HANDLEIDING VOOR KOSOVA

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "HANDLEIDING VOOR KOSOVA"

Transcriptie

1 HANDLEIDING VOOR KOSOVA (copy-right Els de Groen) inleiding Het is druk op de Balkan. Er wonen veel verschillende en relatief kleine volken, die met elkaar gemeen hebben dat ze vijfhonderd jaar Turkse bezetting hebben doorstaan. Toen het Groot Ottomaanse rijk tekenen van verval en vermoeidheid begon te vertonen, gingen al die volken op zoek naar een eigen illuster verleden. En als ze dat niet vonden, dan verzonnen ze het maar. Het was nu eenmaal belangrijker dat het de natie vormgaf en vreemdelingen imponeerde dan dat het overeenkwam met de werkelijkheid. Ook West-Europese landen hebben hun geschiedenis vervalst, maar de Balkan spant de kroon. Ten eerste was er meer ruimte door een vacuüm van vijf eeuwen. En ten tweede was er meer reden om het verleden te manipuleren: men kon er territorium en gezag mee claimen zodra de laatste Turk was verslagen. De springlevende rol van de geschiedenis op de Balkan is treffend verwoord door Frank Westerman: "De Balkanmens marcheert ruggelings de toekomst tegemoet." Dat het einde van het Turkse Rijk en de opkomst van natiestaten plaatsvonden tijdens de Romantiek zal zeker meegespeeld hebben. Wie hunkert naar heldhaftigheid en een schoon verleden, kan niet te feitelijk worden. Hoewel enig chauvinisme een volk maar vergeven moet worden, vergrootte de Romantiek het gevaar dat men twee begrippen met elkaar ging verwarren: etnische bewustwording en nationalisme. Etnische bewustwording is, zeker na een lange periode van repressie, een vorm van emancipatie. Nationalisme echter is een vorm van angst.

2 angst Een nationalist blijft de sporen van onderdrukking meedragen. Zijn etnische bewustwording blijft steken in een groepsgevoel dat hem kan beschermen tegenover andere groepen, die hij als rivalen of belagers ervaart. Die verkrampte houding in de omgang met buren is ook terug te voeren op de bemoeizucht van buitenstaanders. Byzantijnen, Romeinen, Ottomanen, Russen, Habsburgers, Britten en Fransen, allen meenden belangen op de Balkan te hebben en paaiden juist dát volk dat hun positie verstevigde. Het gevolg was verdeeldheid onder Slaven en niet-slaven, afhankelijkheid van landen buiten de regio en vervreemding van naasten. Slechts Tito wist de onderhuidse geschillen te beperken tot volksdansen en opanken. Daarna was er weer de angst en angst is een prima kweekvijver voor nationalistische ideeën. In die vijvers vissen de mannen die dromen van macht en aanzien. Ze emanciperen een volk niet, maar versterken juist de frustraties en veranderen angst in agressie, waardoor ze tegelijkertijd conflict én leger scheppen. Hun gevolg bestaat uit naïeve afhankelijke zielen met een onvoorwaardelijk geloof in de propaganda, eigentijdse geschiedvervalsing... Een eeuw lang zijn Albanezen door Serviërs achtergesteld, vervolgd en gedeporteerd. Zijn belofte gelijke rechten aan de drie miljoen Albanezen in Joegoslavië te geven kon Tito, een Kroaat, pas waarmaken in de laatste jaren van zijn regeerperiode. Daarna ging het mis. Binnen een jaar na zijn dood braken in Kosova rellen uit en begonnen Servische media een propagandacampagne die Serviërs niet onberoerd liet: Albanezen in Kosova zouden Servische vrouwen verkrachten, oogsten vernielen, vee doden, graven onteren en kerken vernielen Die hetze moest het Servische volk rijp maken voor een oorlog, die na acht jaar repressie en twee jaar bloedige strijd de Nato dwong in te grijpen. 2

3 De tragiek van de Balkan is dat de vervalste geschiedenis de toekomst blijft infecteren. Tegen de achtergrond van interviews met volwassenen en mijn reisimpressies vroeg ik de mening van jongeren: Albanezen, Bosnjakken, Serviërs en Roma. Hoe sterk is hun etniciteit met hun identiteit verbonden, wat vinden ze van elkaar en de oudere generatie? Wat verwachten ze van hun toekomst? Els de Groen 3

4 I. VOOROORDELEN Bij de grensovergang van Blace in Macedonië stoot de asbestcementfabriek dodelijke stofdeeltjes uit. Sommige UNMIK en KFOR mensen tooien zich met mondkapjes als ze voor langere tijd in zo'n schadelijke lucht moeten werken. Maar de Albanese kinderen die blikjes limonade of sigaretten verkopen aan passerende automobilisten kennen de kracht van het gif niet. Misschien wonen ze in het dorp dat onder de rook van de schoorsteen ligt. Weinigen van hen zullen oud worden. Terwijl ik merk dat de weg van Blace naar de hoofdstad Prishtina in een maand tijd sterk is verbeterd -er zijn nu nog maar enkele, dus extra verraderlijke gaten- luister ik naar het Engelstalig gesprek tussen twee passagiers: Spreker A: Er is een groot cultureel verschil tussen Serviërs en Albanezen. Ik weet van een Albanese vrouw die samen met andere vrouwen gevangen werd gehouden om seksueel te worden misbruikt. Beurtelings verlieten ze de ruimte, zonder elkaar na terugkeer te vertellen wat er gebeurd was. Dat was een enorme schande die stil moest worden gehouden. Waarom? Zij waren toch slachtoffer? Ze schaamden zich, oppert B. Ze ervoeren het alsof ze hun eer verloren hadden. Eergevoel is belangrijk hier. Spreker A: Maar ze waren onschuldig en dat zouden ze door te zwijgen nooit kunnen bewijzen Na een korte stilte: Als ik hier zo rondrijd en nu eens Servische woonoorden en dan Albanese zie, kan ik al van verre bepaalde verschillen herkennen. Spreker B: Kunt u een voorbeeld noemen van een verschil dat u ziet uit de verte? Spreker A: Ja, kijk daar in die berm, al dat zwerfvuil, die troep! Albanezen laten het liggen. Serviërs ruimen het op. Spreker B: Er zijn Serviërs die alles opruimen, ook mensen Ik kijk opzij naar de autowrakken, uitgebrande meubels, koelkasten en andere rommel. Hoewel afval geen aangenaam spul is om er je neus op te drukken, denk ik dat geen enkel probleem uit de verte kan 4

5 worden verklaard, noch een etnische eigenschap uit de verte kan worden geduid. Kosova is geen safaripark dat je uit een jeep leert kennen. Uitstappen moet je. In Zuid-Kosova bij Kaçanik heeft het Amerikaanse leger een grote geheime basis gebouwd, die naar het schijnt de troepen huisvest die vroeger in Wiesbaden zaten. Van hieruit wordt de logistiek van de vliegbasis Amalfi in Italië gecoördineerd. Op de vraag hoe lang Amerikaanse experts in Kosova verwachten te blijven antwoordde Christopher Hunt: "Eén jaar langer dan de Turken." Het bestaan van de basis wordt niet ontkend, maar uitstappen is er verboden. Als een slijtplek in een sok licht de nachtelijke hemel op daar waar de basis moet liggen. stad van hoop en wanhoop Ik stap uit bij het Grand Hotel in het centrum van Prishtina, een veertien etages tellend vijfsterrenhotel waar ik enkele dagen zal blijven. Het beste in Grand Hotel zijn het ontbijt en het uitzicht. De rest moet gerepareerd en/of verbeterd worden, zoals de telefoons. En s morgens kruipt het water tergend langzaam omhoog naar mijn tiende verdieping. Ik wacht tot ik me kan wassen voor ik me buiten waag; het is 43 graden. Watertekort vormt de grootste plaag in deze snikhete zomer. De druk is te laag door het extra verbruik in de privé-huishoudens en de noodzakelijke bouw. Onwillekeurig kijk ik hoe fris andere gasten ogen. Dan loop ik door de hoofdstraat, vernoemd naar Moeder Teresa, naar het OSCE gebouw, waar ambassadeur Daan Everts zetelt. Hij is de rechterhand van Bernard Kouchner die de VN vertegenwoordigt. Everts is bovendien hoofd van de OSCE missie en heeft dus een dubbele functie. Hij, Kouchner, een kleine interim regering en het ± 40 leden tellende overgangsparlement, dat alle etnische groepen vertegenwoordigt, vormen het voorlopig bestuur van de UNMIK-staat Kosova, waar in oktober 2000 de eerste verkiezingen plaatsvinden. De spanningen die dat teweegbrengt uiten zich in bommeldingen en incidentele moorden, doorgaans buiten Prishtina. De hoofdstad is, al die honderden buitenlanders daargelaten, door en door Albanees. En ondanks de beschadigingen, uitgebrande villa's en 5

