebouw A, verhuist naar het verbouwde deel. Gebouw A wordt vervolgens getransformeerd tot Rechtenfaculteit ( ). Gebouw I, de Diamantslijperij, wordt gerenoveerd en uitgebreid (2010). Hier komt Crea, de culturele organisatie van de UvA, in. De schuifoperatie moet een nieuw karakter geven aan het Roeterseiland. Van een van de buurt afgesloten rommelig geheel van gebouwen, wordt het gebied getransformeerd tot stedelijk studie- en werkgebied, onderdeel van de buurt. Eén van de belangrijkste onderdelen van de plannen is de opwaardering van de Nieuwe Achtergracht tot centrale as van het gebied. Aan de gracht komen de hoofdingangen van de universiteit en op de begane grond komen horeca en commerciële voorzieningen. In het deel van gebouw B boven de gracht wordt een grote opening gemaakt, zodat er een ruimtelijke relatie tot stand komt met het achterliggende gebied. Ook de komst van CREA draagt bij aan het stedelijke karakter van het gebied. Het is nadrukkelijk

7 Jg. 42 / Nr. 4 / 2009 Inleiding: De plannen P. 235 Plattegrond van de UvA-gebouwen op het Roeterseiland (bron: Universiteit van Amsterdam) de bedoeling niet alleen bezoekers van de universiteit naar het Roeterseiland te trekken. Ook buurtbewoners worden gezien als nieuwe gebruikers van het gebied. Veel mensen weten nu niet eens dat er achter de gebouwen B en C nog meer is. Dat moet in de toekomst, als het aan de UvA ligt, anders. Andere onderdelen van het plan zijn het oplossen van het fietsenprobleem door de aanleg van fietsenkelders en het onder de grond parkeren van alle auto s. In de toekomst wordt niet meer langs de gracht geparkeerd. De openbare ruimte tussen de gebouwen krijgt een groen karaker, in plaats van de huidige stenige uitstraling. Tenslotte wordt er een doorgang van de Nieuwe Achtergracht naar de Sarphatistraat gerealiseerd. Oningevulde planonderdelen Een aantal onderdelen van het verbouwingsplan moet nog worden uitgekristalliseerd. Zo is nog niet bekend wat gebeurt met gebouw G, waar nu Planologie, Geografie en Onderwijskunde gehuisvest zijn. Ook de invulling van de gebouwen J en K, gelegen aan de achterkant van gebouwen B en C, is nog onbekend. De UvA kijkt naar mogelijkheden voor studentenhuisvesting en gebruik door facilitaire diensten. Als de verbouwing voorspoedig verloopt, is het nieuwe Roeterseiland in 2016 klaar.

8 Jg. 42 / Nr. 4 / 2009 P. 236 Agnietenkapel (bron:antoin Buissink)

9 Jg. 42 / Nr. 4 / 2009 Stelling P. 237 Stelling Leon Deben De verbondenheid met de binnenstad is essentieel voor de aantrekkelijkheid van zowel de UvA als van Amsterdam Sinds het Atheneum Illustre in 1632 de Agnietenkapel betrok, hoort de UvA bij de binnenstad. De drommen jonge mensen die na afloop van en tussen de colleges over straat struinen, schilderen een prachtig beeld van de levendige binnenstad dat men niet snel vergeet. De universiteit draagt sterk bij aan het gemengde karakter van het stadscentrum door haar gebruik van vele historisch waardevolle gebouwen. De geschiedenis van Amsterdam vindt men op vele plekken terug. Zo ziet men de handelsgeest aan de Turfmarkt en in de bestuurskamer van de VOC in het Oost-Indisch-Huis. Herinnert de Oude Manhuispoort met de aanwezige boekenstalletjes aan de ouderenzorg en is de sfeer in de prachtige Aula, de Lutherse kerk, uniek en onvervangbaar. Het is een fantastisch decor voor het onderwijs dat onmogelijk op de stadscampus Roeterseiland te creëren is. Natuurlijk hebben al die oude gebouwen hun keerzijde. Ze zijn lastig schoon te houden, meerdere portiers zijn nodig en het is logistiek onhandig, kostbaar en tijdrovend. Maar deze oude verspreid liggende gebouwen zijn tegelijk het tafelzilver van de universiteit, dat door zorgvuldig beheer bewondering afdwingt en nieuwe studenten trekt. De situering in het stadshart is een wezenlijk onderdeel van de charme van deze universiteit en speelt een belangrijke rol bij keuze van studenten voor de UvA. Het geschetste beeld klinkt misschien romantisch maar blijkt tot op heden effectief. Het Roeterseiland is weliswaar tot de binnenstad te rekenen, maar de schaal en concentratie zijn van een andere orde dan het historische beeld van de Amsterdamse stadsuniversiteit in het stadshart. Het is een grootschalig mono-functioneel complex dat een tegenstelling vormt met de fijne structuur van de binnenstad. De bruisende levendigheid op het Binnen Gasthuisterrein, Spuistraat en Kloveniersburgwal, waar studenten zich mengen met toeristen, moeders met kinderen, dagjesmensen, werkers en buurtbewoners, staat tegenover de rust in de Plantagebuurt. De helaas veel te vroeg overleden voorzitter van het College van Bestuur Jankarel Gevers zei in de nog altijd zeer behartigenswaardige brochure Assepoester of Prinses (Amsterdams Binnenstads Comité (ABC), eindredactie Frans Heddema) dat er wel wat onderdelen naar de Watergraafsmeer gaan maar dat de binnenstad de hoofdplek blijft. We kunnen er goed uit de voeten en de studenten en medewerkers waarderen de plek om er te werken. Het argument dat soms opduikt bij de concentratieplannen is de vermeende toename van ontmoeting en uitwisseling van kennis. Zet medewerkers bij elkaar in een gebouw en het komt wel goed is de doorsnee opvatting. Als kennisuitwisseling belangrijk wordt gevonden dan gebeurt dat toch wel. Fysisch determinisme bestaat niet. Een fysieke structuur kan echter wel gunstige randvoorwaarden scheppen. De historicus Donald Olsen bekend door zijn boek De stad als kunstwerk wijst erop hoe de Amsterdammers met een bewonderenswaardige eigenzinnigheid het bijzondere van hun stad vast hebben weten te houden. Laat dit ook gelden voor de huisvesting van de UvA en voorkom dat de stadscampus zich naar binnen gaat opsluiten. Dat laboratoria naar de rand verhuizen in de Watergraafsmeer en het enorme AMC aan de Zuid Oostelijke stadsrand zit, is logisch en voor de handliggend. Dat het Roeterseilandcomplex wordt vernieuwd, ligt ook voor de hand. Maar de binnenstad heeft de studenten nodig voor haar bruisende karakter. De UvA zal haar aantrekkelijkheid verliezen als ze de historische gebouwen te lichtvaardig verlaat om louter financiële redenen. Leon Deben is oud-hoofddocent Stadssociologie aan de UvA

10 Jg. 42 / Nr. 4 / 2009 Compacte clusteruniversiteit P. 238 Compacte clusteruniversiteit Dick Schuiling A U B Schaal: 1: Kaart 1 Overzicht van de toekomstige universitaire vestigingen naar omvang (bruto terrein- en vloeroppervlak) Terreinoppervlakte Vloeroppervlakte Vestiging Uilenburg m m 2 A-faculteit m m 2 B-faculteit m m 2 (bron: dienst der publieke werken afdeling stadsontwikkeling 1967)

