Niets mis met afhankelijk zijn. Gedrag verandert niet louter door financiële prikkels. Cultuurverandering is een uitdaging

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Niets mis met afhankelijk zijn. Gedrag verandert niet louter door financiële prikkels. Cultuurverandering is een uitdaging"

Transcriptie

1 2012 Niets mis met afhankelijk zijn Gedrag verandert niet louter door financiële prikkels Cultuurverandering is een uitdaging

2 INHOUD Colofon ZELF is een eenmalig magazine van de Landelijke Cliëntenraad (LCR). De inhoud is bedoeld om discussies aan te zwengelen over wat 'zelf doen' eigenlijk betekent: nu en in de toekomst. Uitgevers Branko Hagen Else Roetering, Landelijke Cliëntenraad Conceptontwikkeling, coördinatie en eindredactie Rietje Krijnen Teksten Branko Hagen Henk van Houtum Rietje Krijnen Josephine Krikke Corrector Barbara Bosman, Landelijke Cliëntenraad Fotografie Vanda Biffani Fotobureau Dijkstra Ivar Gloudemans Arnaud Mooij UvA Jeroen Oerlemans Jeroen Poortvliet istockphoto Vormgeving Wil Scholten Aan deze uitgave kunnen geen rechten worden ontleend. Overname van artikelen met bronvermelding alleen na uitdrukkelijke schriftelijke toestemming van de uitgever en auteur. September, Allemaal afhankelijk Mensen zijn sociale wezens. Ze hebben elkaar nodig om te kunnen functioneren. Als iemand geen werk meer heeft, is afhankelijkheid ineens verdacht. Socioloog Jan Willem Duyvendak zet autonomie in een historisch perspectief. Meedoen is op zich prima als hierin maar niet wordt doorgeslagen. 6 Civil society Meer eigen verantwoordelijkheid, zelfregie, autonomie: begrippen die passen bij civil society. Die huidige zorgzame samenleving, zegt hoogleraar civil society Paul Dekker, heeft een eigen, nieuw gezicht gekregen. Column Dikke ikke Henk van Houtum die aan cliënten worden gesteld zijn vaak tegenstrijdig. Dr. Hans Bosselaar en collega's voerden een onderzoek uit voor Welder naar Levenskunst Alles tegen Weinig vertrouwen Alles tegen of alles mee hebben: als niemand je de juiste weg wijst, maakt het allemaal niets uit. Financiële prikkel Flink bezuinigen op uitkeringen, dát leidt wel tot arbeidstoename. Financiële prikkels blijken echter zelden gedragsverandering teweeg te brengen. Dr. Will Tiemeijer van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid: "Onderzoek naar motieven, levert veel meer op". Meedoen Filosoof Joep Dohmen verafschuwt Als het gaat om meedoen, is aansluiten bij de interessewereld van macho-vrijheid en pleit voor positieve vrijheid waarin iedereen ontdekt dat niemand het alleen redt lijke beperking van belang. Voetbal jongeren met een lichte verstande- en dat we allemaal hoe dan ook op kan een sleutelpositie innemen, zo anderen leunen. Dit zegt weer iets ontdekten samenwerkingspartners over de noodzaak om zelf iets voor MEE Noord West Holland en voetbalvereniging anderen te willen betekenen. AZ. Waardering Sjoukje Tel is 'zelfdoener' (mét de Hoe zorg je ervoor dat 'moeilijke' juiste ondersteuning) in optima groepen bijstandsgerechtigden toch forma: zo kan het óók. (vrijwillig) aan de slag gaan? Werkt boeten of belonen? Of is waardering het sleutelbegrip? 19 Cultuurverandering De samenleving is aan het veranderen. De rol van de centrale overheid wordt minder groot. Burgers gaan meer voor elkaar betekenen. Voorzitter Gerrit van der Meer meent dat verzet op den duur niet succesvol is. Professional-cliënt Het is voor zowel de cliënt als de professional moeilijk om een balans te vinden tussen zelfregie en regie door de professional. De vragen zelfregie. Ik ben Harrie Soms is een initiatief zo eenvoudig dat de vraag opdoemt: waarom is dit niet eerder gedaan: Een 'Harrie' begeleidt zijn directe collega's op de werkvloer. Het werkt!

3 INTRO Zelf Zelfredzaamheid, eigen verantwoordelijkheid, zelfregie, eigen kracht. Het zijn begrippen die we steeds vaker horen vallen. In de politiek zijn deze begrippen helemaal populair: niet de overheid, maar mensen moeten zelf hun problemen oplossen. Zij worden geacht zelfstandig en zelfwerkzaam te zijn. Is daar iets mis mee? Nee, helemaal niet. Zelfredzaam zijn is goed en prettig. Wanneer het lukt zelf je leven in te richten, voel je jezelf ook verantwoordelijk voor je eigen situatie. En daarmee voor anderen. Maar is er iemand te vinden die werkelijk alles zelf doet? Een directeur van een groot bedrijf zorgt er voor dat anderen hem assisteren: de managementassistent om zijn agenda te beheren, de financiële en HRM-afdelingen ondersteunen de directeur. Zo kan deze niet alleen tijd besparen, maar hij doet waar hij zelf goed in is en organiseert ondersteuning waar hij zelf minder sterk in is. Voor veel mensen in de sociale zekerheid en ook in de zorg - is dat niet anders. Om zelf regie te kunnen voeren over hun leven hebben zij ook assistentie nodig. Die is niet wezenlijk anders dan bij de manager. Het enige verschil is dat mensen in de sociale zekerheid minder goed toe- en uitgerust zijn om zelf hun leven te organiseren. Zij hebben tijdelijk of structureel beperkingen die maken dat zij niet in staat zijn zelf weer regie te pakken. De instanties waar zij een beroep op doen, zijn er vaak niet op gericht mensen zoveel als mogelijk (weer) zelf de regie in handen te geven Wie niet zelfredzaam is wordt afgeschilderd als bankzitter (in plaats van cliënt van de sociale zekerheid) of mogelijke fraudeur. Mensen die zich niet zelf weten te redden krijgen al snel het etiketje opgeplakt dat het hun eigen schuld is dat ze niet werken of mee kunnen doen in de samenleving. De LCR belicht in deze uitgave op verschillende manieren het belang van zelfredzaamheid, maar ook de noodzaak die zelfredzaamheid te ondersteunen, desnoods levenslang. Wie moet eigenlijk verantwoordelijkheid nemen om mensen de kans te geven zelfredzaam te zijn? Als de Staat dit goed zou doen, worden al die niet -zelfredzamen niet afhankelijk van gemeenten en instanties. Tijd voor een debat over de positie van cliënten in de sociale zekerheid en zorg. Want in het beleid is de positie van de client zelf onvoldoende gewaarborgd. Het is erg gemakkelijk om ervan uit te gaan dat mensen zelfredzaam kunnen zijn. Redden zij zich niet, dan vallen zij in de armen van gemeenten en zorginstellingen. Die hebben op hun beurt te kampen met vele (bezuinigings)maatregelen en zijn zelf bezig met hun eigen problemen. Het laatste waar de aandacht op wordt gericht is op de versterking van de zelfredzaamheid of de langdurige ondersteuning om een persoon zo zelfstandig mogelijk te laten leven, onderwijs te volgen en te werken. 3

4 SAMENLEVING Tekst: Rietje Krijnen Foto: UvA Jeroen Oerlemans Niets mis met afhankelijk zijn Mensen zijn sociale wezens. Ze hebben elkaar nodig om te kunnen functioneren. Dat lijkt ineens raar te worden als iemand geen werk meer heeft. Dan moet iedereen zijn eigen boontjes kunnen doppen. Wie niet snel aan de slag komt of minder goed mee kan doen, heeft het allemaal aan zichzelf te wijten, zo luidt het politieke mantra. Socioloog Jan Willem Duyvendak zet de autonome mens, zoals die nu wordt gepropageerd, in historisch perspectief. "Als het eigenlijk niet draait om autonomie, maar om bezuinigen, dan moet dát worden gezegd!" Het begon allemaal in de jaren zestig. Links zette een behoorlijke vaart achter het mondig maken van de mens. Iedereen moest autonoom kunnen zijn. "Gehandicapten konden niet langer weggestopt worden in instituten in bossen", zegt Jan Willem Duyvendak. "Ze moesten meedoen in de samenleving, ongeacht hun vermogen of ze daar wel of niet toe in staat waren. Vrouwen konden niet langer thuis blijven. Iedereen moest en moet voor zichzelf kunnen zorgen. Dat streven is op zich prima, als er niet in doorgeslagen wordt. Je ziet nu dat liberalen dit gedachtengoed hebben overgenomen, maar er een andere vertaling aan hebben gegeven. Je mag niet langer afhankelijk zijn van anderen. Dat is erg en problematisch." Vraagverlegenheid Onafhankelijkheid is het grootste goed geworden. Alleen dan deug je, is het credo. Terwijl er behoorlijk wat mensen zijn die dat niet kunnen vanwege allerlei redenen. "Het is al lang het geval dat mensen wordt verteld dat ze voor zichzelf moeten zorgen", zegt Duyvendak. "Daardoor durven ze vaak niet meer om hulp te vragen. Natuurlijk, er blijven altijd brutale mensen over. En er is ook altijd een groep die misbruik maakt van voorzieningen, maar dat deel is veel kleiner dan wordt gedacht. Het overgrote deel probeert het zelf uit te zoeken, maar slaagt daar steeds minder goed in. Er is een vraagverlegenheid ontstaan. Als je een ander alleen al om advies vraagt, moet je namelijk toegeven dat je iets niet weet en dat is moeilijk. Je moet het allemaal zelf weten, waardoor er een schroom ontstaat om anderen in te schakelen. Dat is allemaal het gevolg van het prediken van zelfredzaamheid. Dat is het hoogste ideaal geworden. Anderen nodig hebben, is sneu." Allemaal afhankelijk En het klopt niet, benadrukt hij. "We hebben allemaal en voortdurend anderen nodig in de samenleving. Het is een volstrekt onsociologisch beeld om iedereen het zelf uit te laten zoeken. Het is ook naïef om te denken dat mensen het wel alleen kunnen redden. Dat kan niemand. We zijn allemaal afhankelijk van belastinggeld om maar eens een voorbeeld te noemen. Iedereen doet voortdurend beroep op anderen, alleen wordt dat niet zo gezien. Als ik een belastingdeskundige inschakel, is dat normaal. Als iemand hulp inroept om aan een baan te komen of vraagt om zijn leven op orde te brengen, dan is dat afschrikwekkend. Die verschillende interpretatie van afhankelijkheid is vreemd." Eigen kracht De terminologie vindt hij ook zo verschrikkelijk. Formuleringen als mensen in hun eigen kracht zetten en regie over hun eigen leven geven zijn volledig geaccepteerd in de politiek, maar zijn goed beschouwd absurd. "Regie over je eigen leven voeren, geeft aan dat je buiten jezelf staat en dat je eigen leven losstaat van die regie. Iedereen voert regie over zijn eigen leven, ook als de uitkomst niet maatschappelijk geaccepteerd is. In eigen kracht zetten! Het meest bizarre voorbeeld hiervan hoorde ik over een onderzoek onder licht verstandelijk gehandicapte jongeren. Daaruit bleek dat hun ouders vaak ook licht verstandelijk gehandicapt zijn. Wat zei die politicus: we moeten hen in hun eigen kracht zetten. Waar heb je het dan over? Dan ben je zo verweven met terminologie en vind je het normaal om zoiets te zeggen. Die mensen doen het maximale binnen hun vermogen. Meer is er niet. Accepteer dat nu eens." Er is, zegt Duyvendak, soms wat nodig om mensen eigen verantwoordelijkheid te kunnen laten nemen. Dat moet worden geaccepteerd. "Als je zegt, in tijden van bezuinigingen, dat mensen nu eigen verantwoordelijkheid moeten nemen, dan zeg je ook dat ze dat de afgelopen jaren niet hebben gedaan. Dat is niet zo. Dat 4 Armoede Magazine 2010

5 We hebben allemaal en voortdurend anderen nodig in de samenleving is wel degelijk gebeurd. Punt is dat het niet iedereen gelukt is om bijvoorbeeld aan het werk te komen. Zij hebben dan dus niet hun eigen verantwoordelijkheid genomen? Zijn zij wel alleen verantwoordelijk? Je kunt ook zeggen dat de samenleving niet de verantwoordelijkheid heeft genomen om een baan aan te bieden die bij hen past. Of dat politiek en werkgevers zich te veel afzijdig hebben gehouden. Aan de ene kant worden mensen schuldig verklaard omdat ze tekort schieten, aan de andere kant worden verplichtingen voor werkgevers om mensen aan de slag te helpen hoe langer hoe meer afgebouwd. Dat is eenzijdig beleid. Je moet wel banen hebben om aan de slag te kunnen. Ben je dan fout als er die er niet zijn? Wie is er dan schuldig? En wie is het slachtoffer? Juist de mensen die geen baan hebben. En die krijgen dan de schuld van alles. Dat is op zichzelf genomen erg vreemd." Weg wijzen Er is, zo stelt Duyvendak, maar weinig gesproken over de verantwoordelijkheid van bedrijven die mensen de WAO in gestuurd hebben. Of de slechte begeleiding van laaggeschoolden die daardoor moeilijk aan het werk komen. Terwijl met wat hulp mensen wel degelijk mogelijkheden krijgen. "De inzet van professionals is verdacht geworden. Het punt is dat mensen zonder professionele begeleiding soms al snel doodlopen. Als jij niet weet welke Prof. Dr. Jan Willem Duyvendak is UvAhoogleraar Algemene Sociologie en wegen je moet bewandelen en je zit in een omgeving die je de netwerken leider van programmagroep Dynamics ook niet kan bieden, dan loop je al of Citizenship and Culture. Hij is tevens gauw vast. Als daarentegen iemand voorzitter van de Nederlandse Sociologische Vereniging. je wijst welke kant je op moet gaan, je laat zien dat je andere mogelijkheden hebt, dan gebeurt er veel meer. sociale verbanden op zijn naam staan Duyvendak heeft vele publicaties over Alleen zal dat op de juiste manier zoals 'De staat en de straat' en 'De moeten gebeuren. Er moet niet worden gezegd: ga jij maar eens zakjes Nederland'. mixfactor - integratie en segregatie in plakken. Die beweging moet je samen met mensen maken, anders wordt het niets en is er alleen maar verzet. Mensen die geen werk hebben of een beroep moeten doen op voorzieningen zitten niet anders in elkaar dan anderen! Iedereen wil waardering krijgen voor wat hij of zij doet." 5