6 een enkele flat, ondanks de bruinkoolcentrale die een potloodstreep in de lucht trekt (de hemel is zelden blauw), ondanks het nijpende watertekort en de werkloosheid voel je een tintelende blijheid. Vrijwel iedereen groet, de meeste mensen glimlachen, kinderen voetballen, hinkelen of spelen verstoppertje. Luidruchtig en druk. Op het eerste gezicht lijkt er niets aan de hand, maar details verraden dat velen, elk op hun eigen manier, worstelen met wat er gebeurd is. Gestoei tussen drie jongens, zogenaamd voor de lol, pakt opvallend ruw uit. Albanese snotneuzen kladden pro-servische leuzen, kruisen en Davidsterren, op een net geverfd huis. In hun ogen versiering... "We moeten hun de betekenis maar eens uitleggen," moppert een man, voor hij de muur nogmaals verft. Een jongen met één been gooit voor de grap zijn krukken weg, om ze hinkelend op te gaan halen. Het is of hij twee speren naar zijn eigen handicap werpt. Gebedeld wordt er nauwelijks; dat is on-albanees. Maar al die kleine jongens die tot middernacht leuren met pakjes sigaretten camoufleren werk dat je bedelarij mag noemen. Als in een poging het evenwicht te bewaren doen anderen hun best de situatie normaal te doen lijken: ze schrobben trapportalen waar het tocht door gebroken ruiten, planten bloemen in iedere richel grond en sturen hun kinderen de veldjes in tussen de hoge flats om afval te verzamelen en in containers te gooien. Of ernaast als ze vol zijn. Er is onvoldoende capaciteit het huisvuil af te voeren. Veel dakloze dorpelingen zijn naar Prishtina getrokken. Ze wonen in bij familie, waardoor de stadsbevolking zo goed als verdubbeld is en de rijen containers het afval niet meer aan kunnen. Tot 12 uur 's nachts hoor ik trucks van de ophaaldienst langsrijden. Daarna komen de honden om etensresten vechten, iedere nacht weer. Kosova is een vierentwintiguurseconomie bij uitstek. Reparaties aan leidingen, afdichting van putten -diepe donkere gaten waarin je door onachtzaamheid tot je middel kunt verdwijnen- en bestrating zijn urgent. Maar huizenbouw prevaleert, want de avonden worden al killer. Als een knarsend uurwerk draaien de betonmolens van zonsopkomst tot de schemering valt. In de gevels worden dichte rijen boomstammen verwerkt waaraan soms nog bladeren zitten! Ook neemt men het door de haast wel eens minder nauw met de 6

7 voorschriften. Dat wordt Rexhep Luci, directeur van de dienst voor stadsplanning en wederopbouw, fataal. Op 11 september 2000 wordt hij door onbekenden vermoord, nadat hij heeft getracht illegale bouwactiviteiten in de hoofdstad te stoppen. Het is een misdaad die in geen enkele verhouding staat tot het consciëntieuze optreden van Luci, een architect. Maar de oorlogsgruwelen hebben de betekenis van geweld gedevalueerd. Zelfs van huiselijk geweld. In Servische zowel als in Albanese gemeenschappen zijn gevallen van mishandeling en incest toegenomen, waardoor vrouwen en kinderen naar schuiladressen vluchten. Andere vrouwen, wier mannen zijn vermoord en woningen vernietigd, verblijven in schoolgebouwen waar het stinkt naar vervuilde toiletten. Sommige bewoonsters hebben iets van hun kamer gemaakt door er tapijten te leggen en wat aan de muur te hangen. Anderen hebben de triestheid van de gang gewoon binnengelaten, alsof het niet meer loont kleden over de waarheid te leggen. Mijn problemen steken er pover bij af. 7

8 II. HOE ONTMOET IK SERVIERS? Zo eenvoudig als het is contacten met Albanezen te leggen, zo moeilijk blijkt het in de praktijk met Serviërs te praten. Ten eerste zijn er veel minder en ten tweede wonen de meesten in goed bewaakte enclaves en spreken Frans, Duits noch Engels. Het huren van een auto en een blokkadewacht uitleggen dat ik met Serviërs wil praten wordt me fronsend ontraden. KFOR is er voor de veiligheid, niet voor de communicatie. Vermoedelijk zal hij me doorlaten, maar dan heb ik nog altijd geen tolk. Taxi's lossen niets op, omdat Albanese taxichauffeurs Servische enclaves mijden zoals Serviërs dorpen en steden van Albanezen. Alleen met een neutrale wagen van de OSCE en daarin een Servische tolk wordt het plan uitvoerbaar. Maar een woordvoerder van de OSCE stelt zich terughoudend op. Het is ongebruikelijk een particulier mee te nemen en de organisatie heeft zelf geen Servische tolken genoeg die Frans, Duits of Engels beheersen. Verslagen ga ik wat drinken, me beradend wat me te doen staat. "KFOR!" denk ik in een opwelling. Geen soldaat bij een roadblock, maar KFOR op hoger niveau. Ik vertrek naar de Headquarters aan de rand van Prishtina. Eigenlijk een "stadje op zich" met prikkeldraad, barakken, poortjes en loketten. Bij elk loket krijg ik een badge uit weer een andere lidstaat en een andere begeleider. Ik heb de halve Nato opgespeld gekregen als ik ten lange leste de commandant ontmoet die de beslissende woorden zal spreken: Wij mogen geen burgers meenemen, maar komt u toch gerust naar onze persconferenties. Een visitekaartje rijker en een illusie armer keer ik terug naar het centrum. Intussen heeft de hemel een vale kleur gekregen, een smerig violet en is het ook gaan waaien. Maar ik ken de voortekenen van zo'n zomerstorm niet, die voortkomt uit het feit dat Kosova geen bergland maar een hoogvlakte is, en wandel in gedachten en somber terug naar het hotel. Onderweg klamp ik een vrouw aan. Weet u het perscentrum van KFOR? Het moet hier vlakbij zijn. Ze wenkt me 8

9 haar te volgen. Een jaar of 26 is ze, donker en niet onknap met ogen die vreemd blinken. Haar Engels is nogal matig. Ik ben ziek, zegt ze plotseling. Ik heb een ei in mijn buik. Ik heb nog nooit een ei in mijn buik gehad. Ik kom net van de dokter die me een operatie aanraadt. Niet hier, maar in het buitenland. Maar ik wil niet doden. Ik houd van kinderen. Overrompeld kijk ik haar aan. Heb je een vriend? Ze schudt haar hoofd. Gaat het om een abortus? Een operatie! zegt ze. Ik aarzel: Ben je verkracht? Geen antwoord. Ze begint te huilen terwijl de lucht steeds dreigender wordt. Laten we een kop koffie gaan drinken. Ik geef je het adres van het Center for Protection of Women and Children, er werken Albanese artsen, psychologen en een gynaecologe. Ze hebben heel veel vrouwen tijdens en na de oorlog geholpen." Ze knikt, maar wil geen koffie, ze moet de bus naar haar dorp halen. Lichtelijk ondersteboven door die spontane bekentenis aan mij (een vreemdelinge en juist daarom vertrouwd) geef ik haar het adres en zie haar huilend weghollen. Nog paarser wordt de hemel; de zomerstorm steekt op. Als ik op mijn kamer kom, heerst daar door het openstaande raam een geweldige tocht. Mijn arm raakt beklemd in de deuropening en als ik me heb bevrijd, haast ik me om het raam, waardoor een golf van stof binnenwaait, uit alle macht dicht te drukken. Ongelovig kijk ik naar buiten. Het is of boosaardige engelen de stad aan het bezemen zijn. Tien hoog fladdert afval voorbij. Vogels buitelen stuurloos. En al het zand en gruis van de bombardementen is in beweging. Mijn haar voelt aan als een schoenborstel. Maar er is geen water. Ook niet de volgende dag als ik besluit het dure hotel te verruilen voor een huis dat ik van particulieren kan huren. Geen uitgebreide ontbijten meer, geen liften, 112 treden klimmen in een kleikleurige woonkazerne, maar ik ben rijk. Ik heb een koelkast! De woning is zichtbaar doorzocht. Allerlei beschadigingen binnen wijzen daarop: kapot getrokken contactdozen, gebroken glas, stuk behang Ik probeer me voor te stellen hoe het hier was in de oorlog, zeven hoog 9