11 Jg. 42 / Nr. 4 / 2009 Compacte clusteruniversiteit P. 239 Achtergrond We schrijven 1632, de oprichting van het Athenaeum Illustre. Bijna vier eeuwen later worden de herstructureringsplannen van het Roeterseiland gepresenteerd. Met de opgedane kennis en ervaring richt de opgave zich nu op een succesvolle transformatie van het Roeterseilandcomplex en de Amstelcampus. In dit artikel wordt een overzicht gegeven van de huisvestingsplannen die de Universiteit van Amsterdam sinds de jaren vijftig van de vorige eeuw heeft gepresenteerd. Lang niet alle plannen en voorstellen zijn tot uitvoering gekomen. Verschil in inzichten over verweving en scheiding tussen universiteit en stad volgde de trends van de periode waarin de plannen werden gemaakt. De Universiteit van Amsterdam kent een eeuwenoude traditie om grotere gebouwen te transformeren voor nieuw gebruik (Souwer, 2000). Het begon met de voorloper van de universiteit, het Athenaeum Illustre gehuisvest in de Agnietenkapel. Bij de Alteratie van Amsterdam in 1578 was deze overgegaan van de katholieke kerk naar de (inmiddels calvinistische) gemeente. De kapel werd benut als auditorium en de toenmalige universiteitsbibliotheek, de stadslibrye, werd gehuisvest op de zolder van de kapel. Tot het einde van de negentiende eeuw konden de 250 studenten daar goed uit de voeten. In 1877 werd het Athenaeum Illustre universiteit en kwam de Oudemanhuispoort beschikbaar voor huisvesting. In het voormalig bejaardenhuis werd ook de aula gevestigd. De medici kregen het Binnengasthuis en de biologen de Hortus Botanicus en Artis. Later kwamen in en bij de Plantagebuurt ook instituten voor andere bètaopleidingen. Tot 1961 is de universiteit van de gemeente (GU). De gemeente faciliteert in die tijd de huisvesting, maakt huisvestingsplannen en ontwerpt zelfs de gebouwen. Tot 1920 telt de voorloper van de Universiteit van Amsterdam niet meer dan duizend studenten (zie figuur 1). Vlak na de Tweede Wereldoorlog wordt de grens van vijfduizend studenten gepasseerd en in 1950 telt de UvA zevenduizend studenten. Voor de periode daarna verwachtte de universiteit een beperkte en geleidelijke groei van het studentenaantal. Een voorspelling die klopte, want tussen 1952 en 1962 groeide het aantal niet verder.

12 Jg. 42 / Nr. 4 / 2009 Compacte clusteruniversiteit P. 240 Figuur 1 Ingeschrevenen totaal (bron: Bureau Bestuursinformatie UvA) / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / /01 Het Drie-kernen-plan 1955 In die periode van stagnerende studentenaantallen werd in 1955 door de gemeente en de universiteit het Drie-kernen-plan aanvaard. Het plan voorzag in de huisvesting van à studenten op drie locaties in de stad: het Roeterseilandcomplex en omgeving (REC), de Oudemanhuispoort (OMHP) en het Wilhelmina Gasthuisterrein (WG-terrein). De terreinen waren alledrie in of nabij de binnenstad gelegen. Het Roeterseiland was bedoeld voor de huisvesting van de bètafaculteiten en de Oudemanhuispoort voor de alfafaculteiten en centrale voorzieningen. De locatie OMHP werd later uitgebreid met het Binnengasthuisterrein (BG-terrein), de Oude Turfmarkt en het Maagdenhuis. Het WG-terrein en omgeving was bedoeld voor de medische faculteit en het ziekenhuis. Daarvoor moest wel eerst de Kinkerbuurt-Zuid worden gesloopt. Alternatieve ideeën Opvallend voor de periode en geheel passend in de tijdgeest van democratisering, is dat de discussie over het huisvestingsbeleid van de UvA in alle universitaire geledingen en in de pers werd gevoerd. De redeneringen vanuit verschillende belangen werkten door in de uiteenlopende voorkeuren voor huisvesting. Sommigen prefereerden de universiteit in de bestaande stad door rigoureuze sloop en herstructurering, anderen kozen voor aanpassing aan het historisch erfgoed en stadsweefsel. Weer anderen kozen voor de weilanden en nieuwe polders buiten de stad. De eerste hoogleraar planologie, Steigenga, bekritiseerde het drie-kernen-plan. Hij was het weliswaar eens met het universitaire huisvestingscredo dat alle faculteiten in elkaars nabijheid behoren te zijn, maar in de binnenstad en negentiende eeuwse wijken was daarvoor volgens hem geen plaats. Als alternatief adviseerde hij de omgeving van de Bijlmermeer. Ook anderen stelden alternatieve huisvestingslocaties voor. Zo droomde een clubje verontruste hoogleraren, die de Oudemanhuispoort een verstopt ex-bejaardenhuis in een aftandse buurt vonden, van een Cité universitaire op het Frederiksplein. Professor F. de Jong Edz. stelde de strook tussen de Utrechtsebrug en Ouderkerk voor. De CPN-gemeenteraadsfractie propageerde een campusuniversiteit buiten de stad. Een commissie onder leiding van professor Enschedé stelde zelfs Flevoland voor (Souwer, 2000).

13 Jg. 42 / Nr. 4 / 2009 Compacte clusteruniversiteit P. 241 Groeiende studentenaantallen Halverwege de jaren zestig was de verwachting dat het studentenaantal in 1975 zou zijn gegroeid tot Dankzij de babyboom en toenemende participatie aan het wetenschappelijk onderwijs werd dit aantal al veel eerder gehaald. Eind jaren zestig werd de studentenprognose daarom bijgesteld richting in 1975 waarvan alfastudenten (men maakte in die tijd nog geen onderscheid tussen alfa- en gammastudies). De alfastudies moeten volgens de gemeente en de universiteit grotendeels in de binnenstad gehuisvest worden. Het BG-terrein was op dat moment nog niet beschikbaar. De Nederlandsche Bank, toen nog gehuisvest in het huidige Allard Pierson Museum, aasde ook op het terrein. Voor de alfa s werden daarom steeds meer kleine grachtenpanden gekocht of gehuurd om te voorzien in de ruimtebehoefte. De ad hoc oplossingen wakkerden de discussie over de huisvesting van de alfawetenschappen voortdurend aan. In de periode werden zeer uiteenlopende locaties voorgesteld. Die varieerden van nieuwbouw in de Bijlmermeer of Flevoland en sloop en nieuwbouw van de gemengde woonwerkbuurten Uilenburg en Valkenburg tot een universiteit langs de grachten. Het laatste voorstel speelde in op de trend dat bedrijven op dat moment massaal uit de binnenstad vertrokken. De leegstaande kantoren boden interessante huisvestingsmogelijkheden voor de universiteit. De leegstand in de binnenstad en de gelijktijdige woningnood vormden de aanleiding voor een fel verzet tegen de sloop van woningen op Uilenburg, Valkenburg en nabij het Roeterseiland voor de bouw van nieuwe universiteitscomplexen. In 1972 werd zelfs de actiegroep Geen woningsloop voor universiteitsbouw opgericht (Schuiling, 1972). Ook de huisvesting van de medische faculteit naast het WG-terrein verliep problematisch. In 1965 werd duidelijk dat de sanering van de Kinkerbuurt nog flink op zich liet wachten. De gemeente bood de universiteit als alternatief 64 hectare aan in de Bullewijkerpolder (naast de Bijlmer) voor het nieuw te bouwen AMC. Dat werd door de universiteit in dank aanvaard, mede omdat goede alternatieven voor de huisvesting van de medische faculteit ontbraken (Jonker en Schuiling, 1974). De planvorming en bouw op het Roeterseilandcomplex zelf konden wel doorgang vinden. De nieuwbouw op het terrein week sterk af van de woonbuurten er om heen. De compacte, hoge bebouwing zorgde voor een nieuw aanzicht in de Amsterdamse binnenstad. In 1964 werd Anna s Hoeve in de Watergraafsmeer aangekocht. Die locatie, ver buiten de binnenstad, was bedoeld voor de biologen. Het Zeven-kernen-plan 1973 In 1973 nam het College van Bestuur van de UvA het Zeven-kernen-plan aan: een gebundelde deconcentratie. Vier vestigingen binnen de binnenstad en vier erbuiten. De door de gemeente aangedragen locatie Valkenburg/Uilenburg aan weerszijden van de aanvoerweg naar de IJ-tunnel stond de universiteit wel aan, maar bleek controversieel. Zowel de beoogde gebruiker (de Letterenfaculteit) als de Universiteitsraad (toen het hoogste orgaan) stemden tegen deze locatie. Het College van Bestuur droeg het besluit vervolgens voor aan de Kroon, die het vernietigde. Hierop volgde een jarenlange impasse. In de tussentijd werden panden gehuurd en voorstellen gedaan voor indikken op het BG-terrein en bij het AMC. Ook het eerste plan voor het BG-terrein (1975) vond geen doorgang. Het was monofunctioneel, diende alleen de belangen van de universiteit en ging uit van sloop. Het wordt uiteindelijk door de Universiteitsraad afgestemd na breed verzet zowel vanuit de buurt als van monumentenliefhebbers. Veel kritiek was er op het feit dat er geen inspraak met belanghebbenden had plaatsgevonden, de cijfers over de ruimtebehoefte van de UvA discutabel en ondoorzichtig waren en onvoldoende duidelijk was of concentratie van ongelijksoortige instellingen wel zinvol was. Ten slotte werd het bezwaar van velen tegen de grootschaligheid van de nieuwbouw en de eenzijdigheid van de bestemmingen breed gedeeld. In 1977 telde de universiteit meer dan studenten en was de prognose voor 1980 opgelopen tot

