Stepping Stones 4 vmbo basic

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Stepping Stones 4 vmbo basic"

Transcriptie

1 Stepping Stones 4 vmbo basic Docentenhandleiding Derde editie Wolters-Noordhoff Groningen Auteurs Raluca Aldea Sicco Gjaltema Eppe Scholtens Natascha Sewnandan Ton Worm Stepping Stones 4 vmbo basic Docentenhandleiding 2007 Wolters-Noordhoff bv 1

2 Stepping Stones 4 vmbo basic bestaat uit: 1 textbook vmbo basic 2 workbook 4a vmbo basic 3 workbook 4b vmbo basic 4 leerling-cd 5 uitwerkingenboek 6 docentenhandleiding 7 toetsen cd-rom 8 on line leerlingenmateriaal: 4b.steppingstones.wolters.nl 9 on line docentenmateriaal: / Wolters-Noordhoff bv Groningen, The Netherlands Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enigerlei vorm of op enige wijze, elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enig andere manier, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van art. 16b en 17 Auteurswet 1912 dient men de daarvoor verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp. Voor het overnemen van één of enkele gedeelten uit deze uitgave in bloemlezingen, readers of andere compilatiewerken dient men zich tot de uitgever te wenden. All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted, in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording or otherwise, without the prior written permission of the publisher. Stepping Stones 4 vmbo basic Docentenhandleiding 2007 Wolters-Noordhoff bv 2

3 Inhoudsopgave 1.1. Inleiding Didactisch concept Thematische opbouw Vaardigheden Grammatica Vocabulaire Onderdelen van de methode Arrangement Textbook en Workbook Docentenhandleiding Uitwerkingenboeken Leerling cd s Toetsen cd-rom Werkvormen Zelfstandig werken / Werkvormen Lesorganisatie Het maken van keuzes Hoe werkt Stepping Stones? Sturing Werken met Textbook en Workbook Workplanner, Leerdoelen en Checks Soorten opdrachten Vocabulaire Samenvatting, Test Yourself en Toetsing IT Yellow Pages Reading Matters Spreekkaarten Planning Kerncurriculum Eindtermenoverzicht Extra materiaal Didactische tips Didactische tips The first lesson Chapter Chapter Chapter Chapter Chapter GET REAL Stepping Stones 4 vmbo basic Docentenhandleiding 2007 Wolters-Noordhoff bv 3

4 1. Algemene introductie 1.1. Inleiding Stepping Stones is een methode Engels bestemd voor de onderbouw havo en vwo en de onder- en bovenbouw vmbo. De methode traint alle kerndoelen en eindtermen zoals die zijn geformuleerd in het kerndoelen programma voor de basisvorming en het examenprogramma vmbo voor de moderne vreemde talen. Deze herziene editie beoogt: * u als docent zoveel mogelijk te ondersteunen bij uw lesgevende en begeleidende taak * zoveel mogelijk maatwerk te leveren voor iedere doelgroep * tools aan te reiken om het zelfstandig werken nog beter mogelijk te maken * uw leerlingen handvatten te geven om de (eind)doelen te bereiken * uw leerlingen op inspirerende wijze voor te bereiden op het eindexamen vmbo of de Tweede Fase. In deze derde editie van Stepping Stones zijn de ontwikkelingen in het onderwijs en uw wensen vertaald naar een aantrekkelijke en actuele versie, waar u weer jaren met plezier mee kunt werken. Het basisconcept van Stepping Stones blijft gehandhaafd, gezien de hoge mate van tevredenheid met de methode. Dit basisconcept bestaat uit: * een communicatieve, leerlinggerichte aanpak * een thematische opzet (elk hoofdstuk heeft een hoofdthema) * het trainen van alle vaardigheden in elk hoofdstuk * een gebalanceerde verdeling van de kerndoelen en eindtermen Wat is er nieuw? * de lees- en luisterteksten zijn grotendeels nieuw. * voor het eerst treft u het onderdeel Get Real aan. * de ICT-component is volledig geïntegreerd. * de boeken zijn beter afgestemd op de gangbare verdeling van lesuren (u krijgt het boek uit). * tips, samenvatting, diagnostische toets, Yellow Pages enz. zijn allemaal handvatten om het zelfstandig werken te bevorderen. * de toetsen: de lees- en luisterteksten, alle toetsopdrachten voor idioom, Stones, spreektoetsen via spreekkaarten, lezen en luisteren, de keys, tapescripts en voorbeeldselecties zijn allemaal verzameld in een toetsenboek met een toetsen cd-rom. In de docentenhandleiding op deze site vindt u een uitleg van het didactisch concept, een uitvoerige beschrijving van alle onderdelen, suggesties voor werkvormen in en buiten de klas, uitleg van IT extra materiaal, tips en lessuggesties, en tapescripts van het luistermateriaal. Stepping Stones 4 vmbo basic Docentenhandleiding 2007 Wolters-Noordhoff bv 4

