t r a n s p e r s o o n l i j k t i j d s c h r i f t

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "t r a n s p e r s o o n l i j k t i j d s c h r i f t"

Transcriptie

1 t r a n s p e r s o o n l i j k t i j d s c h r i f t pantavoorjaar 2005 Mededogende communicatie: Spreken vanuit het hart Naar een nieuw mensbeeld in de wetenschap Integrale Multidimensionele Psychologie De invloed van de spirit De kracht van het gemoed en de kunst van de dialoog I T A N T Internationale Transpersoonlijke Associatie Nederlands Taalgebied

2 Colofon Redactie Rumold Mol Frank Visser (eindredactie) Ank van Gulik Ria Vanstraeseele Kees Aaldijk Uitgever Stichting ITANT, Heemstede PANTA verschijnt 3x per jaar. Redactie- en ITANT-secretariaat Heemsteedsedreef LM Heemstede Tel+fax (023) ITANT EUROTAS Ontwerp en productie didesign & d, Breda Aanleveren tekst Digitaal aanleveren (Word of WP), als attachment sturen naar Duidelijke kop, leader, plus persoons beschrijving van de auteur, gaarne met recente foto. Evt. digitale illustraties of foto s apart bijvoegen in voldoende resolutie. Losse nummers 5,50 incl. verzendkosten. Na overmaking van het bedrag met vermelding van de nummers wordt PANTA aan u toegezonden. Opzegtermijn Het abonnement loopt parallel met het kalender jaar en wordt auto matisch verlengd, indien niet opgezegd voor 30 november. Advertenties U kunt ook adverteren in PANTA. Advertenties dienen opgemaakt te worden in - geleverd en verband te houden met de doelstelling van ITANT. Voor informatie kunt u zich wenden tot het secretariaat. Inhoud nummer 38, voorjaar 2005 Mededogende communicatie: Spreken vanuit het hart 3 Ank van Gulik Naar een nieuw mensbeeld in de wetenschap 8 Kees Aaldijk Integrale Multidimensionele Psychologie 12 Wil Wauters en Lia Veering De invloed van de spirit 16 Geert Groote Buigen 21 Karel Klumpers De kracht van het gemoed en de kunst van de dialoog 22 De weg van het midden voor wie wil afwijken van het gemiddelde Heidi Muijen Uitgelezen 26 De kracht van echte mannen, David Deida Gelukkig zijn kun je leren, Martin Seligman Spiral Dynamics, Don Beck en Chris Cowan In Memoriam 30 Pieter Hardon Vorige nummers van PANTA 31 PANTA Het Transpersoonlijke Tijdschrift PANTA is een uitgave van de Stichting ITANT - Internationale Transpersoonlijke Associatie Nederlands Taal - gebied - en richt zich op al degenen die geïn teresseerd zijn in studie van het trans - persoonlijke. Bijdragen worden vooral getoetst op de mate waarin ze een transpersoonlijk para - digma helpen ontvouwen. Plaatsing van een artikel betekent niet zonder meer dat de redactie het met de inhoud ervan eens is. ITANT is volgens de wet een stichting en kan dus geen leden hebben, maar wel donateurs. Bij een schenking van 16,50 (buitenland 5,- meer) eenmaal per jaar geeft u te kennen het werk van ITANT te willen volgen en ontvangt u PANTA. Bij iedere hogere of frequentere schenking zullen de extra gelden besteed worden aan het Oost-West samen wer kingsproject van de aaneengesloten Euro pese Transpersoonlijke Associaties. Dit project heeft een vergaand resultaat voor het creëren van mogelijkheden voor de gezamen lijke ontwikkeling. De voorkeur van ITANT is dat u de schenking doet per machtiging die op verzoek wordt toegestuurd. Wanneer u per machtiging een schenking doet van meer dan 33, - per jaar ontvangt u bovendien een reductie op ITANTevenementen. Betalingen In Nederland: t.n.v. Stichting ITANT te Heemstede Postbank ABN/AMRO In België: t.n.v. Stichting ITANT te Gent BBL Betalingen t.n.v. Stichting East/West EUROTAS te Heemstede ING Bank Mededogende communicatie: Spreken vanuit het hart Ank van Gulik Dit is mijn interview met Inga Teekens die het Centrum voor Geweldloze Communicatie in Den Haag oprichtte nadat ze de Amerikaan Marshall Rosenberg had ontmoet. Hij ontwikkelde het model over geweldloos communiceren. Maar dit verhaal begint bij boekhandel De Slegte, want als we synchroniciteit definiëren zoals Carl Gustav Jung deed als zinvolle samenhang met een betekenisvol vervolg, dan is dit ook een verhaal over synchroniciteit. Boekhandel de Slegte in Rotterdam is een hemelse tempel vol kennis waar het onverwachte wonder, vinden van hét boek, kan plaatsvinden tegen een aards prijsje. Zo vond ik - naar iets anders zoekend - het boek met de titel: Geweldloze communicatie van Marshall Rosenberg. De zuurstokroze letters op de blauwe kaft drongen zich eenvoudigweg aan mij op. Dat zoek ik niet mompelde ik, maar er was geen ontkomen aan. Grote namen sprongen in het oog bij willekeurig openslaan. Carl Rogers van de Rogeriaanse psychotherapie waarmee Marshall Rosenbergh heeft gestudeerd. Dag Hammarskjöld, de secretaris-generaal van de Verenigde Naties die na zijn dood als mysticus wordt gezien. Rumi de middeleeuwse Soefi dichter en mysticus en Krishnamurti. Deze namen hielden al zoveel beloften in dat ik het kocht. Misschien had ik dit keer het boek gevonden. Taal als weergave van onze innerlijke wereld In het voorwoord van zijn boek schrijft Marshall Rosenberg dat hij al heel jong in aanraking kwam met geweld. Hij begon zich af te vragen hoe het ontstond en waarom mensen denken dat het ergens toe leidt. Een naam kan net zo gevaarlijk zijn als een huidskleur, schrijft hij. Om meer zicht te krijgen hoe wij met elkaar communiceren en welke kracht taal heeft, ging hij psychologie studeren. Hij schrijft: Taal is, behalve een manier om een ander iets duidelijk te maken vooral ook de weergaven van onze innerlijke wereld. Ik herken patronen in ons taalgebruik die dat geweld veroorzaken. Ik ontdekte een specifieke vorm om te verbinden met onszelf en met anderen, die ons natuurlijk mededogen doet bloeien. Deze vorm van communiceren noem ik geweldloze of mededogende communicatie. 21 jaar heb ik doorgebracht op Amerikaanse scholen, niemand vroeg mij ooit hoe ik mij voelde. Zo raak je vervreemd van je eigen gevoelens door voorrang te geven aan zo hoort het boven zo voelt het. Achterin dit boek staat het adres van het Centrum voor Geweldloze communicatie. Dit is opgericht door Inga Teekens. Een afspraak met haar is snel gemaakt en als ik aankom in Den Haag zitten we, nadat de thee is ingeschonken, zonder omhaal en met een grote snelheid in haar verhaal van hoe het allemaal zo gekomen is. Inga vertelt: Ik ben altijd bijzonder geintresseerd geweest in hoe wij leren en wat mensen beweegt. Ik had een workshop conflicthantering met mindmapping gecreëerd. Ik was hiervoor op een congres in Duitsland en de vrouw waar ik logeerde vertelde van een tweedaagse workshop die ze ging volgen bij ene Marshall Rosenberg. Ik besloot mee te gaan. Dat is een beslissende ontmoeting geweest, want ik werd diep geraakt en ervaarde deze manier van communiceren als heel zuiver. Er is geen gelegenheid tot manipuleren Gezocht: vrijwilligers voor de admini stratie van ITANT en/of PANTA: Interesse? Bel (023)

3 en als het er al inzit houdt het heel snel op. In oktober 1996 kwam Rosenberg naar Neder - land en stond de volgende dag met een kleuren - foto in de Telegraaf. Hij wist niet wat hem overkwam, want hij was gewend aan werken op huiskamerniveau. Hij vroeg mij een Neder - lands Centrum op te richten. Ik voelde grote bereidheid dit te onderzoeken, maar vond het nodig dat er een boek zou komen waarin deze vorm van communicatie helder zou worden uitgelegd. Dat boek kwam er en jij vond het bij de Slegte. Home made Als ik naar haar studies vraag zegt ze grinnikend en hoofdschuddend: Ik ben geheel en al home made. De gezinssituatie dwong mij bepaalde talenten te ontwikkelen. Mijn beide ouders hadden een kampsyndroom. Er gebeurde thuis vanalles onderhuids en onder de tafel. Ik was als kind voortdurend alert en afgestemd op wie wat nodig had om te zorgen dat het op de een of andere manier harmoniseerde. Ik wist niet precies wat ik deed, maar wel dat het effect had. Ze knikt bevestigend op mijn vraag of ze het boek van Alice Miller kent: Het drama van het begaafde kind. Als ik naar mijn eigen geschiedenis kijk, gaat Inga verder, kun je achteraf alles wel duiden, maar op het moment zelf is dat veel moeilijker. Ik ging geschiedenis studeren, maar dat was het niet. In een kibboets in Israël deed ik een stukje traumaverwerking. ik had toen dezelfde leeftijd als mijn ouders toen zij in het Jappenkamp zaten. Ingreep in eigen leven Teruggekomen in Nederland ging ik werken bij de semi-overheid: public relations, reclame en marketing. Op een dag bleek ik huidkanker te hebben. Dat was mijn moment om stil te staan en me van alles af te vragen en ik besliste: zo wil ik niet verder. Mijn leven was zo voorspelbaar geworden. Uit het ziekenhuis gekomen ben ik naar de kamer van Koophandel gereden om mij te laten inschrijven als zelfstandig ondernemer. Iedereen verklaarde mij voor gek, want met huidkanker kom je niet meer in een verzekering. Maar ik was vastbesloten iets te gaan doen wat ik leuk vond en begon een Public Relations-bureau en heb dat zes jaar gedaan. Wat ik je nu ga vertellen is echt een pracht verhaal zegt ze enthousiast. Marshall Rosenberg komt in deze fase langzaam in zicht. Maar eerst was er nog die grote campagne voor dat kleine eenmans(vrouws)bedrijf. Van Stegemann naar communicatie De thee wordt bijgeschonken en Inga gaat verder: Mijn kleine Public Relations bureau kreeg een opdracht van Stegemann om een worstje te promoten. Het worstje moest Oriental gaan heten en ik mocht de campagne doen. Het was een opdracht van een miljoen gulden, dat is een geweldige klapper voor een klein bedrijf. Daar is zoveel fantasie aan te pas gekomen. Ik liet messenleggers ontwerpen die ook tegelijkertijd als servetring konden dienen. Iedereen mocht die meenemen. De Orient - express heb ik door Nederland laten rijden. De pers heeft een stuk in die trein mee gereden. Het was werkelijk een enorme campagne. Stegemann heeft 15 procent meer schapruimte gekregen en dat was ook de bedoeling. Het was zo n succesvolle waanzinnige campagne, wat kon ik daarna nog doen? Het wordt dan een herhaling van zetten dus wat nu? Daar heb ik en tijdje over nagedacht, links en rechts mensen om steun gevraagd en aan mezelf gewerkt. Daar ontmoet ik weer het toeval in de vorm van een kennis. Zij had een aantal trainingen te doen en had zelf gebrek aan tijd. Zonder enige schaamte zegt Inga opgewekt: nu leid ik niet aan valse bescheidenheid en zei oké, zeg maar hoe het moet, dan zien we wel hoe het uitpakt. En waarachtig, ik bleek latent een talent te hebben om trainingen te geven. Ik wist niet wat ik deed, wel dat het effect had. Haar toon is licht ironisch en onze zoveelste lach klinkt op. Serieus vertelt ze verder: De volgende stap was mij verdiepen in hoe wij leren en welke ideeën daarover bekend zijn. Suggestopedie kwam op mijn pad en in dat kader ging ik naar Helsinki voor een congres en ontmoette daar Paul Scheele. Hij is de man van photoreading. Hij wil ons leren een ander deel van de hersenen te gebruiken om sneller te lezen. In Nederland richte ik Photoreading op en vertaalde Pauls boek. Uiteindelijk wist ik zoveel meer over het opzetten van trainingen, zodat jong en oud, rijp en groen erdoor gepakt worden. Daar heb ik ook mindmappen geleerd. Het laatste deel van mijn traject was dat congres in Duitsland waar ik Rosenberg ontmoette. Marshall is in oktober 2004, 71 jaar geworden. Het idee van geweldloze communicatie is uiteindelijk mede het gedachtengoed van Carl Rogers. Daar studeerde hij mee samen. Maar Rosenberg heeft aan het model Het verzoek toegevoegd en dat is voor mij het grote verschil, want kwaliteit is voor mij heel wezenlijk. Je vraagt me wie is Marhsall Rosenberg? Marshal Rosenberberg is een kleine tengere man met grote bruine ogen die ietwat triest de wereld inkijken. Hij ziet er heel eenvoudig uit, ik zou bijna zeggen sjofel. Zoals ik naar hem kijk is deze kleine man iemand die leeft van de rebellie en de chaos en blijft hangen in steeds hetzelfde. Hij kan moeilijk tegen structuren. Ik heb nog nooit meegemaakt dat hij zich aan zijn afspraken hield. Hij heeft een jaar of 17 rondgereden met een klein gitaartje, een typisch geval van de zestiger jaren. Hij trok rond, deed zijn verhaal in huiskamers. Op een zeker moment kwam hij een medium tegen die hem zei: Jij hebt een spirituele boodschap, ga naar Zwitserland, daar komt het allemaal bij elkaar. Hij hechtte geloof aan haar opdracht, ging naar Zwitserland en ontmoette daar mensen die hem over de hele wereld hebben gebracht. Diep geraakt door Rosenberg Toch beleef ik hem ook als een zeer charismatisch mens die zijn model door en door kent en in iedere situatie mensen mee kan nemen in zijn sessies. Hij kan mensen werkelijk enorm raken. Op het toneel is hij een kleine timide figuur die bovendien nog heel zachtjes spreekt. Hij kan dingen zeggen waardoor mensen diep geraakt worden, diep tot in hun ziel. We willen allemaal gehoord en erkend worden en dat weet hij te bereiken. Wat we de laatste tien jaar zien is dat er mensen opstaan die in staat zijn om zelfstandig hun weg te gaan en Rosenberg niet meer nodig hebben. Ze tillen het uit boven het huiskamerniveau. Een daarvan is Mary Shapiro. Toen zij als hoofd van een kindergarten in Israël in aanraking kwam met geweldloze communicatie voerde ze dat in op haar schooltje. Uiteindelijk is ze nu in dienst van het Ministerie van Onderwijs met de opdracht geweldloze communicatie in te voeren op alle lagere scholen. Die vrouw is ongelooflijk. Ze heeft geweldloze communicatie tot in de nagel van haar kleine teentje. Enerzijds is het jammer dat het enkel op scholen wordt onderwezen en niet beschikbaar is voor particulieren. Maar er is zoveel voor nodig om het voor een breed publiek neer te zetten dat je maar beter kunt focussen. In mijn beleving gebeuren er grote dingen. In Nederland heb ik gekozen om vooral kwaliteit en structuur neer te zetten. In oktober 1997 zijn de statuten gepasseerd van onze Stichting. We zijn bezig om een Centrum neer te zetten dat heel breed in de maatschappij gaat doordringen. Rosenberg s oorspronkelijke vak is psychotherapeut, hij zit dus in de therapeutische hoek. Inga kijkt hierna een beetje vies en gaat verder: Er is een bepaalde kwaliteit nodig om een helende werking te laten plaatsvinden. We moeten mensen zelf het model leren hanteren anders maak je er een therapeutische sessie van. Het is voor mensen belangrijk te weten wat je aan het doen bent, zodat je het de volgende keer weer kunt doen. Je moet zelf leren denken, eigen verantwoordelijkheid nemen, bewust worden. Voor zover ik weet zijn wij in Nederland het enige land met een gestructureerd programma en waar je in fasen kunt doorleren. Er zijn Statisch taalgebruik maakt van waar - neming een beoordeling 4 5

4 Zeg niet wat je niet wilt maar vertel wat je wel wenst thuisgroepen en ambassadeurs die de blijde boodschap verkondigen. Wat bedoel je met: we doen dingen op basis van behoefte? Inga: Een behoefte is wat universeel is in de mensheid en als een behoefte niet bevredigd wordt sterft de mens, de behoefte aan lucht, water en voeding. Dan zijn er dingen waar je niet van doodgaat maar wat wel je leven doodt: levenslust, levensplezier, creativiteit, erkenning, vieren, humor. Zachtheid, tederheid zowel op fysiek niveau als op mentaal en emotioneel niveau. Wanneer dat langdurig niet gevoed wordt (wat ik gezien heb in communistische landen) dan is dat ook een vorm van sterven vind ik. Als wij niets doen aan de bevrediging van onze behoeftes, op zijn minst door ze te herkennen en te erkennen. Dat is het absolute minimum, zo niet, dan gaat het niet goed met ons. Het model is eigenlijk heel simpel en zeer toepasbaar, maar de angst voor eigen verantwoordelijkheid - daarin ernstig gesteund door onze faalangst- maakt dat het ingewikkeld lijkt. In de training kunnen we lachen en huilen als iemand denkt in de fout te gaan, we zijn zo naakt. Na een tijdje merk je dat er niets is dat jou van mij onderscheidt. Wij willen een organisatie zijn die leeft wat we prediken. Dus wij willen alleen iets doen aan onze behoefte tot delen of aan de ander zijn behoeften aan leren. Dus wachten wij tot de telefoon gaat en er vraag is naar uitleg over wat wij doen. En dat werkt. Zo doen we ook de trainingen. Geen reclame. Respectvol omgaan met verschillen Toch... zei de oude wijze man en keek naar een ver land, toch blijf ik het moeilijk vinden om de ander voor vol aan te zien terwijl die het niet met mij eens is. Hij glimlachte mild om zijn eigen dwaasheid. Maar... zei hij daarna, de Sufidichter Rumi zegt: ver voorbij de ideeën over goed en fout is een plek en daar ik ontmoet jou. Geweldloze communicatie kent een aantal stappen: 1. Waarnemen zonder oordeel 2. Gevoelens herkennen, erkennen en uitdrukken 3. Behoeften en verantwoordelijkheid nemen voor je gevoelens. 4. Verzoeken die het leven verrijken. 1. Waarnemen zonder oordeel De eerste stap begint bij jezelf. Onderscheid leren maken tussen waarneming en beoordeling. Als je die twee combineert is de kans groot dat de ander dit hoort als kritiek en dat roept verzet op. Beoordelen betekent: waarde hechten, analyseren of interpreteren, etiketten plakken. Die taal is statisch. Statisch taal - gebruik maakt van de waarneming een beoordeling. In het boek staat een klein gedichtje om het duidelijk te maken: Ik heb nog nooit een stom kind gezien, wel heb ik een kind gezien dat soms dingen deed die ik niet begreep of op een andere manier dan ik had verwacht ik heb een kind gezien dat nog niet dezelfde plaatsen had gezien waar ik was geweest was het een stom kind of deed het alleen maar de dingen anders dan jij deed? De Indiase filosoof Krishnamurti heeft eens gezegd, dat waarnemen zonder oordelen de hoogste vorm van menselijke intelligentie is. 2. Gevoelens herkennen, erkennen en uitdrukken De psycholoog Rollo May stelt: Een volwassene raakt bekwaam in het onderscheiden van gevoelens in net zoveel nuances, sterke en heftige belevingen of tere en subtiele, als verschillende passages van een symfonie, maar voor velen zijn gevoelens echter even beperkt als de tonen van een jachthoorn. Je gevoelens herkennen, daarna erkennen en weten wat je nodig hebt. Als je respect nodig hebt is dat iets anders dan mededogen. Het vereist andere strategiën. Je betaalt een hoge tol voor niet geuite gevoelens en je raakt van je gevoelens vervreemd als je zo hoort het laat vòòr gaan boven zo voelt het. 3. Behoeften en verantwoordelijkheid nemen voor je gevoelens Gevoelens zijn een signaal van je behoeften. Oordeel, kritiek, diagnoses en interpretaties zijn uitingen die ons vervreemden van onze behoeften. Gevoelens ontstaan in onszelf. In een wereld waarin wij vaak scherp veroordeeld worden voor het herkennen en onthullen van onze behoeften, kan het uiten ervan zeer beangstigend zijn. Als wij geloven in het idee dat wij verantwoordelijk zijn voor de gevoelens van anderen, zitten we in de fase van emotionele slaverij. Verantwoording op je nemen voor de gevoelens van de ander is heel schadelijk in intieme relaties. Je kunt mededogend zijn naar anderen zonder in emotionele slavernij te vervallen. Wat anderen zeggen en doen kan de stimulans zijn van onze gevoelens, echter nooit de oorzaak. Geweldloze communicatie verhoogt ons bewustzijn daarover. 4. Verzoeken die het leven verrijken Verzoek is het laatste element in deze vorm van communiceren. De kunst is het verzoek zo te uiten dat anderen bereid zijn om er mededogend op te rageren. Dat wil dus zeggen dat de ander niet verplicht is om tot de gevraagde actie over te gaan, want dan zou het een eis zijn. Gebruik positieve actietaal. Zeg niet wat je niet wilt, maar vertel wat je wenst. Het verzoek helder verwoorden is belangrijk, omdat we vaak denken dat de ander wel weet waaraan wij behoefte hebben als we dit impliciet uiten. We leven collectief vanuit onuitgesproken verwachtingen en aannames en checken deze niet. Dus zeggen we hier op het Centrum tegen elkaar: niet denken maar checken. Vaak zijn we ons niet bewust van de aan - names en de verwachtingen en dan zitten we helemaal blij te wezen. Ons gesprek is ten einde en nadat ik Inga gevraagd heb of er nog iets is wat ze wil toevoegen zegt ze mij: is er nog iets wat jij zou willen weten, want dat is geweldloze communicatie, we doen dit samen. Literatuur: Geweldloze communicatie, Marshall Rosenberg Dag Hammarskjöld biografie van een visionair Stephan Mögle-Stadel De valkuil van het egoïsme, Ursula Nuber De andere weg, Scott Peck Sociocratie, Gerard Endenburg Tonglen, Pëma Chodrön Samenzwering samenspel, Lisinka Ulatovska Drama van het begaafde kind, Alice Miller. Centrum Geweldloze Communicatie Postbus CC Den Haag Nederland tel: fax: Website: Ank van Gulik is therapeut-trainer. De thema s waar ze bij voorkeur mee werkt zijn: relaties, communicatie, verlies & rouwverwerking. 6 7