14 Jg. 42 / Nr. 4 / 2009 Compacte clusteruniversiteit P. 242 Figuur 2 Percentage studenten naar opleiding (bron: Bureau Bestuursinformatie UvA) 1945/ / / / / / / / / / / /01 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% Humanities/Law Social sc./economics Science Medicine Figuur 3 Aantal ingeschrevenen UvA (bron: Bureau Bestuursinformatie UvA) Alle ingeschrevenen Voltijd ingeschrevenen BG-areaal en Huisvestingsplan In 1978 werd ten behoeve van de ontwikkeling van het BG-terrein een gemengde werkgroep voorgesteld. Deze organiseerde een soort open planproces (Schuiling, 1980, 1982 en 1984). In 1981 verschijnt het eindrapport (Werkgroep BG-areaal, ). Het tweede BG-plan behelsde veertig procent niet-universitaire functies (vooral wonen) op het BG-terrein. Daarnaast werd het tot dan toe gesloten (ziekenhuis)complex geopend voor fietsers en voetgangers. De werkgroep sprak van het terrein teruggeven aan de stad. De concentratiegedachte werd in het plan verder afgezwakt wat de verwevenheid met de stad bevorderde. Het plan werd grotendeels uitgevoerd.

15 Jg. 42 / Nr. 4 / 2009 Compacte clusteruniversiteit P. 243 In het eveneens in 1981 verschenen Huisvestingsplan werden per faculteit nieuwe ruimtenormen vastgesteld. In figuur 2 is de ontwikkeling van het aantal studenten naar type opleiding weergegeven. Het feit dat de bèta s door dalende belangstelling in die opleidingen op het Roeterseiland veel te ruim in hun jasje kwamen te zitten, werd een beetje verdoezeld. Ombouwen van halfgebruikte practicumruimten was ook erg kostbaar. In de jaren tachtig namen de gammafaculteiten Economie en Bedrijfskunde (FEB) en delen van de huidige Maatschappij- en Gedragswetenschappen (FMG) steeds meer hun intrek in bestaande en nieuwe gebouwen op het Roeterseiland. Nog steeds geven die soms colleges vanachter een practicumtafel, ooit bestemd voor scheien natuurkundigen. De ruimteprognoses klapten vanaf 1982 om. Bezuinigingen leidden tot een formatiekrimp van een kleine 20 procent tussen 1980 en Het ministerie verwachtte nog een lichte studentengroei als gevolg van het emancipatie-effect, maar in de periode daarna ( ) werd een scherpe daling verwacht van maar liefst 33 procent. Prognoses zijn blijkbaar erg lastig want rondom 1992 had de UvA een piek van studenten (zie figuur 3). Na een dip in 2000 met studenten telt de UvA in 2009 inmiddels studenten in voltijd en deeltijd samen. De vier-clusters-plannen van 2005 en 2008 Na een periode van huisvesting in zes kernen (Uilenburg/Valkenburg is inmiddels afgevallen) en een aantal verspreide panden, wordt in het huisvestingsbeleid langzamerhand een draai gemaakt. Van zes kernen is het huidige beleid erop gericht de faculteiten te concentreren in vier clusters: de OMHP en het BG-terrein in de binnenstad, het REC eveneens in de binnenstad, het Science Park in de Watergraafsmeer (rondom de oorspronkelijke Anna s Hoeve) en het AMC. Op de lange duur wordt verwacht dat de gebouwen van het Spui en het Singelgebied (UB, Maagdenhuis, Bungehuis, PC Hoofthuis) niet meer nodig zijn voor het zogenaamde primaire proces. De functies van deze gebouwen worden in de plannen overgeplaatst naar de OMHP, het BG-terrein en het Roeterseilandcomplex. Daar vindt verdichting plaats, waarvoor nauwelijks meer woningen maar wel andere monumentale gebouwen gesloopt moeten worden. Sommige van die gebouwen in het Spui/Singelgebied, zoals het Maagdenhuis en de Universiteits Bibliotheek, zijn echter beeldbepalend voor de historie van de universiteit en de verwevenheid met de stad. Huisvestingsplan Het Huisvestingsplan vermeldt vier doelen die de UvA wil bereiken. Ten eerste is dat het hebben van een karakteristieke en herkenbare uitstraling zodat de identiteit en zichtbaarheid van de universiteit worden versterkt. Het tweede doel is om als stadsuniversiteit de cultuur en geschiedenis van de stad te bewaren en ontsluiten. Het derde doel is te fungeren als ontmoetingsplaats voor mensen die zich bezighouden met wetenschap en cultuur. Ten slotte is het doel een inspirerend lokaal centrum met een mondiale toegang tot informatie te zijn. Het belangrijkste uitgangspunt van het Huisvestingsplan is dat de UvA een stadsuniversiteit is en dus in de stad wil blijven. Omdat de huidige huisvestingssituatie van de universiteit verre van ideaal wordt genoemd, is het idee de universiteit te concentreren in vier clusters. Een van de redenen voor clustering zijn de hoge onderhoudskosten van het huidige aantal gebouwen. Daarnaast wordt gesteld dat in grotere eenheden flexibeler met wisselende studentenaantallen kan worden omgegaan. Ook neemt de herkenbaarheid van de UvA toe als er vier grotere clusters zijn. Onderlinge samenwerking en het opzetten van nieuwe onderwijsen onderzoeksprogramma s wordt met vier clusters gemakkelijker. De vier clusters zijn onderverdeeld op basis van verwante disciplines. Alfa op de OMHP en het BG-terrein, bèta op het Science Park, gamma op het Roeterseilandcomplex en het medische cluster op en rondom het AMC. Het Academisch Centrum Tandheelkunde Amsterdam (ACTA) in Slotervaart

16 Jg. 42 / Nr. 4 / 2009 Compacte clusteruniversiteit P. 244 wordt verplaatst naar het VU-kwartier aan de Zuidas. Dat heeft ermee te maken dat deze opleiding door de universiteiten gemeenschappelijk wordt gebruikt. Meerjarenplan Huisvesting 2008 Het Huisvestingsplan gaat voor die periode uit van nulgroei. Dat is opmerkelijk want sinds 2002 heeft de UvA aan populariteit gewonnen en zijn de studentenaantallen flink gegroeid. In het Meerjarenplan Huisvesting 2008 van een nieuw aangetreden College van Bestuur is de prognose dat de studentenaantallen tot 2020 waarschijnlijk stijgen. De universiteit gaat uit van een groei van 0 tot 25 procent. Het is zodoende zeer waarschijnlijk dat de studenten- en onderzoekerspopulatie toeneemt. Die grotere aantallen worden op vier clusters gehuisvest, de footprint van de UvA in de stad neemt in die zin dus af. Daar tegenover staat verdichting op de open binnenterreinen die in eigen bezit zijn. Daarnaast is er sprake van een centrifugale schuifoperatie ; overbodig geworden panden in de binnenstad kunnen worden getransformeerd of afgestoten. Voor de schuifoperatie van faculteiten naar de vier clusters is een grootscheepse verbouwing noodzakelijk. De afronding van het Science Park is in zicht. Na vertrek van de bètastudies is het REC aan de beurt. Om in de toekomst de volledige FMG en Faculteit der Rechten (FdR) te kunnen huisvesten (de FEB blijft in de huidige gebouwen op het REC) worden de gebouwencomplexen op het REC grondig verbouwd. Tegelijkertijd vindt de verbouwing en nieuwbouw van de Hogeschool van Amsterdam (HvA) plaats aan de Wibautstraat, de nieuwe Amstel-campus. De bouwplannen van beide opleidingsinstituten zouden mogelijkheden voor verweving met elkaar moeten bieden. Het verwevingsdiscours In december 2008 is in opdracht van de HvA en UvA een verkennende studie verschenen over de kansen voor de verbetering van de ruimtelijke en functionele verbinding tussen het Roeterseiland en de Amstelcampus onderling en met hun directe omgeving (Van Iersel en Jenniskens, 2008). In het rapport worden als speerpunten voor verbetering de opwaardering van de openbare ruimte, de ontwikkeling van aantrekkelijke nieuwe voorzieningen en de opwaardering van het metrostation genoemd. Voor het Roeterseiland ( m 2 bvo) wordt in het rapport uitgegaan van circa studenten en medewerkers. De bouw start in 2009 en de geplande oplevering is in De Nieuwe Achtergracht wordt de centrale openbare ruimte waaraan alle ingangen worden gesitueerd. Parkeren kan straks niet meer op het maaiveld, maar alleen nog in parkeerkelders. Het maaiveld wordt verlevendigd door de toevoeging van publieksfuncties en (studenten)woningen. De Amstelcampus ( m 2 bvo) bevindt zich aan weerszijden en op de noordkop van de Wibautstraat. Het wordt met studenten en medewerkers de grootste vestiging van de HvA. Verder komen er 250 studentenwoningen, een sport- en fitnesshal, een basisschool, een jongerencentrum met horeca en onderwijsgerelateerde bedrijvigheid. De meeste bedrijvigheid bevindt zich op de begane grond waardoor levendigheid in de plint wordt gecreëerd. Om de Amstelcampus te realiseren is de sloop van het Wibauthuis jaren geleden al gestart. Het Kohnstammhuis wordt nu getransformeerd en de verbouw van het Singelgrachtgebouw is inmiddels gereed. Roeterseiland en Amstelcampus samen worden met studenten en medewerkers het grootste onderwijscluster van de stad. In het rapport wordt zelfs gezegd dat zij een meerderheid vormen ten opzichte van de inwoners van de omliggende buurten Oosterparkbuurt, Weesperzijde, Weesperbuurt en Plantage. In het rapport wordt terecht geconstateerd dat de wisselwerking tussen het Roeterseiland en de Amstelcampus nu nog zeer beperkt is. Studenten en medewerkers zijn grotendeels gericht op hun eigen onderwijsfaciliteiten. Ook bewoners hebben weinig reden om beide onderwijscomplexen te bezoeken omdat het ontbreekt aan publieksvoorzieningen en