10 wachtend, luisterend naar soldatenlaarzen. Brekend glas op de eerste verdieping, de tweede, derde en vierde, gebonk en slagen op een deur, een schot, gegil van mensen. Bijna alle sporen zijn zichtbaar. Als ik de grauwe portiek afdaal zie ik beschadigde deuren en niets dan gebroken ruiten. s Nachts echter zie ik niets en tast ik onhandig de treden af. Op geen enkel portaal brandt licht. kaarten als Davidsterren Direct na mijn verhuizing ga ik opnieuw naar de OSCE. Er wacht me een verrassing: Ambassadeur Everts is terug, met wie ik weken tevoren een goed gesprek heb gehad. Onzichtbaar terug weliswaar omdat hij, geen bureauman, voortdurend van stad naar stad rijdt en contacten met alle gemeenschappen in het land onderhoudt. Maar ook zijn assistenten, Ellen, de secretaresse, en Ismije, politiek adviseur en chef de cabinet, zijn beiden weer aanwezig. Ik voel mijn kansen groeien, omdat de ambassadeur zich gunstig over dit boekproject van Press Now heeft uitgelaten. Alles draait om de vraag of Kosova verkruimeld is tot een etnische archipel of dat oude vriendschappen de haat een stap voor zijn gebleven. Er zitten haken en ogen aan. Vooral Albanezen en Serviërs kunnen zich in het openbaar nergens als vrienden vertonen. Maar voor het herstel van een land zijn inzichten in de verhoudingen tussen bevolkingsgroepen minstens even veelzeggend als materiële gegevens. Ismije blijkt een wandelend archief, die alles en iedereen kent. Naast gevoel voor humor heeft ze nog meer talenten: een beslistheid die ze goochem verpakt in een innemende lach. Als ik haar in de kamer, waar ze vergadert, hoor lachen weet ik dat ze op dreef is. Regels zijn regels, vanzelf, maar niet om het werk te bemoeilijken. Je zou met een OSCE wagen naar Mitrovica kunnen en daar met de burgemeester, Bajram Rexhepi, praten. Als je overnacht, heb je voldoende tijd beide stadsdelen te bezoeken. Het Albanese zuiden en het Servische noorden. Ze doet geen voorspellingen, houdt zich op de vlakte, maar vindt het kennelijk nodig dat ik spanningsgebieden bezoek. Ik geef haar stilzwijgend gelijk. 10

11 "Hier in het gebouw," zegt Ismije, "werken ook een paar Serviërs met wie je zou kunnen praten. Graag, zeg ik, omdat het OSCE gebouw en "Hotel UNMIK" de enige plaatsen in Prishtina zijn waar zo'n gesprek mogelijk is. Onmiddellijk na werktijd vertrekt het Servische personeel in beschermende OSCE shuttles naar de beschermde enclaves. Een ommetje en een pils op een terras zitten er niet in. Een al wat oudere medicus, voor de Servische invasie van 1989 lid van de Kosovaarse regering, oppert een verklaring voor die angst niet naar buiten te gaan: "Onlangs zijn op het gemeentehuis bewijsstukken gevonden dat het oorspronkelijke plan was burgers uit Prishtina in het stadion te vermoorden. In eindeloze rijen werden we erheen gedreven. Op trottoirs aan weerskanten stonden gewapende soldaten en uit de ramen van huizen hielden anderen ons onder schot. Ik schat dat ik tijdens die wandeling minimaal 50 collega's met een geweer heb herkend, mensen met wie ik soms jarenlang dagelijks had samengewerkt. Na een paar dagen in het stadion lieten ze ons weer gaan en besloten tot deportatie. Dat was in april In mei kregen we een identiteitskaart, die ons onderscheidde van etnisch Servische burgers. Feitelijk was de kaart ook een doodvonnis, omdat hij ons de keuze liet vermoord of verdreven te worden. Nu zowel het stadionplan als het kaartensysteem zijn ontdekt, begrijp ik wel dat Serviërs niet graag in de stad rondhangen. Allicht is niet iedereen schuldig, maar waarom heeft niet één van hen geprotesteerd vorig jaar?" Hotel UNMIK: bajes voor onschuldigen Nog diezelfde middag ontmoet ik Slavisa, een stevig gebouwde man van een jaar of dertig, werkzaam voor de OSCE en woonachtig in Gracanica, 100% Servisch en bewaakt door KFOR. Ik zou graag naar uw dorp gaan om er met mensen te spreken, maar ik kan me indenken dat het hen wantrouwig zal maken als ik ongevraagd aan kom zetten. Fout!.. 11

12 U kunt rustig komen. U denkt toch niet dat we beesten zijn die u kwaad willen doen? Nee, beaam ik haastig, maar het is me ontraden om de spanningen die er zijn. Door wie is het u ontraden? De toon krijgt iets van een kruisverhoor en ik ga in de tegenaanval: Dat weet ik niet meer. De een zegt dit en de ander dat. Hoe moet ik weten wat waar is? Het enige wat telt is ook contact met Serviërs te hebben. Hij verontschuldigt zich: Het spijt me dat ik zo-even wat agressief reageerde. Ik was een beetje boos omdat u bang bent te komen. Meteen na Slavisa ontmoet ik Sonja Nikolic, mijn tweede Servische. Sonja woont in het "UNMIK Hotel", een charmante naam voor een vesting, omgeven door bodyguards, hekken en een horde bewakers. Mij wil niemand hier, zegt ze lachend, ik breng door mijn werk iederéén in gevaar, de internationalen en de Albanezen. Sonja Nikolic is directeur van Radio Contact en lid van het parlement. Het venijn zit hem in haar Radio die 24 uur in de lucht is en waarvoor Albanezen, Turken, Slavische moslims, Bosnjakken en Serviërs werken. Vroeger noemde ik me Joegoslavische, zegt ze wat meewarig, Nu ben ik gedwongen te zeggen dat ik een Servische ben. Ik moet me specificeren. Je etniciteit komt hier op de eerste plaats, je beroep en interesses, je persoonlijkheid, op de tweede. Als ik het over wij heb, bedoel ik niet wij Albanezen of wij Serviërs, maar wij Kosovaren. Al sinds een maand of zeven ben ik niet meer in Servië geweest. Als ik daaraan denk word ik ziek. Mijn moeder is niet meer zo jong en we leven volkomen gescheiden. Eigenlijk zou ik daar moeten zijn, bij mijn directe familie, maar ik heb besloten te vechten tegen het zieke systeem. Soms krijg ik positieve signalen van een Albanees, een luisteraar, een enkeling maar. Alleen, ik weet dat het moed vraagt mij complimenten te maken en dat die ene man of vrouw namens meerderen moet spreken. Zo'n uiting van sympathie voor het radiowerk doet me goed. We bevinden ons in een proces van beginnende samenwerking, maar er is veel gebeurd. Het is nog te vroeg om elkaar aardig te vinden. 12

13 Als ik "Hotel UNMIK" verlaat, waar volgens mij de verkeerde mensen achter de tralies zitten, krijg ik in ruil voor mijn badge het paspoort van een Fransman en een Bordeauxrood vermoeden wie mijn eigen pas heeft ontvangen. Maar na een poosje zoeken duikt het document op. Zoeken, heb ik gemerkt, is een bezigheid waarin hier waanzinnig veel tijd gaat zitten. De telefoons werken slecht, de straatnamen zijn veranderd en opruiming en opbouw vinden door elkaar plaats. Bij het regelen van afspraken, mensen zoeken, wreekt zich dat ook. 13

14 III. AFSPRAKEN MAKEN De beste manier om een afspraak te maken is naar de persoon in kwestie te gaan, hopend dat hij er is, en zonodig ter plekke een nieuwe afspraak te maken. Zo ging het met Adem Demaqi, die kortgeleden een tv interview met vader Sava had, de orthodoxe priester die de hele wereld rond mailde. Wat of wie bracht hen samen? Demaqi is er de man niet naar een blad voor de mond te nemen. In 1990 won hij de Andrej Sacharov prijs voor zijn nimmer aflatende inzet voor de mensenrechten. Drie jaar later, in '93, omschreef hij de situatie in Kosova als volgt: "De bolsjewistische politiestaat is nu een totalitaire maffiastaat geworden, wat het hele Servische volk heeft meegesleurd in een collectieve misdaad tegen volken van niet- Servische oorsprong... Vandaag is de rechtspositie van Albanezen nog slechter dan onder Tito's dictatoriale regime. We genieten zelfs het recht niet op fysieke en juridische bescherming." Daarmee doelde hij op de gebeurtenissen in Gllogovc, waar 130 mensen afgetuigd waren, op de toenemende kindersterfte, op de inbeslagneming van goederen en geld door de Servische politie en op het verbod op Albanese radio, tv en kranten." Hij was mager toen hij dat zei, herstellende van een hongerstaking voor een vrije pers. In de zomer van 2000 ziet hij er beter uit. Maar als ik voor de deur sta van zijn bescheiden appartement, heeft hij helaas geen tijd. Het spijt me," zegt hij. Zelfs mijn vrouw moppert al dat ik niet eens meer kom eten. We maken echter een afspraak en dat is het voornaamste. In plaats van weer af te dalen besluit ik dit hoger gelegen gedeelte van de stad te verkennen. Ik schrik van de verwoestingen in Sofalia zoals het hier heet. Huis na huis is vernield door brandstichting en granaten. Kinderen spelen verstoppertje tussen de restanten, waarin ik soms nog een keuken of badkamer kan herkennen. Er zijn hier veel doden gevallen, zegt een overlevende mat. Maar als ik vraag waarom juist Sofalia het moest ontgelden, kan niemand me antwoord geven. Twee kinderen loodsen 14