5 Naar een nieuw mensbeeld in de wetenschap Kees Aaldijk selijke dimensie lijkt echter een te grote al reageren op een stimulus, nog voordat die De reguliere geneeskunst en de alternatieve geneeswijzen kunnen het op en dat ze alleen nog maar wat preciezer moes- bedreiging in te houden voor de mensweten- stimulus daadwerkelijk heeft plaatsgevonden. zijn zachtst gezegd niet goed met elkaar vinden. Voorstanders van de ten worden toegepast om alle natuurkundige schappen die zich erop beroemen de wereld te Bij dit onderzoek werden door een computer reguliere zorg claimen dat alternatieve benaderingen wetenschappelijk verschijnselen te kunnen verklaren. Hij was hebben onttoverd en bevrijd van het middel- willekeurig gekozen saaie of opwindende niet bewezen zijn. Anderen stellen juist dat zulke bewijzen wel degelijk niet de enige die veronderstelde dat de eeuwse denken. De wetenschappen hebben plaatjes op een tv scherm geprojecteerd. Uit zijn geleverd en het lijkt dan ook vooral een kwestie van persoonlijke natuurkunde als wetenschap voltooid was. zich dankzij Descartes, Newton en vele anderen hersenonderzoek van proefpersonen die deze Niet het smaak of je al dan niet door het beschikbare bewijsmateriaal overtuigd Ook Lord Kelvin veronderstelde aan het einde losgemaakt van religieus dogmatisme en plaatjes bekijken bleek vervolgens dat hun wilt worden. Maar zijn er eigenlijk wel objectieve wetenschappelijke criteria op basis waarvan de waarheid kan worden gedefinieerd? Weten we van de 19de eeuw dat natuurkundigen binnenkort werkloos zouden worden omdat alle magische opvattingen over de menselijke aard. Dit verlichtingsdenken heeft geweldige weten- hersenen al een passende reactie vertonen, enkele seconden voordat de computer zijn wetenschappelijke eigenlijk wel genoeg van de menselijke natuur om een oordeel te kunnen hebben over wat waar en onwaar is en om afwijkende visies te mogen problemen waren opgelost. Enkele jaren nadien volgden er een reeks stor- schappelijke doorbraken en maatschappelijke vooruitgang mogelijk gemaakt. Wat er eigenlijke keuze heeft gemaakt. Ons normale oorzaak en gevolg denken blijkt hier dus ern- bewijs veroordelen? Is het huidige mensbeeld dat zich beperkt tot het Newtoniaans-Cartesiaanse paradigma misschien in de loop der jaren machtige ontwikkelingen, die resulteerden in de relativiteitstheorie en de kwantumfysica. gebeurd zou zijn wanneer deze ontwikkeling niet had plaatsgevonden zien we in een aantal stig tekort te schieten. Behalve genoemde onderzoeken is er nog een overweldigende staat ter discussie, verouderd en aan vervanging toe? Onder het bezadigde oppervlak van Newtons culturen waar de wetenschap zich nog niet van hoeveelheid ander onderzoeksmateriaal No-nonsens opvattingen in de reguliere wetenschap natuurkunde bleek namelijk een oneindig complexe microstructuur schuil te gaan die misschien wel door niemand helemaal wordt begrepen. Dan hebben we het dus over de com- het religieuze dogma heeft kunnen bevrijden. Het westerse materialistische denken verdedigt zodoende een groot goed en het is alleszins begrijpelijk dat men deze verworvenheden niet beschikbaar dat niet past binnen de huidige opvattingen over de menselijke natuur en waaruit blijkt dat de mens veel complexer is dan het medisch biologische model doet ver- maar innerlijke overtuigingen, Op 12 oktober 2004 is de gynaecoloog en voorzitter van de Vereniging tegen de Kwakzalverij, Cees Renckens, gepromoveerd op het proef- plexiteit van de allereenvoudigste deeltjes uit het universum zoals fotonen en elektronen. gemakkelijk prijsgeeft ten gunste van alternatieve benaderingen die geen consistent mensbeeld te bieden hebben. Vooral niet als ze dan moeden. Op naar een paradigmashift reputaties, schrift Dwaalwegen in de geneeskunde- over Hoe complex en hoe goed begrepen is een ook nog allerlei bizarre opvattingen huldigen De hiergenoemde onderzoeken die weten- onderzoeksgelden alternatieve geneeswijzen, modeziekten en mens eigenlijk in vergelijking tot zoiets sim- zoals uit een willekeurige rondgang in de alter- schappelijk onderbouwd zijn en die overtui- kwakzalverij. In de samenvatting van dit proefschrift wordt het ontbreken van een ana- pels als een elektron? In hoeverre kunnen medische wetenschappen claimen de mense- natieve wereld pijnlijk duidelijk kan worden. gend aantonen dat we nog lang niet klaar zijn met de basisdefinities van de menselijke en machtsposities tomisch substraat en het ontbreken van een organische basis aangegeven als redenen lijke natuur te kennen, om op basis daarvan te kunnen beoordelen of een bepaald bewijs al Toch lijkt de tijd aangebroken om kritisch naar het westerse mensbeeld te kijken en om ons af natuur worden door de medische wetenschap echter bij voorkeur genegeerd. Want wat is staan op het spel waarom modeziekten slechts ingebeeld zijn dan niet overtuigend is? te vragen of dit niet dringend aan herziening eigenlijk wetenschappelijk bewijs? Het is in en waarom de verschillende alternatieve toe is, want dit materialistische denken lijkt nu ieder geval iets heel anders dan een objectieve benaderingen niet kunnen werken. Een mens wordt, wetenschappelijk gezien, op zijn beurt vele nieuwe ontwikkelingen verzameling onderzoeksresultaten. De kern van deze opvatting doet denken aan opgevat als een biologisch mechanisme dat tegen te houden. Zoals T.S. Kuhn in zijn The structure of scienti- bepaalde stromingen binnen de psychologie wordt aangedreven door simpele wetten van De bewijzen dat het medische model aan ver- fic revolutions heeft aangegeven verlopen die stellen dat uiteindelijk alles fysiologie is. oorzaak en gevolg. Het bewustzijn en ons ver- vanging toe is stapelen zich op. Zo heeft de wetenschappelijke ontwikkelingen schoksge- De mens als mechaniek waarbij de psychologi- mogen om over onszelf na te denken zijn daar- Neder landse cardioloog Pim van Lommel in 2001 wijs. Vanuit een bestaand en geaccepteerd sche beleving wordt gereduceerd tot een fysio- bij de toevallige resultaten van biologische een baanbrekend wetenschappelijk onderzoek wereldbeeld worden alle gegevens die deze logisch proces. processen die zich in de hersenen afspelen. gepubliceerd in The Lancet. Uit dit onderzoek opvatting zouden kunnen bedreigen gene- De ontwikkeling van wetenschappelijke visies in de loop der tijd Een schitterend ongeluk noemde Steven Gould de mens dan ook: het gevolg van een proces van natuurlijke selectie waaraan geen god te pas is gekomen. bij mensen die als gevolg van een hartaanval enige tijd in een ziekenhuis waren opgenomen bleek dat het bewustzijn volledig in takt bleef, ook wanneer de hersenen tijdens dit pro- geerd of ontkend of belachelijk gemaakt, om op die manier de eigen overtuiging te kunnen verdedigen. Pas wanneer de nieuwe onderzoeksresultaten werkelijk overstelpend zijn, Laten we eens in de geschiedenis kijken naar ces klinisch dood waren. Dat het de hersenen kan er een paradigma shift ontstaan waarbij Kees Aaldijk vergelijkbare ontwikkelingen zoals die zich zo ongeveer een eeuw geleden hebben voorge- Dit mensbeeld heeft in de afgelopen honderden jaren zijn eenvoud grotendeels behouden zijn die het bewustzijn produceren zou hierdoor op z n minst ter discussie kunnen worden de oude opvatting wordt losgelaten en de nieuwe opvatting collectief wordt omhelsd Psycholoog, daan binnen de natuurkunde. In 1894 vertelde terwijl in de omringende wereld de structuur gesteld. totdat ook deze weer tekort blijkt te schieten. bestuurslid Vereniging voor de natuurkundige en Nobelprijswinnaar van de fysieke werkelijkheid steeds complexer Uit het zogenaamde pré-sentiment onderzoek Onze wetenschappelijke werkelijkheid is dan Transpersoonlijke Psychiatrie. Albert Abraham Michelson, tijdens een lezing, is geworden. Dat elektronen en fotonen ver- dat Dick Bierman, hoogleraar parapsychologie ook geen objectief gegeven. Het is een ratione- Tel dat de fundamentele principes van de natuur- borgen dimensies blijken te hebben kan nog in Amsterdam en Utrecht samen met Dean le aanname waarbij een samenhangend kunde nu (in 1894) wel helemaal vaststonden wel worden geaccepteerd. Een verborgen men- Radin heeft uitgevoerd, bleek dat de hersenen wereldbeeld wordt geconstrueerd op basis van 8 9

6 onvoldoende gegevens. De wereld zoals die toe. De huidige discussie kan daar alleen maar in de psychotherapie niet voor alle mensen Enerzijds moeten we dus proberen om nieuwe wordt ervaren is een cognitief concept, groten- toe bijdragen. resultaat opleveren. Vaak wordt voor alterna- wegen te bewandelen maar anderzijds moe- deels opgebouwd uit innerlijke overtuigingen. Het is een geloof. Dit geloof wordt in stand Weerstand tegen verandering tieve benaderingen gekozen omdat de reguliere werkwijze niet effectief is. Er is dan ook een ten we oppassen dat we onszelf en anderen niet in diskrediet te brengen door methoden gehouden door bevestigende gegevens te ver- Twee verhalen uit de geschiedenis van de maatschappelijke noodzaak om die nieuwe toe te passen die wetenschappelijk nog niet te zamelen en gegevens die het geloof bedreigen wetenschap zijn illustratief voor de te over- benaderingen te toetsen en er een weten- verantwoorden zijn. Bovenal moet natuurlijk te bestrijden. Dat is precies wat voor en tegen- winnen weerstand bij het introduceren van schappelijke onderbouwing aan te geven, al het welzijn van onze cliënten voorop staan. standers van de niet reguliere gezondheids- nieuwe inzichten. was het alleen maar om het kaf van het koren Een intrigerende opgave, omdat nieuwe bena- zorg nu doen. De motivatie van beide partijen Allereerst is er de uitspraak van Galileo Galileï te scheiden. deringen per definitie nog onvoldoende heeft dan ook weinig met objectieve weten- : Eppur si muove, ofwel, en toch beweegt ze. Zoals ik in Panta nr. 35 heb aangegeven vor- wetenschappelijk zijn onderbouwd. De weten- schappelijke gegevens te maken. Het is een Naar alle waarschijnlijkheid heeft Galileo deze men psychische aandoeningen de belangrijk- schap kan zich alleen dan ontwikkelen wan- geloofsstrijd. Niet het wetenschappelijke woorden nooit uitgesproken na afloop van het ste reden voor WAO uitval. Zo n 35% van alle neer we bereid zijn om nieuwe mogelijkheden bewijs staat ter discussie maar innerlijke over- proces van de Inquisitie in 1633, waarin hij zijn WAO ers heeft psychische problemen waar- te evalueren en de moed hebben om oude tuigingen, reputaties, onderzoeksgelden en bewering moest terugtrekken dat de aarde voor blijkbaar geen adequate behandeling opvattingen ter discussie te stellen. machtsposities staan op het spel. Traditionele niet het centrum van het universum was maar beschikbaar is. medische autoriteiten hebben alles te verlie- dat zij om de zon draaide. Het verhaal op zich- zen bij een veranderd mensbeeld en niets te zelf is een soort mythe geworden die de strijd winnen. Kuhn, Lakatos en anderen wezen er illustreert van het nieuwe inzicht tegen de dan ook al op dat onder het mom van objectie- gevestigde orde. Galileï is niet op de brandsta- ve wetenschappelijke feiten eigenlijk een soci- pel beland maar anderen waren minder geluk- aal psychologische belangenstrijd wordt uit- kig dan hij. gevochten en die belangen vereisen, althans De Hongaarse arts Ignaz Semmelweis was ver- waar het de reguliere gezondheidszorg bonden aan de kraamkliniek van het algeme- betreft, dat het bestaande mensbeeld gehand- ne ziekenhuis van Wenen toen hij in 1847 de haafd blijft. Door toe te geven dat er mogelijk overeenkomst ontdekte tussen kraamvrou- ook subtielere dimensies een rol spelen in de wen koorts en de besmetting met lijkegif. Hij menselijke natuur zou het hele medische bracht dit in verband met het feit dat artsen model in elkaar storten. direct vanuit de sectiekamer assisteerden bij Wat ook de uitkomst van deze discussie zal bevallingen. Door eerst de handen zorgvuldig zijn, het mensbeeld zoals we dat nu kennen is te wassen en te ontsmetten in gechloreerd aan een grondige revisie toe. Zoals Newtons water wist hij de sterfte in zijn kliniek van natuurkunde een eeuw geleden tekort bleek 12,24% terug te brengen tot 1,27%. Deze ont- te schieten om relativiteits -theoretische en dekking werd hem door de medische autori- Venus of Arles, copy after Greek original by Praxiteles. Hephebe, (1995) Arman, kwantummechanische verschijnselen te kunnen verklaren, zo is ook het huidige mensbeeld ontoereikend geworden en aan vervanging teiten echter niet in dank afgenomen. Hij werd verbannen naar Hongarije waarna hij in Boedapest hoogleraar verloskunde werd. Semmelweis stierf in Pas in 1890 werden zijn inzichten algemeen aanvaard. Die andere gynaecoloog in ons verhaal, voorzitter van de Vereniging tegen de Kwakzalverij Cees Renckens, voert ook een lange strijd voor zijn overtuigingen. Ik ben benieuwd hoe hij door de geschiedenis beoordeeld zal worden. De zevende EUROTAS Conferentie. opgave: inlichtingen: (023) Verzoek van de redactie: Het ontwikkelen van een nieuw mensbeeld Laten we beginnen met te constateren dat de huidige behandelwijzen in de geneeskunde en Association of Transpersonal Psychology and Psychotherapy Moscow Open Centre - Transpersonal Foundation Professional Psychotherpeutic League (Russia) Stuur ons uw adres zodat wij u kunnen berichten over transpersoonijke onderwerpen en evenementen

7 Integrale Multidimensionele Psychologie Wil Wauters en Lia Veering oprichters van het Instituut voor Multidimensionele Psychologie te Mechelen, België Voor de serie van opleidingen met een transpersoonlijk perspectief heeft en bezieling te zijn voor de studenten om zo De opbouw van de opleiding ziet er dan als volgt uit: Rumold Mol ons gevraagd een artikel voor Panta te schrijven. In het hiernavolgende artikel komt onze visie naar voren zoals die wordt doorgege- tot een individueel antwoord te komen op de vele uitdagingen in eigen leven op persoonlijk, Proces niveau eerste jaar tweede jaar derde jaar ven in het werk dat wij doen in onze opleidingen en workshops en zal ook een beeld gegeven worden van wat wij onder transpersoonlijk verstaan. 1e invalshoek: relationeel en spiritueel vlak. Doelgroep De vierjarige opleiding is bedoeld voor mensen die zich willen (bij)scholen in Integrale Scheppen pre- precollectieve prepersoonlijke prerelationele Consolideren collectieve persoonlijke relationele Integreren trans transcollectieve transpersoonlijke transrelationele De structuur van de opleiding Multidimensionele begeleiding en/of thera- Het derde jaar spitst zich naar specialisatie toe sleutels van de ziel en als inspiraties van de Ons instituut verzorgt verschillende opleidin- pie, leiding geven, kwaliteit en vernieuwing in al naar gelang het perspectief van de student. geest. gen in het transpersoonlijke waaronder onder werksituaties willen brengen, een nieuwe Het vierde jaar is een toepassingsjaar waarbij In de spirituele psychotherapeutische richting andere: wijze van denken willen ontdekken. de inhoud in functie van de studenten van jaar leggen we de focus op een spiritueel onderleg- als basis de vierjarige opleiding Integrale Het werk dat in de opleiding gedaan wordt tot jaar aangepast kan worden. de psychologie en psychotherapie of anders- Multidimensionele Psychologie hoeft niet persé in een werkcontext omgezet Door het aangeboden programma loopt het om op een psychologisch en psychotherapeu- en verdere uitbouw de tweejarige opleiding te worden; ze biedt elke student een leer- en eigen project van de student. Het eigen project tisch onderbouwde spiritualiteit. in de Spirituele psychotherapie Kind- en Jeugdtherapie werkproces om een vreugdevol, gezond en geïntegreerd leven te leiden. kan zijn: persoonlijke groei- en bewustwording, verfij- 2e invalshoek: Doelstelling De basis van de opleiding is organisch opge- nen van de eigen therapeutische houding en/of vaardigheden, ontwikkelen van een De kwaliteiten van de opleiders In ons opleidingsinstituut kiezen we bewust We worden vrijer, De opleiding Integrale Multidimensionele Psychologie is bedoeld voor mensen die er bouwd. Zo ligt het accent van het eerste jaar op collectieve ontwikkelingen en bewustzijns- eigen stijl van integraal multidimensioneel begeleiden enzovoort. voor kleinschaligheid en het intensief begeleiden van de studenten. Toen Wil en Lia het IMP bewuster en naar verlangen te leven en te werken vanuit innerlijke kwaliteiten. Dit betekent niet enkel modellen, het tweede jaar op de persoonlijke, het derde jaar op de relationele dynamiek en Als afronding maakt elke student een eindwerk oprichtten hadden ze vooral de wens de focus op kwaliteit te leggen en niet zozeer op kwan- meer betrokken bezig zijn met wat we nodig hebben maar het vierde jaar op een toegepaste Integrale waarin een geïntegreerde visie over het eigen titeit. eveneens aandacht hebben voor wat we als Multidimensionele Psychologie. werk geformuleerd wordt. In het vierde jaar Dit betekent dat van elk opleidingsjaar, cursus, indien we een individu kunnen bieden aan de omgeving Eric Neumann (1955) zegt hierover in the Great wordt verwacht dat deze visie gepresenteerd workshop maar één groep per jaar in ons insti- waarin wij leven. Als we in onze bijdrage aan de samenleving voornamelijk uitgaan van Mother: so dept psychology must also start from the wordt aan de medestudenten, de opleiders en aan ex-studenten, familie en genodigden. tuut aanwezig is en dat we bewust met weinig trainers werken. specifieke inbreng onze instincten en behoeften kan dat tot afhankelijkheid, verslaving, geweld en oorlog collective psychology of the unconsciousness and not from the psychic situation of modern De tweejarige opleiding in de Spirituele De sterkten van onze trainers kunnen we als hebben vanuit ons leiden. We worden vrijer, bewuster en meer betrokken man, the family constellation, and its personal unconsciousness. Psychotherapie kan pas gevolgd worden nadat de student een ervaringsgerichte therapeuti- volgt benoemen: de basis- en vervolgopleidingen van de trai- authentieke zelf indien we een specifieke inbreng hebben van- sche vooropleiding heeft gevolgd en kennis ners zijn van hoog niveau uit ons authentieke zelf en onze essentie in de samenleving. Het jaar zelf is opgebouwd volgens een proces van scheppen, consolideren en integreren van heeft van psychische problematiek en verwante denkkaders. een sterk intuïtieve aanpak grondig en diepgaand werken en onze essentie Dit betekent het spirituele toepassen in het dagelijks leven en het dagelijks leven als leer- het nieuwe, met andere woorden een proces van bewustzijnsverruiming. Het transpersoonlijke uitgangspunt van deze opleiding is dat het zowel de horizontale als de wakker schudden en bewustzijn oproepen de grondhouding van waaruit dit alles gere- in de samenleving school in spiritualiteit erkennen. De fase van scheppen valt samen met het pre- verticale samenhang bestudeert en beoefent aliseerd wordt is er een van genot, liefde en Het hoofdaccent van de vierjarige opleiding is niveau: de pre-collectieve, de pre-persoonlijke in zijn vele dimensies. mededogen het individu te oriënteren en te betrekken op en de pre-relationele systemen, de fase van het In ons opleidingsinstituut pleiten we voor een de weg van realisatie van innerlijke kwalitei- consolideren valt samen met het collectieve, herwaardering van de ziel en de geest, door Wil Wauters is Vlaming en draagt duidelijk het ten en deze tot vorm te brengen in relatie met persoonlijke en relationele systemen, de fase velen het licht genoemd, in de psychotherapie. mannelijke principe in zich wat zich vooral uit de omgeving. van integratie valt samen met het trans- We zien de mens niet enkel als een product in het (wakker) schudden van de grond van de Hierbij is bewustwording en integratie van de niveau: de transcollectieve, transpersoonlijke van zijn omgeving of zijn conditionering, we student (het Neptunuaanse principe), het eigen persoon een continue handeling in een en transrelationele systemen. zien hem ook niet als slachtoffer van zijn eigen gaan staan (de erectie) voor jezelf, in de erva- zich voortdurend ontwikkelende omgeving. De existentie. Bewust leven is een kunst om de ring blijven en verantwoordelijkheid nemen opleiding streeft ernaar een plek van vreugde vele aspecten van het leven te herkennen als voor wie je bent en wat je doet