17 Jg. 42 / Nr. 4 / 2009 Compacte clusteruniversiteit P. 245 een aantrekkelijke openbare ruimte. Het Weesperplein vormt als verkeersknooppunt voor beide onderwijsclusters het scharnierpunt. De routes voor het openbaar vervoer verschillen wel van de belangrijkste fiets- en looproutes. Rondom het Weesperplein is het voorzieningenniveau laag. Er is wat horeca en een enkele winkel. Maar er zijn geen grote publiekstrekkers, die liggen verder weg. Het vraagstuk van scheiding of verweving en de vooren nadelen van campusuniversiteiten kent al een lange historie. In een interview in het vaktijdschrift Plan met de Delftse prof.ir. S.J. van Embden, stedebouwkundige van de TU Twente en Eindhoven (Plan, 1970), zegt Van Embden dat de sleutelbegrippen interne en externe integratie en flexibiliteit zijn. Maar volgens hem bemoeilijkt de eis van een nauwe interne samenhang, ter wille van de integratie van de disciplines, gecombineerd met deze toenemende omvang van het totale instituut, de integratie van dat totale universiteitscomplex in het stadsgeheel en daarmee van de universiteitsgemeenschap (zo die al zou willen ontstaan) in de maatschappij. Was de universiteit vroeger misschien een soort collectieve ivoren behuizing voor een kleine elite, vandaag dreigt zij een onverteerbare reuzenklont te worden in het stadsgeheel (Plan, p. 673). Deze opmerkelijke waarschuwing van de Nederlandse campusspecialist bij uitstek heeft nog niets van zijn waarde verloren. Het is dan ook opvallend dat de term campus aan de UvA en HvA weer zo populair is geworden, terwijl men tegelijkertijd propageert een stadsuniversiteit te zijn. Volgens van Dale s Etymologisch Woordenboek betekent de term campus wel universiteitsterrein, maar stamt deze af van het Latijnse campus, wat het vlakke veld betekent. Dat lijkt niet bepaald een geschikt label om de verweving van de universiteit met de stad aan te duiden. In die zin is de term cluster veel neutraler en minder verwarrend. Creëren van stedelijkheid Van Iersel en Jenniskens (2008) constateren dat het gebied rond de Wibautstraat nu nog de aantrekkingskracht en de levendigheid van beroemde studentenwijken als Quartier Latin in Parijs of Greenwich Village in New York mist. Volgens hen ligt dat onder andere aan de ligging in de stad, het soort en aantal studenten en de schaalverschillen tussen de onderwijsgebouwen en de directe omgeving. Hier wordt mijns inziens de vinger op de zere plek gelegd. De monofunctionaliteit en grofkorreligheid van de huidige gebouwen van de UvA en HvA zijn een handicap om de beoogde unieke, levendige stadscampus te bereiken. Het stofferen van de plinten met publieksvoorzieningen is onvoldoende. Winkels dienen immers aan een doorgaande belangrijke looproute te liggen. De krimp in de bestaande winkellinten in de Plantage Kerklaan en Plantage Middenlaan en de moeilijke verhuurbaarheid van de nieuwe commerciële ruimten in de Roetersstraat en Sarphatistraat illustreren dit. Van Iersel en Jenniskens (2008) zien diverse ruimtelijke en functionele kansen en bedreigingen. In ruimtelijke zin ligt het Roeterseiland nu erg verscholen. De Singelgracht en de Mauritskade vormen fysieke barrières voor de doorsteek van de Amstelcampus naar het Roeterseiland. Een eerste kans zou zijn het Weesperplein het huisadres van de UvA en HvA te laten zijn. Hoewel geluid- en stankoverlast rondom het Weesperplein de gebruiksmogelijkheden daar belemmeren, kan de universiteit wel beter zichtbaar worden gemaakt in de metrohalte en op straat. Een nieuwe naamgeving van het metrostation, Universiteit van Amsterdam, is volgens hen een eerste stap in de goede richting. Een andere kans is te zorgen voor extra studentenhuisvesting op de beide campussen zodat er meer levendigheid komt. Ook het toevoegen van sportfaciliteiten (op de Amstelcampus) en culturele voorzieningen (op het Roeterseiland) zorgt voor meer onderlinge loopstromen en daarmee voor meer levendigheid. Voor het Roeterseilandcomplex lijkt de les van het BG-terrein enigszins ter harte genomen. Er komen meer openbare routes over het terrein die ook voor andere stadsbewoners toegankelijk zijn. Ook komen er meer niet-universitaire functies in de plinten. Het percentage niet-universitaire functies is weliswaar

18 Jg. 42 / Nr. 4 / 2009 Compacte clusteruniversiteit P. 246 foto: Hilde van Wijk veel lager dan op het BG-terrein, maar ook op het BG-terrein zal dat percentage flink afnemen als de nieuwe Universiteitsbibliotheek zich daar vestigt. In een notendop In de periode van functiescheiding en verkeersdoorbraken ( ) bleef de UvA niet achter. Er werden grootschalige kantoorkolossen (Roeterseiland) gebouwd en de sloop van gemengde woonbuurten werd gepland (Uilenburg en het eerste plan voor het BG-terrein). Niet toevallig was de architect van het Wibauthuis dezelfde als die van de Roeterseilandgebouwen B en C. Grootschaligheid en functieconcentratie leken toen ook het meest efficiënt voor het beheer. De universiteit en de gemeente traden in deze tijd op als gesloten organisaties, die de zaakjes onderling regelden. Dat leidde tot veel maatschappelijke weerstand. De sloopplannen voor de Kinkerbuurt, Uilenburg/Valkenburg, de omgeving van het Roeterseilandcomplex en het BG-terrein kwamen dan ook vrijwel nergens tot uitvoering. In de daarop volgende periode van meer behoedzame stadsvernieuwing ( ), werden, na flink wat strijd, de uitgangspunten aanpassing aan de schaal van de binnenstad en functiemenging. Een tijd lang hebben deze nieuwe uitgangspunten geprevaleerd, zoals in de plannen voor het Bungehuis, PC Hoofthuis en het tweede plan voor het BG-terrein. De top van de UvA liep niet voorop in deze omslag in het denken. Terwijl de basis het al eerder aanvoelde, zagen de toenmalige bestuurders en raadsleden uiteindelijk ook in dat een gewenste en belangrijke instelling als de UvA niet als een eenkennige moloch te werk kan gaan. In de huidige plannen wordt een zekere mate van functiemenging nagestreefd. De functies waarmee wordt gemengd liggen erg dicht bij het universitaire belang. Het gaat vaak om studentenwoningen of aan de universiteit verwante commerciële voorzieningen zoals een kopieerwinkel. Met de internationalisering van het wetenschappelijk onderwijs bestaat immers steeds meer behoefte aan (snel beschikbare) woningen voor buitenlandse studenten en onderzoekers. Menging met de woonfunctie is daardoor een universitair belang geworden, én een wapen in de concurrentie met andere universiteiten. In totaliteit wordt de UvA meer grofkorrelig. Ze trekt zich terug op minder clusters, die in volume toenemen.