5 1.2. Didactisch concept Thematische opbouw Het trainen van de vaardigheden gebeurt vanuit thema s. Elk hoofdstuk heeft een thema, dat vanuit verschillende invalshoeken via lees- en luisterteksten en via taalmiddelen (Stones) wordt belicht. De concrete leerdoelen voor elk hoofdstuk zijn gerelateerd aan de kerndoelen. Dat betekent dat alle gewenste kenniscomponenten (grammatica en idioom) en strategietraining voor lezen en luisteren in voldoende mate in elk deel getraind worden (zie Vaardigheden). Tevens is vanaf klas 1 tijd ingeruimd voor het opzetten van het leesdossier en het ontwikkelen van leesplezier (de Reading Matters). Stones De aangeboden taalmiddelen in de Stones worden getraind d.m.v. een stapsgewijze opbouw in de opdrachten. Elke eerste opdracht is een reproductie van letterlijk uit de Stone te halen zinnen, de tweede opdracht biedt combinaties aan (de leerling moet er over nadenken), de derde opdracht is nog steeds geleid maar hierbij wordt verwacht dat de leerling bijvoorbeeld ook eerder geleerd vocabulaire kan gebruiken, en de laatste opdracht mondt uit in een vrijere toepassingsopdracht voor spreken of schrijven. De meeste opdrachten hebben een communicatieve setting, waarbij de nadruk ligt op het kunnen overbrengen van de boodschap. Deze opbouw is ontleend aan de oefentypologie van Neuner. ICT Het ICT concept bestaat uit flexibel inzetbare herhalingsstof en extra materiaal, bijvoorbeeld voor het kijk-, luister- en leesdossier, en bij elk hoofdstuk een internetopdracht. Bekijk daarvoor de IT Vaardigheden De vaardigheden Lezen, Luisteren, Schrijven en Spreken worden in elk hoofdstuk in het Textbook en Workbook getraind. Er is een min of meer vaste opbouw per hoofdstuk. Voor 4 vmbo basic geldt dat onderdeel A t/m D het verplichte curriculum bevat. In tegenstelling tot de vorige delen van basic is er bij 4 basic geen D+. Onderdeel D maakt deel uit van het reguliere programma. Lezen: In de onderdeel B worden leesteksten aangeboden waarmee leesstrategieën worden getraind zoals die in de kerndoelen en/of eindtermen vermeld staan. Hierin zit een gebalanceerde opbouw vanaf hoofdstuk 1 t/m hoofdstuk 6. De teksten zijn actueel en gericht op de interesses van de leerlingen, en geven tevens veel informatie over de Engelse cultuur. Reading Matters Aan het eind van het Textbook wordt aandacht besteed aan de ontwikkeling van het lezen, met de nadruk op leesplezier. Hierin staan gedichten, korte verhalen of fragmenten, met in het Workbook de bijbehorende opdrachten. Dit materiaal kunt u gebruiken voor het opzetten van het leesdossier, voor individueel gebruik voor leerlingen die wat extra s aankunnen of voor extra variatie in uw lessen. De gedichten en fragmenten zijn op de cd te beluisteren. Op de site wordt aandacht besteed aan zowel het lees- als het kijk- en luisterdossier; u vindt hier extra lees- en videofragmenten en dossierformulieren. Stepping Stones 4 vmbo basic Docentenhandleiding 2007 Wolters-Noordhoff bv 5