8 Oude, onverwerkte zaken, conditioneringen en Als het zelf geïdentificeerd is met het ik spre- Wil is psychiater en psychotherapeut van de specifieke thema s zoals intuïtie, readen van trauma s komen en kunnen aan bod komen ken we, volgens Wilber, over platland waarin vooropleiding en naast de traditionele analy- aura s, meditatie. maar het regressief werken, het in contact zijn het denken duaal is, ervaringen als toeval se, gedragstherapie, familietherapie enzovoort Zij is van oorsprong maatschappelijk werkster met de wortels, potenties, instincten enzo- beleeft worden en de tijdsbeleving van line aire heeft hij zich verder gespecialiseerd in Gestalt, en heeft zich verder gespecialiseerd in Gestalt voort staat bij ons in dienst van de progressie. aard is. Is het zelf geïdentificeerd met de ziel Psychosynthese, Transpersoonlijke Psycholo gie en Psychosynthese, Light Body en NLP. Of zoals Washburn het vrij vertaald zou uit- dan is er sprake van bewustzijnsverruiming. en Chakra psychologie. Zijn interesses en ervaringen liggen in het 3e invalshoek: drukken: de val in de dynamische oergrond staat ten dienste van het opklimmen in het Men herkent de symbolische werkelijkheid, de tijdsbeleving is meer circulair van aard. Nog werken met energie, (lichaams)symboliek, dro- therapeutisch en spiritueel werk licht van de geest en de ervaring van het aller- meer ruimte, leegte en bewustzijnsverruiming Bewust leven is men, mystiek en spiritualiteit en meditatie. De theorie die we in het IMP gebruiken is ener- hoogste. krijgen we als het zelf geïdentificeerd is met Wil is al jaren psychiater, zowel voor volwasse- zijds gebaseerd op anderen, anderzijds is er De integrale benadering houdt rekening met de geest, het duale is opgeheven, in tijd en een kunst nen als voor kinderen en jongeren, en spiritueel psychotherapeut, hij werkt zowel met indi- eigen theorievorming en zijn de programma s allen origineel ontwikkeld door Wil, Marijke, alle niveaus, stromen en kwadranten. Voorbeelden hiervan zijn: een affectieve, more- ruimte vallen ons ervaringen toe, het tijdloze nu is te onderscheiden als iets dat tussen het Als je meer informatie wilt om de viduele cliënten als met groepen. Geridien en Lia. De integrale psychologie met Ken Wilber als le, interpersoonlijke, cognitieve en een spirituele stroom. verleden en de toekomst ligt, tijd wordt zo een ruimtedimensie. kun je een folder aanvragen bij het secretariaat: vele aspecten Lia Veering is Nederlandse en draagt de vrouwelijke natuur in zich, wat zich vooral laat belangrijkste grondlegger, geeft een duidelijk kader in ons werk. Integrale therapie betekent dat je de student en cliënt in zoveel mogelijk stromen en op Zelfonderzoek, werken met de symbolische Instituut voor Multidimensionele merken in het werk met de krachten van het Het multidimensionele vertaalt zich in de zoveel mogelijk niveaus begeleidt. Iemand kan werkelijkheid, onderzoeken van de vierde Psychologie vzw van het leven oer gebeuren waaronder de symbiose en de archetypische krachten van het vrouwzijn wijze waarop wij met het bewustzijn werken. Waarin tijd de ruimtedimensie is in het vierdi- zich bijvoorbeeld in de interpersoonlijke stroom op het niveau van het lichaam bevin- dimensie, herkennen van schaduw, conditioneringen en projecties, lichtenergie zijn maar Koningin Astridlaan 4 B-2800 Mechelen te herkennen zoals bijvoorbeeld de schaduw en seksualiteit. Lia schudt wakker op een vrouwelijke wijze: mensionale werk. Om in dit kort bestek een idee te geven van de den, en in de cognitieve stroom op het niveau van de ziel. Dit houdt in dat integrale therapie enkele voorbeelden van hoe met de integrale en multidimensionele werkelijkheid gewerkt Tel/fax/antw: als sleutels van de ziel en als helder, scherp en staat vaak model voor de vele vrouwen die bij ons in opleiding zijn. Lia is psychologe en psychotherapeute, naast de traditionele opleidingen daarvoor heeft zij zich gespecialiseerd in Gestalt, Psychosyn - these, Multidimensionele Psychologie. Haar interesses en ervaringen liggen in de integrale manier van werken volgt hieronder het model van het kruis: Waar ga ik naar toe? Perspectief niet alleen individueel maar ook cultureel, sociaal, spiritueel en politiek van aard is. Het multidimensioneel bewustzijn is gebaseerd op het vierdimensionaal werken waarin tijd een ruimtedimensie wordt: de geest wordt voortdurend in beweging gehouden door telkens van invalshoek te veranderen en omtrek- wordt in het IMP. 4e invalshoek: andere programma s van het IMP retraite het Ene 6-12 september 2004 Kind- en Jeugdtherapie, tweejarige opleiding Seksueel misbruik, jaartraining Vanuit Nederland: inspiraties van de geest Jungiaanse analyse, Sandplay, Almaas, Ennea - gram, meditatie en spiritualiteit, werken met verhalen en metaforen in therapie met kinderen en jongeren, traumatherapie als gevolg ik Manifestatie Wie ben ik? kende, rondcirkelende bewegingen te maken rond het te onderzoeken object. In de taal van dit bewustzijn komt het symbool het begrip vervoegen, als instrument komt de intuïtie het Dromen, symbolen, geleide fantasie, jaartraining Gestalttherapie, jaartraining voor jongeren Workshops: relatiepatronen, channelen, van (seksueel) misbruik, vrouwengroepen. rationele denken vervoegen. De ruimte is de Ge stalt mogelijkheid tot bewegen, de tijd is de actu- Mannengroep en vrouwengroep Marijke Leys is Vlaamse, staflid en afgestu- aliteit of verwerkelijking van beweging. Lezingen : van Overleven naar Leven, cyclus. deerd in het IMP in de Integrale Psychologie. Zij is van oorsprong Oosters Filologe en is een Wortels Waar kom ik vandaan? Management Consultant met jarenlange Een veel gehanteerd model dat we gebruiken is dat van ik ziel geest: ervaring in het bedrijfsleven. Zij is verder In ons werk komen de drie bewegingen: wor- gespecialiseerd in relationele therapievormen tels, perspectief en manifestatie steeds terug Lichtlichaam geest voorbestemdheid spirituele en mystieke richting en in de contextuele therapie. en samen, er is geen lineaire volgorde of een Haar interesses liggen in de Integrale Psycho - voorkeur voor het een of ander. Fijnstoffelijk lichaam ziel synchroniciteit en Jungiaanse analyse, droom, chakra s, logie van Ken Wilber en in het existentieel De focus ligt op progressief werken, dat bete- intuïtie symbolische werkelijkheid werk van partnerrelaties. kent dat met de cliënt en de student altijd langs de lijn van het perspectief dat uitge- Grofstoffelijk lichaam ik toeval klassieke benaderingen: analyse, gedrag, Geridien Eshuis is Nederlandse, als freelancer drukt wordt door waarden, zingeving enzo- rationeel denken cognitieve doet ze een aantal weekends in het IMP met voort gewerkt wordt

9 De invloed van de spirit Geert Groote Als we vormgeven dan verengen we feitelijk zich, opvattingen worden heilig verklaard. Ons Spirit heeft voor velen betekenis: inspiratie, levendigheid, energie! Je er sprake is van vormgeving. Je zou die energie ons bewustzijn. Het kan niet anders, vormge- bewustzijn raakt door aannames en patronen voelt al gauw of de spirit er wel of niet is (dat is de goeie spirit! er zit hele- de spirit kunnen noemen. Een woord waarbij ving is voor mensen per definitie duaal, er is in een geconditioneerde staat, we verengen maal geen spirit in!). Maar wat wordt bedoeld met dit begrip? Hoe is het je goed kan voelen of je wel of niet geïnspi- een subject en een object. Om iets te creëren meer dan nodig is en we verliezen het contact te plaatsen? Hoe werkt het? Wat gebeurt er als je de invloed ervan bewust reerd bent. Spirit komt van spiritus: adem. moeten we ons concentreren, ons focussen met de spirit. erkent? Als je steeds weer afstemt op deze diepe stroming, die zich op zoveel manieren en op zoveel plaatsen manifesteert? Adem is iets waar we geen bezit van kunnen nemen, die gegeven is én essentieel is om te op het object dat voor ons ligt en andere mogelijke aandachtsvelden uitsluiten. Hout Maar deze verenging van het bewustzijn is Wij zijn kunnen leven. Adem, die ons letterlijk inspi- hakken, een brief schrijven, een project realise- tevens aanleiding om naar de Zijnsdimensie Het begrip spirit en alles wat daarmee te maken heeft, geeft (mij althans) een basale en handzame toegang tot de polslag, de adem van het reert. Het gaat dan ook om de spirit en niet mijn spirit. ren: de wereld wordt beperkter. Er is een minder ruim bewustzijn, meer begrenzing, meer te verlangen. We zijn uiteindelijk deel van die onnoembaar vrije ruimte. Dat zijn we door uiteindelijk leven. Ik heb beter zicht gekregen op wat er in mijn/het leven speelt en het heeft mijn spirituele pad beter begaanbaar gemaakt. Scheppend vermogen werkt van abstract naar vorm, meer materie. In een bouwproject bijvoorbeeld kan je duidelijk zien hoe materiali- onze identificaties, door onze hechting aan aannames en patronen misschien wel verge- deel van die Ik probeer dat begrip hier nader te omschrijven en aan te geven hoe je de concreet: bijvoorbeeld van energie naar licht, satie toeneemt: eerst is er een idee, daarna een ten, maar diep binnen onszelf weten we van spirit in de complexiteit van dit leven zou kunnen benaderen. Spirit We maken deel uit van een dimensie die veel meer omvat dan wij kunnen waarnemen. Wetenschappers, filosofen, dichters en wijzen naar kwaliteiten, naar psyche, naar materie. De Zijnsdimensie krijgt vorm! Materie, gesproken woord, muziek is niet meer dan, maar ook niet minder dan vormgeving; ook wij mensen zijn vormgeving van de Zijnsdimensie. En in alles wat leeft zit ook weer die kiem- plan, tenslotte staat er een gebouw. onnoembare, vrije ruimte die Zijnsdimensie, die zich wil manifesteren We geven gehoor aan dat verlangen door de natuur in te gaan of naar muziek te luisteren, door stil te zijn, te bidden, te mediteren. We verruimen dan ons bewustzijn en laten identificaties met dagelijkse patronen los en stem- onnoembaar vrije ruimte uit Oost en West hebben deze dimensie onder- kracht, de impuls van de Zijnsdimensie. Wat men af op een ruimer perspectief. zocht, diep ervaren, besproken en beschreven. vorm heeft gekregen, wil zich verder ontvou- Niet alleen vanuit een levensbeschouwelijke wen. De bron van het leven dient zich aan, je Deels verloopt dit proces van verenging en ver- invalshoek maar ook via de fysica, de chemie, de astronomie. Daar is een onvoorstelbare hoeveelheid aan interpretaties, theorieën en wilt iets creëren, dingen ontwikkelen, gevoelens uiten. In de werksituatie is dat te ontdekken in de behoefte van medewerkers om toe- vormende begrensde ruimte ruiming als vanzelf. Enerzijds is de identificatie er voordat je het weet, maar velen van ons hebben óók een natuurlijke neiging om steeds benaderingen uit voortgekomen en zijn aller- gevoegde waarde te leveren, om bij te dragen weer af te stemmen op het grotere geheel. lei namen aan die dimensie gegeven: het Ene, aan doelen, aan een betere maatschappij, aan De pijn van de verenging kan echter te groot God, Zijn, Leegte, Boeddha, non-duaal, Kosmos. de kwaliteit van het leven. In de thuissituatie worden of het verlangen naar verruiming te Geert Groote Ik ga uit van het bestaan van deze dimensie en aan het streven om zinvol bezig te zijn, een aandeel te leveren in het gezin, dat te doen Verenging bewustzijn intens. Dan wordt het de moeite waard om zodanige condities in onze geest te scheppen heeft jarenlang in noem het in dit verband de Zijnsdimensie 1. wat je werkelijk wilt. Verruiming bewustzijn dat het tweerichtingen verkeer weer kan stro- organisaties geadviseerd, Het is deze dimensie die naar we aannemen En al die vormen van energie verwijzen weer men. Als we dit bewustzijnswerk gericht ter getraind en gecoacht. de oergrond is waaruit alles voortkomt, waar- naar (en maken deel uit van) de spirit, naar de In dit proces van concentratie kunnen we hand nemen. dan is er meestal geen ontko- Hij verzorgt samen met zijn van alles gemaakt is. Elke plant, elk dier, elk Zijnsdimensie. gemakkelijk geïdentificeerd raken met men meer aan. Het laat niet meer los, de vrouw Liesbeth Wolfkamp mens, de hele aarde, de hele kosmos is deel van gedachten of gevoelens van dat moment of essentie van het leven dient zich aan! een jaartraining voor coaches en leidinggevenden deze dimensie. Het is het meest wezenlijke dat overal in doorklinkt en geen moment afwezig Wij zijn dus een zekere materialisatie van de Zijnsdimensie én we hebben dat scheppend, met werk dat gedaan moet worden. Dat is op zich een natuurlijk en gezond proces, we moe- Ingangen in de Zijnsoriëntatie. is. Het is de dimensie waar geen onderscheid is vormgevend vermogen in ons. We zijn niet iets ten nu eenmaal kiezen, alternatieven uitslui- Is die beleving van spirit ook wat gerichter te tussen object en subject, waar alle levende anders dan die dimensie, wat wel vaak zo ten, ons concentreren op datgene wat ons benaderen? Om antwoorden op deze vraag te wezens leden zijn van de Gemeenschap van de gezien wordt, maar een specifieke vorm daar- bezighoudt. We begrenzen de vrije ruimte tot vinden maak ik vaak met de nodige vrijheden Geest 2, de dimensie die non-duaal is. van, net zoals bloemen, planten en dieren dat een gebied dat we kunnen overzien. gebruik van een denkmodel dat al lange tijd in op hún wijze zijn. Maar we hebben ook de neiging ons te hech- het organisatieadvieswerk gehanteerd wordt In deze Zijnsdimensie ligt een vormgevende Eenmaal gematerialiseerd, is er ook weer een ten aan de objecten waarop we ons concen - en waar ook Ken Wilberiiiover schrijft. energie opgesloten. Een energie die schep- onstuitbare ontwikkelingsdrang van de spirit treren, uit onzekerheid, uit een behoefte aan Er zijn drie hoofdgebieden: ik, wij en het, die 1 zie het werk van Hans Knibbe, bijvoorbeeld Rusten in Zijn, Ken Wilber, Een beknopte geschiedenis van alles, 1997 pend/creatief is, die wil manifesteren. Je komt hem overal tegen, je kan hem ervaren in de lente als het groen ontluikt, als een kunstwerk ontstaat, als iemand een initiatief neemt, als om zichzelf weer te openbaren. Je zou kunnen zeggen dat er sprake is van tweerichtingen verkeer. veiligheid, uit verlangen naar contact, door ervaringen uit het verleden. Bepaalde ge - dachtes gaan vast zitten, gevoelens komen steeds weer terug, gedragspatronen herhalen zich laten onderscheiden in innerlijke en uiterlijke gebieden en in individuele en collectieve gebieden. Zo ontstaat een schema van kwadranten