19 Jg. 42 / Nr. 4 / 2009 Compacte clusteruniversiteit P. 247 Opgave Kostenoverwegingen en efficiencywensen zijn van alle tijden, maar des te meer sinds universiteiten hun eigen huisvesting moeten betalen. Het geeft toch te denken dat juist veel van de speciaal voor de UvA ontworpen gebouwen uit de jaren zestig, zoals het Swammerdaminstituut aan de Eerste Constantijn Huygensstraat, de Narwal op het Bickerseiland en het Maupoleum aan de Jodenbreestraat, al weer verdwenen zijn. Dat de VU niet meer uit de voeten kan met haar campusgebouwen uit de jaren zeventig is ook opvallend. Groter is dus kennelijk lang niet altijd flexibeler. De waardering onder professoren voor het Oudemanhuispoortcomplex heeft ook een flinke verandering doorgemaakt. In de Frederikspleinvoorstellen van vroeger wilden zij weg van de OMHP, nu voeren de juristen actie om op de OMHP te blijven. Daarbij wordt het argument verlies aan identiteit genoemd. Dat blijkt op meerdere vlakken een belangrijk dilemma. Het College van Bestuur van de UvA wil al jaren haar corporate identity in steen laten zien, met grote hoge logo s die van verre zichtbaar zijn. Vele medewerkers en studenten hechten minder aan die corporate identity, maar meer aan de identiteit van hun eigen opleiding of instituut. Zij vrezen verloren te gaan in grote flexibele clusters. In die zin zou de slogan uit het instellingsplan klein binnen groot veel verder geconcretiseerd moeten worden. centrum, cité medicale, Wonen-TA/BK, nr. 24, p Plan; maandblad voor ontwerp en omgeving (1970) Interview met prof.ir. S.J. van Embden; sleutelbegrippen: integratie en flexibiliteit, nr.10, p Schuiling, D. (1972) Universiteit helpt mee de bewoners de stad uit te jagen, Folia, nr. 24, p.5 Schuiling, D. (1972) Het slopende bouwbeleid van de Amsterdamse Universiteit, De Groene Amsterdammer, nr oktober, p. 9 Schuiling, D. (1980) Planvorming Binnengasthuis, Rooilijn, nr. 6, p Werkgroep Binnengasthuisareaal ( ) Naar een plan voor het Binnengasthuisterrein deel 1 en 2, Amsterdam Schuiling, D. (1982) Bouw- en huisvestingsbeleid van de UvA , Rooilijn, nr. 6, p Schuiling, D. (1984) Tweedehandsplanvorming op het BG- en WG-terrein, Rooilijn, nr. 1, p Souwer, G. (2000) De krappe kleren van de UvA; drie eeuwen van het ene kapelletje naar het ander, Folia, jg. 53, nr. 38, p. 6-8 De onderlinge verwevenheid tussen de instellingen UvA en HvA zal moeilijk blijken. De verwevenheid met de stad doet daar nog een schepje bovenop, zeker als de clusters groter worden. Er ligt nog een grote opgave. Dick Schuiling is docent aan de opleiding Planologie van de Universiteit van Amsterdam. Literatuur Iersel, M. Van & A. Jenniskens (2008) Verbinding Roeterseiland en Amstelcampus; kansen voor verbetering van het gebied rondom de campussen van de UvA en HvA, LAgroup, Amsterdam Jonker, M. en D. Schuiling (1974) Godshuis, gasthuis, ziekenhuis, medisch foto: Hilde van Wijk

20 Jg. 42 / Nr. 4 / 2009 The challenge is to make the Roeterseiland part of the city P. 248 Simon Allford The challenge is to make the Roeterseiland part of the city Allford Hall Monaghan Morris (AHMM) won the international competition for the restructuring of the Roeterseilandcomplex (REC). The scope of the project is to renovate buildings A, B and C. One of the major interventions is the intersection in the building crossing the Nieuwe Achtergracht to open up the area behind it. The jury was convinced by AHMM functional and flexible concept of architecture. New architecture is a way of thinking of a building. The three key-elements are strategy, people and aesthetics. Simon Allford speaks with us about how to integrate the REC in the daily lives of students, staff and the urban public. Sabine Meier and Samantha Volgers We studied together and invented AHMM in 1989 because we wanted to make architecture that is beautiful to look at and satisfying to use. Everyone has his own projects and the individual intelligence has a great amount of autonomy, even though the collective intelligence can be much better than the individual one. That means that we share experience and opinions. If one feels constrained, the collective intelligence helps to liberate and invigorate it. This is what we call our fifth man. How do you and your fifth man approach the restructuring of the REC? The international competition for the REC was a challenge for us; we had never built outside of England before. It was an interesting competition because they asked us to tell what we thought of the existing buildings, instead of asking us to present a complete and elaborated design. We showed our ideas of the restructuring as a way of thinking of a building. We actually showed a process of thinking. What is the process about? First, a process is always about trying to understand a place and the politics in the broader sense, and analysing the needs later on. They do not come to us and say we need a university building. They say we have got this site and we may place a hotel, offices, some housing here and a school there. All those buildings can come together within a multi-layered city programme. Second, consultation is part of the process. When making all those buildings smart and

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other Dutch survival kit This Dutch survival kit contains phrases that can be helpful when living and working in the Netherlands. There is an overview of useful sentences and phrases in Dutch with an English

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Vraagzinnen: Je kunt in het Engels vraagzinnen maken door vaak het werkwoord vooraan de zin te zetten. Bijv. She is nice. Bijv. I am late. Bijv. They are

Nadere informatie

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder?

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University De wereld wordt steeds complexer Dit vraagt om

Nadere informatie

Taco Schallenberg Acorel

Taco Schallenberg Acorel Taco Schallenberg Acorel Inhoudsopgave Introductie Kies een Platform Get to Know the Jargon Strategie Bedrijfsproces Concurrenten User Experience Marketing Over Acorel Introductie THE JARGON THE JARGON

Nadere informatie

Comics FILE 4 COMICS BK 2

Comics FILE 4 COMICS BK 2 Comics FILE 4 COMICS BK 2 The funny characters in comic books or animation films can put smiles on people s faces all over the world. Wouldn t it be great to create your own funny character that will give

Nadere informatie

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment project Awasi Kenya Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment*van* kinderen*in*kenia De#afgelopen#drie#jaren# hebben#we#met#steun#van#de# Rotaryclub##Rhenen: Veenendaal#een#

Nadere informatie

Screen Design. Deliverable 3 - Visual Design. Pepijn Gieles 0877217 19-12-2014. Docent: Jasper Schelling

Screen Design. Deliverable 3 - Visual Design. Pepijn Gieles 0877217 19-12-2014. Docent: Jasper Schelling Screen Design Deliverable 3 - Visual Design Pepijn Gieles 0877217 19-12-2014 Docent: Jasper Schelling Hulp bij het inloggen Inloggen Particulier Personal Banking Private Banking Zakelijk Zoeken in Particulier

Nadere informatie

Memo Academic Skills; the basis for better writers

Memo Academic Skills; the basis for better writers Memo Academic Skills; the basis for better writers With the rise of broader bachelor degrees and the University College, Dutch universities are paying more attention to essays and other written assignments.

Nadere informatie

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

Free Electives (15 ects)

Free Electives (15 ects) Free Electives (15 ects) Information about the Master RE&H (and the free electives) can be found at the following page: http://www.bk.tudelft.nl/en/about-faculty/departments/real-estate-and-housing/education/masterreh/free-electives/

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

IDENTITEIT IN DE METHODE?

IDENTITEIT IN DE METHODE? 74 IDENTITEIT IN DE METHODE? ONDERZOEK DOOR EEN LERAAR IN OPLEIDING Bram de Muynck en Esther Langerak 75 Van lectoraten wordt gevraagd om ook studenten te betrekken bij onderzoek. Dit gebeurt bij het lectoraat

Nadere informatie

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst De Levende Gevel Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst A letter from nature Dear., Our life knows no boundaries, we live together. You live in me and I live in you! I not only

Nadere informatie

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland?

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland? First part of the Inburgering examination - the KNS-test Of course, the questions in this exam you will hear in Dutch and you have to answer in Dutch. Solutions and English version on last page 1. In welk

Nadere informatie

Things to do before you re 11 3/4

Things to do before you re 11 3/4 Counting Crows 1 Things to do before you re 11 3/4 Lees de tekst en beantwoord de vragen. - Maak deze zin af: De schrijver van de tekst vindt dat kinderen - Welke dingen heb jij wel eens gedaan? Kruis

Nadere informatie

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept 7 juni 2012 KNX Professionals bijeenkomst Nieuwegein Annemieke van Dorland KNX trainingscentrum ABB Ede (in collaboration with KNX Association) 12/06/12 Folie 1 ETS

Nadere informatie

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen?