6 Civil society bestaat, maar heeft nu een ander gezicht Als het gaat over eigen regie in optima forma, dan komt al snel civil society om de hoek kijken. Het begrip heeft de laatste jaren vooral opgeld gedaan binnen gemeenten. Wie propageert dat mensen meer zelf moeten doen, hoeft ook minder zorg of assistentie te regelen. Paul Dekker van het Sociaal en Cultureel Planbureau (en hoogleraar Civil society aan de Universiteit van Tilburg) geeft zijn bespiegeling op wat civil society zou kunnen betekenen. "Er bestaan vele definities van civil society. Eén ervan is en die is momenteel populair en tamelijk liberaal - dat mensen in de samenleving vooral de eigen regie voeren en niet afhankelijk zijn van instanties. Dat betekent dus ook dat de overheidsbemoeienis minimaal is. Je kunt je afvragen of je dat wilt. Je kunt civil society ook opvatten als een samenleving waarin burgers zich juist bemoeien met het landsbestuur en publieke voorzieningen. Dat is historisch een minstens zo valide definitie als dat er helemaal geen politiek of overheid bij komt kijken. Er zijn omschrijvingen die het bedrijfsleven als deel van de civil society zien en andere omschrijvingen die het bedrijfsleven juist als bedreiging van de civil society zien. Voor sommige theoretici vormen familie- en vriendschapsbanden de kern van de civil society, voor anderen hebben ze er niets mee te maken. Van al deze omschrijvingen kun je niet zeggen: de ene is correct en de andere is het niet. Zelf ben ik geneigd de civil society te zien als iets van de publieke sfeer met een politieke oriëntatie, maar ja, ik ben dan ook politicoloog. Of je het nou betitelt als civil society of niet, er is bij beleidsmakers - en ook onder de bevolking - een wens om weer meer een zorgzame samenleving te worden 6

7 CIVIL SOCIETY Tekst: Rietje Krijnen Foto: Jeroen Poortvliet Het lijkt alsof mensen steeds egoïstischer zijn geworden. Maar dat blijkt helemaal niet waar te zijn. waarin mensen in eigen kring elkaar opvangen en verzorgen. Dat klinkt heel mooi en het is niet alleen een utopie want vroeger ging het ook meer op die manier. De wereld zag er toen echter anders uit omdat familieverbanden en buurten op een andere manier waren georganiseerd. Tegenwoordig werkt een groot deel van de mensen betaald buiten familie- en buurtverbanden. Dat geldt ook voor de traditionele zorgers: vrouwen. Betekent dit dan dat er niets terecht kan komen van zorgen voor elkaar. Of dat het een verdacht begrip moet zijn? Cynisch Het grappige is: niemand kan tegen die omschrijving zijn, want je wilt toch niet dat anderen aan hun lot worden overgelaten? Iedere burger zorgt op de een of andere manier wel voor een ander. Hetzelfde geldt voor mensen in hun eigen kracht zetten. Ook daar kan niemand tegen zijn. Natuurlijk moeten mensen vanuit hun eigen mogelijkheden zoveel als kan voor zichzelf zorgen. Het punt is dat de termen worden gebruikt om iets anders te bereiken. Dus worden ze voor politieke doeleinden gebruikt. Daar kun je heel cynisch van worden en je afzetten tegen die boodschap. Je kunt echter ook erkennen dat mensen voor bepaalde alledaagse steun en hulp wel heel erg afhankelijk van instanties zijn geworden. Of liever: ze zijn afhankelijk gemaakt. In die zin is het goed om mensen duidelijk te maken dat ze zich meer verantwoordelijk moeten voelen voor hun eigen leven en niet direct moeten kijken naar wat een overheid te bieden heeft. Het is daarom niet altijd negatief. Afhankelijkheid Een deel van de afhankelijkheid is vrij logisch omdat we nu eenmaal een samenleving hebben die erop ingericht is om vangnetten te bieden. Zoals mensen die een uitkering krijgen. Kijk je naar mensen die zich in cliëntenraden verenigen dan zou je kunnen stellen dat het een vreemde situatie is: je zit in een afhankelijke positie en probeert daarbinnen je kracht te laten gelden. Dat staat in principe haaks op het idee dat je als trotse burger je eigen leven inricht. Toch hoeft dat zeker niet het geval te zijn. Mensen organiseren zich voortdurend in afhankelijke posities. Onafhankelijkheid is namelijk een lastig begrip. Als je praat over zuivere civil society betekent het ook dat je geen subsidie ontvangt, geen gebruik maakt van een gebouw dat de overheid betaald heeft, geen professionals inschakelt. Dan ben je helemaal onafhankelijk, maar met het risico dat die organisatievorm geen lang leven beschoren is. Ik wel Heel veel mensen nemen ergens hun verantwoordelijkheid voor, ook al wordt gedacht dat dat niet zo is. Ze zorgen ervoor dat de buurt netjes blijft, zijn er voor de kinderen bij hun sportverenigingen, organiseren zaken rondom hun werk. En door te roepen dat we meer eigen verantwoordelijkheid voor onze naasten moeten nemen verzorgen van onze ouders bijvoorbeeld suggereert de overheid dat we dat niet doen. Mensen doen dat wél. Onderling veronderstellen ze dat de ander minder doet dan zijzelf. Onbedoeld is dat ook een reactie op wat de overheid propageert. Die roept: jullie moeten meer doen. Als je van jezelf weet dat je al veel doet, denk je dus blijkbaar dat heel veel anderen hun handen niet uit de mouwen steken. En dan lijkt het alsof mensen steeds egoïstischer zijn geworden. Maar dat blijkt helemaal niet waar te zijn. Kijk maar naar de mensen om je heen: waarschijnlijk doen de meeste bekenden wel wat voor een ander. Van de rest weten we het niet en geloven we wel dat ze weinig en steeds minder doen. Dat pessimisme wordt gevoed door verontrustende mediaberichten en campagnes. Terwijl het veel beter zou zijn om aan te geven: er gebeurt al heel veel en op sommige vlakken zou er nòg meer mogelijk zijn. Je moet als overheid weten dat bepaalde groepen erg gefrustreerd zijn geraakt of geen traditie hebben van vrijwilligerswerk. Je kunt erover praten hoe je dat gaat aanpakken, maar je bereikt het tegendeel als je hen wegzet als mensen die geen verantwoordelijkheden nemen. Balans De overheid zal altijd een vinger in de pap hebben, want een deel van de verantwoordelijkheid hebben burgers bij die overheid neergelegd. Burgers zitten om allerlei redenen namelijk niet te wachten op heel veel eigen inbreng. Als de keuze wordt voorgelegd of ze voor de verbetering van de buurt een buurtbudget kunnen krijgen en de boel zelf kunnen uitzoeken, willen ze dat over het algemeen niet. Want er spelen sociale verban- 7

8 Ab Harrewijn-rede 2012 Paul Dekker mocht tijdens het jubileumcongres van de Landelijke Cliëntenraad de Ab Harrewijn-rede uitspreken. Hij trok een vergelijking tussen cliëntenparticipatie en civil society. Een deel van zijn rede: "In definities van de civil society gaat het ofwel om een deel van de samenleving of om een goede samenleving, een beschaafde, civiele samenleving. In het eerste geval staan vrijwillige verbanden, verenigingen en lossere verbanden centraal. In ieder geval is het geen staat/ overheid en in de overgrote meerderheid van definities ook geen markt/bedrijfsleven of gezin/privésfeer. Als ideaal van de samenleving heeft de civil society verschillende betekenissen. Van oudsher is er de tegenstelling tot de dictatoriale en dominante staat: als ideaal van een samenleving die zichzelf reguleert en bestuurt door vrijwillige verbanden, door burgers die uit zijn op het ontdekken en ontwikkelen van hun gemeenschappelijke belangen, tolerant tegenover de diversiteit van opvattingen en belangen in hun midden (geweldloos, respectvol, ook terughoudend in de behartiging van het eigenbelang) en de overheid kritisch volgend en bereid om te protesteren. Kijken we naar de ontwikkeling van het ideaal in Nederland, dan zien we dat de afgelopen jaren dat dat laatste politieke element naar de achtergrond is verschoven. (...) Dan de cliëntenraden. Uitgangspunt is de afhankelijke positie van gebruikers, klanten, patiënten enzovoorts, van instellingen. Die positie wil je versterken. Het gaat om een betere behartiging van de specifieke belangen van die gebruikers, tegenover het management, eventueel ook tegenover de wetgever, andere regelgevers, financiers enzovoorts. In het perspectief van de civil society zijn cliëntenraden grofweg ook een teken van verwording. (...) U begrijpt dat op deze wijze bezien de cliëntenraden geen onderdeel zijn van een ideale civil society. Ze organiseren afhankelijke cliënten in plaats van vrije burgers; behartigen slechts een bijzonder belang in plaats van gerichtheid op het algemeen belang, houden geen afstand tot de overheid, maar perfectioneren de afhankelijkheidsrelaties met de instituties van en rond de overheid.' (...) In de reëel bestaande civil society kunnen we ook veel positiever tegen de cliëntenraden aankijken. De behartiging van het specifieke belang van uitkeringsontvangers is waardevol voor die groep en ze is van hoger belang als bijdrage aan de balans van maatschappelijke krachten en van de responsiviteit en verantwoording van de betreffende uitvoeringsorganisaties. (...) Met het oog op de discussies die u gaat voeren over vernieuwing van de participatie besluit ik met twee punten: Probeer niet alle mogelijke behoeften en belangen die uw cliënten hebben als cliëntenbelangen te formuleren. Cliënt zijn is een kwetsbare positie, kwetsbaarder dan van de consument op de markt, die met een koopkrachtige vraag ook naar een concurrent kan stappen. De rol van cliënt is veel kleiner dan die van de burger." (Voor de complete rede, kijk bij Ab Harrewijnrede op Het leven van moderne mensen is veranderd en daardoor zijn accenten anders gaan liggen. den mee: een buurman die de hele dag thuis is, heeft allicht meer inbreng dan iemand die de hele dag werkt en weinig tijd kan besteden aan de buurt. Er moet een bepaalde balans worden gevonden en dus is het nodig om bijvoorbeeld een gemeentebestuur te hebben dat beslist. Mensen willen wél inspraak en willen ook best hun handen uit de mouwen steken, maar ze willen het liefst dat een democratisch orgaan op enige afstand een beslissing neemt, zodat er een balans blijft. Dan gaat het er niet over dat mensen geen eigen verantwoordelijkheid willen nemen, maar dat ze vinden dat ze belasting betalen en een gemeenteraad kiezen die hierover gaat. Die heeft verantwoordelijkheden te nemen, is de gedachte. Werkelijkheid Dat wil niet zeggen dat burgers daarmee al hun verantwoordelijkheden van zich afschuiven. Zo n beeld hebben we nu wel en dat is ons opgedrongen. De werkelijkheid ziet er anders uit. Jongeren nemen hun baan wél serieus. We leveren uit eigen beweging ook een bijdrage aan onderwerpen die verder van ons afstaan zoals het milieu en ontwikkelingslanden. En dat doen we niet alleen individueel, maar ook georganiseerd, als leerlingen van een school die aan een actie meedoen, of als eigenaren of werknemers van een winkel die iets doen voor de buurt. Accenten Wat wel zo is: het leven van moderne mensen is veranderd. De onderlinge verbanden zijn gewijzigd en dat zorgt er ook voor dat accenten anders zijn gaan liggen. Feit is dat mensen zich voor anderen in de samenleving inzetten, maar je moet wel accepteren dat dat op een andere manier gebeurt dan vijftig jaar geleden." 8