10 innerlijk uiterlijk individueel ik het collectief wij het Op het collectief/uiterlijk (het) gebied komt het vormgevende proces tot een tastbare en meetbare bijdrage: het gebouw wordt gebouwd, het concert wordt gegeven, de maaltijd staat op tafel. Is wat hier gedaan wordt of wat tot stand gebracht is, passend? Is het geschikt voor het leven, het vieren van de spirit? Is het representatief voor wat bedoeld wordt? drage leveren bij het veranderen van de cultuur (minder vrijheid blijheid, meer onderling verband en afstemming op de omgeving) maar de leiding verwacht voorstellen over maatregelen op het terrein van de bezuinigingen. Hij wordt wat onduidelijk en afstandelijk als hij met de leiding daarover praat en wordt kortaf als het over concrete maatregelen gaat. Hij voelt zich gauw moe, krijgt ziet hij ook dat de verkeerde weg wordt bewandeld en dat hij gewoon een heel andere aanpak voorstaat maar niet weet hoe hij dat in dit klimaat bespreekbaar kan maken. Als hij zich in de schoenen van de leiding verplaatst dan kan hij achter hun beperkte benadering (alleen bezuinigen) en hun formele opstelling hun mo ti vatie, wat hun bezield, ontdekken. Hij kan Op het individueel/innerlijk (ik) gebied gaat het om de individu: Jan, Marie, Piet. Dit is het terrein van het persoonlijke bewustzijn: Wat neem je waar? Wat denk je? Wat voel je? Wat zijn je patronen? Waar loop je vast? Wat inspireert? Via ons zelfbewustzijn hebben we een goede observator beschikbaar. De werking van de spirit is hier voor een getrainde waarnemer direct ervaarbaar. Het is te beschouwen als het terrein waar de spirit in waarneembare, aantoonbare objecten en processen materialiseert. Dat kan op individueel niveau liggen (lichaam, gedrag, enz.) maar ook op collectief terrein (kunst, techniek enz). De vier kwadranten beïnvloeden elkaar natuurlijk. Zo heeft een open, geïnspireerde houding van iemand vaak groot effect op de sfeer in de groep, waardoor weer een samenwerkingsproces ontstaat dat leidt tot creatieve resultaten. Maar ook het omgekeerde kan zich voordoen. Maatschappelijke relevante vraagstukken of crises kunnen grote motivatie in groepen teweegbrengen waardoor individuen in staat zijn de spirit ten diepste te leven. Ook de negatieve spiraal is mogelijk: zo kunnen verharde opvattingen van één individu leiden tot eerdergenoemd fundamentalisme, wat weer desastreuze resultaten op het collectief/uiterlijk gebied kan opleveren. een stijve nek en schouders en zit gespannen aan tafel. Collectief/innerlijk (wij): De meeste mede werkers hebben iets bevlogens als het over hun eigen werk gaat, ze willen persoonlijk op de barricaden staan. Onderling hebben de medewerkers gemakkelijk contact, als de ander maar niet op zijn/haar terrein komt! Ze werken erg improviserend, het moet vooral niet te bureaucratisch worden. De leiding heeft het beeld dat de organisatie veel effectiever en efficiënter kan werken. Ze willen meer formalisatie van de werkprocessen, ze willen rapportages, lange termijn plannen, een goede werkverdeling enz. Collectief/uiterlijk (het): De directe om geving van de organisatie (opdrachtgevers, afnemers van de producten enz) weet niet goed meer wat het ook hun liefde voor de zaak zien, hun betrokkenheid, hun beeld van de werkelijkheid. En als hij zich naar het aggegratieniveau van de organisatie verplaatst kan hij zien wat zich op dat niveau wil ontvouwen (coherentie, volwassenheid) en waar/hoe de vormkracht geen ruimte krijgt. De vraagstelling voor hem is: wat is de vormgevende kracht, die zich wil ontvouwen, waar en waarom stolt de stroom van die spirit, welke condities kunnen gecreëerd worden om het vormgevende proces binnen de gehele organisatie weer op gang te brengen? En niet: ze (de leiding) willen weer eens niet luisteren; hoe kunnen we een paar van de kennelijk noodzakelijke verbeteringen (bezuinigen!) doorvoeren zonder die bevlogenheid ernstig te beschadigen? Wij zijn een materialisatie van de Zijnsdimensie Op het individueel/uiterlijk (het) gebied is de werking van de spirit te merken aan de bijdrage die je levert, de opmerkingen die je maakt, de brief die je schrijft, de inzet die je pleegt. Is het representatief voor wat je ook werkelijk bedoelt? Past de bijdrage in datgene wat de spirit tot uitdrukking wil brengen? Je merkt het ook aan je gedrag en hoe je bijvoorbeeld met lichaam én geest omgaat. Het collectief/innerlijk (wij) gebied is dat van de samenleving, van mensen in interactie. Is er wel of geen inspiratie, kan de interactie stromen, werken de gezamenlijke denkbeelden bevruchtend? We hoeven slechts aan diverse fundamentalistische bewegingen in de wereld met alle consequenties van dien te denken om te zien hoezeer dit gebied van invloed kan zijn op stroming of stolling van de spirit! Aspecten als het gezamenlijk wereldbeeld, de cultuur en het potentieel van de groep spelen een belangrijke rol. Een voorbeeld: Een intern adviseur ondersteunt de leiding van een middelgrote organisatie in de not for profit sector bij een veranderingsproces dat gericht is op bezuinigen. Hij vindt dat het proces stroef verloopt. Het raakt hem dat er zo weinig energie in de verandering zit en dat de spanningen alleen maar groter worden binnen de organisatie. Via een aantal coachingsgesprekken komt hij tot het volgende beeld: Individueel/innerlijk (ik): Hij ziet de organisatie als een geheel met vele delen daarbinnen en weet dat het geheel méér kan zijn dan de som der delen. Hij ziet ook dat dat nu niet zo is. Als hij goed contact heeft met iemand uit de organisatie dan voelt hij zich vrij en spontaan, maar bij tegenwerking en formele reacties begint hij te pushen of af te haken. Hij ziet dat hij veel helderheid en structuur kan brengen, maar voelt zich door zijn eigen reactiepatronen gehandicapt met name als hij in contact is met de leiding. Individueel/uiterlijk (het): Hij wil vooral een bij- aan de organisatie heeft; er is wel veel van de inbreng maar de resultaten komen erg laat en hebben het karakter van losse flodders. De werkzaamheden in projecten verlopen warrig, met veel goede bedoelingen maar niet echt efficiënt en effectief. Ze zijn ook wel erg duur geworden. Men praat veel en luistert weinig. Intern zijn behalve de telefoon weinig systemen om het werk te ondersteunen, er wordt niet gepland, er is geen voortgangscontrole, er is geen klachtenprocedure. Diagnose: De organisatie zit in een belangrijke overgangsfase; vakmanschap en enthousiasme zullen samen moeten gaan met efficiency en effectiviteit. De adviseur vindt dat hij met hart en ziel aan de organisatie en diens maatschappelijke betekenis verbonden is. Hij wil er echt voor gaan. Hij is geïn - spireerd bij goed contact en weet wat hij dan kan bijdragen. Hij blokkeert bij tegenwerking en formaliteit, zeker bij de leiding. Als hij met spiritogen naar zijn blokkade kijkt, dan voelt hij niet alleen zijn eigen betrokkenheid maar De adviseur kan nu met dit inzicht aan de slag, zijn plan was om met de belangrijkste stakeholders een conferentie te beleggen waarbij hij hen vanuit het spiritperspectief leidt naar een gezamenlijke diagnose waaruit vervolgens plannen van aanpak zullen volgen. Het denkmodel geeft de mogelijkheid elk gebied op hoofdlijnen door te lichten en zo te ontdekken waar de (verborgen) spirit zit. Nadere nuancering van de gebieden is nodig en mogelijk, doch daar wordt in het kader van dit artikel niet verder op in gegaan. Ook kunnen verbanden tussen de verschillende gebieden in kaart worden gebracht, maar hier is bij mijn weten nog weinig know how over beschikbaar. Tot op heden wordt deze benadering steeds meer door coaches en begeleiders op het innerlijke/individuele gebied gebruikt. Verbanden naar andere gebieden worden nog zelden gelegd. Begeleiders, gidsen, trainers zouden heel goed kunnen werken op het uiter

11 Buigen Karel Klumpers lijk/individuele gebied (desgewenst in combinatie met het ik -gebied); organisatieontwikkelaars, maatschappelijk werkers e.d. op het innerlijk/ collectieve gebied en mensen zoals organisatieadviseurs op het uiterlijk/collectieve gebied. Hopelijk kan ITANT voor kruisbestuiving zorgdragen! Tot slot Als we met spiritogen leren kijken naar ik, wij of het, dan zien we de verschijnselen in hun essentie, in wat ze wezenlijk zijn, hoe vastgeroest ze misschien ook zijn. We realiseren ons dat het allemaal een uitdrukking van de spirit is, deel is van de Zijnsdimensie. De verschijnselen zijn dan niet langer een probleem, maar een materialisatie van Zijn. Je doorziet wat werkelijk speelt, je ziet wat je eerder niet zag. Door de ruime, vrije blik kunnen we de verschijnselen in hun juiste context plaatsen. Het diepe weten komt te voorschijn, de kiemkracht dient zich aan en het pad kan verder begaan worden. Imaginatie geeft niet alleen een beeld van wat mensen bezielt, het geeft mensen de kans daar op een organische en creatieve wijze invloed op uit te oefenen School voor Imaginatie sedert 1985 Maar de spirit is niet altijd in stroming, het is vaak niet open of vrij. Vaak is er stolling, verharding, verwarring en daardoor wordt het leven geweld aangedaan, is er lijden en stopt de stroming. Door steeds weer af te stemmen op de spirit, kan je deze diepe stroming tot uitdrukking brengen of liever nog de spirit vieren. De grote levenskunst is daartoe de juiste houding leren in te nemen. Op elk gebied kan je dan de vibratie van de Zijnsdimensie ervaren. Bij iedere zin die je uitspreekt, in elk team waar je je bijdrage levert, in elke organisatie waar je rondloopt, in het schilderij dat je bekijkt, kan je de spirit ont - dekken. Je ziet waar vrijheid en stroming is en waar de strijd en verkramping plaatsvindt. Je kan dan ervaren dat de essentie geen moment afwezig is, maar dat wij haar helaas niet altijd beseffen. Bij bewust schouwen resteert tenslotte de polslag, de adem van het leven in een onnoembaar vrije ruimte! Leergang Spirituele veranderkunde -de paradox van het loslaten- Wilt u meer weten? Bel Inleiding voor een meditatiegroep in mei 2004 Mijn hart is zoals een zingende vogel wiens hart overloopt van vreugde: Mijn hart is zoals een appelboom wiens takken buigen door het rijpe fruit; mijn hart is zoals een meeuw die dobbert op een vredige zee; mijn hart is zo gelukkig en fier, want mijn lief kwam, mijn lief is hier. Christina Rossetti Er is de laatste tijd in onze groep een natuurlijke gewoonte aan het ontstaan, om na de loopmeditatie niet direct weer te gaan zitten, maar staande voor de zitplek even te wachten tot iedereen weer terug is op zijn of haar plaats. Telkens als we dat doen, merk ik bij mezelf een moment van stil genot, omdat we hiermee bewustzijn tonen van elkaars aanwezigheid. Een stapje verder zou zijn, als we dan ook een buiging zouden maken. Toen ik voor het eerst Zen-meditatie ging beoefenen, merkte ik dat er in die kringen vaak en veel gebogen wordt. Aanvankelijk had ik daar wat moeite mee. Ik ben huiverig voor autoriteit. Ik ben een kind van ouders die hun opvoederstaak lang niet altijd waar konden maken. Als vrijgevochten man, opgegroeid in de anti-autoritaire jaren 60, geef ik me niet zo gauw over aan leiders en hun rituelen. Buigen associeer ik met overgave, en ik heb geleerd dat overgave aan andere mensen riskant kan zijn. van iemand die zei: Het leven bestaat voor mij uit twee bewegingen: wat ik wil met mijn leven en wat het leven met mij wil. Mooi gezegd vind ik dat. Als ik mediteer, stel ik me open voor het leven hoe het zich ook aandient. Ik buig als het ware met mijn geest voor het leven. Ik buig in vreugde en dankbaarheid voor de onbegrijpelijke mooie dingen van het leven. Voor de energie die elke ochtend weer aanwezig blijkt te zijn; voor de uitbundige bloemen en de vrolijke vogels. Veel moeilijker vind ik het om te buigen voor vervelende dingen. Ik buig in verbijstering en met onbegrip voor de narigheid waarover de media elke dag berichten en die ik zelf soms ervaar in de omgang met mensen. Ik buig met schaamte voor het egoïsme en de agressiviteit die ik telkens weer in mezelf tegen kom. Buigen betekent voor mij: erkennen en loslaten. Toen ik nog niet zo lang mediteerde, werd ik gemakkelijk afgeleid als er van buiten prikkels kwamen. Ik heb mezelf toen aangeleerd om mijn aandacht kort te richten op de bron van verstoring, er een denkbeeldige buiging voor te maken en dan weer verder te gaan met mijn meditatie. Buigen wordt soms geassocieerd met lafheid, met strijd te snel opgeven, met jezelf kleiner maken dan nodig is. Maar wie bewust en fier buigt, zal de vreugde voelen van de overgave aan iets wat groter is dan jijzelf. In de ruimte in Den Haag waar ik groepstherapie geef, heeft jarenlang de volgende tekst gehangen: Toch ben ik van dat buigen bij meditatie gaan God, geef mij de kracht houden. Als ik thuis ga mediteren, doe ik het Om te veranderen wat veranderd kan worden voor het zitten altijd drie keer. Ik vouw mijn han- Om te accepteren wat niet veranderd kan worden training, coaching, loopbaanbegeleiding, teambuilding, visie-ontwikkeling vraag het cursusprogramma aan: Weteringschans 72, 1017 XR Amsterdam tel Bezoek onze informatieve website: Intistuut voor Bewustzijnsmanagement B U R O B O S C H Kantooradres: Postbus 187, 2150 AD Nieuw-Vennep Tel Fax den, hef ze omhoog en maak een diepe, bewuste buiging. Ik buig dan niet voor een mens, maar voor het Licht. Door die buigingen word ik mij bewust dat het Licht er weer is, binnen mij en buiten mij, en dat ik weer in de gelegenheid ben om in vrede te gaan zitten. Als ik buig, buig ik niet alleen mijn lichaam, maar ook mijn geest. Ik las van de week een tekst En om het verschil daartussen te zien Buigen betekent voor mij: acceptatie. Zien wat er is. Respect tonen. En als je veel mediteert is het ook nog erg prettig als lichamelijke afwisseling. Laten we buigen niet omdat we bang zijn of zwak, maar omdat we verwondering en overvloed in ons hart ervaren. Karel Klumpers is psychotherapeut in de re gu liere GGZ. Hij is actief geweest in de mannen - beweging en beoefent zen-meditaite

12 De kracht van het gemoed en de kunst van de dialoog De weg van het midden voor wie wil afwijken van het gemiddelde Heidi Muijen In dit artikel wil ik reflecteren op de meerduidige en diepzinnige betekenis van het gemoed als de typisch menselijke tussenruimte waarin de roep klinkt om het leven te omarmen. Het typisch menselijke bestaat erin dat we deze roep kunnen negeren en in de waan van de dag kunnen opgaan of onder de last van de opgave waarlijk mens te zijn door depressies gebukt te gaan. Hoe, balancerend tussen beide uitersten, aan de roep gehoor te geven en ons leven tot bloei te brengen? Hieronder volgen nieuwjaarsreflecties over de kracht van het gemoed en de levenskunst om de weg van het midden te bewandelen. Tijdswendingen zoals een eeuwwisseling, de aanvang van een nieuw millennium maar ook de wisseling der jaargetijden hebben een bijzonder effect op ons bewustzijn. Ze roepen op tot bezinning en inkeer, hoe conventioneel en aan het Westerse historische bewustzijn gekoppeld onze tijdskalender ook is, hoe natuurlijk en repetitief het vallen van de blaadjes en hoe uiterlijk en soms onbezonnen de jaarlijkse viering van Oud en Nieuw ook moge zijn. Bezinning kent zowel de kleur van filosofische reflectie als poëtische mijmering, ze kan meer objectiverend en rationeel voltrokken worden of juist sterk gericht zijn op het persoonlijke gevoelen en de existentiële vragen omtrent het leven. We kijken terug op een veelbewogen jaar dat achter ons ligt. In de media zijn al veel analyses gepleegd en beschouwingen gewijd aan het drama van de multiculturele samenleving, de dreigende sociale desintegratie door extremistisch geweld en de natuurrampen die ons het afgelopen jaar hebben getroffen. De pessimisten onder ons zien hun negatieve beeld van de wereld bevestigd, de optimisten vestigen de aandacht op de positieve krachten en de vrijgevigheid die de zeebeving in Azië heeft losgemaakt, de gelovigen onder ons zien in de tsunami een vingerwijzing Gods naar de naderende eindtijd. Dat is het aardige van wendingen in de tijd en grenservaringen: de vaste denkpatronen worden erdoor ter discussie gesteld, waarna de menselijke geest - even wakker geschud - de bekende grenzen tussen onze referentiekaders transparanter maakt, totdat het rationele verstand alle moeite doet om de buitenproportionele ervaringen weer binnen de maten van onze begrippen, modellen en theorieën te vangen. Zelfs de wetenschap die zich methodisch op harde feiten en (natuur) wetten baseert, waagt zich aan het fantastische genre van de toekomstvoorspellingen. Zij het dat de wetenschappelijke toekomstscenario s minder poëtisch zijn dan de literaire utopieën en meer weg hebben van een prozaïsche expressie van een gerationaliseerde mineurstemming of een saaie extrapolatie van statistische cijfers uit het verleden. Hebben we nog wel tijd om aan echte bezinning te doen en ons af te vragen: wat heeft ons, afgezien van de culturele en natuurrampen, persoonlijk in ons eigen leven bewogen? Is die bewogenheid sterk genoeg om de toekomst weer in vol vertrouwen tegemoet te kunnen treden ondanks de rampen die ons omringen? Wat beweegt ons om eens geen gehoor te geven aan het dagelijkse druk druk druk en stil te staan bij ja, waar bij eigenlijk? Wat mij betreft juist niet bij de dingen die ons in de waan van de dag bezig houden, inclusief het hype karakter die de media-aandacht aan de ramp in Azië heeft aangenomen, maar bij het leven zelf en bij wat het betekent om mens te zijn. Als mens zijn we volgens wijsheidstradities afkomstig uit een dimensie van eeuwigheid en staan we voor de opgave ons niet aan de tijd onderworpen te laten zijn. Niettemin betekent menszijn dat we geworpen zijn in de tijd. Zolang we op aarde leven is ons bestaan (tijdelijk) afgescheiden van de eeuwigheid en geworpen in de tijd. Ons dagelijkse bewustzijn is omsloten door wat geweest is en hetgeen op ons toekomt. De opgave om mens te zijn is ervoor te zorgen dat die omslotenheid geen knellend slot wordt, door je te beperken tot het platte puntbewustzijn van een voort en weer terugrollend gevangen zijn in nu-momenten. Hoe blijven we onbevangen ondanks de last van het verleden en een volgeplande agenda? Hoe kunnen wij anders in de drie dimensies van de tijd staan, niet ingeklemd tussen gisteren en straks, voorgedreven door het moeten van morgen? Is het mogelijk dat dit in-de-tijdzijn een open staan voor de toekomst wordt, zodat we niet de last maar de levenslessen van het verleden met ons meedragen? Wij kennen allen de ervaring dat die last meer of minder zwaar op ons drukt, evenals de gemoedstoestand dat iets ons zwaar valt: een moeilijke opgave waar we als een berg tegen op zien. Wanneer dat iets niet uit een belastende taak of onaangename verplichting bestaat maar de ondefinieerbare vorm van het leven zelf aanneemt, dan spreken we van zwaarmoedigheid. Het tegenbeeld van de sprekende lichtheid van het bestaan (die zoals we weten ook ondraaglijk kan worden). Hier - door is een schaduw over het bestaan geworpen, alsof de grijsheid van de Hollandse winter nooit meer door de lentezon wordt weggedreven. Terwijl bij een door uiterlijke of persoonlijke omstandigheden veroorzaakte zware periode in het leven wij gewoonlijk weer in staat zijn door middel van inspanningen of het ontwikkelen van een ander perspectief op de situatie ons van de zware last te bevrijden, is bij zwaarmoedigheid het leven zelf tot last geworden, zonder dat wij in staat zijn ons daarvan te bevrijden en de lichte kant van het leven weer toe te laten. Beide extremen van het ondraaglijke lichte of zwaarmoedige gevoelen omtrent het leven zelf markeren voor ons de begrenzing van wat een waardig menselijk leven mag heten. Natuurlijk wil dat niet zeggen dat de zwaarmoedigen minderwaardig zouden zijn. Maar in hun levenswandel mis ik de glans van die menselijke waardigheid. Bij de eerstgenoemde groep door een teveel aan licht en gebrek aan donkere kleuren (die duiden op een besef van de ernst van het leven en het zorgdragen van de soms zware verantwoordelijkheid die het menszijn met zich meebrengt). Wat betreft de tweede groep precies andersom door een overmaat aan donkere tinten van het bestaan en een gebrek aan lichtval. Waar bestaat deze menselijke waardigheid nu eigenlijk uit? Het menselijke bestaan, het uitgestrekt zijn tussen geboorte en dood, balanceert tussen het meedragen van het verleden en de gerichtheid op de toekomst, tussen het gebukt gaan onder het leven en het leven in openheid en transparantie, tussen reactief en proactief handelen. Het menselijk bestaan is deze balans en het vol-houden van dat uitgestrekt-zijn in de tijd. Het vol-ledige bestaan is in mijn visie niet een staat van constante verlichting (zoals Plato ons reeds met zijn grotmythe heeft verteld, zou het resultaat een verblinding zijn door het plotse en constante felle licht van de zon buiten de grot), maar van het realiseren van de leegheid en het vervuld raken van het leven tussen de twee ultieme momenten van geboren worden en doodgaan. Wat is dit wonderlijke tussen voor een gebied? De taal geeft ons een ruimtelijke aanduiding van een uitgestrekt-zijn in de tijd die correspondeert met een innerlijke ruimte waarin de onmetelijke opgave om het leven te leven ervaren wordt in het onbenoembare besef van de waarde en waardigheid van het gegeven leven. Op niet bewust wijze hebben wij weet van de opgave die deze goddelijke gave met zich meebrengt en dat jij zelf elke dag weer de levensmoed hebt op te vatten om jouw leven verder te voltooien. Zelf ben je de bron van de menselijke maat en heb je de begrenzing aan te brengen zodat het leven menswaardig is en het bezonnenheid, kracht ( deugd in klassieke betekenis van virtú ) en rechtvaardigheid uitstraalt. De stralen van deze met de klassieke filosofie benoemde kardinale deugden geven het leven die glans van menselijke waardigheid en balans in ons bestaan. Die balans verwijst naar de levenskunst om het midden te houden tussen het melancholieke gebukt gaan onder depressies en levensangst en de lichtzinnige losgeslagenheid dat ons huidige levensélan kenmerkt met het consumentisme en individualisme die onze cultuur doordesemen. Het normen en waarden debat lijkt een vrij ongerichte en wanhopige poging om aan het gevoelde onbehagen omtrent het leven in Het vrije gemoed maakt dialoog mogelijk 22 23