15 me naar het huis waar een man woont die Duits kan praten. Ik moet binnenkomen, iets drinken, nadat ik mijn schoenen op de trap heb achtergelaten. De Duits sprekende man, een ex-gastarbeider, heeft niets op met Serviërs. Ophoepelen, dat is het beste. Tegenover me zit een ongeveer tachtigjarige vrouw, gedeeltelijk nog in klederdracht. Ze knikt me af en toe vriendelijk toe, terwijl ze fanatiek breit. Bijna de helft van haar leven is ze onderdrukt. Voor de Tweede Wereldoorlog in het Koninkrijk, toen Albanese scholen en boeken waren verboden, erna ten tijde van Rankovic en toen door Milosevic. Ik neem afscheid van haar en de anderen zonder mijn vraag te stellen. Waarom juist Sofalia? Waarschijnlijk is er geen antwoord of zit het in een paar flessen drank en drugs te veel op de dag dat er toevallig para's passeerden. betaald vermoord Dichtbij mijn huis is een markt, zeven dagen per week, zoals ook de kioskhouders opvallend veel werkuren maken. Elke verkochte fles water, meloen of tros bananen is een aanvulling op het gezinsinkomen en de steun van verwanten die in het buitenland werken. Volwassenen en kinderen lossen elkaar trouw af. Overdag bijvoorbeeld drijven twee zusjes de kiosk en s nachts zijn het de vader en een krijtbleke jongen. De markt werkt uitsluitend bij daglicht. Ik koop er een reiswekkertje en nog wat andere spullen, als ik in gesprek raak met Sherif Maloku uit Janjeva, een dorp ten zuiden van Prishtina. Na zes jaar in Duitsland te hebben gewoond spreekt hij vloeiend Duits. "Het was simpel werk," zegt hij lachend, "ik moest flessen afdichten. Met de kinderen ging het goed; die kregen een degelijke opleiding." In 1997 echter werd de familie gedwongen Duitsland te verlaten, waar op dat moment Kosovaren woonden. De CDU wilde hen kwijt en verkocht hen nogal lichtzinnig aan een land dat hetzelfde wilde, maar gretig eerst het "abschiebgeld" uit Duitsland incasseerde. Eén van die met premie verhandelde gezinnen werd al een week na aankomst in Kosova doodgeschoten. Het gaf een schandaal in de Duitse pers. 15

16 Maar Janjeva zou anders zijn, veiliger, niet zomaar een dorp, wist Sherif uit ervaring. Hij was er opgegroeid. Janjeva is een dorp waar Kroaten, Turken, Roma en Albanezen in vrede leven. Als ik wil, neemt hij me mee en stelt hij me voor aan de mensen. Maar uw werk hier dan? vraag ik. Ik heb broers die me kunnen waarnemen. Ik denk na: Kroaten, Roma, Turken en Albanezen... Geen Serviërs jammer genoeg, maar toch een dorp dat moeilijk mono-etnisch kan worden genoemd! We spreken af voor zaterdag omdat ik in de tussenliggende tijd afspraken met anderen heb en ook een paar reizen ga maken. 16

17 IV. DE GANDHI VAN DE BALKAN Zeven jaar geleden ontmoette ik dr. Ibrahim Rugova voor het eerst, in het PEN-gebouwtje, dat nu uit Prishtina verdwenen is. Nadat in 1989 Servië met geweld een eind aan de autonomie maakte, riepen de Albanezen een jaar later hun republiek uit. Met ruim 99% van de stemmen werd Ibrahim Rugova, voorzitter van de Schrijversbond, in 1992 tot president gekozen. Hij, schaduwleider van de parallelle staat Kosova, reisde ver en veelvuldig om bij regeringsleiders en andere bekende en invloedrijke personen steun voor zijn volk te bepleiten. Zo kwam hij ook in Den Haag, waar we in zijn hotelkamer uren over de noodzaak van pacifisme spraken. Amnesty International had juist een alarmerend rapport over Kosova uitgebracht, waar plundering en foltering aan de orde van de dag waren en vooral kinderen stierven. Met eigen ogen had ik gezien hoe artsen medicijnen voor de politie moesten verbergen als ze in hun privé-auto's heimelijk dorpen aandeden om er zieken te helpen. Adequate hulp was onmogelijk, door het gebrek aan vaccins en antibiotica, wat leidde tot een uitbraak van besmettelijke ziekten als tbc, polio, hepatitis, griep en schurft. Ik had illegale schooltjes bezocht, waar leerlingen op de grond of op planken, gestut door stenen, hun lessen moesten leren. Ik had Flora Brovina ontmoet, de kinderarts die slachtoffers van de zenuwgasaanvallen in 1990 onderzocht. Van alle getroffen scholieren (het ging om vele duizenden van wie zij er persoonlijk een duizendtal bleef volgen) leed 15 % nog altijd aan de gevolgen, zei ze. Tegenover me stond ze, een knappe blonde vrouw met een dikke stapel papieren. Het waren dossiers over bloedarmoede, problemen met het gezichtsvermogen, chronische depressies en andere aandoeningen. Bewijsstukken die in de kluis van een rechtbank hoorden te liggen. Nu was het dynamiet, dat tijdens de bombardementen tot haar arrestatie en een vonnis van 12 jaar hechtenis in Servië zou leiden, op beschuldiging van betrokkenheid bij terroristische activiteiten.. 17

18 een volk van de straat En uit dat land kwam Rugova die zich met de charmante onwennigheid van letterkundige in de politiek had begeven. Na een bezoek aan de Nederlandse Minister van Buitenlandse Zaken zei hij, zes jaar geleden, in zijn Haagse hotelkamer: "Laat je niet provoceren," houd ik de mensen voor. "Maar het volk is moe en getergd na al die repressie. We zijn een volk van de straat geworden. Sinds 1990 hebben we zelfs geen politie meer om ons te beschermen. De OSCE is weggestuurd, Amnesty krijgt geen toegang, journalisten worden belaagd of zelfs gevangen genomen. Het is helaas een feit dat de internationale gemeenschap niet de mensenrechten, maar het recht van de sterkste omarmt. Onze bezetter heeft wapens, wij hebben slechts onszelf en ons morele verzet. Het is erg moeilijk onder de huidige omstandigheden pacifistisch te blijven, maar wat moeten we anders? Alle steden in Kosova zijn, evenals die in Bosnië, omsingeld door artillerie. De hoofdstad Prishtina ligt onbeschermd in een vlakte." Ik herinnerde Dr. Rugova aan een uitspraak van VN- functionaris Akashi. De gewapende offensieven van Bosnische Moslims ontlokten Akashi de woorden dat de Bosnische Serviërs nu mogelijk wel bereid zouden zijn het vredesplan te aanvaarden. Was dat geen verkapt advies voor je rechten te vechten? Rugova lachte meewarig. "Wij met die artillerie om ons heen leven als gevangenen... Met militaire, volstrekt illegale middelen heeft Servië een einde gemaakt aan onze autonomie en aan ons parlement... Servië kan ons onmogelijk eeuwig in haar grip houden door middel van geweld. We doen ons best de bezetting zo goed mogelijk te doorstaan, maar het is zwaar." Acht jaar is het gelukt. Acht jaar heeft Rugova het volk vernederingen doen slikken om het niet, zoals Bosnjakken, uitgemoord te zien worden. En dan waren er nog die toezeggingen van westerse diplomaten, die hem te hulp zouden snellen, maar het bij woorden lieten. En voorwaarden die gesteld maar prompt weer werden vergeten. Een voorbeeld: Het Dayton akkoord hield in dat 18

19 Romp-Joegoslavië werd erkend, als Belgrado op zijn beurt Macedonië zou erkennen... én de onderdrukking in Kosova zou beëindigen. Deze tweede conditie heeft Europa ijskoud vergeten, toen het in '96 Klein- Joegoslavië erkende. De VS weigerden. Rugova zomer 2000: In 1994 was ik voor pacifisme en dat ben ik nog steeds. Ondanks de Servische repressie werkte het pacifisme door het parallelle systeem dat we opgezet hadden en de schaduwregering. Daarom besloot Belgrado van tactiek te veranderen en de staat met geweld te vernielen. Dat lokte natuurlijk reacties uit in een land, waar mensen al zolang het hoofd hadden gebogen. Er kwam gewapend verzet, met ernstige represailles. In Prekaz werd de complete familie van Adem Jashari vermoord, 58 mensen, onder wie vijftien kinderen. Jashari zag geen heil meer in een passieve houding en hij was niet de enige. Destijds in 1998 was het verzet al sterk, maar nog niet sterk genoeg. Er zijn politieke krachten geweest die mij ervan beschuldigd hebben de eerste UÇK strijders spionnen van Belgrado te noemen. Maar als ze op waarheid berust had, zou zo'n uitlating zinloos geweest zijn. Spionerend zou Belgrado immers alles al hebben geweten en meteen ingegrepen hebben. Het volk was geestelijk rijp voor verzet, maar dat kon ik niet zeggen. De situatie was nog te chaotisch was. Er waren ook radicale UÇK-elementen die andere Albanezen van passiviteit beschuldigden. En soms waren er geen soldaten meer, alleen nog maar generaals. Er moesten structuur en orde komen en daar was tijd voor nodig. Om die reden heb ik diplomatieke en politieke uitspraken gedaan, uit verantwoordelijkheidszin. Voor 1998 hebben we naar een oplossing zonder geweld gezocht, maar na de aanval in Prekaz was duidelijk dat Belgrado ons vernietigen ging. Nu hebben we vrijheid en instituten die ons kunnen helpen ons weer te organiseren. Ik besef dat Belgrado in de positie is Kosova te chanteren zolang er duizend mensen in Servië gevangen zitten. Maar als ik nu onafhankelijkheid vraag, maak ik meer kans dan wanneer UNMIK en OSCE zijn vertrokken. 19