9 COLUMN Econoom Henk van Houtum is professor in de geopolitiek aan de Radboud universiteit en de Universiteit van Bergamo. Dikke ikke De diagnose is helder. De kwaal die de westerse wereld in een diepe crisis heeft doen belanden was een teveel aan graai- en hebzucht. We wilden het allemaal zelf doen, voor onszelf hebben en allemaal moest het nu. Meer, meer, meer. Zelfs al moesten we daarvoor risicovol lenen bij uitzuigers en woekeraars. Verblind voor de gevaren van onze verlangens naar het altijd meer. Het gevolg was een economie als een egonomie, waarin de competitie om het eigenbelang gepaard ging met een groeiend onderling wantrouwen, meer controles en procedures, en solidariteitsverschraling. We leden aan het syndroom van het dikke-ikke. Tot zover de diagnose. Nu het medicijn. Dan zou je als redelijk denkend mens verwachten dat de ideologie die voor de ineenstorting heeft gezorgd eens flink zou indikken. Dat we eindelijk eens durven afvallen van ons heilloze geloof. Van het meer, meer, naar een verstandig minder, minder, minder. Maar niets is minder waar. Ja, die politiek van het minder is er wel. Maar dan vooral om dezelfde failliete economische politiek van het meer te kunnen voortzetten. Want er wordt vooral bezuinigd op de bouwstenen van de solidaire samenhang, zoals gezondheidszorg, sociale zekerheid, kinderopvang, onderwijs, cultuur en ontwikkelingshulp. Ware aderlatingen. Tegelijkertijd met deze verdergaande druk op het sociale weefsel probeert men het consumentenvertrouwen - lees: het stimuleren van de inhaligheid weer aan te jagen. Consumeren moet, want consumeren is goed voor de economie en de economie is goed voor ons allen, dus consumeren moet, desnoods op krediet. Want de overheid is geen geluksmachine. We moeten het zelf doen. En als je niet meedoet, is dat je eigen schuld. Het klinkt als de doorzichtige managersmantra succes is een keuze dat zo populair was in de zeepbeleconomie van de jaren 90 die nu geklapt is. Waarin langs de kant staan iets is voor freeriders en losers. Maar alsof er niets is gebeurd wordt er doodleuk een nieuwe zeepbel gemaakt van hetzelfde sop. Het is een van de meest bizarre paradoxen van deze tijd. De ideologie die opzichtig heeft gefaald, die van de markt-overheid als beschermer van het najagen van het zelfbelang, doet aan crisismanagement door zichzelf nog verder terug te trekken en de verantwoordelijkheid van het eigen falen af te wentelen op de zwakste schouders. En dat onder het mom van solidariteit. Er lijkt niets geleerd. Hoogste tijd voor een dokter met een ander behandelplan. Uitzuigers en aderlatingen zijn niet meer van deze tijd. 9

10 LEVENSKUNST Tekst: Josephine Krikke Foto: Arnaud Mooij Levenskunst is beseffen dat je afhankelijk bent van anderen Filosoof Joep Dohmen houdt zich sinds tien jaar bezig met levenskunst. We zijn afhankelijk van elkaar en moeten daarmee leren omgaan. Dát is autonomie. Twee keer heeft Joep Dohmen de oscarwinnende film The Iron Lady gezien, over Margaret Thatcher, de eerste vrouwelijke premier van Groot-Brittannië. "De film roept ontroering op, omdat hij over een dementerende oude vrouw gaat die een zekere hulpeloosheid uitstraalt", zegt Dohmen. "Maar deze 'vrouw van staal' voerde een keiharde neoliberale politiek. Ze wilde alles wat te maken had met solidariteit en sociale ondersteuning kortwieken onder het motto: ik, dochter van een kruidenier, heb mezelf op eigen kracht opgewerkt. Als jij dat wilt, als je je maar genoeg inspant, kun jij ook alles bereiken." Tot zijn grote ergernis is dat precies het machobeeld over vrijheid dat onze cultuur domineert. Dohmen stelt daar een andere opvatting van 'positieve vrijheid' tegenover: we moeten leren met onze vrijheid om te gaan en ontdekken wat zelfsturing is, een doener te zijn die zelf beslist en niet iemand over wie beslist wordt. Dan ontdekken we dat niemand het alleen redt en dat we allemaal hoe dan ook op anderen leunen. En dat zegt weer iets over de noodzaak om zelf iets voor anderen te willen betekenen. Zelfzorg In zijn bezorgdheid over de veronderstelde maakbaarheid van het individu vond Dohmen inspiratie bij de Franse filosoof Michel Foucault ( ). Foucault bestudeerde de 'zorg voor het zelf' van denkers uit de Klassieke Oudheid zoals Socrates, Plato, Aristoteles en de stoïcijnen. Zelfzorg heeft volgens Dohmen twee kanten. De ene is het overleven. Hoe houd je het beheer over je leven? De andere gaat meer over de kwaliteit van leven. Hoe krijg je een zinvol leven? Die twee dimensies zijn de pijlers van de bestaansethiek. Zelfzorg is niet los te zien van anderen, stelt Dohmen. "Niemand kan frank en vrij ronddobberen door het 10

11 We moeten niet slechts gebruiken, maar ook genieten, juist ook van gewone dingen. leven. Mensen zijn afhankelijk en kwetsbaar en levenskunst gaat over hoe je jezelf daartoe verhoudt. Daarom is het zoeken van steunpunten zo belangrijk. Het idee van absolute vrijheid dat vaak aan ons wordt voorgesteld, is megalomane onzin." Buitenkant Lange tijd bestudeerde Dohmen de 'binnenkant' van mensen: hun denken, willen en voelen. Hoe moet je je als individu opstellen in een wereld waarin je wel of geen geld hebt, of wel of geen macht, wel of geen erkenning krijgt? Tegenwoordig richt hij zich meer op de 'buitenkant': de invloeden van de omgeving op iemands leven. "Stel: iemand heeft een uitkering en fotografeert, doet vrijwilligerswerk of schrijft gedichten. Hij krijgt daar veel waardering voor van zijn vrienden. Dan heeft hij weinig in materiële zin, maar wel veel levenslust ontwikkeld omdat zijn sociale omgeving hem erkent." Intussen weet Dohmen ook wel dat veel mensen zich wel druk moeten maken omdat ze nauwelijks het hoofd boven water kunnen houden. Maar dan nog speelt volgens hem iets anders mee. "Ook dan blijft het punt hoe je iets goed doet. Je kunt ontslagen zijn maar toch proberen je kind goed op te voeden, in beweging te blijven. Dat vormt de zingevingskant van de levenskunst: open en aandachtig blijven. We moeten niet alles instrumenteel beschouwen: eten is niet alleen maar iets naar binnen werken, seks is wat anders dan porno, met iemand praten is niet alleen maar mededelen en goed luisteren. We moeten niet slechts gebruiken, maar ook genieten, juist ook van gewone dingen." Goed leven De Amerikaanse filosoof Martha Nussbaum vindt dat een leven pas kans van slagen heeft als eerst is voldaan aan elementaire voorwaarden, zoals gezondheidszorg, onderwijs, seksegelijkheid en een zekere hoeveelheid geld. Dohmen is het daarmee volkomen eens, maar zet er toch ook een vraagteken bij. "Zelfs als aan alle voorwaarden is voldaan, is het leven van iemand daarmee dan meteen goed? Ik denk het niet. Je ziet in het westen zoveel mensen die boven het minimum leven, aan al die voorwaarden van Nussbaum voldoen en toch geen 'goed leven' leiden. Omdat ze uitgeblust zijn, al jaren zonder plezier op dezelfde plek werken, of juist alleen maar op zichzelf gericht zijn. Ze zijn zelfredzaam maar ervaren weinig zin in het leven." Wat wil je met je leven en hoe leef je met anderen? Hij mist die grondhouding bij veel mensen, ook bij hen die het ogenschijnlijk heel goed hebben. "Aan de ene kant van het spectrum heb je mensen die verhongeren en helemaal geen keuze hebben. Aan de andere kant zijn er veel mensen die te dik zijn en een ongehoorde keuzevrijheid genieten." Vrijheidspraktijk Een ander woord voor levenskunst is vrijheidspraktijk : ons leven is van begin tot eind in beweging, op weg naar minder of meer vrijheid. Ons denken, voelen en waarderen speelt daarin mee. Dohmen: "Er zijn magere jaren waarin je helemaal vastzit, weinig geld hebt en weinig erkenning, maar dat kan ook weer veranderen." Zijn eigen leven zat jarenlang lang vast: een laag inkomen, hard werken, weinig erkenning. Dat veranderde op slag in Hij kreeg erkenning als filosoof, werd hoogleraar, zijn boeken werden een bestseller en hij kreeg een prachtige woning aangeboden. Al die jaren hielp de steun van anderen hem er doorheen. "In de tijd dat ik bijvoorbeeld een uitkering ontving maar intussen wel teksten Joep Dohmen (1949) is een van de meest schreef, knapte ik op wanneer ik gelezen hedendaagse filosofen in Nederland. met iemand contact had die iets Hij publiceerde onder andere de boeken Tegen van me las en er wat over zei. de onverschilligheid. Pleidooi voor moderne Aandacht krijgen en aandacht levenskunst (2007), Brief aan een middelmatige geven, het is allebei zo belangrijk. Ik ben nu in mijn filosofi- De prijs van de vrijheid (2011). In 2008 schreef man (2010) en samen met Maarten van Buuren sche ontwikkeling zeker verder, hij het essay voor de maand van de filosofie: maar in die tijd kon ik beter Het leven als kunstwerk. Dohmen is hoogleraar vechten. Vrijheid is altijd relatief. wijsgerige en praktijkgerichte ethiek aan Maar nu kan ik wel weer beter de Universiteit voor Humanistiek en tevens anderen op weg helpen. Vrijheid verbonden aan humanistisch centrum voor is ook altijd relationeel." onderwijs en opvoeding. WW Een goede kennis van Dohmen zit sinds twee jaar in de ww. "Hij heeft tientallen jaren in het onderwijs gewerkt en moet nu zijn hand ophouden want als vijftigplusser kan hij geen nieuwe baan vinden. Hij vindt dat de samenleving hem mishandelt. Een van de stomste dingen die ik nu tegen hem zou kunnen zeggen is dat hij aan levenskunst moet doen, te zeggen: je bent verantwoordelijk voor je leven en nu moet je jezelf zien te redden. Dat weet hij zelf ook wel, elke dag. Ik praat wel met hem over zijn rancune en raad hem met zijn partner in contact te blijven, bezig te blijven, zich niet op te sluiten met dvd s in zijn werkkamer. Natuurlijk is het van belang dat hij zijn situatie onder ogen komt en niet vlucht in woede. Maar ontdekken wat hij nog graag zou willen doen en dat vormgeven, dat is voor hem de beste therapie." Dohmen wil in zijn werk een wegwijzer zijn. "Levenskunst betekent niet zo goed mogelijk onafhankelijk worden. Het betekent nagaan wat je werkelijk wilt en beseffen dat je daarbij voortdurend afhankelijk bent van anderen en zij van jou." 11

12 PRAKTIJK Sjoukje Tel Altijd de wind mee zelfstandig en heb allerlei zorgverleners om me heen. Die werf ik voornamelijk onder studenten. Studenten zijn vaak op zoek naar dit soort baantjes. Daar kan ik hen dan aan helpen. Voor alle duidelijkheid: Sjors is er voor iedereen die wel een keer een beroep wil doen op hand- en spandiensten. Om te laten verven, boodschappen te laten halen, maar ook om de tuin bij te houden. Het zijn juist die klusjes die buiten het zorgaanbod vallen. Uit eigen ervaring weet ik hoe belangrijk het is dat je snel iemand kunt inhuren die werk voor je kan doen." Ik heb mijn arbeidsdeskundige moeten overtuigen van mijn plan. Sjoukje Tel (34) heeft een progressieve spierziekte en is oprichter van Sjors Groningen. Sjors biedt een bemiddelingsplatform aan studenten en assistentievragers. Het initiatief heeft ze helemaal zelf bedacht. "Ik zat in een traject met een jobcoach om aan de slag te gaan. Maar dat hele proces ging mij veel te langzaam. Ik heb nu nog een Wajong-uitkering, maar op termijn wil ik uit Sjors Groningen mijn eigen inkomen halen. Ik wil dit idee namelijk uitrollen in verschillende studentensteden. Gaat dat eenmaal goed lopen, dan heb ik uiteindelijk een leuke en goede baan!" Studenten Het idee voor Sjors is voortgekomen uit een interview dat Tel eens gegeven heeft over de manier waarop ze haar zorg heeft geregeld. "Daaruit kwam naar voren dat ik het allemaal prima voor elkaar had en dat ik dit ook aan andere mensen zou kunnen aanbieden. Ik woon Zelfstandig ondernemer Sjoukje is pas sinds een jaar zelfstandig ondernemer. Voordat het zover was, heeft ze wel op allerlei knoppen moeten drukken om haar plan door te voeren. "Ik heb mijn arbeidsdeskundige moeten overtuigen van mijn plan. Dat is mij eigenlijk wel meegevallen. Ik had een bedrijfsplan op papier gezet en dat was erg helder. De arbeidsdeskundige kon daar achter gaan staan." Van het UWV krijgt ze een vergoeding om iemand in te huren die kan helpen bij de uitvoering van bepaalde taken. Sjoukje Tel praat door haar spierziekte moeilijk en is voor buitenstaanders niet goed verstaanbaar, maar daar heeft ze een oplossing op gevonden. Ze heeft mensen in dienst die voor haar telefoneren of lange teksten typen, tolken bij klantbezoeken en intakegesprekken van studenten. Ondernemersfamilie Ze heeft eigenlijk zelf alles met de hulp van familie opgezet. "Ik kom uit een ondernemersfamilie. Vanuit die hoek ben ik goed geholpen. Daardoor is ook alles zo snel gegaan. Ik kan veel bedenken, maar ik heb toch andere mensen nodig. Dat heb ik zelf ook weer met studenten geregeld." Inmiddels is er vanuit verschillende hoeken erg enthousiast gereageerd op haar initiatief. "Er zijn al behoorlijk wat studenten bij Sjors ingeschreven. En ik heb ook vragen van klanten. Zelfs van grotere klanten waaraan Sjors meerdere studenten kan 'koppelen'." 12