13 onze cultuur een antwoord te geven. Welk ant- bewegingen? Een door wijsheidstradities realiseren van menselijke waarden in werk en in wil zeggen kiezen voor dit tussen, echter zon- woord kunnen we geven op de maatschappe- gedragen benadering zonder in de valkuilen het leven in waardigheid. der de bijklank van (door de Hollandse gezellig- lijke ratrace die ons dwingt onze maat aan te van fundamentalisme en relativisme te vallen. heid ingegeven ) gezapigheid, maar het leven Welke passen aan het gemiddelde haastige, oppervlakkige en luidruchtige leven? Hoe dit dwin- Een voor mij geloofwaardig en voor onze tijd Voor die levenshouding van moed en vreugde is een vrije innerlijke ruimte nodig, een vrijmoe- ten volle omarmend vanuit de kracht van levensmoed`, van de amor fati van Nietzsche. gende gemiddelde een halt toe te roepen en aangepast antwoord lees ik in de geschriften digheid en een loskomen van het moeten dat Het vrije gemoed maakt dialoog mogelijk, eerst waarde een wending te geven? Maar wending waartoe en gericht op welk doel? Wat stellen wij als van de door zijn naziperiode verguisde maar inmiddels weer gerehabiliteerde filosoof de ratrace ons voorschrijft. Een levenshouding van ootmoed wanneer dit woord bevrijd wordt tussen de verschillende stemmen in onszelf en daarna ook in het sociale leven door te durven weet de postchristelijke, postmoderne cultuur in de plaats van de religieus neutrale en slechts Heidegger. Een innerlijke gerichtheid voor een nieuwe postchristelijke (en evengoed postisla- van de christelijke connotatie van nederigheid en weer verbonden wordt met de oorspronkelij- afwijken van de norm van het gemiddelde en te kiezen voor de middenweg van meerdere door economische waarden bepaalde, instru- mitische maar wel multi-ethnische en multi- ke (Germaanse) betekenis die te maken heeft invalshoeken en meerstemmigheid. In plaats absolute wet mentele gerichtheid op steeds meer en voortdurend sterker groeiende materiële welvaart? religieuze) cultuur heeft Heidegger mijns inziens verduidelijkt aan de hand van de oor- met vriendelijkheid en welgezindheid (deze voorchristelijke klank van ootmoed klinkt nog van het overschreeuwen van anderen in een discussie of het politieke onderhandelen voor een van Welke waarde weet de absolute wet van economische groei te relativeren? Welke innerlijke, op menselijke waarden georiënteerde spronkelijke betekenis van dat woord (cultura) waarin de Latijnse wortel verstopt zit voor het bewonen en bebouwen van de aarde. Wij hoe- door in olijk ). Zo duiden levensmoed en levensvreugde op een gemoedsgesteldheid, die in de oude Griekse levensfilosofie is gethematiseerd nietszeggend compromis of een grijs gemiddelde bestaat het beoefenen van de dialoog uit de kunst van het begaan van de weg van het mid- economische gerichtheid is sterk genoeg om de absoluutheid van die wet en de daarmee samenhan- ven die gebondenheid aan de grond waarop wij leven niet op een nazistische of ethnocen- als een innerlijke rust en balans die nodig is om het goede leven te kunnen leven, dat tevens een den. Om te voorkomen dat de vele stemmen verstommen in een gemiddelde en om recht doet gende ratrace te doorbreken? Welk perspectief trische manier te interpreteren maar als de mooi leven is met de glans van gerealiseerde aan de veelkleurigheid van opvattingen en de groei is overtuigender dan de collectief georganiseerde bevrediging van onze nimmer te verza- algemeen menselijke openheid voor wat Heidegger de overstemde en vergeten roep schoonheid. Eu-thymia duidt deze gelukkige gemoedstoestand aan, vergelijkbaar met het schoonheid van het leven. We staan in een tijdsgewricht en voor een wending in de tijd met de te digen begeerte en honger naar macht? Welk perspectief is aantrekkelijk genoeg om onze van het zijn noemt. Die openheid gaat samen met de gemoedstoestand van een actieve levensgeluk dat schuilt in het woord eu-daimonia en in het leven volgens de Socratische wijs- prangende opgave het drama van de multiculturele samenleving en de clash of civiliza- maatschappelijke ontwikkeling niet als een gelatenheid (die lijkt op een westers benoem- heid (die hem door zijn daimon werd ingefluis- tions te keren door stem te geven aan culturele relativeren? afgeleide van de hegemonie van economisch denken maar als een culturele ontwikkeling te de wu wei levenshouding) en een luisterend (in plaats van instrumenteel manipulerend) terd) van het beoefenen van de deugden van moed, maat, bezonnenheid en rechtvaardigheid. diversiteit en door het ontwikkelen van meervoudige en meerlagige benaderingen van de zien en deze te relateren aan menselijke en denken. Dit (naar de roep van het zijn) luiste- Niet zozeer de spreekwoordelijke Stoïcijnse werkelijkheid. ecologische waarden (en uiteindelijk aan een rende denken is aandachtig, poëtisch en dan- onaangedaanheid van het gemoed, maar de gemeenschappelijke waardigheid die het kend: een dankend antwoord van de mens op gemoedsrust die nodig is om te rusten (in leven als geheel toekomt of je die nu religieus de gave van het leven zelf en de oproep het ten gemoede) tussen koele rationele reflectie en als schepping of anderszins als de inherente volle te leven en de zorg ervoor te willen dra- heen en weer zwalkende emotionele reacties. waarde van de natuur benoemt- vanuit zulk gen. Het poëtische denken antwoordt de roep Voor deze gemoedstoestand van innerlijke rust een omvattend perspectief zijn mens en van het zijn door woorden die zwanger zijn en ruimte, de gemoedelijkheid die de balans natuur niet verschillend maar komen ze uit van klankkleuren en beelden betekenis aan de bewaart tussen de emotionele pieken en dalen een zelfde oorsprong voort.) Door veel filoso- dingen te geven en zin aan zijn toe te kennen. van het leven hebben wij dat prachtig fen en wetenschappers wordt het zogenaamde instrumentele denken, dat aan de wortel Dit poëtische en dankende denken is geen intellectualistisch denken dat in het hoofd Nederlands woord van het gemoed. Over de auteur van de economisering van de samenleving plaatsvindt maar als het gelokaliseerd kan Dit wijze woord drukt uit dat levenskunst niet Heidi S.C.A. Muijen (1959) heeft wijsbegeerte gestudeerd en is in 2001 staat, aan de kaak gesteld en worden er voor worden vindt het plaats tussen hoofd en hart, gelegen is in motto s zoals `Niet denken maar gepromoveerd op het onderwerp metaforen in communicatie en veran- de gevoelde misstanden in onze wereld alter- tussen denken en doen, tussen emotioneel doen, alsof we zouden moeten kiezen tussen deringsprocessen. Ook heeft zij een achtergrond in de beeldende creatie- natieven gezocht. Maar waar is een andere door de grillen des levens heen en weer geslin- hoofd en handen of tussen hart en hoofd. Het ve therapie. Met collega s heeft zij het Rotterdamse Filosofen Café opge- benadering te vinden, die niet terugvalt in gerd worden en het afstandelijke onaangeda- gemoed is het bewonen van dit tussengebied zet en is daarnaast zowel in de geestelijke gezondheidszorg als aan oude als niet meer in deze tijd als geldig ne denken over het leven. In dit wonderlijke (een innerlijke cultuur of beschaving), het aan- (volks)universiteiten werkzaam geweest. Centraal in haar werkzaamhe- ondervonden vormen van geloof, een spiritu- tussen horen we die roep met ons luisterende dachtig aanwezig zijn en alert zijn om de balans den staat de bevordering van filosofische reflectie en creatieve expressie ele benadering die substantiëler is dan het denken en geven we er gehoor aan door ons te bewaken tussen de uitersten in onszelf. Dan ten behoeve van gezondheid, professionalisering en levenskunst. In 2004 spirituele shoppen van de New Age beweging leven ten volle te leven zodat de leegheid van zijn we in staat om aan de extreme eisen van de is zij gestart met haar Praktijk voor Creatieve Ontwikkeling en en die tevens de druk kan weerstaan van fun- ons bestaan vervuld raakt. Het vinden van zin buitenwereld een eigenzinnig antwoord met Levenskunst: Thymia, zie damentalistische religieuze restauratieve en vervulling kunnen we omschrijven als het menselijke maat te geven. Gemoedelijk leven 24 25

14 Uitgelezen Gelukkig zijn kun je leren, Belangrijke gebeurtenissen (zoals ontslag of promotie) verliezen binnen drie ook hun competenties en hun deugden te herkennen en op te bouwen Martin Seligman, maanden hun invloed op het geluksni- zegt Seligman. De kracht van echte mannen In het hoofdstukje: Leef alsof je vader dood is Uitgeverij Het Spectrum B.V., veau. Wat wel telt is of je een duurzame relatie hebt en hoe je naar de din- Het bijzondere van deze onderneming is dat Seligman en de zijnen zich base- Gids voor de omgang met vrouwen, werk en raad hij de man aan het huis van de ouders te Ruth, een alleenstaande moe- gen kijkt. Optimisten blijken veel ren op gedegen wetenschappelijk seksualiteit verlaten. Een vrij man te worden. Voor mannen der uit Hyde Park, een buurt in gelukkiger te zijn dan pessimisten. onderzoek. Als je dit boek leest, loop je David Deida is er niet een boek zoals De ontembare vrouw Chicago, had behoefte aan Pessimisten hebben een buitenge- met je hoofd in de wolken van nieuwe Altamira, 2003 van Clarissa Pinkola Estés. Niet dat dit boek op meer hoop in haar leven en woon schadelijke manier om hun mogelijkheden, terwijl je voeten stevig gelijke hoogte staat. Toch kan ik me voorstellen die kreeg ze goedkoop door tegenslagen en frustraties te interpre- op wetenschappelijke grond blij- Een boek voor mannen dus. Sterker nog, voor dat mannen zoekende zijn. Er is een ander veld elke week voor vijf dollar loten teren. Ze denken automatisch dat de ven. (1) echte mannen. Voorin een belangrijke waar- en dynamiek in het relationele gebied tussen van de Illinois-loterij te kopen. oorzaak permanent is, alles beïnvloed We hebben talloze manieren bedacht schuwing dat de oefeningen die achterin het mannen en vrouwen. Deze generatie moet het Ze had regelmatig een dosis en persoonlijk is: Het gaat nooit meer om ons snel goed te voelen zoals drugs, boek een heel katern beslaan gevolgd worden zelf opnieuw uitzoeken en David Deida wil hoop nodig, want haar stem- weg, het ondermijnt alles en het is chocolade, liefdeloze seks, winkelen, op eigen risico. De waarschuwing is niet voor mannen daar een handje bij helpen. ming was meestal bedrukt; als mijn eigen schuld. Optimisten daaren- masturberen, televisie. Maar dit leidt de ademhalingsoefeningen maar wel voor de Het begin van dit boek ervaarde ik als erg ze een therapeut had kunnen tegen beschikken over een competen- niet tot authentiek geluk, eerder tot manieren om de ejaculatie te transformeren. Amerikaans en wat oppervlakkig. Zoals de betalen, was de diagnose een lichte tie die het hun mogelijk maakt hun verdoving. Geluksweten schappers De inhoudsopgave bestaat uit acht delen met kreet waar hoofdstuk 12 mee begint: Wees depressie geweest. Deze aanhoudende tegenslagen als overkomelijk te inter- maken onderscheid tussen een plezier- vijftig kleine hoofdstukjes. bereid alles in je leven te veranderen. Dan kom somberheid was niet begonnen toen haar preteren, te wijten aan een enkel pro- tje en het voelen van echte voldoening. Een greep uit de hoofdstukken van deel een: je wel erg hoog uit op de stressschaal van echtgenoot haar drie jaar geleden voor bleem dat voortkomt uit tijdelijke Het laatste leidt tot meer blijvende Stop met hopen op betere tijden. Seyle. Maar naarmate ik verder las nam mijn een andere vrouw verliet, maar leek altijd omstandigheden of afkomstig is van positieve gevoelens, die voortkomen Leef met een open hart, zelfs als het pijn interesse toe. al aanwezig te zijn geweest in ieder andere mensen. uit het uitoefenen van competenties doet. In deel twee, Omgaan met vrouwen, ben ik geval sinds de middelbare school, 25 jaar De Amerikaanse psycholoog en thera- en deugden. Maar wat zijn weten- Verander nooit van gedachten om een vrouw natuurlijk nieuwsgierig. Laat merken dat je geleden. peut Martin Seligman verwierf inter- schappelijk aantoonbaar echte deug- te plezieren. haar waardeert. Het mannelijke groeit door Toen gebeurde er een wonder: Ruth won nationale bekendheid met zijn onder- den? De onderzoekers gingen op zoek Stel je levensdoel boven je relatie. uitdagingen, maar het vrouwelijke door com- 22 miljoen dollar in de Illinois State-loterij. zoek naar aangeleerde hulpeloosheid naar universele deugden door de Handel uit liefde. plimenten. Een man moet zonder schaamte Ze was buiten zichzelf van vreugde. Ze (de neiging van een jong kind om alle basisbeginselen van belangrijke gods- Stop met hopen dat je vrouw soepeler zal nadrukkelijk uiting geven aan zijn waardering zegde haar baan als inpakster bij Nieman- controle over zijn omgeving op te diensten en filosofische tradities na te worden! voor zijn vrouw. Prijs haar volop. Marcus op en kocht een huis met achttien geven.) Hij gaf jarenlang over de hele gaan en daaruit een grootste gemene Hoofdstuk 18: Verdraagzaamheid leidt tot kamers in Evanston, een garderobe vol kle- wereld lezingen over dit onderwerp en deler te destilleren. We lazen De stiekeme gedachte kom bij mij op dat je wrok. Een man gaat wrok koesteren en raakt ren van Versace en een lichtblauwe bereikte de absolute top in zijn vakge- Aristoteles en Plato, Thomas van man heel simpel ook kunt vervangen door gefrustreerd over zijn vrouw wanneer hij te Jaguar. Ze kon zelfs haar tweeling naar bied. Nog niet zo lang geleden begon Aquino en Augustinus, het Oude vrouw. Toch bedoelt hij het positief al bleef ik bang of te zwak of niet in staat is haar stem- een privé-school sturen. Merkwaardig hij samen met Mihaly Csikszent - Testament en de talmoed, Confucius, eventjes alert en op mijn hoede. Hij schrijft: De mingen en testen te doordringen van liefde. In genoeg zakte haar stemming in de loop mihalyi (de uitvinder van het begrip Boeddha, Lao-Tse, de bushido (de kans is redelijk groot dat je meer in balans intieme relaties gaat het erom elkaar lief te van het jaar weer in. Tegen het einde van flow) aan een opwindend nieuw pro- samoeraicode), de koran, Benjamin bent dan je ouders waren. Als je een vrouw hebben en te helpen groeien. Op een betere het jaar stelde haar dure therapeut vast ject, dat bekend werd als de Positieve Franklin en de Upanishads bij elkaar bent, ben je waarschijnlijk onafhankelijker en manier dan wij kunnen als wij alleen zijn. dat Ruth ondanks de afwezigheid van dui- Psychologie. Het boek Gelukkig zijn tweehonderd catalogi van deugden. assertiever dan je moeder. Aan het eind van het boek is een heel katern delijke tegenslagen aan dysthymie (chro- kun je leren is de belangrijkste publica- Tot onze verrassing bleken bijna al met lichaamsoefeningen en een manier om de nische depressie) leed. tie tot nu toe over dit onderwerp. deze tradities, verspreid over drie mil- ejaculatie uit te stellen en te transformeren. De psychologische wetenschap is groot lenia en het gehele aardoppervlak, zes Zijn laatste zin is: Heb lief door de angst heen. Dit verhaal illustreert de oude volks- geworden door het onderzoek naar deugden gemeenschappelijk te heb- Dit boek is groter dan de bespreking ervan. wijsheid geld maakt niet gelukkig. psychische problemen. Het overgrote ben. David Deida is internationaal bekend om zijn Geluk blijkt volgens de laatste stand deel van de psychologen houdt zich transformerende werk op het gebied van per- der wetenschap voor de helft gene- bezig met stoornissen, klachten en Deze zes deugden zijn: soonlijke groei en intieme relaties. Hij gaf les tisch bepaald te zijn. De andere helft is pathologie. De standaardpsycholoog Wijsheid o.a. aan de Universiteit van Californië. variabel, maar dan moet je wel de juis- weet weinig over hoe je gelukkig Moed AvG te keuzes doen. Lichamelijke schoon- wordt, en heel veel over hoe je minder Liefde en menselijkheid heid, lichamelijke gezondheid, status, ongelukkig wordt. Gelukkig zijn kun je Rechtvaardigheid macht of roem blijken allemaal nau- leren wil hier verandering in brengen. Gematigdheid welijks van invloed op de geluksbele- De beste therapeuten helen niet Spiritualiteit en transcendentie ving. alleen de schade, maar helpen mensen 26 panta 37 27