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? De firewall van de Speedtouch 789 (wl) kan niet volledig uitgeschakeld worden via de Web interface: De firewall blijft namelijk op stateful staan

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

Rethinking leadership and middle management

Rethinking leadership and middle management Rethinking leadership and middle management 17 October 2013 Prof. dr. Jesse Segers The Future Leadership Initiative @Segersjesse challenging thoughts about leadership. Ego-dominant ( macht ) Rationeel

Nadere informatie

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training 9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training In 9 dagen jezelf volledig op de kaart zetten Je energie aangevuld en in staat om die batterij op peil te houden. Aan het eind heb jij Een goed gevoel in je

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

Interaction Design for the Semantic Web

Interaction Design for the Semantic Web Interaction Design for the Semantic Web Lynda Hardman http://www.cwi.nl/~lynda/courses/usi08/ CWI, Semantic Media Interfaces Presentation of Google results: text 2 1 Presentation of Google results: image

Nadere informatie

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant Vragenlijst in te vullen en op te sturen voor de meeloopochtend, KABK afdeling fotografie Questionnaire to be filled in and send in before the introduction morning, KABK department of Photography Stuur

Nadere informatie

Management Development Next Level

Management Development Next Level Management Development Next Level NFMD congres 27 januari 2015 Marcel Knotter 1. Hoezo MD? 1. Hoezo MD? 1. Hoezo MD? Quiz Vraag 1 Wat is ca. de omvang van management- en A. $50-60 miljoen B. $500-600 miljoen

Nadere informatie

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Tijd 09.15 09.45 Je bent op de Open dag, wat nu? Personal welcome international visitors 10.00 10.45 Je bent op de

Nadere informatie

Exploitant. CM-Bureau

Exploitant. CM-Bureau Van Exploitant Naar CM-Bureau You do not lead by hitting people over the head that s assault, not leadership MT MediaGroep BV 2014, Berend Jan Veldkamp Dwight D. Eisenhouwer Over MT MediaGroep boeit en

Nadere informatie

Malala Ken je Malala? Wat weet je al van haar?

Malala Ken je Malala? Wat weet je al van haar? 1 Malala Ken je Malala? Wat weet je al van haar? About Malala Malala Yousafzai comes from Pakistan. She was born on the 12th of July in 1997. When she was 14 years old she started a blog on the Internet.

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

Concept development. Haga Hospital. 17 september 2015

Concept development. Haga Hospital. 17 september 2015 Concept development Haga Hospital 17 september 2015 Marije Talstra 2015 Healthcare consultant at fluent 2003-2015 Healthcare consultant at Twynstra Gudde TUDelft, real estate & housing, urban planning

Nadere informatie

Ganzenhoef Cultural Educational Centre. Cultureel Educatief Centrum Ganzenhoef. Hans van Heeswijk architecten. Ertskade 111 1019 BB Amsterdam

Ganzenhoef Cultural Educational Centre. Cultureel Educatief Centrum Ganzenhoef. Hans van Heeswijk architecten. Ertskade 111 1019 BB Amsterdam Cultureel Educatief Centrum Ganzenhoef Ganzenhoef Cultural Educational Centre Ertskade 111 1019 BB Amsterdam t +3120 622 57 17 f +3120 623 82 84 e info@heeswijk.nl i www.heeswijk.nl Bouwblok over 4 tot

Nadere informatie

Roeterseiland: van Complex naar Campus

Roeterseiland: van Complex naar Campus Jg. 42 / Nr. 4 / 2009 Roeterseiland: van Complex naar Campus P. 270 Carla Huisman en Ineke Teijmant Roeterseiland: van Complex naar Campus Jg. 42 / Nr. 4 / 2009 Roeterseiland: van Complex naar Campus P.

Nadere informatie

Meet your mentor and coach

Meet your mentor and coach Young Professional Program The importance of having a mentor in business Meet your mentor and coach What do Larry Page, and Steve Jobs have in common? They ve all received guidance from mentors. Yes even

Nadere informatie

blur Aukje Fleur Janssen & Roos Gomperts Volvo Design Challange

blur Aukje Fleur Janssen & Roos Gomperts Volvo Design Challange blur Aukje Fleur Janssen & Roos Gomperts Volvo Design Challange blur (NL for English see bellow) Aukje Fleur Janssen & Roos Gomperts Volvo Design Challenge Voor Volvo Design Challenge bundelden we onze

Nadere informatie

De Technologische Cultuur van Geluidssystemen

De Technologische Cultuur van Geluidssystemen De Technologische Cultuur van Geluidssystemen De Technologische Cultuur van G eluidssystemen Cultuur ontwikkeling technologie Voorbeeld: luidsprekertechnologie & line arrays Technologie cultuur & gedrag

Nadere informatie

Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen.

Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen. Lesbrief Les 1.1: On my way Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen. Nouns: train, tram, bus, car, bike, plane, boat, underground, stop,

Nadere informatie

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Consultant Education Sick Pupils Educational Service Centre University Medical Centre The Netherlands

Nadere informatie

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model)

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model) WHAT IS LITTLE GEM? Quick scan method to evaluate your applied (educational) game (light validation) 1. Standardized questionnaires Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation

Nadere informatie

DE VERLEDEN TOEKOMENDE TIJD

DE VERLEDEN TOEKOMENDE TIJD 1 Grammatica les 12 THE FUTURE PAST TENSE DE VERLEDEN TOEKOMENDE TIJD 12.1 FUTURE PAST Als je over het verleden praat, maar iets wilt vertellen over wat toen in de toekomst was, gebruik je ook de Future,

Nadere informatie

HOLOCAUST BIBLIOTHEEK FOTOBOEK. The Emptiness of Auschwitz. Linda Schouten

HOLOCAUST BIBLIOTHEEK FOTOBOEK. The Emptiness of Auschwitz. Linda Schouten HOLOCAUST BIBLIOTHEEK FOTOBOEK The Emptiness of Auschwitz Linda Schouten De leegte van Auschwitz The Emptiness of Auschwitz 2015 Uitgeverij Verbum en Linda Schouten Design: Van Boom & Rijnbende, Amsterdam

Nadere informatie

Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2

Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2 Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2 Every day we see them during the commercial break: the best products in the world. Whether they are a pair of sneakers, new mascara or the latest smartphone, they all seem to

Nadere informatie

Maagdenhuisbezetting 2015

Maagdenhuisbezetting 2015 Maagdenhuisbezetting 2015 Genoeg van de marktwerking en bureaucratisering in de publieke sector Tegen het universitaire rendementsdenken, dwz. eenzijdige focus op kwantiteit (veel publicaties, veel studenten,

Nadere informatie

Mentale voorkeur. Facts. onderbouwde informatie uitkomsten onderzoek technische analyse plannen maken. Logisch denken

Mentale voorkeur. Facts. onderbouwde informatie uitkomsten onderzoek technische analyse plannen maken. Logisch denken Whole Brain team Mentale voorkeur Facts onderbouwde informatie uitkomsten onderzoek technische analyse plannen maken Logisch denken Mentale voorkeur Form praktijkvoorbeelden grondige planning samenhangende

Nadere informatie

User Centred Development. UCD Werkcollege blok 1 week 4

User Centred Development. UCD Werkcollege blok 1 week 4 User Centred Development UCD Werkcollege blok 1 week 4 Agenda Introductie Huisregels Blok beschrijving Observatie opdracht & huiswerk Introductie Aranea Felëus Industrieel Ontwerpen Strategic Product Design

Nadere informatie

Europoint torens Rotterdam Studie

Europoint torens Rotterdam Studie Europoint torens Rotterdam Studie Maria Haag architectuur Ir. Maria Haag Laan op Zuid 73 3072 DB Rotterdam tel. 010 4738030 info@mariahaag.nl www.mariahaag.nl Met dank aan: Ir. Yannick Boidin, architect

Nadere informatie

EU keurt nieuw Programma veiliger internet goed: 55 miljoen euro om het internet veiliger te maken voor kinderen

EU keurt nieuw Programma veiliger internet goed: 55 miljoen euro om het internet veiliger te maken voor kinderen IP/8/899 Brussel, 9 december 8 EU keurt nieuw Programma veiliger internet goed: miljoen euro om het internet veiliger te maken voor kinderen Vanaf januari 9 zal de EU een nieuw programma voor een veiliger

Nadere informatie

Transformatie Structureel leegstaande kantoorgebouwen. Presentatie ilab Rogier Laterveer

Transformatie Structureel leegstaande kantoorgebouwen. Presentatie ilab Rogier Laterveer Transformatie Structureel leegstaande kantoorgebouwen Presentatie ilab Rogier Laterveer Voorstellen Rogier Laterveer Docent, onderzoeker en architect Kenniscentrum voor Technologie & Innovatie Initiatiefnemer

Nadere informatie

Profile visitors NRC Q

Profile visitors NRC Q NRC Media presents About NRC Q A unique concept Business news platform for ambitious people on the go Short, sharp articles with professional infographics Daily newsletter at 5.30am News updates via WhatsApp

Nadere informatie

Next-Generation Youth Care If we knew what we are doing, we wouldn t call it innovation!