13 PRAKTIJK Bas Gaander en Sylvia Verhulst Weinig vertrouwen in verbetering Sylvia Verhulst (39) heeft een lange geschiedenis met baantjes, opleidingen, re-integratieprojecten. De mavo heeft ze niet afgemaakt. Ze ging in de supermarkt werken. Ze trouwde jong, kreeg op haar 19 e haar eerste kind en kwam thuis te zitten vanwege een depressie. Kind twee en drie volgden. "Mijn man scheidde van me omdat ik te dik werd en nooit wat deed. Ik moest weer gaan werken. Dat heb ik gedaan, maar ik hield het niet lang vol. Elke keer weer klachten: ik voelde me gewoon niet goed." Ze kreeg de kans om een administratieve opleiding te volgen. Dat deed ze, maar ook die maakte ze niet af. "Maar ik mocht toch een baantje op een kantoor gaan doen. Dat beviel me wel eventjes. Ik raakte toen toch weer depressief en moest het al na vijf maanden opgeven. Daarna heb ik het nog eens geprobeerd. Die werkgever was heel erg vervelend tegen me en daardoor raakte ik weer in de knoop met mezelf." Sylvia kreeg uiteindelijk begeleiding, maar daar schoot ze niet veel mee op. "Meer van hetzelfde. Ik kan wel weer ergens gaan werken, maar er is altijd wat waardoor ik het niet meer zie zitten. Dan krijg ik maandenlang weer pillen en kom ik het huis niet uit. Ik wil wel hoor, maar het lijkt wel alsof ze niet naar me luisteren. Alsof ik steeds baantjes krijg bij lullige werkgevers of zo. Misschien kan ik beter weer naar de supermarkt. Vind ik ook best. Of helpen bij het kinderdagverblijf hier om de hoek. Dat doe ik wel eens en daar word ik nou blij van. Maar ja, dat is geen betaald werk." Bas Gaander (47) is net weer werkeloos nadat hij een tijdje heeft gewerkt in de keuken van een strandtent. Hij is bezig met de ontwikkeling van een nieuw idee dat hem veel geld moet opleveren. "Elk jaar heb ik zo n idee. Het ene werk ik verder uit dan het andere, maar het leuke is wel dat ik zo toch contact hou met vrienden die werken." Bas heeft eigenlijk alles mee gehad. Hij is slim. Hij is succesvol geweest in sporten. Hij is creatief erg sterk. "Ik ben het typische voorbeeld van een multi-talent dat tenonder gaat aan te veel sterke punten", zegt hij zelf. "Inmiddels heb ik zes opleidingen gevolgd, maar ik heb geen enkele voltooid, omdat het mij dan te saai werd. Het vooruitzicht om dan te moeten gaan werken in dat vakgebied vond ik beknellend. Uiteindelijk had ik beter wel ergens een richting in kunnen kiezen." De loopbaan van Bas is zeer grillig. Hij heeft gewerkt bij een theatergezelschap, een reclamebureau, restaurants en bij tijdschriften. "Ik zie wel eens mensen op tv die laaggeschoold zijn en weinig kansen hebben op de arbeidsmarkt. Ik heb nog nooit begeleiding gekregen. Als ik heel eerlijk ben, zou het voor mij wel goed zijn. Omdat ik te veel kan, lukt het me niet om me op één ding te richten. Eigenlijk is dat wel wat ik wil. Ik zou graag ergens willen werken en me dan verder willen ontplooien. Maar het lukt me niet. Ik heb wel eens gevraagd of ik begeleiding kon krijgen, maar dat is afgewezen omdat ik het zelf allemaal wel kan." Ik heb zes opleidingen gevolgd, maar ik heb geen enkele voltooid. 13

14 Gedrag verandert niet louter door financiële prikkels Hoe maken mensen keuzes? Is het onvermogen om een baan te vinden altijd een keuze? En wat is er voor nodig om mensen te stimuleren aan de slag te gaan? Het zijn vragen die in de politiek vaak leiden tot één gedachte: als we mensen financiële prikkels geven, komen ze wel in actie. Dr. Will Tiemeijer van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) zegt dat dit een iets te simpele gedachte is: "Goed onderzoek naar de drijfveren van mensen kan veel meer opleveren". Will Tiemeijer heeft een aantal publicaties op zijn naam staan over kiezen. De menselijke beslisser en Hoe mensen keuzes maken draaien om de psychologie van het beslissen, keuze en gedrag. Opmerkelijke bevindingen uit deze rapporten zijn dat sturen via financiële prikkels lang niet altijd zal werken. Mensen hebben vaak andere motieven om ergens voor te kiezen. Of ze kiezen niet, want dat is ook een keuze. "Als je strikt rationeel wilt kiezen, moet je veel informatie verzamelen. Mensen hebben daar simpelweg niet altijd tijd voor. En een deel van de mensen kan het niet, omdat daar speciale cognitieve vaardigheden voor nodig zijn. Daarnaast spelen andere motieven een rol. Mensen weten wel dat ze bij het afsluiten van bijvoorbeeld een verzekering moeten kijken naar de goedkoopste prijs voor de meest complete dekking, maar worden toch beïnvloed door de manier waarop de keuze tussen verzekeringen wordt aangeboden. De invloed van dingen die niet ter zake doen is veel groter dan mensen denken." Altijd keuze De politiek wil de burger doen geloven dat iedereen altijd een keuze heeft. Om bijvoorbeeld het eigen budget binnen de perken te houden. Om zelf regie over het leven te gaan voeren. Het gaat er in de politiek voortdurend om hoe je mensen zover krijgt dat ze eigen keuzes maken of wenselijk gedrag vertonen. Tiemeijer zegt dat dit een veel ingewikkelder proces is dan vaak wordt gedacht. "In het overheidsbeleid domineert sterk het idee dat mensen uitsluitend op financiële prikkels afgaan. Maar niet-financiële prikkels hebben vaak grote invloed, soms zelfs groter. De strekking van de boeken die ik heb geschreven is dat je er bij een beleidsopgave niet klakkeloos vanuit moet gaan dat mensen alleen maar denken aan geld. Ga eerst eens onderzoeken wat hun drijfveren zijn. Als je dat niet weet, weet je ook niet aan welke knoppen je moet draaien." Hij noemt een voorbeeld van het lerarentekort. Toen dat speelde werd direct gedacht: we bieden leraren een beter salaris en dan komen ze wel. "We zijn eerst eens gaan onderzoeken of dat werkelijk zo zou werken. En toen bleek dat jongeren die een beroep moeten kiezen helemaal niet primair afgaan op het salaris. Ze zijn veel meer geïnteresseerd in inhoudelijk aantrekkelijk werk, in bijvoorbeeld iets betekenen voor kinderen en mogelijkheden om zich te ontwikkelen. Het salaris alleen is niet voldoende om mensen te bewegen (weer) voor de klas te gaan staan. Het klinkt volstrekt vanzelfsprekend. Toch is het beleid vaak anders." Calculerend Hij trekt de lijn door naar mensen met een uitkering. "Ik zou wel eens willen weten waarom mensen lang in de bijstand zitten. Daar kunnen allerlei redenen achter zitten. Niet alleen geld, maar ook: geen passende banen, niet genoeg opleiding of niet genoeg begeleiding om de stap naar werk te maken. Door dan alleen maar mensen financieel te prikkelen, kan je het risico lopen het tegendeel te bereiken." Het beeld doemt op van uitkeringsgerechtigden die er nauwelijks beter van worden als ze gaan werken. Dat zou toch ook een financiële overweging genoemd kunnen worden? Tiemeijer: "Als je mensen heel erg als calculerende burgers gaat benaderen, gaan ze zich op een bepaald moment ook zo gedragen. En dat wil je dan weer juist niet. Neem het Mantelzorgcompliment. Mensen doen iets voor een ander uit idealisme of omdat ze daarvan een goed gevoel over zichzelf krijgen. Toen dat Mantelzorgcompliment er kwam, werd hun hulp anders gedefinieerd. Toen was mantelzorg niet langer een teken van idealisme en betrokkenheid, maar een markttransactie. Dan gaan mensen er anders naar kijken. En dus kwamen er opmerkingen dat het bedrag (250 euro) toch wel erg laag was, anderen waren boos dat ze niets kregen. Het is hetzelfde verhaal van een kind dat karweitjes voor zijn ouders doet. Eerst maait-ie gras of helpt-ie mee met de tafel afruimen omdat het 14

15 DRIJFVEREN Tekst: Rietje Krijnen Foto: Fotobureau Dijkstra zo hoort. Als ouders een kind gaan belonen voor die normale taken krijg je dat het kind op een gegeven moment alleen nog maar klusjes wil doen als er een bedrag tegenover staat." Pervers Wordt die grens eenmaal overschreden en heeft de overheid calculerende burgers gecreëerd dan is de weg terug ze bewegen om iets uit vrije wil te doen veel moeilijker, zo stelt hij. Het zou wel eens kunnen dat je door te zeer te sturen op financiële prikkels het tegendeel bereikt. "De overheid die denkt dat economische motieven de enige drijfveer is van mensen, is niet erg constructief bezig. Alle onderzoeken in de psychologie wijzen erop dat er meer nodig is. Als je begrijpt wat mensen drijft, kan je beleid veel beter afstemmen en met oplossingen komen die ook verantwoord zijn. Als je geen zicht hebt op die drijfveren, dan zul je er nooit achter komen waarom bepaald beleid gedoemd is te mislukken. In het beste geval heb je dan beleid gemaakt dat niet zo goed werkt. In het slechtste geval keert het beleid zich tegen je en zit je met de perverse effecten." Een bekend voorbeeld komt uit Israël waar ouders vaak te laat bij de crèche kwamen om hun kind op te halen. De crèche besloot een boete in te voeren: wie te laat kwam moest betalen. Daarmee werd het tegendeel bereikt. "Voordat die boete er kwam, voelden de ouders zich nog verplicht op tijd te komen en voelden ze zich schuldig als het niet lukte. Toen de boete werd ingevoerd, werd dat schuldgevoel afgekocht. Ze betaalden immers voor het te laat komen. Mensen haalden niet eerder hun kind op. Integendeel, Dr. Will Tiemeijer (1964) is gepromoveerd ze kwamen juist vaker te laat. En in de Nederlandse Taal- en Letterkunde terugkeren naar het oude beleid met als specialisatie 'Communicatie en bleek niet te werken. Mensen onderzoek'. Hij coördineert bij de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid zagen op tijd of te laat komen inmiddels als iets wat je financieel (WRR) het project 'Lessen van evaluaties'. kon regelen." Voorheen leidde hij het project 'Keuze, gedrag en beleid'. Alles tegen Tiemeijer heeft verschillende publicaties Het voorbeeld is op andere op zijn naam staan over kiezen, zoals 'De niveaus door te trekken in heel menselijke beslisser' en 'Hoe mensen keuzes maken'. veel sectoren in de maatschappij: mensen moeten op een andere manier worden aangesproken. Tiemeijer noemt het idee dat voortijdige schoolverlaters beter uitgelegd zou moeten worden dat ze zonder diploma een minder goede baan zouden krijgen en dus minder geld zouden hebben. "Dat kan de overheid wel roepen, maar dat weten die leerlingen best. Het probleem zit elders. Het lukt die jongeren vaak niet de eindstreep te halen omdat ze kampen met allerlei moeilijkheden. Ik heb eens een meisje gesproken dat dolgraag kapster wilde worden. Ze had werkelijk alles tegen: problemen thuis, een moeilijk uiterlijk, weinig intelligentie en weinig sociale vermogens. Natuurlijk wilde zij een diploma, maar ze werd gehinderd door andere factoren. Als je die als overheid nu eens goed in beeld brengt, weet je veel beter hoe je beleid kunt afstemmen. Weinig mensen zijn in staat om altijd en zonder enige hulp de keuzes te maken die het meest verstandig zijn. Dus je moet ook kijken naar andere prikkels die veel meer liggen op het vlak van de sociale motieven." 15