15 Ze omvatten samen het begrip van een kwetsbaar op. Je herkent de therapeut wordt aangeboden. En dat zou best Spiral Dynamics islam, militante zwarte islam, enzo- waarden en hun ontwikkeling. En goed karakter, de sleutel naar geluk. aan de praktische tips die hij door het eens waar kunnen zijn. Waar de huma- Waarden, leiderschap en veranderin- voort. (Persoonlijk denk ik dat Said waarden zijn er in vele varianten. Beck Maar hoe versterk je deze deugden bij hele boek heen geeft. Het boek is nistische psychologie in de academi- gen in een dynamisch model, daarbij niet ver genoeg ging: zou er en Cowan onderscheiden er acht: (1) jezelf? Om dit mogelijk te maken ope- smeuïg samengesteld, ook door de vele sche wereld het onderspit lijkt te heb- Don Beck en Chris Cowan ook niet oost-indonesische islam zijn, Survivalist, (2) Magical-tribal, (3) Ego - rationaliseerden de onderzoekers de testjes die erin zijn opgenomen. ben gedolven en de transpersoonlijke Altamira, 2004, 408 blz., gebonden, tegenover west-indonesische islam? Of centric, (4) Absolutistic, (5) Materia - deugden in competenties: manieren Gelukkig zijn kun je leren bevat niet psychologie nog nauwelijks ingang ISBN wacht, er is een provincie in Zuid-West listic, (6) Egalitarian, (7) Systemic en (8) waarlangs we de deugd bereiken. Zo echt schokkend nieuws voor lezers van heeft gevonden, kan de positieve psy- indonesie waar ze weer heel anders Holonic. De eerste zes waarden horen kan je je wijsheid vergroten door te PANTA. In feite wordt de perennial phi- chologie wellicht ruimte maken voor Nederland is in de war, schreven de denken ) Maar goed, het deconstru- tot de eerste laag van het model, en werken aan nieuwsgierigheid, liefde losophy van Huxley opnieuw uitgevon- de boodschap die al zo lang uit het kranten na de moord op Theo van eren van grote begrippen, dat kunnen regeren het wereldgebeuren, de laat- voor leren, beoordelingsvermogen en den. En dat deugdzaam leven helpt om Oosten tot ons komt: dat we ons niet Gogh. Na de gebeurtenis- je aan postmodernisten overlaten. ste twee vormen het begin van een vindingrijkheid; je spiritualiteit en je beter te voelen, weet iedereen die blind moeten staren op tijdelijke licha- sen rond 11 september 2001 Toen de Franse filosoof Derrida in tweede laag, minder aanwezig in de transcendentie kan je vergroten door serieus een spirituele discipline beoe- melijke genietingen, maar dat het is de hele wereld eigenlijk debat ging met de Duitse modernisti- wereld, maar voor een juist begrip van te werken aan je waardering voor fent. ware geluk meer te maken heeft met in de war. Ik herinner me sche filosoof Habermas over het de huidige verwarring juist van emi- schoonheid, dankbaarheid, hoop, ver- Toch is het opwindend om een de geest en met het hart. (2) nog een VPRO uitzending wereldwijde terrorisme, begon hij nent belang. gevingsgezindheid en humor, enzo- Amerikaanse toppsycholoog dit soort KK vlak na de aanval op het ogenblikkelijk het begrip wereldwijd Beck en Cowan grijpen terug op het voorts. Professor Seligman, ex-voorzitter van de belangrijke American Psychological Asso ciation, stelt zich in Gelukkig zijn kun je leren verrassend persoonlijk en dingen te horen zeggen. Positieve psychologie is de belangrijkste ontwikkeling sinds 50 jaar in de psychologie jubelt de website waarop Gelukkig zijn kun je leren te koop (1) Joan Oliver Goldsmith, schrijver van How Can We Keep from Singing: Music and the Passionate Life. (2) Vergelijk bijvoorbeeld dit boek met De kunst van het geluk van de Dalai Lama, wat in het voorjaar van 2002 in PANTA werd besproken. World Trade Center waarin half Nederland zijn mening gaf over de situatie de uitzending liep uit op chaos: iedereen sprak voor zijn eigen belangengroep (joden, christenen, moslims, terrorisme in twijfel te trekken. Geert Mak hoorde ik laatst zeggen op TV: het gaat niet om een botsing tussen het Westen en de islam, maar om die tussen de stad en het platteland. Met een moslim uit Istanboel zou nie- werk van Clare Graves, een tijdgenoot van de geestverwante maar veel bekendere Abraham Maslow. Iedereen heeft wel van Maslow en zijn behoeftenhiërarchie gehoord, maar wie had ooit van Graves gehoord voordat Test uw eigen optimisme 7. U krijgt een boete vanwege een verkeersovertreding arm, rijk, modern, traditioneel, Westers, Oos ters ) Zijn hele beschavin- mand in het Westen problemen hebben, maar moslims die zo van het Beck/Cowan zijn werk populariseerden? (En wie had ooit van Beck/Cowan A. Ik heb blijkbaar niet goed opgelet gen met elkaar in botsing, zoals platteland in de Nederlandse cultuur gehoord, voordat Ken Wilber het Spiral 1. U en uw partner maken het weer goed na een ruzie B. Ik ben een pechvogel Samuel Huntington met zijn invloed- van belanden, dat is vragen om moei- Dynamics model in vrijwel al zijn A. Ik heb hem/haar vergeven rijke maar omstreden boek The Clash lijkheden. Maar diezelfde ontwikkeling recente boeken is gaan promoten?). B. Ik ben gewoonlijk vergevingsgezind 8. U voelt zich de laatste tijd moe of Civilizations sugge reerde? Is het in heeft ook in Nederland zelf plaats Toch zou je het Graves model als een A. Ik krijg nooit een kans me te ontspannen Nederland nu oorlog met de islam, gehad (lees zijn Hoe God verdween uit waardenhiërarchie kunnen zien, waar- 2. U bent de verjaardag van uw partner vergeten B. Ik heb een drukke tijd achter de rug zoals minister Zalm zich liet ontvallen? Jorwerd). Waarom ging dat dan bij een achttal stadia in de loop van de A. Ik ben slecht in het onthouden van verjaardagen Als reactie op deze verwarrende situ- niet met heetgebakerde conflicten individuele en culturele ontwikkeling B. Ik was erg met andere dingen bezig 9. Een vriend/vriendin bedankt u omdat u hem/haar door een atie kent Nederland een sterke traditie gepaard? doorlopen worden. En zoals Ken Wilber moeilijke tijd geholpen heeft op het gebied van verzoenende taal, uitentreure heeft beschreven, kent 3. U krijgt bloemen van een geheime bewonderaar A. Ik help hem/haar graag in moeilijke tijden overleg, consensus, de boel bij elkaar Daar sta je dan als leek, moe van alle ieder stadium van ontwikkeling zo zijn A. Ik ben populair B. Ik geef om mensen houden, om in de termen van Job pogingen aan het wereldgebeuren nog eigen behoeften, waarden maar ook B. Ik ben aantrekkelijk voor hem/haar Cohen te spreken. Postmoderne filoso- enige zin te ontlenen. Wat is er nu ethiek, cognitie, esthetiek, religie, enzo- 10. Tijdens de vakantie bent u aangekomen en het lukt u niet fen betwisten het nut om te spreken eigenlijk gaande in de wereld? Er zijn voort. 4. U geeft een succesvol feestje weer af te vallen over de islam, het wereldwijde terror - overduidelijk botsingen aan de gang, De terminologie van Graves muntte A. Ik was die avond goed in vorm A. Het dieet dat ik probeerde, werkt niet isme, het Westen. Toen een journalis- maar van wat en van wie? niet uit door duidelijkheid, hij gebruik- B. Ik ben een goede gastheer/gastvrouw B. Diëten werken uiteindelijk niet te van de VPRO eens de postmoderne te benamingen voor deze stadia als filosoof Edward Said een uitspraak van Spiral Dynamics van de auteurs Beck A-N, B-O, C-P, en dergelijke, en Beck/ 5. U zakt voor een belangrijk examen Scoring: Bolkestein voorhield - De islam heeft en Cowan doet een poging een andere Cowan hebben om die redenen een A. Ik ben niet zo slim als andere mensen die examen deden De volgende antwoorden leveren een punt op: meer te vrezen van het Westen dan het invalshoek te bieden, zonder gebruik te vertaalslag proberen te maken die het B. Ik heb me niet goed voorbereid 1B,2B,3A,4B,5B,6A,7A,8B,9B,10A Westen van de islam (daarbij doelend maken van belegen categorieën als grotere publiek zou aanspreken. Aller - Als uw score 8-10 bedraagt, bent u erg optimistisch; bij 6 of 7 rede- op de ontstuitbare opmars van de oost/west, christen/moslim, blank/zwart eerst gebruikte ze kleuren om de diver- 6. U verliest uw geduld met een vriend lijk optimistisch; bij 5 gemiddeld; bij 3 of 4 nogal pessimistisch en modernisering, ook in de islamitische en dergelijke. Volgens hen zijn er in sie stadia aan te duiden: (1) beige, (2) A. Hij/zij was in een hatelijke stemming bij 1 of 2 bent u erg pessimistisch landen)- ontstak Said in toorn en bries- deze conflictueuze tijden anderen fak- paars, (3) rood, (4) blauw, (5) oranje, (6) B. Hij/zij zit altijd te zaniken te dat je niet van de islam kon spreken, toren in het spel, die dieper graven en groen, (7) geel en (8) turkoois. Daar er was Arabische islam, Indonesische lastiger te begrijpen zijn: het gaat om moet je niets diepers achterzoeken, 28 29

16 V o r i g e n u m m e r s v a n PA N T A zeker geen aura- of chakrakleuren, maar meer een huis-tuin-en-keuken kleurenpsychologie: beige staat voor de woestijn, paars voor magie, rood voor agressie, blauw voor orde, oranje voor activiteit, groen voor de zachtere aanpak, enzovoort. (Geel is dan de kleur van de zonne-energie, turkoois van de oceanen). Ten tweede knoopten ze aan bij de zogenaamde memetica, de wetenschap van de memes, een door de bioloog Richard Dawkins bedachte term die voor de cultuur de rol speelt van het gen in de biologie (vandaar memetica, als tegenhanger van de genetica ). Cultuur is voor een zeer groot deel imitatie, en dan vooral van normen en waarden, en om te verklaren hoe dit mogelijk was opperde Dawkins dat dit kon doordat memes zich verspreiden van brein tot brein. (Dit begrip heeft een grote vlucht ge nomen, het krijgt in de internet-zoekmachine Google tegen - woordig al hits!). Zo wordt begrijpelijk waarom Beck of Wilber in hun analyse van het wereldgebeuren dingen kunnen zeggen als: de rode meme van de militante islam is in botsing met de overwegend groene consensuscultuur van Nederland, omdat daarin de blauwe meme van orde en gezag is ondermijnd. (Over dit thema gaf Don Beck op 28 Januari een seminar in Zeist onder de titel: A New Perspective on Fundamentalism ). Dit memetische aspect van Spiral Dynamics bergt naar mijn idee het gevaar in zich dat het SD-gedachtengoed een hoog jargon gehalte krijgt. Zoals memes en hun invloed op mensen in Spiral Dynamics worden be - schreven grenst soms aan science fiction. Het is dan ook goed dat Beck een aantal jaren geleden aansluiting heeft gezocht bij Ken Wilbers veel ruimer opgezette model van menselijke ontwikkeling, waarbinnen de dimensie van de waardenontwikkeling slechts één van de zeer vele is. Daarmee heeft Spiral Dynamics aan geloofwaardigheid gewonnen. Als tegenprestatie is Wilber de meme-terminologie gaan gebruiken om zijn eigen model opnieuw een vertaalslag te geven naar het grotere publiek toe. Spiral Dyna - mics mag zich vooral in de Wilber scène verheugen in een grote populariteit. In Memoriam Pieter Hardon 7 november januari 2005 Het Spiral Dynamics model heeft een grote intuïtieve waarde, vooral bij eerste kennismaking gaat veel mensen een licht op. Wat je dan vaak ziet is dat het spreken over memes na verloop van tijd ontaarden kan in een spelletje labeling (Bush is blauw, Saddam Hoes - sein is rood, Tony Blair is groen; of zoals Wilber het indertijd gevat uitdrukte: Soms heb je blauw nodig om rood een dreun te geven. ). Of erger nog: kritische discussies worden in de kiem gesmoord omdat een deelnemer nog te groen wordt geacht wordt om geel te kunnen begrijpen. Dat neemt niet weg dat Spiral Dynamics een interessant terrein van onderzoek en verandering blootlegt: dat van de waarden en hun ontwikkeling. Toepassingen hiervan hebben zich bewezen in de werelden van reclame, management, conflicthantering en wereldpolitiek (niet onvermeld mag blijven dat Beck in de jaren tachtig het SD-model met success toepaste in de brandhaard Zuid-Afrika). Ondanks de soms weerbarstige stijl van schrijven verdient Spiral Dynamics dan ook een zeer breed gehoor. FV Zeer plotseling is Pieter overleden. We kennen hem als iemand van het eerste uur van ITANT. In Polen heeft hij in 1997 het Eurotas congres geadviseerd. In Hongarije gaf hij workshops. Een warme man vol oprechte belangstelling voor de ander. Maar ook een man die worstelend voor zijn authenticiteit zijn pad zocht. Een oprecht mens vanuit zijn eigen bron zoekend naar antwoorden. Pieter wij zullen je missen. Redactie van PANTA NR. 3, VOORJAAR 1991 Van Wees, Ik ben mystica, meneer! Deturck, Waar zijn we in s hemelsnaam mee bezig? Mol, Op zoek naar gezond heid. Manschot, Transpersoonlijke oogheelkunde. Kamermans, Transper soonlijke geneeskunde. Weiss, Transpersoonlijke kunst. Van Luyn, Het transpoonlijke in de realiteit. NR. 4, NAJAAR 1991 Kikke, Europese Oost-West conferentie. Kampschuur, Wat moeten we met macht? Muyen, Over dans, sacraliteit en de cirkel. Kampschuur, Groei, volwassenheid en transformatie. NR. 5, VOORJAAR 1992 Hoogcarspel, Mystieke minstrelen uit Bengalen. Alink, Tussen macht en onmacht. Muyen, Nu daagt het in het Oosten. Voorberg, Transpersoonlijke visie op conflicten. Hoogstraten, Volg de weg van het hart. Pop, Bewustwording en spontane genezing. NR. 7, ZOMER 1994 Mol, ITANT en Oost-Europa. Van Leeuwen, Bruggen tussen Oost en West. Tiberghien, Zwemmen met wilde dolfijnen. Kikke, Padwerk. Schlemper, De zin van de waanzin. Pop, Illusie: werkelijkheid scheppende mogelijk heid. Visser, Het Atman pro ject. NR. 8, VOORJAAR 1995 Timmers, Spirituele crisis: bron van mogelijkheden. Kense, Wat maakt een crisis spiritueel? Van der Kroon, De wilde man. Pop, Kwaliteitszorg rond de geboorte van SEN. Lindeboom, Transpersoonlij ke ervaring en Grof. NR. 10, NAJAAR 1995 Groote, Organisaties: uitdaging voor spiritualiteit. Bosch, Organisaties vanuit een rijkdoms perspec tief. Versteegen, Spiritualiteit in management. Visser, Het feestje van Stanislav Grof. NR. 11, VOORJAAR 1996 Visser, Traditie: een kader voor de wetenschap. Visser, Interview met Ken Wilber. Garcan, Nieuwsbrief uit Kroatië. Timmers, Interview met David Lorimer. NR. 12, ZOMER 1996 Visser, Naar een transpersoonlijk mensbeeld. Klumpers, Wat is Zen? Hanselaar, Zojuist vloog hier een vogel. Van den Burgh, Interview met J.J. Suurmond. Van Luyn, Bezit... een kwestie van liefhebben. NR. 13, NAJAAR 1996 Mol, Verbinding met Oost-Europa. Visser, Transp. psychologie op een tweesprong. Klumpers, Wat is Zen? (2) Kampschuur, Verlichte met klinische ervaring. ITANT conferentie: De koning in het middelpunt. NR. 16, NAJAAR 1997 Van Gennip, Europees bewust zijn in Warschau. Fadiman, Vrouwen, drugs en religie. Kikke, Gidsen en hun boodschappen. Visser, Interview met Han de Wit. Van Luyn, De binnenkant van de buitenkant. Visser, Hele en halve transpersoonlijke waarheden. Kikke, De kunst van het helpen. NR. 17, VOORJAAR 1998 Mol, De wonderen van samenwerking. Kampschuur, De telefooncel van Dr. Who. Van Gennip, De spirituele stagnatie van Duitsland. Visser, Ken Wilber revisi ted. Klumpers, RIAGG en zingeving. NR. 18, ZOMER 1998 Van Gennip, Interview met T. Jakubowicz. Visser, Wegwijs in de transpersoonlijke psychologie. Bosscher, De opvang van Hannah in haar psychose. Doets, Interview met Hans ten Dam. Van Luyn, Kunst als wegwijzer naar liefde. Kikke, De heilige ideeën van het enneagram. Hoekstra, Kun je tegelijk arts zijn en medemens? NR. 19, NAJAAR 1998 Van Gulik, Interview met Frank Visser. Kampschuur, Alles is binnen. Kikke, Ontplooiing is zijn wie je al bent. Visser, Wat is transpersoonlijk... en wat niet? Kikke, Het niet-nulsom spel. NR. 20, VOORJAAR 1999 Doets, Interview met Willem Glaudemans. Visser, Training en therapie. Klumpers, Sjamanisme. Knibbe, Zijnsgeorienteerde werkwijze en Almaas. Visser, Bewustzijn, ervaring en gevoel. NR. 21, ZOMER 1999 Mol, Het Oost-West samenwerkingsproject. Scheepers, Het spectrum model van Wilber. Van Gulik, Interview met Peter Kampschuur. Klumpers, Verlicht ruzie maken. Visser, De verabsolutering van de natuur. NR. 22, NAJAAR 1999 Kampschuur, Oost, West, Buddha Pest. Visser, Integrale wetenschap. Scheepers, Psychologie, religie en spiritualiteit. Brasser, Inner journey to your spirit, body & soul. Doets, Mijn paradijsverhaal. Jacobs, Spiritualiteit in het dagelijks leven. Roodenberg, Wat is nu eigenlijk spiritualiteit? NR. 23, VOORJAAR 2000 Verslag ITANT-conferentie De Innerlijke Weg. Erkelens, Een jungiaans antwoord op Ken Wilber. Doets, De natuur als medicijn. Klumpers, Verlicht ruziemaken (2). Van Gulik, De hemel begint in jezelf. NR. 24, ZOMER 2000 Scheepers, Psychose of verlichting? Rozemond, Kerntransformatie. Van de Broek, Transp. loopbaanbegeleiding. Weiss, Wat is nu eigenlijk transpersoonlijke kunst? Klumpers, De stem van de Meester. Visser, Ken Wilber: Denken als Passie (voorpublik.) NR. 25 NAJAAR 2000 (jubileumnummer) Van Gulik, Interview met Pieter ter Haar. Visser, Van transpersoonlijk naar integraal. Van Erkelens, De geest in de materie. Huizinga, De vuurwerkramp in Enschede. Kampschuur, Het transpersoonlijke ego. Klumpers, Poëzie en het transpersoonlijke. Bos, Jij bent mij en ik ben jou. Roelofs, In de Pyreneeën de diepte in. Breg, De spirituele zijde van geven en ontvangen. Mol, De sterrenspiraal van EUROTAS. NR. 26, VOORJAAR 2001 Van Gulik, Interview met Gerard Lange. Vissel, Transp. aspecten van de geneeskunde. Kikke, De geboorte van het werkelijke Zelf. Widdershoven, Oud, ziek en een beetje gek... Klumpers, Waarom mediteren? Frey, Verhaal van arts op zoek ging naar haar gidsen. Taal, Binnen en buiten. NR. 27, ZOMER 2001 Mol, Roemenië en het East-West Eurotas Project. Scheepers, Waar en waarachtig. Kikke, Andrew Cohen over verlichting en business. Erkelens, C.G. Jung en de pre/trans verwarring. Schut, Licht op mijn herstel. Kal, Het gras groeit vanzelf. Mol, Erkenning voor de transpersoonlijke therapie. NR. 28, NAJAAR 2001 Van Gulik, Interview met Marga Adama. Pabon, Het transpersoonlijke in de kunst. Hartzema, De mandala. Derkse, De ezel en de meester. Olivier-Van der Kooi, Transpersoonlijke levenskunst. Moerings: Sporen door de Eeuwigheid. Wilber, Over smaak valt wel te twisten. Van Gulik, Wat doet kunst met mij. Klein-Wassink, Het huis van mijn jeugd. Vanden Abeele, Een gelukte ontmoeting. Klumpers, Waarom mediteren? NR. 29, VOORJAAR 2002 Van Gulik, Interview met Marcel Derkse. Harris, De dynamiek van de spiraal. Visser, Verknipt of Verlicht? Scheepers, Psychose of Verlichting? Keppel Hesseling, Transpersoonlijke acupunctuur. Van Gulik, Het huis met de blauw luiken. NR 30, ZOMER 2002 Mol, Kleine ruzies in het licht van wereldconflicten Van Gulik, Interview met Maarten Zweers Hardon, De kracht van het nu Visser, De hemelpoort van cyberspace Kampschuur, Energetica van het transpersoonlijke Beijer, De reis van je leven Klopper, Waar gaat het om? Koks-de Roode, Van Goddelijke Luister naar Eenheidsbewustzijn. Van Gulik, Hechting NR. 31, NAJAAR 2002 Van Gulik, Interview met Anneke van der Meer Broeders, Familieopstellingen volgens Hellinger Klumpers, Zoektocht naar de bronnen van de droom Kamschuur, Wetenschap en inwijding Visser, Transpersoonlijke pscyhologie op de helling? Hardon, De helende reis NR. 32, VOORJAAR 2003 Van Gulik, Interview met Eric Schneider Kikke, Het Paradijs Kense, Orgaandonatie en orgaantransplantatie Knibbe, Schets van Zijnsgeorienteerde Opleidingen Drenth, Ayahuasca: liaan van de ziel Van Gulik, Het dansende hout NR. 33 ZOMER 2003 Van Gulik, Interview met Gerard Endenberg Strobosch, Spiral Dynamics Drenth, Overgangsrituelen Klumpers, Alle tranen zijn zout Zuiderveen, Kun je samenzijn leren? Groote, Studie over interventies bij organisaties NR. 34 NAJAAR 2003 Ank van Gulik, Interview met Johan Parmentier Mol, Transpersoonlijke visie op planetair burgerschap Klumpes, Als ons bootje over de kim gaat... Visser, Op zoek naar een Westers Dodenboek Gieles, Schets van opleiding transformatietherapie Hemer, De booschap van hoogbegaafde kinderen NR. 35 VOORJAAR 2004 Van Gulik in gesprek met Jan Taal Bishop, Ariadne's gebroken draad De Ruiter, Pad-werk en helperschap Niemandsverdriet, Het grote geheel Brasser, Een festival in Kazakstan Klumpers, Het legen van de geestelijke prullenbak Aaldijk, WAO problematiek vanuit transpersoonlijk perspectief Drenth, Het innerlijke landschap Kikke, Laat ons diepste verlangen NR. 36 ZOMER 2004 Mol, Van keizers naar kiezers, Europa in een transpersoonlijk perspectief Van Gulik, Interview met Ton Lathouwers, Van Gulik, Michel de Montaigne en Argentinië Drenth, Leven vanuit de bron Conferentie bij het 20 jarig bestaan van ITANT Alink, Jan van Ruusbroec Luyn, Het Landschap van mijn ziel, deel 1 Gieles, Essentiële Coaching, Schets vanuit de praktijk NR. 37 NAJAAR 2004 Johan van der Kooij, Interview met Susan Frank Frank Visser, Ken Wilber als mysticus Ank van Gulik en Anja Brasser, Eurotas conf. London Stamboliev/Koolbergen, Voice dialogue als ingang naar het transpersoonlijke Quispel, Onconventionele interventie Karel Klumpers, Loslaten Kees Aaldijk, Transcendente geneeskunde Van Luyn, De kast 30 Een set van alle (leverbare) vorige nummers van PANTA ontvangt u voor 48,-. (excl. verzendkosten: Nl 5,50/Europa 17,-)