Next-Generation Youth Care If we knew what we are doing, we wouldn t call it innovation! Next-Generation Youth Care If we knew what we are doing, we wouldn t call it innovation! Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University Internationaal Instituut voor

Nadere informatie

Wat maakt wie we zijn

Wat maakt wie we zijn Wat maakt wie we zijn 1 Industriestad Gericht op productie Groeide in lobben Dienstenstad meerdere kernen Scheiding wo-we Snelwegen logistieke knopen, Naoorlogse stad (AUP) Werkgebieden Kennisstad Compacte

Nadere informatie

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0.

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0. Onderwerpen: Scherpstelling - Focusering Sluitersnelheid en framerate Sluitersnelheid en belichting Driedimensionale Arthrokinematische Mobilisatie Cursus Klinische Video/Foto-Analyse Avond 3: Scherpte

Nadere informatie

Synergia - Individueel rapport

Synergia - Individueel rapport DOELSTELLING : Ensuring sufficient funding for projects in cost-generating departments of 16.04.2014 16.04.2014 13:53 1. Inleiding Deze inleiding is vrij te bepalen bij de aanmaak van het rapport. 16.04.2014

Nadere informatie

Het liedje van Jessie J gaat over wat je kunt kopen. Lees het informatiebord van het winkelcentrum. Hoe heet dit winkelcentrum?

Het liedje van Jessie J gaat over wat je kunt kopen. Lees het informatiebord van het winkelcentrum. Hoe heet dit winkelcentrum? 1 Shopping mall Het liedje van Jessie J gaat over wat je kunt kopen. Lees het informatiebord van het winkelcentrum. Hoe heet dit winkelcentrum? The Tower - Shopping mall 1 Bookshop Blackwell s Waterstones

Nadere informatie

LDA Topic Modeling. Informa5ekunde als hulpwetenschap. 9 maart 2015

LDA Topic Modeling. Informa5ekunde als hulpwetenschap. 9 maart 2015 LDA Topic Modeling Informa5ekunde als hulpwetenschap 9 maart 2015 LDA Voor de pauze: Wat is LDA? Wat kan je er mee? Hoe werkt het (Gibbs sampling)? Na de pauze Achterliggende concepten à Dirichlet distribu5e

Nadere informatie

Nikhef in het nieuw: (Renoveren terwijl het onderzoek doorgaat) Kick-off bijeenkomst 28 mei 2015, Stan Bentvelsen

Nikhef in het nieuw: (Renoveren terwijl het onderzoek doorgaat) Kick-off bijeenkomst 28 mei 2015, Stan Bentvelsen Nikhef in het nieuw: (Renoveren terwijl het onderzoek doorgaat) Kick-off bijeenkomst 28 mei 2015, Stan Bentvelsen 1 Renovatie N & H 2 Onze gebouwen N & H 3 Onze gebouwen N & H Nikhef Amsterdam Science

Nadere informatie

PILOT OMGEVINGSVISIE MASTERCLASS PARTICIPATIE Clara Overes & Gerard Jan Hellinga 8 april 2015.

PILOT OMGEVINGSVISIE MASTERCLASS PARTICIPATIE Clara Overes & Gerard Jan Hellinga 8 april 2015. PILOT OMGEVINGSVISIE MASTERCLASS PARTICIPATIE Clara Overes & Gerard Jan Hellinga 8 april 2015. Community Planning ISMaatwerk & HzA stedebouw&landschap ISMaatwerk; Clara Overes, participatie en communicatie

Nadere informatie

Congres Social Media, Stichting Corporate Communicatie

Congres Social Media, Stichting Corporate Communicatie Dexia & social media Frank Van ssche, Head of Brand & Project Office, Communicatie Gent, 28/04/2011 Congres Social Media, Stichting Corporate Communicatie Quotes Social media isn't (just) about the media,

Nadere informatie

i29 interior architects

i29 interior architects i29 interior architects We are i29 l interior architects, a creative and versatile interior design studio. Our aim is to create intelligent designs and striking images. Space is the leitmotiv, the result

Nadere informatie

World Class Aviation Academy

World Class Aviation Academy World Class Aviation Academy Opleidingen voor luchtvaarttechnici moeten voorop lopen Hoogwaardig vliegtuigonderhoud is een onmisbare randvoorwaarde voor het leveren van topprestaties van de luchtvaartsector.

Nadere informatie

Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad.

Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad. DATUM: 22-09-2009 (You will find the English version below) Beste allen, Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad. NIEUWSBRIEF No. 1 Dit is de eerste

Nadere informatie

Leeftijdcheck (NL) Age Check (EN)

Leeftijdcheck (NL) Age Check (EN) Leeftijdcheck (NL) Age Check (EN) [Type text] NL: Verkoopt u producten die niet aan jonge bezoekers verkocht mogen worden of heeft uw webwinkel andere (wettige) toelatingscriteria? De Webshophelpers.nl

Nadere informatie

Stonesvertalingen VMBO-TL klas 3. Chapter 1. Stone 1. Zo toon je interesse in iemand. Zo vertel je wat er aan de hand is. Zo leef je met iemand mee

Stonesvertalingen VMBO-TL klas 3. Chapter 1. Stone 1. Zo toon je interesse in iemand. Zo vertel je wat er aan de hand is. Zo leef je met iemand mee Stonesvertalingen VMBO-TL klas 3 Chapter 1 Stone 1 Zo toon je interesse in iemand How do you feel? How is life? What's wrong with you? What's bothering them? You look happy. You seem worried. Hoe voel

Nadere informatie

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN Mieke Audenaert 2010-2011 1 HISTORY The HRM department or manager was born

Nadere informatie

Night news. Fact sheets. Worksheet

Night news. Fact sheets. Worksheet 1 Night news read Het liedje van Caro Emerald speelt zich s nachts af. Lees twee nieuwsberichten die met nacht te maken hebben. Nieuwsbericht 1 Nieuwsbericht 2 Clouds block view for meteor watchers Do

Nadere informatie

k ga naar school go to school

k ga naar school go to school Nederlandstalig onderwijs k ga naar school go to school Nederlands English k ga naar school go to school Wat heb ik goed geslapen. Mama helpt me bij het wassen en aankleden. Ze vertelt me dat ik mijn knuffel

Nadere informatie

TE HUUR P.CZN. HOOFTLAAN 14 EINDHOVEN

TE HUUR P.CZN. HOOFTLAAN 14 EINDHOVEN TE HUUR P.CZN. HOOFTLAAN 14 EINDHOVEN Accelerating success. COLLIERS INTERNATIONAL TE HUUR P.Czn. HOOFTLAAN 14 - EINDHOVEN OPPERVLAKTE GEBOUW Het gebouw is in totaliteit circa 2.600 m² groot. SURFACE BUILDING

Nadere informatie

Identity & Access Management & Cloud Computing

Identity & Access Management & Cloud Computing Identity & Access Management & Cloud Computing Emanuël van der Hulst Edwin Sturrus KPMG IT Advisory 11 juni 2015 Cloud Architect Alliance Introductie Emanuël van der Hulst RE CRISC KPMG IT Advisory Information

Nadere informatie

Working with Authorities

Working with Authorities Working with Authorities Finding the balance in the force field of MUSTs, SHOULDs, CANs, SHOULD-NEVERs, CANNOTs Jacques Schuurman SURFnet-CERT Amsterdam, 24 February 2006 Hoogwaardig internet voor hoger

Nadere informatie

Identiteit in de methode

Identiteit in de methode Identiteit in de methode Bram de Muynck Dit materiaal is onderdeel van het compendium over christelijk leraarschap, van het lectoraat Christelijk leraarschap van Driestar hogeschool. Zie ook www.christelijkleraarschap.nl.