16 PARTICIPATIE Tekst: Rietje Krijnen Meedoen levert al heel veel op Het overgrote deel van de bevolking participeert in de samenleving. Alleen is het de vraag of sommige mensen voldoen aan de definitie van eigen verantwoordelijkheid zoals overheden die hanteren. En of hun waarde voor de maatschappij puur gestoeld moet zijn op het verrichten van betaalde arbeid. Meedoen, een rol vervullen en gewaardeerd worden, blijkt heel wat op te leveren. Neem Gerard. Hij is 25 jaar en woont bij zijn moeder. Op school heeft hij moeite gehad om mee te komen. Vlak voordat hij naar het vmbo gaat, overlijdt zijn vader. Zijn schoolcarrière is verder een drama en hij besluit op zijn 16 e te stoppen met school. Gerard hangt veel thuis rond of is op pad met wat vrienden. "Rare jongens", zegt zijn moeder. Volgens haar is Gerard heel gemakkelijk te beïnvloeden. "Hij heeft bij zijn geboorte een lichte hersenbeschadiging opgelopen. Ik denk dat het daardoor komt." Via de gemeente kan hij meedoen met een project om kinderboerderijen op te knappen. Gerard altijd al gek geweest op beesten is voor het eerst in jaren enthousiast. Hij gooit er zijn ziel en zaligheid in en bloeit helemaal op. Niet alleen tijdens de projecturen is hij actief voor kinderboerderijen, maar hij is ook vrijwilliger geworden bij het dierenasiel. Zijn dagen zijn gevuld met dieren. "Gerard is een heel andere jongen geworden", zegt zijn moeder. "Die vrienden ziet hij niet meer. Hij is vrolijk, eet weer goed, blowt niet meer en heeft zelfs een vriendin met wie hij wil gaan samenwonen. Vroeger hadden we keiharde confrontaties, nu niet meer. de maatschappelijk werkster is erg tevreden en komt steeds minder. Met zijn broer en zus allebei allang het huis uit heeft hij ook weer een goede band. Een vaste baan heeft hij nog niet, maar ook dat wil hij graag." Sport Zoals Gerard zijn er veel meer mensen die het niet lukt om op eigen kracht mee te doen. Ze hebben net dat zetje in de rug nodig om uit een bepaalde situatie te kunnen stappen. Dat is precies wat MEE Noord-West Holland met verschillende projecten probeert te doen rondom Alkmaar. Als ideale samenwerkingspartner is voetbalclub AZ bereid gevonden in het project te investeren. John van den Oord is projectleider bij MEE Noord-West Holland voor Scoren met jongeren en Supporters voor supporters': "Beide projecten zijn erop gericht om via de sport jongeren te activeren. Bij Scoren met jongeren werken we samen met een tiental sportverenigingen (meeste voetbalclubs) in en om Alkmaar. Licht verstandelijk beperkte jongeren die anders moeilijk aan de bak komen, laten we bij deze clubs ervaring opdoen met allerlei werkzaamheden. Denk aan het onderhoud van het terrein, kantinewerkzaamheden. De jongeren die meedoen hebben affiniteit met voetbal en zien er wel iets in om daar te werken. Op die manier hebben zij lol in hun werk en leren ze tegelijkertijd hoe het is om te werken. Na verloop van tijd kunnen ze doorstromen naar regulier werk. Lukt dat niet, dan zie je dat ze toch bij de clubs blijven hangen om vrijwilligerswerk te doen." Wesley heeft hierdoor een tijd gewerkt bij een voetbalclub. In eerste instantie is het om werkervaring op te doen. Zijn taken zijn erg gevarieerd: materiaal op orde brengen, verfklusjes, lijnen op de velden in orde brengen, schoonmaken en de kantine bemannen. Het bevalt hem erg goed. Hij is blij met de ervaring en de club wordt geholpen. "Geen stress", zegt Wesley. "Als je stress hebt, heb je het zelf gedaan " En daardoor kan hij goed functioneren. Inmiddels heeft hij een vaste baan gevonden, maar hij blijft verbonden aan de club. Kracht 'Supporters voor supporters' draait ook om sport. AZ speelt hierin een sleutelrol. Leden van de Businessclub van AZ hebben zich aan het project verbonden. "Het AZ-stadion ligt tegen de wijk Overdie in Alkmaar aan", legt Van den Oord uit. "Deze wijk is ooit tot Vogelaarwijk 16

17 De politiek schijnt er niet aan te willen dat sommige mensen hulp nodig hebben. gemaakt. Er heerste veel jeugdwerkloosheid en de wijk kampte met allerlei problemen door overlast. Destijds is vanuit de gemeente met geld vanuit het Vogelaarwijkproject Supporters voor supporters gestart om jongeren aan de slag te helpen. Een echt groot succes is dat nooit geworden. MEE NW Holland heeft dit project overgenomen, maar dan gericht op jongeren met een licht verstandelijke beperking of moeilijk lerend. Dat paste mooi, omdat wij Scoren met jongeren al hadden. Wij weten wat er bij komt kijken om jongeren met een beperking te ondersteunen naar werk. Wie Overdie kent, weet dat daar een belangrijk deel van de harde kern van de supportersvereniging woont. De interesse voor AZ en voetbal is er dus. Wat is dan mooier om de kracht van AZ en voetbal in te zetten om deze jongeren te activeren?" Het gaat erom dat AZ faciliteiten biedt, zodat mensen in een uitkeringssituatie aan de slag kunnen. Deelnemers krijgen een introductie bij AZ en kunnen participeren in sportprojecten. Daarnaast gaan ze aan de slag bij een van de leden van de Businessclub van AZ. Vier maanden lang doen ze werkervaring op. "Die fase is al erg belangrijk", zegt Van den Oord. "Je moet je niet vergissen dat alleen al het proces om op te staan, naar het werk te gaan, je aan afspraken te houden en afbellen als je niet kunt, voor sommige jongeren met een licht verstandelijke beperking onbekend terrein is. Dat werkritme te pakken krijgen, het organiseren daarvan is een hele stap. Dan komen er stukje bij beetje andere taken bij. De een kan meer aan dan de ander. Uiteindelijk leert iedereen wat." Waardering Voor Van den Oord is sec het werk niet het belangrijkste deel van het project. De waardering die jongeren krijgen, is voor hem veel belangrijker. "Je ziet dat deelnemers opgenomen worden in de voetbalcultuur. Ze betekenen iets voor anderen. Veel jongeren waar wij mee werken hebben weinig zelfvertrouwen en gebrek aan sociale vaardigheden. Door aan dit project deel te nemen zie je dat het zelfvertrouwen groeit en dat ze zich veiliger voelen. Vanaf dat punt durven ze ook meer te ondernemen. Als je de projecten puur zou afrekenen op uitstroom naar werk dan ben je in mijn ogen te beperkt bezig. Jongeren die in staat zijn om de sleur in hun dagelijks leven te doorbreken, om ergens voor te leven, zijn al een paar treden op de participatieladder gestegen. Je praat bijvoorbeeld over jongeren met een verstandelijke beperking die niet meer bezig zijn met vandalisme of niet meer te veel drinken. Jongeren die beter over zichzelf denken en daardoor zelfvertrouwen krijgen." En hij vervolgt: "Er wordt eindeloos geschermd met termen als 'eigen verantwoordelijkheid' als het gaat om mensen die een uitkering ontvangen. De politiek schijnt er niet aan te willen dat sommige mensen hulp nodig hebben om die verantwoordelijkheid te kunnen nemen. Dat lijkt dan verdacht te zijn, maar wat is er mis mee als je er met een beetje hulp ook komt?" Levert veel op De jongeren waar Van den Oord mee te maken heeft, zijn kwetsbaar. Daar moet rekening mee gehouden worden. Als jongeren een baan vinden, is dat heel mooi. Dat is niet het enige waarmee ze kampen. "Ze zitten vaak in een situatie met huisvestingsproblemen, schulden, relaties die niet lopen. We praten over mensen die niet altijd het overzicht of inzicht hebben plus gemakkelijk beïnvloedbaar zijn. Dat zijn kenmerken die bij de beperking horen. Dat zal niet veranderen als je hen niet ondersteunt. Doe je dat wel, dan levert je het heel veel op. Niet meteen in harde euro s, maar wel op heel veel andere vlakken. Die verdiensten zijn minder gemakkelijk te meten. Gelukkig komen er meer en meer instrumenten om de maatschappelijke waarde van participatie te bepalen. Dat is hard nodig!" 17

18 PARTICIPATIE Foto: Ivar Gloudemans Toon Gerbrands, directeur voetbalclub AZ Supporters voor Supporters past naadloos in onze visie Voetballers en hun club zijn tegenwoordig met veel meer bezig dan alleen trainen en wedstrijden spelen. Ze zijn op veel meer vlakken betrokken bij de maatschappij. Bij de ene club wordt gemikt op chronisch zieke kinderen. En bij AZ wordt gekeken naar de rol van de club in de omgeving. In Alkmaar is bijvoorbeeld gekozen voor het vervullen van een voorbeeldfunctie. AZ-directeur Toon Gerbrands: "We hebben intern een visie geformuleerd wat we doen op maatschappelijk vlak. Bij AZ willen we het stadion een soort buurthuisfunctie laten vervullen. We maken deel uit van die gemeenschap en moeten daar ook middenin willen staan." 'Supporters voor Supporters' is een project dat naadloos in deze visie past. Het richt zich op een deel van de bewoners van de naburige wijk Overdie. Kansarme jongeren krijgen met trainingen, begeleiding, toeleiding en nazorg de mogelijkheid om toch aan het werk te komen. AZ is samenwerkingspartner van MEE Noord- West Holland, die erbij betrokken is speciaal voor jongeren met een licht verstandelijke beperking. De rollen zijn helder: MEE staat naast de jongeren die meedoen, AZ biedt de faciliteiten en de naam. "AZ heeft een goede naam in deze omgeving. Als je met onze naam een project op een hoger plan kunt tillen of beter binnenkomt bij bedrijven, dan is dat mooi en is er weer wat bereikt. Maar we doen ook meer. Wij leveren soms de accommodatie voor bijeenkomsten. Ik heb bij instructiedagen wel eens een praatje gehouden." Zijn uitgangspunt is: iedereen deugt, alleen waarvoor? "Ik heb aan jongeren verteld die meededen aan een van de MEE-projecten, dat inzet belangrijk is. Voetballers die het leuk vinden om te voetballen maar hun best niet doen, bereiken ook niets. Je ziet dat zo n voorbeeld aanspreekt." AZ loopt met alle maatschappelijke inspanningen niet zo te koop. "Sommige dingen doe je gewoon", zegt Gerbrands. "Daar moet je niet zoveel woorden aan vuil maken. We willen iedereen kansen gunnen. AZ straalt dat uit. We hebben een platte organisatie waarin iedereen gemakkelijk benaderbaar is. Iedereen is gewoon mens en hoeft zich niet meer of minder te voelen dan een ander. Zo zie ik die rol ook in de maatschappij. Ik vind het erg belangrijk dat onze voetballers dat ook uitdragen. Dat is nog nooit een probleem geweest. Als er ooit een voetballer opstaat die zou weigeren een bijdrage te leveren, dan zou ik me dat persoonlijk aantrekken. Zo iemand past niet bij de club. Maar tot nu toe heeft iedereen aan alles perfect meegewerkt!" Met dank aan MEE Nederland. 18

19 PARTICIPATIE Foto: Fotobureau Dijkstra Thomas Kampen UvA over onderzoek bijstandsgerechtigden Waardering doet veel meer dan straffen en belonen Ze worden de inactieven genoemd en zitten in het granieten bestand van de bijstand. Marcel van Dam gaf hen de benaming de onredendabelen mee. Kabinetten breken het hoofd over de vraag hoe deze groep zo klein mogelijk gemaakt kan worden. Thomas Kampen is aan de Universiteit van Amsterdam met collega-onderzoekers bezig om te bekijken hoe mensen in hun eigen kracht gezet kunnen worden. Hij richt zich op het activeren van bijstandsgerechtigden via vrijwilligerswerk. In Amsterdam, Nijmegen, Zaanstad, Leeuwarden en Eindhoven worden al sinds 2004 mensen benaderd om hen via vrijwilligerswerk weer aan de slag te krijgen. Elke gemeente hanteert daarbij weer eigen methodes. Nijmegen bood mensen bijvoorbeeld een premie, maar dat is door de bezuinigingen onder druk komen te staan. Amsterdam werkt met het systeem van dwang met de mogelijkheid om te korten op de uitkering als iemand niet meewerkt. De vraag is: wat werkt er nu echt? Thomas Kampen: "Alles draait om de manier waarop de boodschap wordt gebracht. Er mag best een verplichting worden ingevoerd om aan de slag te gaan, vinden veel mensen, maar het gaat er maar om hoe de boodschap wordt gebracht. Wat is het doel? Draait het om mensen zelf? Die bejegening is belangrijk." Inmiddels is wel duidelijk geworden dat de invloed van het beleid minder groot is dan werd gedacht. Het draait bij het activeren van mensen die allang in de bijstand zitten vooral om de relatie tussen geactiveerde en activeerder. "Wij richten ons in Amsterdam op mannen van 50 jaar en ouder. Bij die groep maar eigenlijk bij alle doelgroepen in alle steden - zien we dat wederkerigheid belangrijk is. Mensen blijken best iets te willen doen, maar ze willen graag op waarde worden geschat. Zij moeten mee kunnen denken over wat ze kunnen en ze willen iets te kiezen hebben." Eigenlijk draait het allemaal om het zien van mensen en niet het kijken naar een bijstandsgerechtigde. Iemand die ergens wordt geplaatst, is minder van zins mee te werken in het traject dan iemand aan wie wordt gevraagd mee te denken over wat hij wil of kan. "Veel mensen weten zelf iet zo goed wat ze willen. Ze voelen zich klein gemaakt. In het onderzoek besteden we veel tijd aan mensen. We vragen bijvoorbeeld hoe het met hen is en beginnen het gesprek over hén. Je ziet dat mensen graag aandacht willen krijgen voor hun beperkingen en ze willen daarin serieus genomen worden. Beperkingen kunnen ook weer een aanknopingspunt vormen voor het ondernemen van een vrijwilligersactiviteit. Op die manier kan die persoon waarde hebben voor anderen." Respectvolle bejegening is de sleutel. Sociale diensten nemen eerder een rigide houding aan bij het activeren van bijstandsgerechtigden. Zij zijn gericht op een zo kort mogelijke weg naar betaald werk. Dat kan weerstand oproepen. "Het volledig activeren van deze groep mensen is moeilijk. Wat wel kan is hen de mogelijkheden geven om anderen te helpen. Als ze dat doen, worden hun eigen problemen in een ander daglicht geplaatst. Ze zitten niet in een afhankelijke positie, maar hélpen. Dat scheelt een boel." 19