17 TPG Post Port betaald Port payé Pay-Bas panta Afzender: Stichting ITANT, Heemsteedsedreef 59, 2101 LM Heemstede

Golf van de Rode Maan

Golf van de Rode Maan Golf van de Rode Maan Data waarin de golf van de Rode Maan valt: 11-2 t/m 23-2-2015 *29-10 t/m 10-11-2015 *16-7 t/m 28-7-2016 *2-4 t/m 14-4- 17 18-12 t/m 30-12 -2017 * 4-9- t/m 16-9-2018 * 22-5 t/m 3-6-2019

Nadere informatie

Compassie leven. 52 wekelijkse inspiraties vanuit Geweldloze Communicatie. PuddleDancer Press Samengesteld door Monie Doodeman

Compassie leven. 52 wekelijkse inspiraties vanuit Geweldloze Communicatie. PuddleDancer Press Samengesteld door Monie Doodeman Compassie leven 52 wekelijkse inspiraties vanuit Geweldloze Communicatie PuddleDancer Press Samengesteld door Monie Doodeman Inhoudsopgave Voorwoord Wekelijkse inspiraties 01 Geweld in de taal? Wie, ik?

Nadere informatie

Info en secretariaat:

Info en secretariaat: Info en secretariaat: Timotheus-Intuïtie vzw Jaak De Boeckstraat 73 bus 2 (DE KRING) 2170 Merksem Tel: 03 644.53.01 Fax: 03 644.05.51 E-mail: info@timotheus.org www.timotheus.org Wat is Timotheus? Als

Nadere informatie

Een niet biologisch verklarings- en behandelmodel voor hardnekkige psychiatrische klachten

Een niet biologisch verklarings- en behandelmodel voor hardnekkige psychiatrische klachten Een niet biologisch verklarings- en behandelmodel voor hardnekkige psychiatrische klachten Maureen Oliver Lezing gehouden tijdens het symposium van de Vereniging voor Transpersoonlijke Psychiatrie op 20

Nadere informatie

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Denken en intuïtie

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Denken en intuïtie Denken en intuïtie Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING Denken en intuïtie Den Haag, 2015 Eerste druk, november 2015 Vormgeving: Ron Goos Omslagontwerp: Ron Goos Eindredactie: Frank Janse Copyright

Nadere informatie

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten Tot een geloofsgesprek komen I Ontmoeten Het geloofsgesprek vindt plaats in een ontmoeting. Allerlei soorten ontmoetingen. Soms kort en eenmalig, soms met mensen met wie je meer omgaat. Bij de ontmoeting

Nadere informatie

SPIRITUELE INTELLIGENTIE: Welke betekenis wil je hebben als leider?

SPIRITUELE INTELLIGENTIE: Welke betekenis wil je hebben als leider? SPIRITUELE INTELLIGENTIE: Welke betekenis wil je hebben als leider? LEVENDAAL 11, 6715 KJ EDE - TELEFOON 06 21 24 22 55 leidjew@xs4all.nl - www.leidjewitte.nl SPIRITUALITEIT De aangeboren menselijke behoefte

Nadere informatie

Cursus in Gestalt-psychologie.

Cursus in Gestalt-psychologie. Cursus in Gestalt-psychologie. De grondbeginselen uit de gestalt-psychologie en -therapie bevatten een schat aan kennis en wijsheid. Ze zijn zeer praktisch toepasbaar op persoonlijk vlak en in werksituaties

Nadere informatie

Centrum Bergkristal Studieplan Deelopleiding Holistisch Integratief Coach en/of Counsellor

Centrum Bergkristal Studieplan Deelopleiding Holistisch Integratief Coach en/of Counsellor Centrum Bergkristal Studieplan Deelopleiding Holistisch Integratief Coach en/of Counsellor Modules Holistisch Integratief Coach en/of Counsellor 1. Psychologie en Psychopathologie 2. Sociale psychologie

Nadere informatie

DE KRACHT VAN JE ADEM tijdens de zwangerschap en als bevallingsmethode

DE KRACHT VAN JE ADEM tijdens de zwangerschap en als bevallingsmethode DE KRACHT VAN JE ADEM tijdens de zwangerschap en als bevallingsmethode The Mysticus DE KRACHT VAN JE ADEM, tijdens de zwangerschap en als bevallingsmethode Inhoudsopgave Inleiding 3 Wat is Transformational

Nadere informatie

Zeven hulpbronnen van vertrouwen. Door: Carlos Estarippa

Zeven hulpbronnen van vertrouwen. Door: Carlos Estarippa Zeven hulpbronnen van vertrouwen Door: Carlos Estarippa Geïnspireerd door het boek van Bertie Hendriks Dagboek van de Ziel. De zeven levensfasen (Hendriks, 2013) wil ik in onderstaand artikel beschrijven

Nadere informatie

Beroepsopleiding 2015

Beroepsopleiding 2015 Beroepsopleiding 2015 School of Life is een gecertificeerd opleidingsinstituut voor toegepaste spiritualiteit en energetische Levenstherapie. De part-time beroepsopleiding van vier jaar, plus een stage

Nadere informatie

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben.

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben. Het meditatieprogramma duurt veertig dagen en bestaat uit tien affirmaties. Het is fijn om gedurende dit programma een dagboek bij te houden om je bewustwordingen en ervaring op schrijven. Elke dag spreek

Nadere informatie

HIC, specialisatie kinderen

HIC, specialisatie kinderen HIC, specialisatie kinderen Module Docent contact uren Zelfstudie Psychologie en psychopathologie 11 44 uur Ontwikkelingspsychologie 11 22 uur Inleiding in de Chakrapsychologie 11 36 uur Jungiaanse psychologie,

Nadere informatie

Cursus Spirituele en Mediamieke Ontwikkeling 2

Cursus Spirituele en Mediamieke Ontwikkeling 2 NIEUWSBRIEF 14 februari 2015 1 Lieve mensen, Iedere dag is een dag van de liefde, om degenen om je heen te vertellen hoeveel je van ze houdt, het leven in je hart te koesteren en te genieten van de grote

Nadere informatie

Inhoudsopgave Voorwoord 1. Inleiding en leeswijzer 2. Energie Psychologie 3. Gedachten jouw jouw 4. Verantwoordelijkheid

Inhoudsopgave Voorwoord 1. Inleiding en leeswijzer 2. Energie Psychologie 3. Gedachten jouw jouw 4. Verantwoordelijkheid Inhoudsopgave Voorwoord 2 1. Inleiding en leeswijzer 3 2. Energie Psychologie 7 3. Gedachten 10 Het zijn jouw gedachten die jouw wereld creëren 11 4. Verantwoordelijkheid 13 5. Persoonlijk Plan, jouw blauwdruk

Nadere informatie

. "I am not what happened to me. I am what I choose to become."

. I am not what happened to me. I am what I choose to become. VERGEVING EN ZELFBEELD. "I am not what happened to me. I am what I choose to become." IS DEZE WORKSHOP IETS VOOR MIJ? Vaak denkt men bij vergeving aan mensen, die iets vreselijks is aangedaan of zelf een

Nadere informatie

Leren in contact met paarden Communicatie die is gebaseerd op gelijkwaardigheid (Door Ingrid Claassen, juni 2014)

Leren in contact met paarden Communicatie die is gebaseerd op gelijkwaardigheid (Door Ingrid Claassen, juni 2014) Leren in contact met paarden Communicatie die is gebaseerd op gelijkwaardigheid (Door Ingrid Claassen, juni 2014) Inleiding De kern van (autisme)vriendelijke communicatie is echt contact, gebaseerd op

Nadere informatie

Systems-Centered Training door Lotte Paans

Systems-Centered Training door Lotte Paans Systems-Centered Training door Lotte Paans De workshop is ervaringsgericht van opzet, opdat je aan den lijve ondervindt wat het effect van de werkwijze is. Een wezenlijk onderdeel van Systems-Centered

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

Leer hoe je effectiever kunt communiceren

Leer hoe je effectiever kunt communiceren Leer hoe je effectiever kunt communiceren De kracht van geweldloze communicatie Hoe vaak kom je in een gesprek terecht waarin je merkt dat je niet meer zegt wat je wilt zeggen; dat je iets doet wat de

Nadere informatie

Wees wijs met licht. Leo Cheizoo. We begrijpen waarom kinderen bang zijn voor het donker, maar waarom zijn mensen bang voor het Licht?

Wees wijs met licht. Leo Cheizoo. We begrijpen waarom kinderen bang zijn voor het donker, maar waarom zijn mensen bang voor het Licht? Wees wijs met licht Leo Cheizoo We begrijpen waarom kinderen bang zijn voor het donker, maar waarom zijn mensen bang voor het Licht? Plato ISBN: 90-76564-63-9 NUR-code: 720 NUR-omschrijving: Esoterie algemeen

Nadere informatie

Een Visioen van Liefde

Een Visioen van Liefde Een Visioen van Liefde Orthen, april 2012 WIE ZIJN WIJ? De oorsprong van de gemeenschap San Salvator ligt in de rooms-katholieke traditie, en voelt zich van daaruit verbonden met de Bijbel, geïnspireerd

Nadere informatie

Workshop: Geweldloze Communicatie

Workshop: Geweldloze Communicatie Workshop: Geweldloze Communicatie ALV SIETAR NL Door Jackie van der Kroft www.jackievanderkroft.nl Programma: Geweldloze Communicatie Introductie Model 4 elementen Niet-verbindende communicatie Praktijk

Nadere informatie

weekend workshop ONT-DEK de PERSOONLIJKE DEUR NAAR JE ESSENTIE

weekend workshop ONT-DEK de PERSOONLIJKE DEUR NAAR JE ESSENTIE weekend workshop ONT-DEK de PERSOONLIJKE DEUR NAAR JE ESSENTIE met lichaam en geest naar je essentie workshop begeleid door twee ervaren vakspecialisten Laurence Brian spiritueel lichaamswerker en Monique

Nadere informatie

QUINTA ESSENTIA. 3-daagse workshop. rond persoonlijke vervulling, gezondheid en geluk

QUINTA ESSENTIA. 3-daagse workshop. rond persoonlijke vervulling, gezondheid en geluk QUINTA ESSENTIA 3-daagse workshop rond persoonlijke vervulling, gezondheid en geluk DE KERN VAN DE ZAAK Alleen geluk en welzijn zijn echt. Al het andere verbleekt. De ware juwelen van vervulling, geluk

Nadere informatie

WIE SAMENWERKT, EXCELLEERT

WIE SAMENWERKT, EXCELLEERT WIE SAMENWERKT, EXCELLEERT Iedereen werkt samen: met collega s in de organisatie en met externe partijen. In projectteams, met leidinggevenden en met medewerkers om leiding aan te geven. Ook privé werk

Nadere informatie

1. Inleiding. De normale, driedimensionale ervaring is nog maar een begin van wat het leven te bieden heeft. De levensbloem

1. Inleiding. De normale, driedimensionale ervaring is nog maar een begin van wat het leven te bieden heeft. De levensbloem 1. Inleiding De levensbloem De ingekleurde levensbloem staat symbool voor de vierde dimensie. Jij voegt een extra dimensie aan je leven toe wanneer je jouw bloem gaat openen. De tijd is er rijp voor! Sinds

Nadere informatie

SOEFISME IN HET DAGELIJKS LEVEN

SOEFISME IN HET DAGELIJKS LEVEN SOEFISME IN HET DAGELIJKS LEVEN Een leerling van Hazrat Inayat Khan (Een kopie van de uitgave van) The Sufi International Headquarters Publishing Society 1 Liefde ontwikkelt zich tot harmonie en uit harmonie

Nadere informatie

De Inner Child meditatie

De Inner Child meditatie De Inner Child meditatie copyright Indra T. Preiss volgens Indra Torsten Preiss copyright Indra T. Preiss Het innerlijke kind Veel mensen zitten met onvervulde verlangens die hun oorsprong hebben in hun

Nadere informatie

De terugkeer naar het ware zelf! Leven en werken vanuit innerlijke kracht en verantwoordelijkheid!

De terugkeer naar het ware zelf! Leven en werken vanuit innerlijke kracht en verantwoordelijkheid! De terugkeer naar het ware zelf! Leven en werken vanuit innerlijke kracht en verantwoordelijkheid! Door: Nathalie van Spall De onzichtbare werkelijkheid wacht om door onze geest binnengelaten te worden.

Nadere informatie

Module 3. Aanleren. Tekstboek een nieuwe geest in 28 dagen Doe het zelf mindset transformatie voor de moedige mens _ en wereldverbeteraar.

Module 3. Aanleren. Tekstboek een nieuwe geest in 28 dagen Doe het zelf mindset transformatie voor de moedige mens _ en wereldverbeteraar. Module 3. Aanleren. Dag 18. Je nieuwe geest neurologisch. Zoals je gisteren al las gaan we de komende 11 dagen de energie van je nieuwe geest opbouwen. Gisteren ben je hiermee begonnen door de emotionele

Nadere informatie

Spiritueel dagboek. Met teksten en inzichten van MORYA zoals opgetekend door Geert Crevits

Spiritueel dagboek. Met teksten en inzichten van MORYA zoals opgetekend door Geert Crevits Spiritueel dagboek Met teksten en inzichten van MORYA zoals opgetekend door Geert Crevits Voorwoord: Een spiritueel dagboek 5 Waarom een spiritueel dagboek? 7 Om bewuster te leven en te handelen Aandachtspunten

Nadere informatie

Training Innerlijke Balans. Hoera het is vandaag! Sepp Lifka

Training Innerlijke Balans. Hoera het is vandaag! Sepp Lifka Hoera het is vandaag! Een training voor ieder die wil leren hoe je in de waan van de dag de innerlijke rust en balans kunt bewaren. Warm welkom Hoera het is vandaag! Mijn naam is en in mijn dagelijks leven

Nadere informatie

Ervaringen Voorbeeld jouw ervaring delen? formulier

Ervaringen Voorbeeld jouw ervaring delen? formulier Ervaringen Voorbeeld jouw ervaring delen? formulier Vraag 1 Hoe heb je zielsliefde ontdekt, en ontdekte je zielsliefde het ook op dat moment? Ik ontmoette haar op mijn werk in de rookruimte. We konden

Nadere informatie

Grijp niet naar de rivier, je kunt haar niet pakken

Grijp niet naar de rivier, je kunt haar niet pakken Rust in Zijn Zijn is het Hart van alle verschijnselen in binnen- en buitenwereld. Rust in de oneindige, roerloze presentie daarvan. Laat alles verschijnen zoals het wil en weer oplossen in Zijn. Jij hoeft

Nadere informatie

Overzicht lezingen & workshops

Overzicht lezingen & workshops Overzicht lezingen & workshops Door Sander Videler Lezingen spiritualiteit ~ De ziel en het ego: Belle & het Beest ~ De ziel: Sneeuwwitje, Doornroosje, Belle & Assepoester tegelijk ~ Het pad van je hart

Nadere informatie

Opleidingsgids Opleiding tot paardencoach

Opleidingsgids Opleiding tot paardencoach Opleidingsgids Opleiding tot paardencoach 2 Wat is het EOCP Het Europees Opleidingscentrum Paardencoaches is hét opleidingcentrum voor mensen die willen coachen met paarden of al paardencoach zijn. Het

Nadere informatie

MahaYoga zomerweek. -24 t/m 29 juli 2016-

MahaYoga zomerweek. -24 t/m 29 juli 2016- MahaYoga zomerweek -24 t/m 29 juli 2016- Yoga, meditatie, vakantie, chakra-filosofie, leren, klankmeditatie, mantrazang, ontspannen, wandelen, groeien 1 Het pad van de yogi is het volgen van de Kundalini

Nadere informatie

Visie op duurzaam Veranderen

Visie op duurzaam Veranderen Visie op duurzaam Veranderen Ruysdael Ruysdael is een gerenommeerd bureau dat zich sinds haar oprichting in 1994 heeft gespecialiseerd in het managen van veranderingen. Onze dienstverlening kent talloze

Nadere informatie

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Hebben en zijn

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Hebben en zijn Hebben en zijn Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING Hebben en zijn Den Haag, 2016 Eerste druk, februari 2016 Vormgeving: Ron Goos Omslagontwerp: Ron Goos Eindredactie: Frank Janse Copyright 2016 Eric

Nadere informatie

glijden. Ik zie ze zachtjes wegstromen, oplossen en verdwijnen, om nooit meer terug te keren.

glijden. Ik zie ze zachtjes wegstromen, oplossen en verdwijnen, om nooit meer terug te keren. INLEIDING Welkom in de affirmatiewereld. Je hebt ervoor gekozen om gebruik te gaan maken van het gereedschap dat in dit boek beschreven wordt en je hebt daarmee de bewuste beslissing genomen om je leven

Nadere informatie

MEDIATION & GEWELDLOZE COMMUNICATIE. Specialisatietraining

MEDIATION & GEWELDLOZE COMMUNICATIE. Specialisatietraining MEDIATION & GEWELDLOZE COMMUNICATIE Specialisatietraining Mediation & geweldloze communicatie Introductie De mediator streeft ernaar om partijen als gelijkwaardige partners te laten communiceren en onderhandelen.

Nadere informatie

NLP kan op verschillende niveaus getraind of aangeleerd w orden.