6 Luisteren: Spreken: Schrijven: Het A-onderdeel van elk hoofdstuk richt zich steeds op luisteren. Hiermee kunt u een klassikale start maken aan het begin van het hoofdstuk. Ook de luisterstrategieën zijn evenwichtig verdeeld over de hoofdstukken. Het luistermateriaal is vrijwel allemaal nieuw en zeer gevarieerd. In onderdeel C worden taalmiddelenblokjes (Stones) aangeboden. Deze taalmiddelen zijn de communicatiemiddelen waarmee de leerling op speelse wijze gespreksvaardigheid oefent. In de Stones worden grammaticale constructies aangeboden, die in eerste instantie niet worden uitgelegd, maar die door de opdrachten worden ingeslepen. De Stones-opdrachten bestaan uit een serie, die van directe reproductie van Stones-zinnen via meer geleide opdrachten uitmonden in een vrije productie of toepassingsopdracht. Talking Matters: De spreekkaarten uit het hele boek zijn in dit onderdeel verzameld, en staan at random achter in het Workbook. Het betreft information-gap opdrachten die vanuit de opdrachten worden aangestuurd, met verwijzing naar het betreffende kaartnummer en een situatiebeschrijving. De leerling kiest een rol, en volgt de instructies. Meestal zijn dit laatste (toepassings)opdrachten van een serie Stones-opdrachten. Ook in onderdeel D worden taalmiddelenblokjes (Stones) aangeboden. Bij zowel Stones als leesteksten kunnen schrijfvaardigheidopdrachten zitten. Hierbij zijn de strategieën die de leerlingen moeten beheersen ook weer verdeeld over de hoofdstukken en hebben ze een oplopende moeilijkheidsgraad. Aan al deze onderdelen zijn IT gekoppeld voor verdere training in vocabulaire en Stones en herhaling on line Grammatica De in het hoofdstuk behandelde grammatica is gekoppeld aan de (constructies in de) Stones. Er wordt in het Basic deel geen aparte grammatica aangeboden. Het Grammatica overzicht vindt u achterin het Textbook Vocabulaire Aan het eind van elk hoofdstuk vindt u een woordenlijst met de te leren woorden uit het hoofdstuk. Deze woorden staan in contextzinnen die de betekenis verduidelijken. De vertaling van woorden bij leesteksten, de Words to help, zijn bedoeld om de leerling een handvat te bieden om de tekst beter te begrijpen. Deze woorden hoeven de leerlingen niet te leren en staan niet in de woordenlijst achter het hoofdstuk. Stepping Stones 4 vmbo basic Docentenhandleiding 2007 Wolters-Noordhoff bv 6

7 1.3. Onderdelen van de methode Arrangement 1 havo vwo 1 vmbo kgt 1 vmbo basic (k) leerlingmateriaal: leerlingmateriaal: leerlingmateriaal: Textbook 1(t)hv Textbook 1 vmbo kgt Textbook 1 vmbo basic (k) Workbook 1 thv Workbook 1 k Workbook 1 vmbo basic (k) Workbook 1 hv Workbook 1 gt leerling-cd leerling-cd leerling-cd uitwerkingen uitwerkingen uitwerkingen IT (on line ICT) IT IT docentenmateriaal: * docentensite (verantwoording, uitleg, tips, tapescripts on line) * toetsen cd-rom (1 (t) hv, 1 vmbo kgt, 1 vmbo basic (k)) 2 havo vwo 2 vmbo kgt 2 vmbo basic (k) leerlingmateriaal: leerlingmateriaal: leerlingmateriaal: Textbook 2(t)hv Textbook 2 vmbo kgt Textbook 2 vmbo basic (k)workbook 2 th Workbook 2 k Workbook 2 vmbo basic (k) Workbook 2 hv Workbook 2 gt leerling-cd leerling-cd leerling-cd uitwerkingen uitwerkingen uitwerkingen IT (on line ICT) IT IT docentenmateriaal: * docentensite (verantwoording, uitleg, tips, tapescripts on line) * toetsen cd-rom (2 (t) hv, 2 vmbo kgt, 2 vmbo basic (k)) 3 havo vwo 3 vmbo kgt 3 vmbo basic leerlingmateriaal: leerlingmateriaal: leerlingmateriaal: Textbook 3 hv Textbook 3 vmbo kgt Textbook 3 vmbo basic Workbook 3 hv Workbook 3 vmbo kgt Workbook 3 vmbo basic leerling-cd leerling-cd leerling-cd uitwerkingen uitwerkingen uitwerkingen IT (on line ICT) IT IT docentenmateriaal: * docentensite (verantwoording, uitleg, tips, tapescripts on line) * toetsen cd-rom (3 hv, 3 vmbo kgt, 3 vmbo basic) 4 vmbo kgt 4 vmbo basic leerlingmateriaal: leerlingmateriaal: Textbook 4 vmbo kgt Textbook 4 vmbo basic Workbook 4 vmbo kgt Workbook 4 vmbo basic leerling-cd leerling-cd uitwerkingen uitwerkingen IT IT docentenmateriaal: * docentensite (verantwoording, uitleg, tips, tapescripts on line) * toetsen cd-rom (4 vmbo kgt, 4 vmbo basic) Stepping Stones 4 vmbo basic Docentenhandleiding 2007 Wolters-Noordhoff bv 7