20 Rugova, die ik tref in zijn huis waar zijn grote hobby, stenen verzamelen, in vrijwel elke hoek zichtbaar is, is uiterlijk licht veranderd: minder tenger en zonder het sjaaltje dat zijn handelsmerk is geworden. Ik aarzel naar zijn ontmoeting met Milosevic te vragen. Ik moest mezelf beheersen, zegt hij. Ik was niets meer of minder dan een gevangene, die mijn gezin in hun handen wist. Kijk naar wat ze met mensen als Bajram Kelmendi* en Fehmi Agani* hebben gedaan Natuurlijk was ik nerveus, maar ik moest mijn gevoelens verbergen, hoezeer ik ook vernederd en misbruikt werd op dat moment. Als ik later een foto maak, kijkt hij ernstiger dan in Belgrado op 1 april '99. Ik attendeer hem erop en, eensklaps ontspannen, lacht hij. Die duivel! laat hij zich ontvallen. Daarna geeft hij me steentjes waar bergkristallen in zitten. "Soms weet ik niet eens hoe ze heten, maar het zoeken ontspant me." 20

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940)

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Adolf Hitler In 1933 kwam Adolf Hitler in Duitsland aan de macht. Hij was de leider van de nazi-partij. Hij zei tegen de mensen: `Ik maak van Duitsland

Nadere informatie

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur.

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur. Psalmen Psalm 78 1 Een lied van Asaf. De lessen van het verleden Luister allemaal naar mijn woorden. Luister goed, want ik wil jullie iets leren. 2 Wijze woorden wil ik spreken, wijze woorden over het

Nadere informatie

Toespraak 4 mei 2010 dodenherdenking Ds. A.J. Haak 1

Toespraak 4 mei 2010 dodenherdenking Ds. A.J. Haak 1 Toespraak 4 mei 2010 dodenherdenking Ds. A.J. Haak 1 Beste mensen, De meimaand is een mooie maand. Mei betekent zon en voorjaar, het betekent weer buiten kunnen zitten. Maar de maand mei betekent ook denken

Nadere informatie

Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus.

Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus. 1 Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus. 2 Het verhaal De Goede Week Trouw, Hoop en Spijt Ik wil jullie vandaag vertellen over de Goede Week. Dat

Nadere informatie

STADEN TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

STADEN TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG STADEN TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG Staden voor de oorlog STA_07 De Speyhoek in Staden, voor de oorlog. Iedereen komt naar buiten voor de fotograaf. Moeders met lange rokken en grote schorten, vaders

Nadere informatie

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Ferenc Göndör IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Uitgeverij Eenvoudig Communiceren 3 Mijn vader Lang geleden kwam een jonge, joodse man naar het land Hongarije. Mohr Goldklang was zijn naam. Dat was mijn opa. Mohr

Nadere informatie

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode?

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode? DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848 ACHTERGRONDINFORMATIE PERIODE 1815-1848 DE EERSTE JAREN VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN Tussen 1795 en 1813 was Nederland overheerst geweest door de Fransen. In

Nadere informatie

Dames en heren, jongens en meisjes,

Dames en heren, jongens en meisjes, SPEECH TER GELEGENHEID VAN DE DODENHERDENKING 4 mei 2008 EN DE HERDENKING VAN DE BEVRIJDING OP 5 MEI 2008 Dames en heren, jongens en meisjes, 4 mei, 8 uur, een moment om stil te zijn. twee minuten stilte.

Nadere informatie

Naam KIDS FOR WARCHILD Oorlog en vrede in de wereld

Naam KIDS FOR WARCHILD Oorlog en vrede in de wereld Naam KIDS FOR WARCHILD Oorlog en vrede in de wereld In meer dan dertig landen in de wereld is er oorlog. Wereldwijd zijn er dus miljoenen kinderen die een oorlog meemaken. Vraag 1. Kun je drie landen noemen

Nadere informatie

Welke opdracht gaf Jakob aan zijn zonen vanwege de hongersnood?

Welke opdracht gaf Jakob aan zijn zonen vanwege de hongersnood? Jozefs broers bij de onderkoning. Welke opdracht gaf Jakob aan zijn zonen vanwege de hongersnood? Genesis 42:1-2 1 Toen Jakob zag dat er koren in Egypte was, zei Jakob tegen zijn zonen: Waarom kijken jullie

Nadere informatie

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51 Inhoud Een nacht 7 Voetstappen 27 Strijder in de schaduw 51 5 Een nacht 6 Een plek om te slapen Ik ben gevlucht uit mijn land. Daardoor heb ik geen thuis meer. De wind neemt me mee. Soms hierheen, soms

Nadere informatie

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen.

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen. Tussen welke twee landen is de Eerste Wereldoorlog begonnen? 1. Engeland en Frankrijk 2. Duitsland en Frankrijk 3. Duitsland en Engeland Nederland blijft neutraal. Wat betekent dat? 1. Nederland kiest

Nadere informatie

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00. SCHOOLONDERZOEK Tijdvak II GESCHIEDENIS november 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

EEN PRINS WORDT EEN HERDER

EEN PRINS WORDT EEN HERDER Bijbel voor Kinderen presenteert EEN PRINS WORDT EEN HERDER Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: M. Maillot en Lazarus Aangepast door: E. Frischbutter en Sarah S. Vertaald door: Erna van Barneveld

Nadere informatie

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie

Hoofdstuk 1. namelijk afschuwelijke dingen! Daders zijn soms zo creatief en geslepen, daar kunnen we ons maar amper een voorstelling bij maken.

Hoofdstuk 1. namelijk afschuwelijke dingen! Daders zijn soms zo creatief en geslepen, daar kunnen we ons maar amper een voorstelling bij maken. Hoofdstuk 1 Het beestje bij de naam Wat gebeurt er precies? In dit hoofdstuk wil ik graag stilstaan bij geweld en misbruik en wat het precies is. We hebben hier allemaal onze eigen ideeën over. Schelden,

Nadere informatie

Interview protocol (NL)

Interview protocol (NL) Interview protocol (NL) Protocol telefoongesprek slachtoffers Goedemorgen/middag, u spreekt met (naam) van de Universiteit van Tilburg. Wij zijn op dit moment bezig met een onderzoek naar straat- en contactverboden

Nadere informatie

Leerlingen hand-out stadswandeling Amsterdam

Leerlingen hand-out stadswandeling Amsterdam Leerlingen handout stadswandeling Amsterdam Groep 1: de Surp Hoki Armeens Apostolische kerk Adres: Kromboomsloot 22, Amsterdam Namen leerlingen: In deze handout staat alle informatie die je nodig hebt

Nadere informatie

Informatie en advies voor ouders

Informatie en advies voor ouders Geweld in huis raakt kinderen Informatie en advies voor ouders 1 2 Wist u dat de gevolgen van het zien of horen van geweld in het gezin net zo groot zijn als zelf geslagen worden? Ook als het geweld gestopt

Nadere informatie

Jij bent nog onbeschreven en nog geen groot verhaal jij blaakt alleen van leven dat in jou ademhaalt.

Jij bent nog onbeschreven en nog geen groot verhaal jij blaakt alleen van leven dat in jou ademhaalt. Jij bent nog onbeschreven en nog geen groot verhaal jij blaakt alleen van leven dat in jou ademhaalt. Jij kunt geen mensen haten en doet geen ander zeer misschien ben jij het wapen waarmee ik liefde leer.

Nadere informatie

Leven in veiligheid. Artikel 1, Vluchtelingenverdrag van Genève, 1951

Leven in veiligheid. Artikel 1, Vluchtelingenverdrag van Genève, 1951 Leven in veiligheid Niemand laat zonder reden zijn familie, vrienden en bezittingen achter. Vluchtelingen kunnen niet anders. De situatie in hun eigen land is te gevaarlijk om er te blijven. Ze vluchten

Nadere informatie

LICHTERVELDE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

LICHTERVELDE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG LICHTERVELDE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG Voor de oorlog LI_07 Er is veel volk op de dorpsplaats samengekomen en overal hangen vlaggen. Niemand is aan het werken. Het is waarschijnlijk zondag, en mooi

Nadere informatie

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Filips II In 1566, meer dan vierhonderd jaar geleden, zijn veel mensen boos. Er is onrust in de Nederlanden. Er zijn spanningen over het geloof, veel mensen

Nadere informatie

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler?