20 TOEKOMST Foto: Jeroen Poortvliet Cultuurverandering is een uitdaging De samenleving is aan het veranderen. Politiek gezien is er een meerderheid om meer naar een maatschappij te groeien waar burgers meer voor elkaar (moeten) gaan betekenen en de rol van (centrale) overheid minder groot is. Waarom is deze ontwikkeling gaande? En is het nodig om je hiertegen te verzetten of is het beter je actief in te zetten om de verandering succesvol te laten zijn? Gerrit van der Meer, voorzitter van de Landelijke Cliëntenraad (LCR) ziet graag dat cliënten en cliëntenraden hier over nadenken. Gerrit van der Meer is sinds 1 januari 2011 voorzitter van de Landelijke Cliëntenraad (LCR). Onder zijn voorzitterschap wordt duidelijker gestreefd naar een heldere rol voor cliëntenparticipatie in de toekomst. dit aangeduid met civil society. Paul Dekker (SCP) geeft (op pagina 6) helder aan dat er geen blauwdruk of definitie is van dat begrip. We kunnen en moeten er dus zelf samen vorm aan geven. Goede redenen tot veranderingen Er zijn redenen om kritisch naar de verzorgingsstaat te kijken. Onze samenleving zet mensen in een uitkering of voorziening. Mensen hebben dan wel een uitkering of voorziening, maar staan tegelijkertijd aan de kant. Uit onderzoek (bijvoorbeeld onder mensen met ernstige psychiatrische problematiek) blijkt dat deze mensen graag mee willen doen en erbij willen horen. Hun wens om actief aan de samenleving deel te nemen - bij voorkeur in de vorm van betaald werk - is heel groot. Maar mensen die niet goed mee kunnen draaien, worden uitgesloten. Dat begint al op school, daardoor komen kinderen in het speciaal onderwijs. Uit onderzoek blijkt dat deze kinderen een achterstand oplopen op het gebied van maatschappelijke participatie, die ze bijna niet meer in kunnen halen. Het is belangrijk om uitsluiting om te vormen naar insluiting. Niet zozeer de overheden moeten dit doen. Die taak ligt juist ook bij burgers, scholen en bedrijven. Maatschappelijke organisaties en cliëntenorganisaties die opkomen voor de belangen van mensen die buitengesloten zijn, moeten insluiting bevorderen. Ook voor mensen voor wie de arbeidsmarkt (nu nog) onbereikbaar is. Bevorder hun maatschappelijke deelname, waardeer die bijdrage en zet ze niet neer als bankzitters. "Samenlevingen veranderen. Er is een beweging ingezet naar een participatiesamenleving. Duidelijk is dat in de politieke arena, van links tot rechts, een meerderheid nadenkt over aanpassing van de verzorgingsstaat. Er is een wens om weer meer een zorgzame samenleving te worden waarin mensen elkaar ondersteunen in hun bestaan, thuis of op het werk. Dit betekent niet dat alle uitkeringen worden afgeschaft of dat mensen met zorgvragen in de steek worden gelaten. Het is de bedoeling dat mensen meer meedoen in de maatschappij, dat burgers, buren, werkgevers, docenten meer verantwoordelijkheid nemen en dat mensen met beperkte mogelijkheden kunnen meedraaien in onze maatschappij. Vaak wordt Individueel De afgelopen kabinetsperiode is het omvormen naar een civil society op een andere manier vertaald en naar buiten gebracht: mensen moeten meer zelf de verantwoordelijkheid nemen. Mensen die kunnen meedoen, moeten daar zelf voor zorgen. Het mag geen geld kosten. Als het niet lukt dan is het eigen schuld. Althans, dat predikte het kabinet Rutte. Begrijp me goed: de LCR is sterk voor zelfsturing en het nemen van eigen verantwoordelijkheid. Alle burgers hebben recht om hun eigen leven vorm te geven. Maar dan wel ieder op zijn eigen manier. De een heeft daartoe meer mogelijkheden dan de ander, maar het uitgangspunt verandert daar niet mee. De discussie over 20

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Een land waar mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Lilian (48) vraagt haar zoontje om even een handje te komen geven. Dat doet hij en dan gaat hij weer lekker verder spelen. Wij nemen plaats aan

Nadere informatie

Perspectief op gewoon leven. Wat we leren van evaluaties

Perspectief op gewoon leven. Wat we leren van evaluaties Perspectief op gewoon leven Wat we leren van evaluaties Stichting Perspectief, juni 2005 Aanleiding De LFB komt op voor de belangen van mensen met een verstandelijke beperking. De LFB heeft de ervaring

Nadere informatie

Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen

Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen Soms voel je je gevangen door het leven. Vastgezet door de drukte, en beklemd in je eigen hoofd. Je voelt je niet vrij en je voelt geen liefde. Met deze tips breng

Nadere informatie

Hoe creëer je meer geluk op de werkvloer?

Hoe creëer je meer geluk op de werkvloer? Hoe creëer je meer geluk op de werkvloer? In deze bijdrage neemt Gea Peper, eigenaar van het HappinessBureau, ons mee in het belang van geluk op het werk in de vorm van een interview met Onno Hamburger.

Nadere informatie

Samen leven is samen doen

Samen leven is samen doen Samen leven is samen doen Nu Erwin van het CJG langs komt, begrijpt mijn moeder mij beter. Lucas * Hogere rekening De economie draait stroef. Ook de gemeente Heerenveen moet de broekriem aanhalen. De belangrijkste

Nadere informatie

U schrijft ook dat wij Belgen bang zijn voor elkaar. Hoezo?

U schrijft ook dat wij Belgen bang zijn voor elkaar. Hoezo? Wablieft praat met Paul Verhaeghe De maatschappij maakt mensen ziek Materieel hebben we het nog nooit zo goed gehad. De meesten van ons hebben een inkomen, een dak boven ons hoofd Toch voelen veel mensen

Nadere informatie

Ik heb een vraag over: Voorwoord. Ik voel me thuis niet prettig, kan ik met iemand praten?

Ik heb een vraag over: Voorwoord. Ik voel me thuis niet prettig, kan ik met iemand praten? Ik heb een vraag...... over zorg, huiselijk geweld en kindermishandeling, hulp en ondersteuning, opvoeding en jeugdhulp, ziekenhuisopname, beschermd wonen, schulden, werkloosheid, mijn arbeidsbeperking

Nadere informatie

Samenstelling tekst Beppie Brood (teamleider ATC s Amstelduin) Monique van Kollenburg (trainer ATC Amstelduin)

Samenstelling tekst Beppie Brood (teamleider ATC s Amstelduin) Monique van Kollenburg (trainer ATC Amstelduin) Samenstelling tekst Beppie Brood (teamleider ATC s Amstelduin) Monique van Kollenburg (trainer ATC Amstelduin) Lay-out Bob Snel (trainer ATC Amstelduin) Document Versie maart 2007 Meer informatie E-mail:

Nadere informatie

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken?

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken? Werkblad: 1. Wat is je leerstijl? Om uit te vinden welke van de vier leerstijlen het meest lijkt op jouw leerstijl, kun je dit simpele testje doen. Stel je eens voor dat je zojuist een nieuwe apparaat

Nadere informatie

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou!

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou! Hallo Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou Als je ouders uit elkaar zijn kan dat lastig en verdrietig zijn. Misschien ben je er boos over of denk je dat het jouw

Nadere informatie

Eigen Regie Maakt Zorg Beter

Eigen Regie Maakt Zorg Beter Eigen Regie Maakt Zorg Beter 31 maart 2011 Siska de Rijke Beleidsmedewerker Zorg CG-Raad Termen Zelfmanagement Eigen regie Eigen verantwoordelijkheid Deelnemer in plaats van afnemer Verbindende schakel

Nadere informatie

Presentatie Tranzo Zorgsalon 29 november 2012 Christine Kliphuis

Presentatie Tranzo Zorgsalon 29 november 2012 Christine Kliphuis Presentatie Tranzo Zorgsalon 29 november 2012 Christine Kliphuis Geachte dames en heren, Zelfredzaamheid is een mooi en positief begrip. Immers, elk kind wil dingen zelf leren doen, jezelf kunnen redden

Nadere informatie

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S 2 Ik en autisme In het vorige hoofdstuk is verteld over sterke kanten die mensen met autisme vaak hebben. In dit hoofdstuk vertellen we over autisme in het algemeen. We beginnen met een stelling. In de

Nadere informatie

Wie wil geen vervuld leven? 7 Een comfortabel leven 11 Een gezond leven 17 Een leven in geluk en liefde 23 Liefde beoefenen 29 Oefen je binnenwereld

Wie wil geen vervuld leven? 7 Een comfortabel leven 11 Een gezond leven 17 Een leven in geluk en liefde 23 Liefde beoefenen 29 Oefen je binnenwereld Wie wil geen vervuld leven? 7 Een comfortabel leven 11 Een gezond leven 17 Een leven in geluk en liefde 23 Liefde beoefenen 29 Oefen je binnenwereld meer liefde 39 Oefen je met de buitenwereld meer evenwicht

Nadere informatie

MET DEZE 6 KEUZES WORDT DUURZAME INZETBAARHEID WÉL EEN SUCCES

MET DEZE 6 KEUZES WORDT DUURZAME INZETBAARHEID WÉL EEN SUCCES E-blog HR special MET DEZE 6 KEUZES WORDT DUURZAME INZETBAARHEID WÉL EEN SUCCES In duurzaam inzetbaar Door Caroline Heijmans en Teresa Boons, INLEIDING Als je medewerkers en managers vraagt wat zij doen

Nadere informatie

MEE. Ondersteuning bij leven met een beperking. Algemene brochure. voor mensen met een beperking. MEE maakt meedoen mogelijk

MEE. Ondersteuning bij leven met een beperking. Algemene brochure. voor mensen met een beperking. MEE maakt meedoen mogelijk MEE Ondersteuning bij leven met een beperking Algemene brochure voor mensen met een beperking MEE maakt meedoen mogelijk 1 Colofon Tekst en samenstelling Eenvoudig Communiceren Amsterdam Afd. Communicatie

Nadere informatie

Samen voor een sociale stad

Samen voor een sociale stad Samen voor een sociale stad 2015-2018 Samen werken we aan een sociaal en leefbaar Almere waar iedereen naar vermogen meedoet 2015 Visie VMCA 2015 1 Almere in beweging We staan in Almere voor de uitdaging

Nadere informatie

Soms ben ik eens boos, en soms wel eens verdrietig, af en toe eens bang, en heel vaak ook wel blij.

Soms ben ik eens boos, en soms wel eens verdrietig, af en toe eens bang, en heel vaak ook wel blij. Lied: Ik ben ik (bij thema 1: ik ben mezelf) (nr. 1 en 2 op de CD) : Weet ik wie ik ben? Ja, ik weet wie ik ben. Weet ik wie ik ben? Ja, ik weet wie ik ben. Ik heb een mooie naam, van achter en vooraan.

Nadere informatie

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit Preek Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst Thema: @Home Voorganger: ds. Bert de Wit Schriftlezing: Lucas 15:11-32 Een vader had twee zonen zo begint het verhaal. Met de beschrijving van een gezin.

Nadere informatie

COLUMN VERBINDEND EN ONDERWIJSKUNDIG LEIDERSCHAP NATIONAAL ONDERWIJSDEBAT 9 OKTOBER 2008 HARRIE AARDEMA, CONCEPT 071008

COLUMN VERBINDEND EN ONDERWIJSKUNDIG LEIDERSCHAP NATIONAAL ONDERWIJSDEBAT 9 OKTOBER 2008 HARRIE AARDEMA, CONCEPT 071008 Ik zie mijn inleiding vooral als een opwarmer voor de discussie. Ik ga daarom proberen zo veel mogelijk vragen op te roepen, waar we dan straks onder leiding van Wilma Borgman met elkaar over kunnen gaan

Nadere informatie

MEE. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking. Voor verwijzers

MEE. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking. Voor verwijzers MEE Ondersteuning bij leven met een beperking Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Voor verwijzers Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Veel mensen met een licht

Nadere informatie

Ervaringen van mensen met verstandelijke beperkingen of psychiatrische problemen met zelfstandig wonen en deelname aan de samenleving

Ervaringen van mensen met verstandelijke beperkingen of psychiatrische problemen met zelfstandig wonen en deelname aan de samenleving Een eigen huis.. Ervaringen van mensen met verstandelijke beperkingen of psychiatrische problemen met zelfstandig wonen en deelname aan de samenleving M.H. Kwekkeboom (red.) A.H. de Boer (SCP) C.van Campen

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Inleiding 4. Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10. Les 2. Denken Kunnen dieren denken?

Inhoudsopgave. Inleiding 4. Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10. Les 2. Denken Kunnen dieren denken? >> Inhoudsopgave Inleiding 4 Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10 Les 2. Denken Kunnen dieren denken? 14 Les 3. Geluk Wat is het verschil tussen blij zijn en gelukkig zijn?

Nadere informatie

Voor iedereen die een gelukkig en succesvol leven niet aan het toeval wil overlaten

Voor iedereen die een gelukkig en succesvol leven niet aan het toeval wil overlaten Voor iedereen die een gelukkig en succesvol leven niet aan het toeval wil overlaten Anderen over het werk van David en Arjan: Met hun boek en hun seminars maken De Kock en Vergeer heel Nederland gelukkig.