8 1.3.2 Textbook en Workbook Het Textbook is een bronnenboek, waarin alle teksten en theorie zijn opgenomen. De zeer gevarieerde teksten zijn thematisch geordend in zes hoofdstukken. Daarnaast vindt u in het Textbook de woordenlijsten en de grammatica. Het vocabulaire is in contextzinnen opgenomen per hoofdstuk, en in een alfabetische woordenlijst op de site, met de mogelijkheid om de uitspraak te horen. Het Workbook stuurt de leerling via duidelijke instructieteksten. Hierin wordt de leerlingen verteld welke tekst in het Textbook ze moeten lezen of welke Stone ze moeten bestuderen. Nadat de instructie is opgevolgd gaan de leerlingen terug naar het Workbook om de bijbehorende opdrachten te doen. De inhoud van deel 4 vmbo basic Hieronder volgt een korte omschrijving van de hoofdstukken. Voor meer informatie verwijzen wij u naar de didactische tips per hoofdstuk. The first lesson De methode wordt op speelse wijze geherintroduceerd. Door middel van een Triviantachtig spel komen vaardigheden en vocabulaire uit de voorgaande delen nogmaals aan bod. Chapter 1 Crossing borders In dit eerste hoofdstuk wordt aandacht besteed aan reizen en het oversteken van grenzen. De meest uiteenlopende onderwerpen die hiermee te maken hebben komen aan de orde. De Stones richten zich op iets vragen en iets vertellen over vreemde landen. Daarnaast komt het geven van je mening aan bod. Chapter 2 Hi Tech De moderne wereld met zijn ipods, mobieltjes en uitvindingen vormen het thema van dit hoofdstuk. In de Stones komen informatie vragen en geven en vertellen dat iets een gewoonte is aan bod. Chapter 3 Alive and Kicking Jongeren en alles wat hen interesseert en beweegt is het brede thema van dit hoofdstuk. In de Stones leren de leerlingen zich redden in een restaurant en vragen en vertellen wat ze het liefste zouden willen. Ook gaan de kinderen hun mening geven. Chapter 4 Get Fit! Zoals de titel aangeeft gaat dit hoofdstuk over sport en daaraan gerelateerd je goede gezondheid. De Stones sluiten hierop aan: vragen en vertellen hoe je je voelt en adviezen geven. Daarnaast leren ze hoe iemand uit te nodigen en hoe daarop te reageren. Chapter 5 Looking forward Vakantiewerk, bijbaantjes, carrière maken: hier zijn uw leerlingen vast en zeker wel mee bezig. Stepping Stones helpt een handje bij het oriënteren en bij het solliciteren. De Stones hebben betrekking op solliciteren en op vertellen over en vragen naar de toekomst. Het schrijven van een sollicitatiebrief wordt getraind. Chapter 6 Around the world En dan is het eindelijk vakantie. Voorstellen waar je heen wilt, de weg vragen en een hotelkamer boeken worden in de Stones getraind. Ook leren de leerlingen klagen over iets dat gebeurd is. Stepping Stones 4 vmbo basic Docentenhandleiding 2007 Wolters-Noordhoff bv 8