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Iedereen heeft wel eens van Adolf Hitler gehoord. Hij was de leider van Duitsland. Bij zijn naam denk je meteen aan de Tweede Wereldoorlog. Een verschrikkelijke

Nadere informatie

Voorwoord. Rome en de Romeinen

Voorwoord. Rome en de Romeinen Voorwoord Rome en de Romeinen Dit verhaal speelt in Rome, ongeveer 2000 jaar geleden. Rome was toen een rijke stad, met prachtige gebouwen. Zoals paleizen voor de keizers, voor de Senaat en voor de grote

Nadere informatie

Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14

Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14 Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14 Gemeente van onze Heer Jezus Christus, Twee prachtige lezingen vanochtend. Er

Nadere informatie

HC zd. 3 nr. 32. dia 1

HC zd. 3 nr. 32. dia 1 HC zd. 3 nr. 32 deze zondag verzet zich tegen fatalisme als grondtrek van veel menselijk denken fatalisme wil zeggen dat het gaat zoals de goden besloten hebben jij kunt daar niets aan veranderen dia 1

Nadere informatie

HOOGLEDE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

HOOGLEDE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG HOOGLEDE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG 31 juli 1914: ten oorlog! Het is oorlog! Het brandweerkorps wordt snel samengeroepen voor het gemeentehuis. De brandweermannen moeten de jongens gaan waarschuwen

Nadere informatie

www.queridokinderboeken.nl

www.queridokinderboeken.nl www.queridokinderboeken.nl Copyright 2013 Joke van Leeuwen Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, in enige vorm of op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke

Nadere informatie

Spreekbeurt. Pakistan

Spreekbeurt. Pakistan Spreekbeurt Pakistan Hoofdstad: Islamabad Taal: Urdu, Engels en Punjabi Inwoners: Er wonen bijna 200 miljoen mensen in Pakistan Religie: Moslims (96%), christenen (4%) Pakistan ligt in Azië en grenst aan

Nadere informatie

Mijn loverboy Verloren onschuld

Mijn loverboy Verloren onschuld Mijn loverboy Verloren onschuld in makkelijke taal simone schoemaker 8 Het verhaal van Lisa De dag begint goed. Ik word wakker met een blij gevoel. Yes, ik ben jarig! Ik ben zestien! Mijn moeder feliciteert

Nadere informatie

Het kasteel van Dracula

Het kasteel van Dracula Uit het dagboek van Jonathan Harker: Het kasteel van Dracula 4 mei Eindelijk kom ik bij het kasteel van Dracula aan. Het kasteel ligt in de bergen. Er zijn geen andere huizen in de buurt. Ik ben moe. Het

Nadere informatie

Kinderrechtenverdrag VOOR KINDEREN EN JONGEREN

Kinderrechtenverdrag VOOR KINDEREN EN JONGEREN Kinderrechtenverdrag VOOR KINDEREN EN JONGEREN UITGAVE VAN UNICEF NEDERLAND Kinderrechtenverdrag VOOR KINDEREN EN JONGEREN 2 Kinderrechtenverdrag voor kinderen en jongeren Waarom? Alle kinderen in de hele

Nadere informatie

Presentatie Kindermonument Groep 8 2013 2014 St. Catharinaschool Vormgeving de kinderen met hulp van meester Roomer

Presentatie Kindermonument Groep 8 2013 2014 St. Catharinaschool Vormgeving de kinderen met hulp van meester Roomer Presentatie Kindermonument Groep 8 2013 2014 St. Catharinaschool Vormgeving de kinderen met hulp van meester Roomer aisha kindsoldaten Kindsoldaten, ik ruik haat. Dat gebeurt, als je kinderen niet spelen

Nadere informatie

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 LES 4 Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 De boodschap God hoort en verhoort onze gebeden voor elkaar. Leertekst: Terwijl Petrus onder zware bewaking zat

Nadere informatie

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen.

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen. De familieblues Tot mijn 15e noemde ik mijn ouders papa en mama. Daarna niet meer. Toen noemde ik mijn vader meester. Zo noemde hij zich ook als hij lesgaf. Hij was leraar Engels op een middelbare school.

Nadere informatie

Dit is het verkiezingsprogramma van de ChristenUnie. Dit vindt de ChristenUnie belangrijk voor Nederland. Lees maar!

Dit is het verkiezingsprogramma van de ChristenUnie. Dit vindt de ChristenUnie belangrijk voor Nederland. Lees maar! Over een paar weken kiest Nederland een nieuwe regering. Op 12 september Jij kunt ook kiezen. Stemmen noemen we dat. Als je stemt, kies je voor de politieke partij die jij het beste vindt. Jij kunt straks

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2013 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Bronnenboekje GT-0125-a-13-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Standpunten van drie politieke partijen aan het begin

Nadere informatie

Kinderrechtenverdrag VOOR KINDEREN EN JONGEREN

Kinderrechtenverdrag VOOR KINDEREN EN JONGEREN Kinderrechtenverdrag VOOR KINDEREN EN JONGEREN UITGAVE VAN UNICEF NEDERLAND Kinderrechtenverdrag VOOR KINDEREN EN JONGEREN 2 Waarom? Alle kinderen in de hele wereld hebben rechten. Jij dus ook. Omdat jij

Nadere informatie

OPDRACHTEN BIJ DE TENTOONSTELLING TEGEN-STRIJD: DE GROOTE OORLOG IN HET LAND VAN DENDERMONDE

OPDRACHTEN BIJ DE TENTOONSTELLING TEGEN-STRIJD: DE GROOTE OORLOG IN HET LAND VAN DENDERMONDE OPDRACHTEN BIJ DE TENTOONSTELLING TEGEN-STRIJD: DE GROOTE OORLOG IN HET LAND VAN DENDERMONDE INLEIDING Op 17 augustus opende de tentoonstelling Tegen-Strijd, de beleving van de Groote Oorlog in het land

Nadere informatie

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk).

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk). Jeanne d'arc Aan het begin van de 15de eeuw slaagden de Fransen er eindelijk in om de Engelsen uit hun land te verdrijven. De strijd begon met een vrouw die later een nationale heldin werd, van de meest

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

U leert in deze les om een mening vragen. U wilt dan weten wat iemand vindt.

U leert in deze les om een mening vragen. U wilt dan weten wat iemand vindt. UW MENING GEVEN spreken inleiding en doel Een mening is wat iemand denkt of vindt. U leert in deze les om een mening vragen. U wilt dan weten wat iemand vindt. U leert ook uw mening geven. Uw mening geven

Nadere informatie

Dat we hier vanavond bij elkaar zijn wordt vooral bepaald door de wereldse kalender. En niet de kalender van de christelijke feesten.

Dat we hier vanavond bij elkaar zijn wordt vooral bepaald door de wereldse kalender. En niet de kalender van de christelijke feesten. Preek op Oudjaarsavond 2013 Dat we hier vanavond bij elkaar zijn wordt vooral bepaald door de wereldse kalender. En niet de kalender van de christelijke feesten. Oudjaarsdag: het lijkt een dag als alle

Nadere informatie

OVERDENKING Wij volgen een leesrooster en daarin staat de tekst uit Deuteronomium aangegeven. Ik heb dat netjes gevolgd. Maar ik heb twee verzen meer

OVERDENKING Wij volgen een leesrooster en daarin staat de tekst uit Deuteronomium aangegeven. Ik heb dat netjes gevolgd. Maar ik heb twee verzen meer OVERDENKING Wij volgen een leesrooster en daarin staat de tekst uit Deuteronomium aangegeven. Ik heb dat netjes gevolgd. Maar ik heb twee verzen meer gelezen dan eigenlijk stond aangegeven. Die gaan over

Nadere informatie

In het oude Rome De stad Rome

In het oude Rome De stad Rome In het oude Rome De stad Rome In het oude Rome De stad Rome is héél oud. De stad bestaat al meer dan tweeduizend jaar. Rome was de hoofdstad van het grote Romeinse rijk. De mensen die naar Rome kwamen,

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Onderduiken Mijn spreekbeurt gaat over mensen die in de tweede wereldoorlog zijn ondergedoken. Mijn werkstuk heb ik gemaakt over Anne Frank. Anne Frank is in de tweede wereld oorlog ook ondergedoken. Vandaar

Nadere informatie

Weer loop ik door de draaideur van het Lucasziekenhuis.

Weer loop ik door de draaideur van het Lucasziekenhuis. 1 Weer loop ik door de draaideur van het Lucasziekenhuis. Dat is nu al de derde keer in een paar dagen. We moeten vandaag op de eerste verdieping zijn, kamer 105. Mevrouw dr. W.H.F. Scheltema, internist,

Nadere informatie

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren,

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren, Toespraak van de minister-president, mr. dr. Jan Peter Balkenende, bijeenkomst ter ere van de 50 ste verjaardag van de Verdragen van Rome, Ridderzaal, Den Haag, 22 maart 2007 Majesteit, Koninklijke Hoogheid,

Nadere informatie

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, Viering Bevrijdingsdag, 5 mei 2013, Ter Apel, gemeente Vlagtwedde.