Nadere informatie

Preek van 1 februari 2015, Zondag van het werelddiaconaat gehouden in De Morgenster in Papendrecht door Piet van Die NIET ONDER DE DUIM

Preek van 1 februari 2015, Zondag van het werelddiaconaat gehouden in De Morgenster in Papendrecht door Piet van Die NIET ONDER DE DUIM Preek van 1 februari 2015, Zondag van het werelddiaconaat gehouden in De Morgenster in Papendrecht door Piet van Die NIET ONDER DE DUIM Hij heeft het document met voorschriften waarin wij werden aangeklaagd,

Nadere informatie

Beste lezers van De Geldfabriek,

Beste lezers van De Geldfabriek, Beste lezers van De Geldfabriek, Ik hoop dat jullie veel plezier hebben gehad met het lezen van dit verhaal. Vonden jullie ook dat Pippa wel erg veel aan mooie spullen dacht? En dat sommige mensen onaardig

Nadere informatie

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten Tot een geloofsgesprek komen I Ontmoeten Het geloofsgesprek vindt plaats in een ontmoeting. Allerlei soorten ontmoetingen. Soms kort en eenmalig, soms met mensen met wie je meer omgaat. Bij de ontmoeting

Nadere informatie

Emoties, wat is het signaal?

Emoties, wat is het signaal? Emoties, wat is het signaal? Over interpretatie en actieplan dr Frits Winter Functie van Emoties Katalysator, motor achter gedrag Geen emoties, geen betrokkenheid, geen relaties Te veel emoties, te veel

Nadere informatie

DE GROTE LERAREN ALS SPIEGEL VOOR ZELFREFLECTIE?.

DE GROTE LERAREN ALS SPIEGEL VOOR ZELFREFLECTIE?. DE GROTE LERAREN ALS SPIEGEL VOOR ZELFREFLECTIE?. Amersfoort, 21 augustus 2007 John van den Hout Geachte aanwezigen, Toen ik me voorbereidde om voor u dit verhaal te houden, was mijn eerste gedachte: Wat

Nadere informatie

Armoede & Veerkracht: Hoe vinden mensen met weinig geld hun weg?

Armoede & Veerkracht: Hoe vinden mensen met weinig geld hun weg? Armoede & Veerkracht: Hoe vinden mensen met weinig geld hun weg? Ruim 10% van de Nederlandse bevolking leeft in armoede. Ongeveer 7% van de kinderen in de provincie Groningen groeit op in een gezin dat

Nadere informatie

Info. Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten. Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde

Info. Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten. Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde Info Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde Inhoud INHOUD 1. Waar gaat het over 3 2. Aanraken 4 3. Hoe noem jij dat? 5 4. Baas over

Nadere informatie

Werken en leren bij The Colour Kitchen

Werken en leren bij The Colour Kitchen Werken en leren bij The Colour Kitchen The Colour Kitchen The Colour Kitchen is een professioneel en commercieel horeca concept met een groot maatschappelijk hart. Wij willen samen met onze gasten én onze

Nadere informatie

Publiekstekst Wet investeren in jongeren

Publiekstekst Wet investeren in jongeren Publiekstekst Wet investeren in jongeren Juni 2009 Deze publicatie is gemaakt door Stimulansz in opdracht van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Stimulansz spreekt haar dank uit aan alle

Nadere informatie

De gelijkenis van de twee zonen. Eerst lezen Daarna volgen er vragen en opdrachten

De gelijkenis van de twee zonen. Eerst lezen Daarna volgen er vragen en opdrachten De gelijkenis van de twee zonen Lees : Mattheüs 21:28-32 Eerst lezen Daarna volgen er vragen en opdrachten Gelijkenissen Toen de Heere Jezus op aarde was, heeft Hij gelijkenissen verteld om de mensen veel

Nadere informatie

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren,

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren, Toespraak van de minister-president, mr. dr. Jan Peter Balkenende, bijeenkomst ter ere van de 50 ste verjaardag van de Verdragen van Rome, Ridderzaal, Den Haag, 22 maart 2007 Majesteit, Koninklijke Hoogheid,

Nadere informatie

Duurzaam inzetbaar blijven doe je zelf

Duurzaam inzetbaar blijven doe je zelf Nationaal Onderzoek duurzame inzetbaarheid 2013 laat zien: Duurzaam inzetbaar blijven doe je zelf Duurzame inzetbaarheid, het is best wel belangrijk, ondanks (of misschien juist wel dankzij) de economische

Nadere informatie

Als je nog steeds hoopt dat oplossingen buiten jezelf liggen dan kun je dit boekje nu beter weg leggen.

Als je nog steeds hoopt dat oplossingen buiten jezelf liggen dan kun je dit boekje nu beter weg leggen. Theoreasy de theorie is eenvoudig. Je gaat ontdekken dat het nemen van verantwoordelijkheid voor je eigen denken en doen dé sleutel is tot a beautiful way of life. Als je nog steeds hoopt dat oplossingen

Nadere informatie

E-CURSUS 1: WELKE WAARDEN ZIJN VAN WEZENLIJK BELANG VOOR JOU?

E-CURSUS 1: WELKE WAARDEN ZIJN VAN WEZENLIJK BELANG VOOR JOU? E-CURSUS 1: WELKE WAARDEN ZIJN VAN WEZENLIJK BELANG VOOR JOU? Thuis en op school heb je allerlei waarden meegekregen. Sommigen passen bij je, anderen misschien helemaal niet. Iedereen heeft waarden. Ken

Nadere informatie

hoe we onszelf zien, hoe we dingen doen, hoe we tegen de toekomst aankijken. Mijn vader en moeder luisteren nooit naar wat ik te zeggen heb

hoe we onszelf zien, hoe we dingen doen, hoe we tegen de toekomst aankijken. Mijn vader en moeder luisteren nooit naar wat ik te zeggen heb hoofdstuk 8 Kernovertuigingen Kernovertuigingen zijn vaste gedachten en ideeën die we over onszelf hebben. Ze helpen ons te voorspellen wat er gaat gebeuren en te begrijpen hoe de wereld in elkaar zit.

Nadere informatie

Het beste uit jezelf

Het beste uit jezelf Het beste uit jezelf 2 3 Met elkaar bouwen aan het Huis van Philadelphia Philadelphia wil dat mensen met een beperking gelukkig kunnen zijn en het beste uit zichzelf kunnen halen. Daarom doen we ons werk

Nadere informatie

O&O-competentietest. Ben je een onderzoeker of een ontwerper, een denker of een doener? O&O-competentietest van: Ingevuld door: Datum:

O&O-competentietest. Ben je een onderzoeker of een ontwerper, een denker of een doener? O&O-competentietest van: Ingevuld door: Datum: O&O-competentietest Ben je een onderzoeker of een ontwerper, een denker of een doener? O&O-competentietest van: Ingevuld door: Datum: Ontwikkeld door Expertisecentrum technasium Januari 007 Vormgeving

Nadere informatie

OOGGETUIGE. Johannes 20:30-31

OOGGETUIGE. Johannes 20:30-31 1 januari OOGGETUIGE Johannes 20:30-31 Een nieuw jaar ligt voor ons. Wat er gaat komen, weten we niet. Al heb je waarschijnlijk mooie plannen gemaakt. Misschien heb je goede voornemens. Om elke dag uit

Nadere informatie

DEELNEMEN AAN DE SAMENLEVING IETS BETEKENEN VOOR EEN ANDER

DEELNEMEN AAN DE SAMENLEVING IETS BETEKENEN VOOR EEN ANDER DEELNEMEN AAN DE SAMENLEVING IETS BETEKENEN VOOR EEN ANDER BETEKENIS BOVEN BEPERKING Ieder mens is uniek en doet mee. We betekenen allemaal iets in het leven van anderen en omgekeerd. We houden van elkaar,

Nadere informatie

DE HOOGBEGAAFDHEIDS SNELWEG

DE HOOGBEGAAFDHEIDS SNELWEG DE HOOGBEGAAFDHEIDS SNELWEG Hoogbegaafden zijn snelle denkers. Ze leggen snel verbanden waardoor ze vaak snel en ver vooruit kunnen kijken. Ze verwerken grote hoeveelheden informatie in één keer, regelmatig

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord. Tip 1. Voel je goed. Tip 2. Blijf trouw aan jezelf. Tip 3. Durf je kwetsbaar op te stellen.

Inhoud. Voorwoord. Tip 1. Voel je goed. Tip 2. Blijf trouw aan jezelf. Tip 3. Durf je kwetsbaar op te stellen. 1 Inhoud Voorwoord Tip 1. Voel je goed. Tip 2. Blijf trouw aan jezelf. Tip 3. Durf je kwetsbaar op te stellen. Tip 4. Ga hem niet verzorgen of bemoederen. Tip 5. Leer van het verleden en kies opnieuw.

Nadere informatie

Medewerkerbetrokkenheid. 1. Werk aan medewerkertevredenheid. Betrokkenheid uit jezelf. Waarom zou iemand het maximale inzetten voor een werkgever?

Medewerkerbetrokkenheid. 1. Werk aan medewerkertevredenheid. Betrokkenheid uit jezelf. Waarom zou iemand het maximale inzetten voor een werkgever? Dat is de vraag! Natuurlijk is werk nog steeds vanzelfsprekend voor mensen maar het is niet meer zo vanzelfsprekend om voor de duur van het leven die ene baas te kiezen. Mensen maken enorm veel keuzes.

Nadere informatie

Er is toch niemand die jou aardig vindt. SUKKEL.

Er is toch niemand die jou aardig vindt. SUKKEL. Liefde Ik laat je nooit in de steek. Ik zal je helpen. Jij bent mijn beste vriendin. Het mooiste wat ik heb, geef ik aan jou. Ik ben verliefd... Ik heb alles voor je over. IK HOU VAN JOU! Ik bid voor je.

Nadere informatie

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen.

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen. De familieblues Tot mijn 15e noemde ik mijn ouders papa en mama. Daarna niet meer. Toen noemde ik mijn vader meester. Zo noemde hij zich ook als hij lesgaf. Hij was leraar Engels op een middelbare school.

Nadere informatie

sociale problemen DYSLEXIE

sociale problemen DYSLEXIE Ik voelde mij raar 10 BALANS 7-2013 DYSLEXIE en erg opgelaten Meisjes met leesproblemen ervaren vaker sociale problemen Als leren lastig is, snappen we dat dat effect kan hebben op het zelfvertrouwen van

Nadere informatie

DE ZIJLEN MET ZORG IN DE SAMENLEVING

DE ZIJLEN MET ZORG IN DE SAMENLEVING De Zijlen ondersteunt in de provincie DE ZIJLEN MET ZORG IN DE SAMENLEVING Groningen 1400 mensen bij wonen, werk en dagbesteding en vrijetijd. Het gaat om mensen met een verstandelijke beperking. Dat doen

Nadere informatie

Discussienota Naar een socialere bijstand GroenLinks Den Haag November 2015

Discussienota Naar een socialere bijstand GroenLinks Den Haag November 2015 Discussienota Naar een socialere bijstand GroenLinks Den Haag November 2015 Inleiding Er is veel in beweging rond de bijstand. Sommige gemeenten experimenteren met een andere uitvoeringspraktijk, met minder

Nadere informatie

Inhoud. Deel 1 Zelf zorgen voor een gezond gevoelsleven 9

Inhoud. Deel 1 Zelf zorgen voor een gezond gevoelsleven 9 Inhoud Deel 1 Zelf zorgen voor een gezond gevoelsleven 9 1 Emotionele verantwoordelijkheid 11 2 Gevoelens analyseren 15 3 Adequate en inadequate gevoelens onderscheiden 19 4 Gevoelens veranderen 24 5 Gedachten

Nadere informatie

Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A

Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A INLEIDING Ik heb vandaag een cadeautje meegenomen. Niet voor jullie, maar voor mijzelf. Het cadeautje staat voor de verrassingen

Nadere informatie

WERK ZE! Lesmateriaal voor reïntegratie

WERK ZE! Lesmateriaal voor reïntegratie ld be e or Vo WERK ZE! Lesmateriaal voor reïntegratie Stichting Lezen & Schrijven t 070 302 26 60 www.lezenenschrijven.nl Auteur Elma Draaisma Vormgeving 7Causes Eindeloos Medeauteurs en klankbordgroep

Nadere informatie

Leven in een groep. Hoe gaat dat en wat vinden jongeren?

Leven in een groep. Hoe gaat dat en wat vinden jongeren? Leven in een groep bij DHG Hoe gaat dat en wat vinden jongeren? Jij bent belangrijk! Als je thuis woont, is je opvoeding een taak van je ouders. Woon je bij De Hoenderloo Groep, dan zorgen de groepsleiders

Nadere informatie

Doorbreek je belemmerende overtuigingen!

Doorbreek je belemmerende overtuigingen! Doorbreek je belemmerende overtuigingen! Herken je het dat je soms dingen toch op dezelfde manier blijft doen, terwijl je het eigenlijk anders wilde? Dat het je niet lukt om de verandering te maken? Als

Nadere informatie

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost Beantwoord eerst de volgende vragen: 1. Welke inzichten heb je gekregen n.a.v. het vorige deel en de oefeningen die je hebt gedaan? 2. Wat heb je er in de praktijk mee gedaan? 3. Wat was het effect op

Nadere informatie

VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES

VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES ONDERWIJSMAGAZIJN VOOR LOB VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES Landelijk Stimuleringsproject LOB in het mbo VRAGEN BIJ ONTDEK COMPETENTIES JE PASSIE MOTIEVEN INLEIDING In LOB-trainingen en tijdens gesprekken met

Nadere informatie

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen.