Nadere informatie

Talentmanagement in tijden van crisis

Talentmanagement in tijden van crisis Talentmanagement in tijden van crisis Drs. Bas Puts Page 1 Copyright Siemens 2009. All rights reserved Mission: Achieving the perfect fit Organisatie Finance Sales Customer Engineering Project management

Nadere informatie

The Official Newsletter of Projects Abroad Bolivia

The Official Newsletter of Projects Abroad Bolivia The Official Newsletter of Projects Abroad Bolivia www.projects-abroad.net May 2013 1 Hi all, Carmen Herbas Country Director Welcome to the May edition of our Newsletter for Projects Abroad Bolivia. This

Nadere informatie

LES 10. Naar onze buurt verhuisd. Sabbat Doe Lees Johannes 1 en Hebreeën 2.

LES 10. Naar onze buurt verhuisd. Sabbat Doe Lees Johannes 1 en Hebreeën 2. LES Naar onze buurt verhuisd Ben je ooit verhuisd naar eenn nieuw huis? Vroeg je je af of je in de nieuwe buurt zou passen? Misschien is er een nieuw persoon in jouw buurt komen wonen. Wat heb je gedaan

Nadere informatie

Vvg. Kansen zien, kansen pakken! Leven in de stad van de toekomst. 13 november 2013

Vvg. Kansen zien, kansen pakken! Leven in de stad van de toekomst. 13 november 2013 Kansen zien, kansen pakken! Vvg 13 november 2013 Leven in de stad van de toekomst Louis Bekker City Account Manager Programma manager Onderwijs (PO/MO) Smart Concurrentie Leefbaar Groen Samenwerking Onze

Nadere informatie

read beroepen in de toekomst. beroepen van vroeger.

read beroepen in de toekomst. beroepen van vroeger. 1 What do you want to be? Lees de tekst. Kruis daarna één van de zinnen aan. De tekst gaat over beroepen in de toekomst. beroepen van vroeger. grow up job future choose space groot worden baan toekomst

Nadere informatie

De bijsluiter in beeld

De bijsluiter in beeld De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een visuele bijsluiter voor zelfzorggeneesmiddelen Oktober 2011 Mariëtte van der Velde De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een

Nadere informatie

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 Instructie Met als doel het studiecurriculum te verbeteren of verduidelijken heeft de faculteit FEB besloten tot aanpassingen in enkele programma s die nu van

Nadere informatie

Interactive Grammar leert de belangrijkste regels van de Engelste spelling en grammatica aan.

Interactive Grammar leert de belangrijkste regels van de Engelste spelling en grammatica aan. Interactive Grammar Interactive Grammar leert de belangrijkste regels van de Engelste spelling en grammatica aan. Doelgroep Interactive Grammar Het programma is bedoeld voor leerlingen in de brugklas van

Nadere informatie

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Tijd 09.15 09.45 Je bent op de Open dag, wat nu? Personal welcome international visitors 10.00 10.45 Je bent op de

Nadere informatie

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant #polis14 Northeast-Brabant: a region in the Province of Noord-Brabant Innovative Poly SUMP 20 Municipalities Province Rijkswaterstaat Several companies Schools

Nadere informatie

Handleiding The very hungry caterpillar. Eric Carle

Handleiding The very hungry caterpillar. Eric Carle Handleiding The very hungry caterpillar Eric Carle In the light of the moon a little egg lay on a leaf. One Sunday morning the warm sun came up and pop! - out of the egg came a tiny and very hungry caterpillar.

Nadere informatie

Intercultureel Management (2.4) Intercultural Manager

Intercultureel Management (2.4) Intercultural Manager Intercultureel Management (2.4) Intercultural Manager Vorige les De invloed van de (nationale) cultuur op de managementpraktijk (Hofstede) Management benadering; taakgericht vs. mensgericht Cultuur en

Nadere informatie

Danica Jiernes Madrid, 17 years

Danica Jiernes Madrid, 17 years Danica Jiernes Madrid, 17 years City of Malabon University (CMU) Bachelor of Secondary Education Major in Mathematics Mother s Occupation: Housewife (huisvrouw) Welder (lasser) I choose mathematics as

Nadere informatie

Security Les 1 Leerling: Marno Brink Klas: 41B Docent: Meneer Vagevuur

Security Les 1 Leerling: Marno Brink Klas: 41B Docent: Meneer Vagevuur Security Les 1 Leerling: Klas: Docent: Marno Brink 41B Meneer Vagevuur Voorwoord: In dit document gaan we beginnen met de eerste security les we moeten via http://www.politiebronnen.nl moeten we de IP

Nadere informatie

Gerontologie Fontys / HOG Bouw en Ruimte

Gerontologie Fontys / HOG Bouw en Ruimte ! "#$%& # $ ' #!"#$% &' (() ()% *# *# +# Dort Spierings, HAN AiH 1 ((),-.% / 0'# 1/%& 2)3 ' #'#1' 234 56#' 278 97) Dort Spierings, HAN AiH 2 *+$ :+ $%;! + $% & # ), 5> "?&# /#&%# %!= &#&# # &#&#

Nadere informatie

Future of Innovation. Ruud Smeulders, BrilliantBrains. Annual General Meeting of the NCCC 24 april 2013

Future of Innovation. Ruud Smeulders, BrilliantBrains. Annual General Meeting of the NCCC 24 april 2013 Future of Innovation Ruud Smeulders, BrilliantBrains Annual General Meeting of the NCCC 24 april 2013 1 the old future 2 But not many flying cars yet 3 only more crowded cities! 4 difficult to predict

Nadere informatie

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen tussen Leeftijdsgroepen Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles between Age Groups Rik Hazeu Eerste begeleider:

Nadere informatie

Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing. Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet.

Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing. Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet. Expert at a distance Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet.nl Working together for education

Nadere informatie

Usage guidelines. About Google Book Search

Usage guidelines. About Google Book Search This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project to make the world s books discoverable online. It has

Nadere informatie

Over dit boek. Richtlijnen voor gebruik

Over dit boek. Richtlijnen voor gebruik Over dit boek Dit is een digitale kopie van een boek dat al generaties lang op bibliotheekplanken heeft gestaan, maar nu zorgvuldig is gescand door Google. Dat doen we omdat we alle boeken ter wereld online

Nadere informatie

Socio-economic situation of long-term flexworkers

Socio-economic situation of long-term flexworkers Socio-economic situation of long-term flexworkers CBS Microdatagebruikersmiddag The Hague, 16 May 2013 Siemen van der Werff www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Discussion topics and conclusions

Nadere informatie

Uitnodiging Security Intelligence 2014 Dertiende editie: Corporate IAM

Uitnodiging Security Intelligence 2014 Dertiende editie: Corporate IAM Uitnodiging Security Intelligence 2014 Dertiende editie: Corporate IAM 5 maart 2014 De Beukenhof Terweeweg 2-4 2341 CR Oegstgeest 071-517 31 88 Security Intelligence Bijeenkomst Corporate IAM On the Internet,

Nadere informatie

Concrete en Pantopicon winnen internationale designprijs

Concrete en Pantopicon winnen internationale designprijs Concrete en Pantopicon winnen internationale designprijs Na het winnen van een Henry Van De Velde Label, valt MIOS (Museum In Onze Straat) opnieuw in de prijzen. Ontwerpbureau Concrete, all-round creative

Nadere informatie

CHRISTELIJKE SCHOLENGEMEENSCHAP VINCENT VAN GOGH TTO. Tweetalig onderwijs Havo VWO

CHRISTELIJKE SCHOLENGEMEENSCHAP VINCENT VAN GOGH TTO. Tweetalig onderwijs Havo VWO CHRISTELIJKE SCHOLENGEMEENSCHAP VINCENT VAN GOGH TTO Tweetalig onderwijs Havo VWO Open dag 8 februari 2014 Inhoud Tweetalig onderwijs: ontdek de wereld! Wat is tto? Toelatingseisen Informatie voor ouders

Nadere informatie

Nederlands programma in de PYP! Maandag 2 september 2013

Nederlands programma in de PYP! Maandag 2 september 2013 Nederlands programma in de PYP! Maandag 2 september 2013 Rode Leeuw missie!!de Rode Leeuw biedt een moedertaalprogramma aan voor kinderen vanaf 4 tot 16 jaar bestaande uit kwalitatief goed NTC-onderwijs

Nadere informatie

Stichting NIOC en de NIOC kennisbank

Stichting NIOC en de NIOC kennisbank Stichting NIOC Stichting NIOC en de NIOC kennisbank Stichting NIOC (www.nioc.nl) stelt zich conform zijn statuten tot doel: het realiseren van congressen over informatica onderwijs en voorts al hetgeen

Nadere informatie