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, Viering Bevrijdingsdag, 5 mei 2013, Ter Apel, gemeente Vlagtwedde. Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, Viering Bevrijdingsdag, 5 mei 2013, Ter Apel, gemeente Vlagtwedde. Dames en heren, Het is een mooie gewoonte om een boom te planten om een ingrijpende

Nadere informatie

OOGGETUIGE. Johannes 20:30-31

OOGGETUIGE. Johannes 20:30-31 1 januari OOGGETUIGE Johannes 20:30-31 Een nieuw jaar ligt voor ons. Wat er gaat komen, weten we niet. Al heb je waarschijnlijk mooie plannen gemaakt. Misschien heb je goede voornemens. Om elke dag uit

Nadere informatie

3e Statie: Jezus valt voor de 1e maal onder het kruis.

3e Statie: Jezus valt voor de 1e maal onder het kruis. 1e Statie: Jezus wordt ter dood veroordeeld. De eerste plaats waar Jezus stil stond op de kruisweg, was het paleis van de Romeinse landvoogd Pontius Pilatus. De joodse leiders wilden Jezus uit de weg ruimen.

Nadere informatie

Werkblad van RJ Tarr www.activehistory.co.uk / 1

Werkblad van RJ Tarr www.activehistory.co.uk / 1 Werkblad van RJ Tarr www.activehistory.co.uk / 1 Oorzaken van de Eerste Wereldoorlog: invuloefening Werkblad bij het simulatiespel www.activehistory.co.uk Instructie: Vul het witte veld in terwijl je het

Nadere informatie

MOORSLEDE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

MOORSLEDE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG MOORSLEDE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG Voor de oorlog MO_03 Moeders met lange rokken en schorten. Meisjes en jongens met zwarte kousen, sommige op klompen. Het lijkt gezellig op straat. Geen auto s...

Nadere informatie

Bert staat op een ladder. En trekt aan de planten die groeien in de dakgoot. Hij verstopt de luidspreker en het stopcontact achter de planten.

Bert staat op een ladder. En trekt aan de planten die groeien in de dakgoot. Hij verstopt de luidspreker en het stopcontact achter de planten. Helaas Wanneer besloot Bert om Lizzy te vermoorden? Vreemd. Hij herinnert zich het niet precies. Het was in ieder geval toen Lizzy dat wijf leerde kennen. Dat idiote wijf met haar rare verhalen. Bert staat

Nadere informatie

Instructie: Landenspel light

Instructie: Landenspel light Instructie: Landenspel light Korte omschrijving werkvorm In dit onderdeel vormen groepjes leerlingen de regeringen van verschillende landen. Ieder groepje moet uiteindelijk twee werkbladen (dus twee landen)

Nadere informatie

De twee zaken waarover je in dit boek kunt lezen, zijn de meest vreemde zaken die Sherlock Holmes ooit heeft opgelost.

De twee zaken waarover je in dit boek kunt lezen, zijn de meest vreemde zaken die Sherlock Holmes ooit heeft opgelost. Sherlock Holmes was een beroemde Engelse privédetective. Hij heeft niet echt bestaan. Maar de schrijver Arthur Conan Doyle kon zo goed schrijven, dat veel mensen dachten dat hij wél echt bestond. Sherlock

Nadere informatie

Bij wie waren David en zijn mannen toen de oorlog tussen de Filistijnen en Israël begon?

Bij wie waren David en zijn mannen toen de oorlog tussen de Filistijnen en Israël begon? David door koning Achis weggestuurd en God geeft David een tik op de vingers. Bij wie waren David en zijn mannen toen de oorlog tussen de Filistijnen en Israël begon? 1 Samuel 29:2 2 De stadsvorsten van

Nadere informatie

Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen

Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen Soms voel je je gevangen door het leven. Vastgezet door de drukte, en beklemd in je eigen hoofd. Je voelt je niet vrij en je voelt geen liefde. Met deze tips breng

Nadere informatie

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Een land waar mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Lilian (48) vraagt haar zoontje om even een handje te komen geven. Dat doet hij en dan gaat hij weer lekker verder spelen. Wij nemen plaats aan

Nadere informatie

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00. 1 SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS 31 oktober 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit 38 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

Rick de Leeuw. Hou me stevig vast

Rick de Leeuw. Hou me stevig vast Rick de Leeuw Hou me stevig vast Ik zit op de trap En luister naar de radio Er klinkt een mooi en triestig lied Ik neurie zachtjes mee Ik wil muziek als het sneeuwt Ook al sneeuwt het nu even niet Ik neem

Nadere informatie

2 maart 1945. 2 maart 2016. Leerlingen groep 7 en 8 De Meeander Heelweg

2 maart 1945. 2 maart 2016. Leerlingen groep 7 en 8 De Meeander Heelweg 2 maart 1945 2 maart 2016 Leerlingen groep 7 en 8 De Meeander Heelweg Er kwamen 4 Duitsers bij de Bark. Ze slaan piketten, voor het plaatsen van batterijen veldartillerie. Maar op die dag gingen de verzetsgroepen

Nadere informatie

Onze Vader. Amen. www.bisdomdenbosch.nl

Onze Vader. Amen. www.bisdomdenbosch.nl Onze Vader Onze Vader Onze Vader, die in de hemel zijt, Uw Naam worde geheiligd, Uw Rijk kome, Uw wil geschiede op aarde zoals in de hemel, Geef ons heden ons dagelijks brood, en vergeef ons onze schuld,

Nadere informatie

GOD EERT JOZEF, DE SLAAF

GOD EERT JOZEF, DE SLAAF Bijbel voor Kinderen presenteert GOD EERT JOZEF, DE SLAAF Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: M. Maillot en Lazarus Aangepast door: M. Maillot en Sarah S. Vertaald door: Arnold Krul Geproduceerd

Nadere informatie

André Rouvoet ChristenUnie. Foto: Marie Cecile Thijs

André Rouvoet ChristenUnie. Foto: Marie Cecile Thijs Over een paar weken kiest Nederland een nieuwe regering. Op 9 juni. Jij kunt ook kiezen. Stemmen noemen we dat. Als je stemt, kies je voor de politieke partij die jij het beste vindt. Jij kunt straks ook

Nadere informatie

Voorbeelden van draaiboeken

Voorbeelden van draaiboeken Praktische tips 2 Voorbeelden van draaiboeken 3 Voorbeeld uitnodiging herdenking 4 Voorbeeld uitnodiging overdracht 5 Voorbeeld welkomstwoord 5 Voorbeeld slotwoord 6 Gedichten Voorbeelden van draaiboeken

Nadere informatie

Ze neemt nog een slok van haar rum-cola. Even lijkt het alsof de slok weer omhoogkomt.

Ze neemt nog een slok van haar rum-cola. Even lijkt het alsof de slok weer omhoogkomt. Manon De muziek dreunt in haar hoofd, haar maag, haar buik. Manon neemt nog een slok uit het glas dat voor haar staat. Wat was het ook alweer? O ja, rum-cola natuurlijk. Een bacootje noemen de jongens

Nadere informatie

Dit verhaal gaat over een schat, die je overal kunt vinden : zowel hier als daar, zowel vroeger als nu. Een schat zo rijk als het leven zelf, die

Dit verhaal gaat over een schat, die je overal kunt vinden : zowel hier als daar, zowel vroeger als nu. Een schat zo rijk als het leven zelf, die Er zit een schat verborgen in jezelf Dit verhaal gaat over een schat, die je overal kunt vinden : zowel hier als daar, zowel vroeger als nu. Een schat zo rijk als het leven zelf, die toont hoe het zijn

Nadere informatie

Eerste druk, september 2009 2009 Tiny Rutten

Eerste druk, september 2009 2009 Tiny Rutten Doortje Eerste druk, september 2009 2009 Tiny Rutten isbn: 978-90-484-0769-9 nur: 344 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgenomen

Nadere informatie

De stap tussen u en de genezing

De stap tussen u en de genezing De stap tussen u en de genezing profeet T.B. Joshua Introductie Er is een stap tussen u en het herstel, de genezing, de zegen en redding. Die stap is geloof in Christus. Jezus staat aan de ene kant en

Nadere informatie

Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek.

Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek. Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek. 19 februari 2015 Goedemiddag, Ik ben heel blij met deze tentoonstelling. Als dochter van een oorlogsvrijwilliger

Nadere informatie

Liederen solozang Prijs: 7,= euro per stuk

Liederen solozang Prijs: 7,= euro per stuk Liederen solozang Prijs: 7,= euro per stuk GEWASSEN IN WATER Inhoud: Vanuit de dopeling gezien een statement dat hij in het watergraf alles wat oud is achter zich laat. Hij weet niet alles, kent nog niet

Nadere informatie

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK 6 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK 6 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK THEMA 4 Eindredactie: Monique Goris Leerlijnen: Hans Bulthuis Auteurs: Katrui ten Barge, Wilfried Dabekaussen, Juul Lelieveld, Frederike

Nadere informatie

LES 6. Nu zie je Hem wel, nu zie je Hem niet.