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Wat is PDD-nos? 4 PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Eigenlijk vind ik stoornis een heel naar woord. Want zo lijkt het net of er iets niet goed aan me

Nadere informatie

ChoiCe, CreATe TALeNT

ChoiCe, CreATe TALeNT voor wie is Herken jij het verhaal van Mischa, Dzenan of Laura in jezelf? Ben jij tussen de 14-23 jaar en wil je ontdekken of jij de juiste keuze hebt gemaakt voor jouw toekomst? Dan is RAW TALENT FACTORY

Nadere informatie

Rapport Carriere Waarden I

Rapport Carriere Waarden I Rapport Carriere Waarden I Kandidaat TH de Man Datum 18 Mei 2015 Normgroep Advies 1. Inleiding Carrièrewaarden zijn persoonlijke kenmerken die maken dat u bepaald werk als motiverend ervaart. In dit rapport

Nadere informatie

KINDEREN EN INTERNET 9-10 jaar

KINDEREN EN INTERNET 9-10 jaar CASENUMMER: SAMPLE POINT NUMMER INTERVIEW ER NAAM ADRES: POSTCODE EN PLAATS TELEFOONNUMMER KINDEREN EN INTERNET 9-10 jaar HOE VUL JE DIT DEEL VAN DE VRAGENLIJST IN Hieronder wat eenvoudige instructies

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN Blijf kalm; Verzeker je ervan dat je de juiste persoon aan de lijn hebt; Zeg duidelijk wie je bent en wat je functie is; Leg uit waarom je belt; Geef duidelijke en nauwkeurige informatie en vertel hoe

Nadere informatie

Verkiezingsprogramma D66 Maastricht 2014-2018. Samen Sterker

Verkiezingsprogramma D66 Maastricht 2014-2018. Samen Sterker Samen Sterker Samenleven > niet gelijk, maar gelijkwaardig > aantrekkelijke, ecologische woonstad > iedereen een eerlijke kans op de arbeidsmarkt Samenleven Mensen zijn niet allemaal gelijk, maar wel gelijkwaardig.

Nadere informatie

WIJ en jij Wet investeren in jongeren

WIJ en jij Wet investeren in jongeren Ik heb een WW-uitkering. Krijg ik een werkleeraanbod? Je krijgt pas een werkleeraanbod als je WW-uitkering is afgelopen. Zolang je een WW-uitkering krijgt, geldt voor jou de sollicitatie- en reintegratieplicht

Nadere informatie

Motivatie: presteren? Of toch maar leren?

Motivatie: presteren? Of toch maar leren? Arjan van Dam Motivatie: presteren? Of toch maar leren? Een van de lastigste opgaven van managers is werken met medewerkers die niet gemotiveerd zijn. Op zoek naar de oorzaken van het gebrek aan motivatie,

Nadere informatie

Met NLP de kredietcrisis te lijf Duurzaam winst behalen door compassie

Met NLP de kredietcrisis te lijf Duurzaam winst behalen door compassie Steven Smit Voor de mens in organisaties Met NLP de kredietcrisis te lijf Duurzaam winst behalen door compassie Door Steven Smit 2008 Steven Smit BV voor de mens in organisaties Chopinstraat 148 1817 GD

Nadere informatie

Mantelzorg, waar ligt de grens?

Mantelzorg, waar ligt de grens? Mantelzorg, waar ligt de grens? CDA Talentacademie 2014-2015 Anita Relou Wat is volgens het christendemocratisch gedachtengoed de grens van mantelzorg. Inleiding 2015. Een jaar met veel veranderingen in

Nadere informatie

Rapportage Drijfveren. Bea het Voorbeeld. support@meurshrm.nl. Naam: Datum: 16.06.2015. Email:

Rapportage Drijfveren. Bea het Voorbeeld. support@meurshrm.nl. Naam: Datum: 16.06.2015. Email: Rapportage Drijfveren Naam: Bea het Voorbeeld Datum: 16.06.2015 Email: support@meurshrm.nl Bea het Voorbeeld / 16.06.2015 / Drijfveren (QDI) 2 Wat motiveert jou? Wat geeft jou energie? Waardoor laat jij

Nadere informatie

Motiveren en werven van vrijwilligers voor de kring. Dr. Klara Ampe, voorzitter Vlaamse kamer Federale Raad voor Huisartsenkringen

Motiveren en werven van vrijwilligers voor de kring. Dr. Klara Ampe, voorzitter Vlaamse kamer Federale Raad voor Huisartsenkringen Motiveren en werven van vrijwilligers voor de kring Dr. Klara Ampe, voorzitter Vlaamse kamer Federale Raad voor Huisartsenkringen vandaag Zicht op de bouwstenen van een duurzame motivatie Nieuwe (chinese)

Nadere informatie

Iedereen heeft een verhaal

Iedereen heeft een verhaal informatie voor jongeren Iedereen heeft een verhaal > Goed om te weten als je tijdelijk naar JJC gaat Iedereen heeft een eigen verhaal. Veel verhalen gaan over waarom het niet allemaal gelopen is zoals

Nadere informatie

ThiemeMeulenhoff Zorg Niveau 3. 2.3 Begeleiden op sociaal/maatschappelijk gebied Antwoordmodellen

ThiemeMeulenhoff Zorg Niveau 3. 2.3 Begeleiden op sociaal/maatschappelijk gebied Antwoordmodellen ThiemeMeulenhoff Zorg Niveau 3 2.3 Begeleiden op sociaal/maatschappelijk gebied Antwoordmodellen Inhoudsopgave 1 Een zorgvrager begeleiden 5 1.1 Het sociale netwerk begeleiden 5 Praktijk: Ik zie bijna

Nadere informatie

WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT. Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur

WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT. Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur 1 Les één Welkom bij deze e-cursus waarin we je zullen laten zien hoe jij groter kunt worden en je problemen kleiner! Zijn er

Nadere informatie

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben Ik ben wie ik ben Naam: Lisa Westerman Inhoudsopgave Inleiding... 3 De uitslag van Lisa Westerman... 7 Toelichting aandachtspunten en leerdoelen... 8 Tot slot... 9 Pagina 2 van 9 Inleiding Hallo Lisa,

Nadere informatie

Het Rosie Pr0ject. in makkelijke taal. Graeme Simsion

Het Rosie Pr0ject. in makkelijke taal. Graeme Simsion Het Rosie Pr0ject in makkelijke taal Graeme Simsion Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen 1 Mijn naam is Don Tillman. Ik ben professor op een universiteit in Australië. Daar werk ik al tien jaar.

Nadere informatie

Verslag participatiedebat deel 2. Het werknemersperspectief

Verslag participatiedebat deel 2. Het werknemersperspectief Verslag participatiedebat deel 2. Het werknemersperspectief Datum: Plaats: Gespreksleiding: Gastsprekers: Participanten: Bezoekers: Thema: vrijdag 17 oktober 2014, 15:00-17:00 uur De Gouden Zaal van DROOMvilla

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

OptimaleGezondheid.com Training: Mini stress cursus 101, deel 1! Mini Cursus Anti-stress 101: Deel 1. Door Jack Boekhorst

OptimaleGezondheid.com Training: Mini stress cursus 101, deel 1! Mini Cursus Anti-stress 101: Deel 1. Door Jack Boekhorst Mini Cursus Anti-stress 101: Deel 1 Door Jack Boekhorst klantenservice@optimalegezondheid.com Pagina 1 Inleiding Zoals ik reeds in het artikel heb verteld, komen we er niet onderuit. Een stukje theorie

Nadere informatie

Algemene beschouwingen CDA Weert

Algemene beschouwingen CDA Weert Algemene beschouwingen CDA Weert begroting 2016 www.cdaweert.nl Algemene Beschouwingen CDA Weert op de begroting 2016 van de gemeente Weert Dames en heren, hierbij de beschouwingen van het CDA op de voorliggende

Nadere informatie

Werkboek Het is mijn leven

Werkboek Het is mijn leven Werkboek Het is mijn leven Het is mijn leven Een werkboek voor jongeren die zelf willen kiezen in hun leven. Vul dit werkboek in met mensen die je vertrouwt, bespreek het met mensen die om je geven. Er

Nadere informatie

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 2 Deel 1 Beïnvloeden van gedrag - Zeg wat je doet en doe wat je zegt - 3 Interactie Het gedrag van kinderen is grofweg in te delen in gewenst gedrag en ongewenst gedrag. Gewenst gedrag is gedrag dat we

Nadere informatie

De 4 Grootste Fouten Die Verlegen en Sociaal Angstige Personen Maken

De 4 Grootste Fouten Die Verlegen en Sociaal Angstige Personen Maken De 4 Grootste Fouten Die Verlegen en Sociaal Angstige Personen Maken Een Speciaal Rapport Welkom bij dit speciale rapport. Ik ben blij dat je er bent Als je dit leest dan ben je iemand die verlegen is

Nadere informatie

Diepteanalyse loopbaangesprekken Welk docentgedrag helpt?

Diepteanalyse loopbaangesprekken Welk docentgedrag helpt? Diepteanalyse loopbaangesprekken Welk docentgedrag helpt? Peter den Boer Esther Stukker Lectoraat keuzeprocessen ROC West-Brabant Opzet workshop 1. Introductie en voorstellen 2. U (kort) 3. Presentatie

Nadere informatie

Emoties, wat is het signaal?

Emoties, wat is het signaal? Emoties, wat is het signaal? Over interpretatie en actieplan dr Frits Winter Functie van Emoties Katalysator, motor achter gedrag Geen emoties, geen betrokkenheid, geen relaties Te veel emoties, te veel

Nadere informatie

Adinda Keizer - Copyright 2013 Niets uit deze uitgave mag zonder toestemming van Vindjeklant.nl worden gekopieerd of gebruikt in commerciële

Adinda Keizer - Copyright 2013 Niets uit deze uitgave mag zonder toestemming van Vindjeklant.nl worden gekopieerd of gebruikt in commerciële Adinda Keizer - Copyright 2013 Niets uit deze uitgave mag zonder toestemming van Vindjeklant.nl worden gekopieerd of gebruikt in commerciële uitingen. Als startend ondernemer is alles nieuw. De boekhouding,

Nadere informatie

Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons

Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons Dankdag voor gewas en arbeid Liturgie Voorzang LB 448,1.3.4 Stil gebed Votum Groet Zingen: Gez 146,1.2 Gebed Lezen: Johannes 6,1-15 Zingen: Ps

Nadere informatie

De Yes Set. Dé manier om eenvoudig te beïnvloeden. Auteur: Edwin Selij

De Yes Set. Dé manier om eenvoudig te beïnvloeden. Auteur: Edwin Selij Ok, het volgende wat we gaan doen. We gaan beginnen. Misschien voor de meesten van jullie de eerste inductie, bewust dan. Ik denk dat jullie in je leven wel vaker mensen gehypnotiseerd hebben. Wie heeft

Nadere informatie

Lesbrief. Zat Annie van Gansewinkel

Lesbrief. Zat Annie van Gansewinkel Lesbrief Zat Annie van Gansewinkel Doe meer met Thuisfront! Bij de boeken in de serie Thuisfront kunt u een gratis lesbrief downloaden van www.eenvoudigcommuniceren.nl. In deze lesbrief staan vragen, tips

Nadere informatie

1 Naar Levenverrijkend Onderwijs

1 Naar Levenverrijkend Onderwijs 1 Naar Levenverrijkend Onderwijs INLEIDING Ik wil je een visie op de toekomst van het onderwijs aanreiken. In dit boek beschrijf ik een onderwijsproces dat geen bepaalde orde of autoriteit dient, maar

Nadere informatie

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou!

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou! DEEL 1 1 WERKBOEK 5 Eigen keuze Inhoud 2 1. Hoe zit het met je keuzes? 3 2. Hoe stap je uit je automatische piloot? 7 3. Juiste keuzes maken doe je met 3 vragen 9 4. Vervolg & afronding 11 1. Hoe zit het

Nadere informatie

Soort document: Samenvatting / Bewerking artikel SenS ID: 06 00 001 Format: docx pdf Titel samenvatting Moe van veranderen Omschrijving samenvatting

Soort document: Samenvatting / Bewerking artikel SenS ID: 06 00 001 Format: docx pdf Titel samenvatting Moe van veranderen Omschrijving samenvatting Soortdocument: Samenvatting / Bewerking artikel SenS ID:06 00 001 Format: docx pdf Titel Moe van veranderen Omschrijving In veel organisaties hebben de vele veranderingen van de afgelopen jaren mensen

Nadere informatie

Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst.

Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst. Hallo, Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst. Dat is namelijk helemaal niet zo makkelijk. Veel studenten weten nog niet precies wat ze willen en hoe ze dat

Nadere informatie

Cultuur is een eerste levensbehoefte

Cultuur is een eerste levensbehoefte 10 Cultuur is een eerste levensbehoefte Interview Tekst Kelly Bakker Foto s Tessa Wiegerinck Journalist, cultuurkenner en ondernemer in één Je stapt in die achtbaan en kan dan eigenlijk niet meer anders

Nadere informatie

pagina 2 van 5 Laten we maar weer eens een willekeurige groep voorwerpen nemen. Er bestaan bijvoorbeeld -- om maar iets te noemen -- allerlei verschil

pagina 2 van 5 Laten we maar weer eens een willekeurige groep voorwerpen nemen. Er bestaan bijvoorbeeld -- om maar iets te noemen -- allerlei verschil pagina 1 van 5 Home > Bronteksten > Plato, Over kunst Vert. Gerard Koolschijn. Plato, Constitutie (Politeia), Amsterdam: 1995. 245-249. (Socrates) Nu we [...] de verschillende elementen van de menselijke

Nadere informatie

Boek 1 De jongen in de gestreepte pyjama

Boek 1 De jongen in de gestreepte pyjama Boek 1 De jongen in de gestreepte pyjama Zakelijke gegevens: 1. Titel van het boek: De jongen in de gestreepte pyjama. 2. Het boek heeft geen ondertitel. 3. De auteur van het boek is John Boyne 4. Het

Nadere informatie