NLP kan op verschillende niveaus getraind of aangeleerd w orden. Meerw aarde Arcturus NLP kan op verschillende niveaus getraind of aangeleerd w orden. Eerder dan alleen een communicatiesysteem of een geheel van communicatietechnieken en procedures, eerder dan het dieperliggend

Nadere informatie

Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg

Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg Voor wie? Waarom? Wat? Hoe? Voor Omdat leiding Ervaringsgerichte Door middel van leidinggevenden, geven, adviseren en coaching en werkvormen waarbij het adviseurs

Nadere informatie

Integrale lichaamsmassage

Integrale lichaamsmassage Integrale lichaamsmassage Eindtermen theorie: - De therapeut heeft kennis van anatomie/fysiologie en pathologie m.b.t. Integrale lichaamsmassage; - De therapeut is zich ervan bewust dat een massage behandeling

Nadere informatie

Academie Psychosofia. Een onafhankelijke academie in oprichting, gericht op onderzoek van spirituele energieën.

Academie Psychosofia. Een onafhankelijke academie in oprichting, gericht op onderzoek van spirituele energieën. E E N N I E U W E O N A F H A N K E L I J K E G E E S T E L I J K E S T R O M I N G Academie Psychosofia Een onafhankelijke academie in oprichting, gericht op onderzoek van spirituele energieën. Onderzoek

Nadere informatie

Caycediaanse Sofrologie Informatieve lezing

Caycediaanse Sofrologie Informatieve lezing Caycediaanse Sofrologie Informatieve lezing Sofrologie, ontstaan in 1960 Dr. Alfonso Caycedo Psychiater, grondlegger van de Sofrologie SOS evenwicht PHREN bewustzijn LOGOS studie Geschiedenis van de Sofrologie

Nadere informatie

Wat is Zijnsoriëntatie?

Wat is Zijnsoriëntatie? Wat is Zijnsoriëntatie? Zijnsoriëntatie is een modern spiritueel pad dat boeddhistische wijsheid en diepgaand psychologisch inzicht integreert. Zijnsoriëntatie helpt je jouw leven werkelijk te verdiepen

Nadere informatie

Meelezen, meeleven: Mijn HealingArt-orakelboek..

Meelezen, meeleven: Mijn HealingArt-orakelboek.. WantToKnow.nl Meelezen, meeleven: Mijn HealingArt-orakelboek.. 25 februari 2014 Door GuidoJ. Aanbevelen Vanaf haar vroegste jeugd heeft Willeke Hendrik via haar ouders, de passie voor kunst en spiritualiteit

Nadere informatie

De gelijkenis van de verloren zoon.

De gelijkenis van de verloren zoon. De gelijkenis van de verloren zoon. Eerst lezen. Daarna volgen er vragen en opdrachten. Gelijkenissen Toen de Heere Jezus op aarde was, heeft Hij gelijkenissen verteld om de mensen veel dingen te leren.

Nadere informatie

Familie-opstellingen Professional

Familie-opstellingen Professional Familie-opstellingen Professional Verdiepingsopleiding Familieopstellingen Drie modulen van drie dagen Door Guni Baxa Nederlands In all things there is the potential of love And maybe it is our life s

Nadere informatie

Index. 1. Voorwoord 2 2. Algemene Tips... 3 3. Gesprek 1.. 6 4. Gesprek 2.. 8

Index. 1. Voorwoord 2 2. Algemene Tips... 3 3. Gesprek 1.. 6 4. Gesprek 2.. 8 Index 1. Voorwoord 2 2. Algemene Tips... 3 3. Gesprek 1.. 6 4. Gesprek 2.. 8 1 1. Voorwoord Welkom bij deze handleiding. Deze handleiding is bedoeld als gids bij het identificeren van de kwaliteiten van

Nadere informatie

Tips & tricks voor een succesvolle communicatie. Ine Debaene Vrijdag 9 oktober 2015

Tips & tricks voor een succesvolle communicatie. Ine Debaene Vrijdag 9 oktober 2015 Tips & tricks voor een succesvolle communicatie. Ine Debaene Vrijdag 9 oktober 2015 2 Mijn inspiratie Marshall Rosenberg klinisch psycholoog Patrick Laisnez senior consultant Probis 3 It s not about the

Nadere informatie

Wat is Keuzeloos Gewaarzijn ofwel Meditatie?

Wat is Keuzeloos Gewaarzijn ofwel Meditatie? Wat is Keuzeloos Gewaarzijn ofwel Meditatie? door Nathan Wennegers Trefwoord: zelfkennis / meditatie 2015 Non2.nl Zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever mag niets uit deze uitgave

Nadere informatie

Leiderschap is van iedereen

Leiderschap is van iedereen Leiderschap is van iedereen Eddy Karrenbelt Als u het wenkend perspectief leest in het boekje mensenzorg voor de transitie in de Langdurige Zorg. Dan vindt u het streefbeeld gedreven professionals. In

Nadere informatie

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo. Relaties HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.org Relaties kunnen een belangrijke rol spelen bij het omgaan

Nadere informatie

Je doel behalen met NLP.

Je doel behalen met NLP. Je doel behalen met NLP. NLP werkt het beste als al je neurologische niveaus congruent zijn. Met andere woorden: congruent zijn betekent wanneer je acties en woorden op 1 lijn zijn met je doelen, overtuigingen,

Nadere informatie

Leven in vrijheid, vreugde en onschuld. ik ben resultaat rol essentie plannen, verbeelden en uitvoeren rollen potentie te communiceren

Leven in vrijheid, vreugde en onschuld. ik ben resultaat rol essentie plannen, verbeelden en uitvoeren rollen potentie te communiceren Leven in vrijheid, vreugde en onschuld. We beginnen de cursus met het zetten van een intentie. Een intentie is een korte zin met de woorden ik er in en het resultaat wat jij wil bereiken in deze intensive

Nadere informatie

Vrouwelijke genitale verminking en gendergebonden geweld

Vrouwelijke genitale verminking en gendergebonden geweld Vrouwelijke genitale verminking en gendergebonden geweld Hieronder vindt u de praatplaten die u zelf kunt afdrukken. Druk het document recto-verso af (afdrukken vanaf pagina 2 - omdraaien langs korte zijde)

Nadere informatie

Een spirituele kijk op psychotherapie

Een spirituele kijk op psychotherapie Een spirituele kijk op psychotherapie Als de westerse psychologie gediagnosticeerd moest worden, dan zou haar diagnose luiden: schizofreen met narcistische en autistische trekken. Net als een schizofreen,

Nadere informatie

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod Hulp bij ADHD Dit heeft mijn beeld van ADHD enorm verrijkt. Ik zie nu veel mogelijkheden om kinderen met ADHD goede begeleiding te bieden deelnemer workshop bij Fontys Hogescholen Copyright 2010 Hulp bij

Nadere informatie

Minicursus Verbindend Communiceren. Geschreven door: Jan van Koert

Minicursus Verbindend Communiceren. Geschreven door: Jan van Koert Minicursus Verbindend Communiceren Geschreven door: Jan van Koert Geweldloze communicatie is een wijze van communiceren die leidt tot gehoord en verstaan worden. Met helderheid, zonder beschuldigen en

Nadere informatie

Transpersoonlijke Trainingen

Transpersoonlijke Trainingen Transpersoonlijke Trainingen Atma Instituut voor psychodynamiek en lifecoaching Langestraat 121 3811 AE Amersfoort Tel: 033-4653277 Fax: 033-4652873 E-mail: info@atma.nl Site: www.atma.nl Afdrukdatum :

Nadere informatie

Workshop overtuigingen

Workshop overtuigingen Workshop overtuigingen Inleiding Overtuigingen zijn vaak automatische gedachten, die de keuze- en handelingsvrijheid van mensen onnodig beperken. Het zijn vaak algemene, sterk emotioneel geladen ideeën

Nadere informatie

DE KRACHT VAN VERBINDENDE COMMUNICATIE

DE KRACHT VAN VERBINDENDE COMMUNICATIE DE KRACHT VAN VERBINDENDE COMMUNICATIE De ander ontmoeten zonder oordeel. Dat is de kern van Verbindende Communicatie. COMMUNICEREN MET MEERWAARDE Communicatie vervult een sleutelrol in het dagelijkse

Nadere informatie

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel)

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel) Wat is realiteit? De realiteit is de wereld waarin we verblijven met alles wat er is. Deze realiteit is perfect. Iedere mogelijkheid die we als mens hebben wordt door de realiteit bepaald. Is het er, dan

Nadere informatie

Big Ideas Great STEM. Katrien Strubbe

Big Ideas Great STEM. Katrien Strubbe + Big Ideas Great STEM Katrien Strubbe (Natuur)wetenschappen: doelen 2 Natuurwetenschappen geven leerlingen een fundamenteel en duurzaam inzicht in de structuren en processen die de mens, de natuur en

Nadere informatie

Zondag 11 januari - een verhaal om moed te houden

Zondag 11 januari - een verhaal om moed te houden Zondag 11 januari - een verhaal om moed te houden Bij Marcus 1 - de doop van Jezus Ik weet niet hoe goed u al de zondagsbrief hebt gelezen. Maar wellicht is u opgevallen dat er helemaal bovenin staat dat

Nadere informatie

Persoonlijke groei en ontwikkeling. Jaargroep Persoonlijk Leiderschap. veranderen is mensenwerk

Persoonlijke groei en ontwikkeling. Jaargroep Persoonlijk Leiderschap. veranderen is mensenwerk Jaargroep Persoonlijk Leiderschap Leer werken vanuit je authenticiteit. Ontwikkel jezelf door inzicht in jouw persoonlijkheid, talenten en mogelijkheden. Human Connection en Elenchis bieden met de Jaargroep

Nadere informatie

Naam van de opleiding : Freedom from Addiction Naam van de docent (en) : Dr Robert Dee McDonald Henk de Vos

Naam van de opleiding : Freedom from Addiction Naam van de docent (en) : Dr Robert Dee McDonald Henk de Vos Studie plan Naam van de opleiding : Freedom from Addiction Naam van de docent (en) : Dr Robert Dee McDonald Henk de Vos Totale duur van de opleiding 3 dagen Totaal aantal dagen 3 Totaal aantal uren 24

Nadere informatie

Werken vanuit authenticiteit geeft energie Ik help mensen hun eigen kracht te vinden

Werken vanuit authenticiteit geeft energie Ik help mensen hun eigen kracht te vinden Werken vanuit authenticiteit geeft energie Ik help mensen hun eigen kracht te vinden Arbeidsverzuim door stress, werknemers die soms voor langere tijd uitvallen: een teken dat mensen veel, soms wel te

Nadere informatie

HOE JE IN 5 STAPPEN ECHT ZELFVERTROUWEN OPBOUWT

HOE JE IN 5 STAPPEN ECHT ZELFVERTROUWEN OPBOUWT HOE JE IN 5 STAPPEN ECHT ZELFVERTROUWEN OPBOUWT DOOR ANN VAN RIET WWW.ALTHEA-COACHING.BE Hallo! In dit e-book ga je leren hoe je echt zelfvertrouwen kan opbouwen. En daarmee bedoel ik dus niet gewoon denken

Nadere informatie

Interview met Ilona Botterweg, Healing Tao Teaching School Amsterdam. met My Boulevard.eu

Interview met Ilona Botterweg, Healing Tao Teaching School Amsterdam. met My Boulevard.eu Interview met Ilona Botterweg, Healing Tao Teaching School Amsterdam met My Boulevard.eu Kun je wat vertellen over het tot stand komen van je bedrijf? In 1986 startte ik met mijn partner een advies bureau

Nadere informatie

Opleidingen. 2014 Quantum Fysiek Chakra Yoga

Opleidingen. 2014 Quantum Fysiek Chakra Yoga 1 Yoga lerares, Quantum fysiek Chakra Healing CV. Helena H. Dusseljee Werk ervaringen 15 jaar van het werken met mensen in psychiatrisch ziekenhuis, jeugd gevangenis, Verslaving Kliniek, vrouwen opvang,

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Het gaat om aanraken vandaag. Aanrakingen die mensen beter maken. Heilzame, helende aanrakingen.

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Het gaat om aanraken vandaag. Aanrakingen die mensen beter maken. Heilzame, helende aanrakingen. Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Het gaat om aanraken vandaag. Aanrakingen die mensen beter maken. Heilzame, helende aanrakingen. De verhalen van vandaag uit het evangelie van Marcus

Nadere informatie

Over de website en de boodschappen

Over de website en de boodschappen Over de website en de boodschappen De website De website is opgericht om een reeks goddelijke boodschappen te publiceren waarvan een getrouwde moeder van een jong gezin, woonachtig in Europa, zegt dat

Nadere informatie

21 Niveaus van interveniëren in groepen 22

21 Niveaus van interveniëren in groepen 22 21 Niveaus van interveniëren in groepen 22 ASPECTEN VAN COMMUNICATIE IN GROEPEN In iedere relatie en in elk relatienetwerk waar mensen net elkaar communiceren zijn er vier aspecten te onderscheiden. De

Nadere informatie

Luisteren naar de Heilige Geest

Luisteren naar de Heilige Geest Luisteren naar de Heilige Geest Johannes 14:16-17 En Ik zal de Vader bidden en Hij zal u een andere Trooster geven om tot in eeuwigheid bij u te zijn, de Geest der waarheid, die de wereld niet kan ontvangen,

Nadere informatie

Het beeld opent een toegang naar verborgen ervarings-lagen in het innerlijke van de mens.

Het beeld opent een toegang naar verborgen ervarings-lagen in het innerlijke van de mens. Zevende Vlaams geestelijke gezondheidscongres Wie ben ik voor u? Mensbeelden in de geestelijke gezondheidszorg 16 en 17 september 2014 Antwerpen, Wilrijk - Campus Drie Eiken Werkwinkel Wie ben ik voor

Nadere informatie

Sacred Yoni Healing 2015

Sacred Yoni Healing 2015 2015 www.tantra-yoy.nl Sacred Yoni Healing Sacred Yoni Healing is een cursus in de vorm van een serie van drie zondagen die speciaal bedoeld is voor (gelegenheids)stellen. De cursus is opgezet als een

Nadere informatie

ERika Rau (red.) Ontmoetingen in psychotherapie

ERika Rau (red.) Ontmoetingen in psychotherapie ERika Rau (red.) Ontmoetingen in psychotherapie Interactionele Vormgeving in 31 praktijkverhalen 18 ONTMOETINGEN IN PSYCHOTHERAPIE humanistische psychologie, de transpersoonlijke psychologie en de systeemtheorie,

Nadere informatie

De essentie van het geluk

De essentie van het geluk De essentie van het geluk Ook verschenen van Zijne Heiligheid de Dalai Lama bij Xander Uitgevers De diepte van het zijn (2013) De kunst van relaties (2013) Geloven in harmonie (2013) Open je hart (2013)

Nadere informatie

rome van je De Sleutels Dit is een uitgave van:

rome van je De Sleutels Dit is een uitgave van: Dit is een uitgave van: ITIP school voor leven en werk Marspoortstraat 16 7201 JC Zutphen Telefoon: 0575-510 850 E-mail: opleiding@itip.nl Website: www.itip.nl De Sleutels rome van je Ik hou van de mystieke

Nadere informatie

Luisteren is: erkenning geven

Luisteren is: erkenning geven enuit nuit Luisteren is: erkenning geven it Luisteren is: erkenning geven Onze dagen zitten vol prikkels. Waar vinden we de ruimte om stil te zijn en rustig te luisteren naar wat er in ons omgaat? En als

Nadere informatie

DE GROTE LERAREN ALS SPIEGEL VOOR ZELFREFLECTIE?.

DE GROTE LERAREN ALS SPIEGEL VOOR ZELFREFLECTIE?. DE GROTE LERAREN ALS SPIEGEL VOOR ZELFREFLECTIE?. Amersfoort, 21 augustus 2007 John van den Hout Geachte aanwezigen, Toen ik me voorbereidde om voor u dit verhaal te houden, was mijn eerste gedachte: Wat

Nadere informatie

Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10

Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10 Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10 Zondagsnacht, terwijl soldaten op wacht staan bij het graf, komt er een luide stem uit de hemel. Ze zien hoe de hemelen zich openen

Nadere informatie

workshop essentie ONT-DEK de PERSOONLIJKE DEUR NAAR JE ESSENTIE

workshop essentie ONT-DEK de PERSOONLIJKE DEUR NAAR JE ESSENTIE workshop essentie ONT-DEK de PERSOONLIJKE DEUR NAAR JE ESSENTIE workshop essentie begeleid door een ervaren vakspecialist Monique Leurink spiritueel astroloog samen met. jou - als mens word je twee keer

Nadere informatie

Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu

Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu Met dit Ebook wil ik je graag inzichten geven in hoe je van jezelf kunt (leren) houden. Dit bereik je (wellicht helaas) niet door even een knop

Nadere informatie

Intimiteit: pijn of fijn?

Intimiteit: pijn of fijn? Intimiteit: pijn of fijn? In dit artikel enige inzichten rondom intimiteit. Intimiteit lijkt zo makkelijk, maar is in de praktijk toch best lastig. Intiem zijn met elkaar is niet meer vanzelfsprekend.

Nadere informatie

Paranormaal of psychisch gestoord? Wat te doen als er problemen zijn?

Paranormaal of psychisch gestoord? Wat te doen als er problemen zijn? Paranormaal of psychisch gestoord? Wat te doen als er problemen zijn? door Kees Aaldijk transpersoonlijk coach en therapeut 06-142 742 93 www.transpersoonlijk.nl gepubliceerd in Spiegelbeeld januari 2010

Nadere informatie

Mindfulness op het werk

Mindfulness op het werk Mindfulness op het werk Mindfulness op het werk Werken vanuit rust en aandacht Veel mensen ervaren hun werk als een plek waar nooit rust is, met een doorlopende activiteit aan lijstjes die af moeten, mensen

Nadere informatie

Inhoud. Deel een: Een radicale heling 1 Het verhaal van Jill 17

Inhoud. Deel een: Een radicale heling 1 Het verhaal van Jill 17 Fragment uit Colin Tipping Radicaal Vergeven (opmaak is anders dan in het boek zelf) Inhoud Voorwoord bij de Nederlandse uitgave 7 Woord vooraf 9 Inleiding 11 Deel een: Een radicale heling 1 Het verhaal

Nadere informatie

Een voorlopige balans (Periode 1)

Een voorlopige balans (Periode 1) Een voorlopige balans (Periode 1) Omschrijving van deze periode We hebben tijdens dit schooljaar al heel wat gediscussieerd, besproken, nagedacht, Je hebt in deze gesprekken, maar ook in de logboekopdrachten

Nadere informatie

Mijn naam is Susanne Meijer, Guasha / Massage Therapeut en Psychosociaal therapeut, wonende in Bergen op Zoom.

Mijn naam is Susanne Meijer, Guasha / Massage Therapeut en Psychosociaal therapeut, wonende in Bergen op Zoom. Even voorstellen Graag wil ik me aan u voorstellen Mijn naam is Susanne Meijer, Guasha / Massage Therapeut en Psychosociaal therapeut, wonende in Bergen op Zoom. Voordat ik aan mijn praktijk begon heb

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Liederen solozang Prijs: 7,= euro per stuk

Liederen solozang Prijs: 7,= euro per stuk Liederen solozang Prijs: 7,= euro per stuk GEWASSEN IN WATER Inhoud: Vanuit de dopeling gezien een statement dat hij in het watergraf alles wat oud is achter zich laat. Hij weet niet alles, kent nog niet

Nadere informatie

Uitkomst onderzoek EFFECTEN ZELFREALISATIE

Uitkomst onderzoek EFFECTEN ZELFREALISATIE Uitkomst onderzoek We geven in dit verslag een aantal samenvattende uitkomsten weer van het onderzoek onder de deelnemers die in de periode 2012-2015 hebben deelgenomen aan de zesdaagse Zelfrealisatie.

Nadere informatie

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod Hulp bij ADHD Dit heeft mijn beeld van ADHD enorm verrijkt. Ik zie nu veel mogelijkheden om kinderen met ADHD goede begeleiding te bieden deelnemer workshop bij Fontys Hogescholen Copyright 2010 Hulp bij

Nadere informatie

Transactionele Analyse. Begrijpen en beïnvloeden. Nederlandse Vereniging voor Transactionele Analyse

Transactionele Analyse. Begrijpen en beïnvloeden. Nederlandse Vereniging voor Transactionele Analyse Nederlandse Vereniging voor Transactionele Analyse Transactionele Analyse Begrijpen en beïnvloeden De Transactionele Analyse biedt een praktische, heldere theorie die door iedereen te begrijpen is. Het

Nadere informatie