LES 6. Nu zie je Hem wel, nu zie je Hem niet. LES Nu zie je Hem wel, Sabbat Doe Lees Lukas 4. 40 nu zie je Hem niet. Heb je weleens een moment gehad dat je het gevoel had dat God heel dicht bij je was? Misschien door een liedje, een bijbelvers, een

Nadere informatie

veeg de tranen van me weg. Ik kijk nog eens rond en er valt een hoop spanning van me af. Er komt zelfs een kleine glimlach op me gezicht terug.

veeg de tranen van me weg. Ik kijk nog eens rond en er valt een hoop spanning van me af. Er komt zelfs een kleine glimlach op me gezicht terug. Het DOC Ik kruip in één van de buikpijn terwijl ik in bed lig. Mijn gedachten gaan uit naar de volgende dag. Ik weet wat er die dag staat te gebeuren, maar nog niet hoe dit zal uitpakken. Als ik hieraan

Nadere informatie

China. - De geschiedenis en cultuur van Peking -

China. - De geschiedenis en cultuur van Peking - Pagina 1 Groep 8 Colofon China - De geschiedenis en cultuur van Peking - Leerling - informatie Inleiding In deze les gaan wij het hebben over de Chinese stad Peking. We kijken met elkaar naar een stukje

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Bevrijdingsdag, Leek, 5 mei 2010

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Bevrijdingsdag, Leek, 5 mei 2010 Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Bevrijdingsdag, Leek, 5 mei 2010 Dames en heren, [Inleiding] In de zomer van 1946 voer een schip van Thailand naar Nederland. Een kleine Nederlandse

Nadere informatie

Kastelen in Nederland

Kastelen in Nederland Kastelen in Nederland J In ons land staan veel kastelen. Meer dan honderd. De meeste van die kastelen staan in het water. Bijvoorbeeld midden in een meer of een heel grote vijver. Als er geen water was,

Nadere informatie

Oefeningen voor inkeer en verstilling

Oefeningen voor inkeer en verstilling Oefeningen voor inkeer en verstilling Oefeningen voor inkeer en verstilling In de christelijke traditie zijn veel voorbeelden te vinden van oefeningen die een hulp kunnen zijn voor het gebedsleven. Hieronder

Nadere informatie

DETENTIE EN HET GEZIN

DETENTIE EN HET GEZIN DETENTIE EN HET GEZIN klachten en krachten 7 november 2014, Veenhuizen Hans Barendrecht, db mijn zoontje heeft veel vragen, maar ík ook. praktijk als wetenschap geloof in herstel voor mensen die achter

Nadere informatie

Sander Kloet. Elisha Mercelina. Het zwarte meer

Sander Kloet. Elisha Mercelina. Het zwarte meer Sander Kloet koud zo voelt het hier. kil ik weet niet waar het vandaan komt het is geen kou. het is angst. angst voor de wereld angst voor de dag van morgen bang dat we dingen vergeten bang dat we dingen

Nadere informatie

De tijd die ik nooit meer

De tijd die ik nooit meer De tijd die ik nooit meer vergeet Jan Smit uit eigen pen deel 3 De Stiep Educatief De tijd die ik nooit meer vergeet De schrijver die blij is dat hij iets kan lezen en schrijven, vertelt over zijn jeugd.

Nadere informatie

DE GROTE MUUR VAN NEHEMIA

DE GROTE MUUR VAN NEHEMIA Bijbel voor Kinderen presenteert DE GROTE MUUR VAN NEHEMIA Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: Jonathan Hay Aangepast door: Mary-Anne S. Vertaald door: Erna van Barneveld Geproduceerd door:

Nadere informatie

Geweld in huis raakt kinderen. Informatie en advies voor ouders. huiselijkgeweldwb.nl 0900 126 26 26. 5 cent per minuut

Geweld in huis raakt kinderen. Informatie en advies voor ouders. huiselijkgeweldwb.nl 0900 126 26 26. 5 cent per minuut Geweld in huis raakt kinderen Informatie en advies voor ouders Grafisch ontwerp: Ontwerpstudio 2 MAAL EE Bij huiselijk geweld tussen (ex-)partners worden kinderen vaak over het hoofd gezien. Toch hebben

Nadere informatie

Geluk, lijden en een struisvogel: Mindfulness (Awareness) in de praktijk

Geluk, lijden en een struisvogel: Mindfulness (Awareness) in de praktijk 1 Geluk, lijden en een struisvogel: Mindfulness (Awareness) in de praktijk Wat is geluk? Geluk kan worden ervaren als lijden afwezig is. Wie niet lijdt, is gelukkig. Ik bedoel dan niet het geluk dat we

Nadere informatie

Menze Fernandus van Houten

Menze Fernandus van Houten Liturgieboekje bij het afscheid van Menze Fernandus van Houten * Groningen, 10 februari 1931 Tolbert, 21 februari 2016 in een samenkomst op donderdag 25 februari 2016, om 11.00u in de Gereformeerde Kerk

Nadere informatie

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht SO 1 Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014 Historisch Overzicht 1. Welke doelstelling had Wilhelm II bij zijn aantreden als Keizer van Duitsland? 2. Welk land behoorde niet tot de Centralen tijdens de Eerste

Nadere informatie

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen Geloven, wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen pagina 10 Hoe is de wereld ontstaan? pagina 26 Waarom bestaat de mens? pagina 42 Wat is geloven? pagina 58 Wie is God? pagina 74 Waarom heeft

Nadere informatie

Het verschil tussen veiligheid en zekerheid Ben ik een echte gelovige?

Het verschil tussen veiligheid en zekerheid Ben ik een echte gelovige? Les 13 Eeuwige zekerheid Het verschil tussen veiligheid en zekerheid Ben ik een echte gelovige? In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling Dag 1 Mijn persoonlijke zekerheid en het

Nadere informatie

Hoe je je voelt. hoofdstuk 10. Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld:

Hoe je je voelt. hoofdstuk 10. Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld: hoofdstuk 10 Hoe je je voelt Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld: zenuwachtig wakker worden omdat je naar school moet, vrolijk

Nadere informatie

1 Vinden de andere flamingo s mij een vreemde vogel? Dat moeten ze dan maar zelf weten. Misschien hebben ze wel gelijk. Het is ook raar, een flamingo die jaloers is op een mens. En ook nog op een paard.

Nadere informatie

de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop.

de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop. Woordenlijst bij hoofdstuk 4 de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop. alleen zonder andere mensen Hij is niet getrouwd. Hij woont helemaal a, zonder familie.

Nadere informatie

Groep 1, 2 Thema 1 De groep? Dat zijn wij! 1. Hallo, hier ben ik! Samen plezier maken en elkaar beter leren kennen.

Groep 1, 2 Thema 1 De groep? Dat zijn wij! 1. Hallo, hier ben ik! Samen plezier maken en elkaar beter leren kennen. Groep 1, 2 1. Hallo, hier ben ik! 2. Prettig kennis te maken Kinderen leren elkaar beter kennen en ontdekken verschillen en overeenkomsten. 3. Samen in de klas Over elkaar helpen, geholpen worden en afspraken

Nadere informatie

In te vullen door de onderzoeker:

In te vullen door de onderzoeker: In te vullen door de onderzoeker: Code : Datum: Studie, het effect van podoposturale therapie zolen op chronische lage rugpijn, al dan niet gepaard gaande met een uitstralende irritatie naar de gluteaalregio

Nadere informatie

Door het raam ziet ze Bea, de benedenbuurvrouw. Ze veegt de sneeuw weg van het pad voor de flat. Uitslover, denkt Alice.

Door het raam ziet ze Bea, de benedenbuurvrouw. Ze veegt de sneeuw weg van het pad voor de flat. Uitslover, denkt Alice. Alice ligt in bed. Heel langzaam wordt ze wakker. Haar lichaam ontspannen, haar hoofd leeg. De vertrouwde geur van haar man Jules hangt in de slaapkamer. Een geur van alcohol, nootmuskaat en oude man.

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding... 4 Hoofdstuk 1 Het ontstaan van de rechten... 6 Hoofdstuk 2 De belangrijkste rechten...12

Inhoud. Inleiding... 4 Hoofdstuk 1 Het ontstaan van de rechten... 6 Hoofdstuk 2 De belangrijkste rechten...12 Inhoud Inleiding... 4 Hoofdstuk 1 Het ontstaan van de rechten... 6 Hoofdstuk 2 De belangrijkste rechten...12 Onderwerp 1 Gelijkheid...13 De rechten van Tim... 14 Onderwerp 2 Toegankelijkheid...17 De rechten

Nadere informatie

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo. Relaties HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.org Relaties kunnen een belangrijke rol spelen bij het omgaan

Nadere informatie

Charles den Tex VERDWIJNING

Charles den Tex VERDWIJNING Charles den Tex VERDWIJNING 3 Klikketik-tik-tik Het is halftwaalf s ochtends. Marja vouwt een hemd. En kijkt om zich heen. Even staat ze op haar tenen. Zo kan ze over de kledingrekken kijken. Die rekken

Nadere informatie