9 Behalve de hoofdstukken vindt u in het Textbook nog de volgende onderdelen: Get Real! Reading Matters (met opdrachten in het Workbook) Yellow Pages Grammatica Maps Docentenhandleiding De docentenhandleiding is onderdeel van de digitale docentenomgeving. Per deel en per hoofdstuk kunt u didactische tips en de tapescripts downloaden op de site Desgewenst ontvangt u een geprinte versie van de docentenhandleiding Uitwerkingenboeken De antwoorden, tips en voorbeelduitwerkingen voor de leerlingen zijn gebundeld in een uitwerkingenboek per deel. U kunt dit boek door de leerling laten aanschaffen, of bijvoorbeeld een set in de klas leggen, afhankelijk van de mate van zelfstandig werken die u binnen de sectie hebt afgesproken. NB! De antwoorden van de opdrachten staan alleen in het uitwerkingenboek, en niet in deze docentenhandleiding! Leerling cd s Het luistermateriaal behorend bij de opdrachten staat op de leerling cd. Deze cd kunt u uiteraard ook klassikaal gebruiken, al naar gelang u de luistervaardigheid klassikaal of individueel laat trainen. Het materiaal is zeer gevarieerd: interviews, dialogen, songs, enzovoort. Alle kerndoelen en eindtermen kunnen hiermee in voldoende mate getraind worden. Voor deel 4 vmbo basic is er een set met 2 cd s. NB! De dialogen behorend bij de opdrachten staan alleen op deze leerling-cd, dus niet op de toetsencd Toetsen cd-rom De toetsen bij Stepping Stones bestaan uit een toetsenbank, waaruit u voor elke toets een selectie kunt maken. Op de toetsen cd-rom staan luister- en leesteksten met opdrachten, schrijf- en spreekopdrachten, en alle antwoorden bij de toetsopdrachten. Ook worden hier voorbeeldselecties gegeven bij de hoofdstukken. De antwoorden van de toetsen staan eveneens op de cd-rom. U kunt de opdrachten selecteren, wijzigen en uitprinten. Indien u het luisteren klassikaal wilt toetsen, dan kunt u de opnamen afspelen op uw cdspeler. Samen met de toetsen cd-rom wordt een toetsenboek geleverd, waarin de teksten en opdrachten zijn geprint. U kunt uiteraard ook hieruit de gewenste opdrachten kopiëren. In dit boek staan niet de tapescripts en keys. Deze staan alleen op de cd-rom. Stepping Stones 4 vmbo basic Docentenhandleiding 2007 Wolters-Noordhoff bv 9

10 1.4. Werkvormen Zelfstandig werken / Werkvormen In Stepping Stones komen vaak opdrachten voor die zich goed lenen voor samenwerking in kleine of grotere groepen. Een uitleg van het belang en de mogelijkheden van samenwerkend leren vindt u hieronder. Er worden enkele mogelijke werkvormen besproken met definities en voorbeelden van werkvormen. Inleiding Door ontwikkelingen in het onderwijs is er meer nadruk komen te liggen op activerende didactiek: van groepswerk naar actief en zelfstandig leren, van zelfverantwoordelijk leren naar samenwerkend leren. Docentgestuurd onderwijs lijkt hoe langer hoe meer te worden vervangen door leerlinggestuurd, probleemgestuurd en taakgericht onderwijs. Het volstaat dan ook niet om uitsluitend een suggestie als groepswerk of werken in tweetallen in een docentenboek van een leergang te vermelden. Ook de suggesties voor leerlingen zoals Werk samen met een klasgenoot behoeft enige uitleg, wil deze werkwijze kans van slagen hebben. In hoeverre al in de onderbouw met enige vorm van activerende didactiek wordt begonnen is natuurlijk de vraag. Toch is het goed om vanaf klas 1 hier al enkele stappen in te zetten, zodat de aansluiting met de bovenbouw(didactiek) een soepele overgang kent. Hieronder volgen de voornaamste samenwerkingsstructuren van samenwerkend leren. Voor een vollediger overzicht wordt u verwezen naar de bibliografie aan het eind van dit hoofdstuk. Als u als sectie geschoold wilt worden in het toepassen van de didactiek die bij samenwerkend leren hoort, kunt u contact opnemen met instituten die zich in deze didactiek hebben gespecialiseerd, zoals het APS en het CPS. Wat is Samenwerkend Leren? Het werken in groepen leverde (en levert) in de praktijk veel problemen op. Leerlingen hebben niet altijd baat bij het bij elkaar zitten. Groepswerk kan gemakkelijk verworden tot nietsdoen en kletsen over alles behalve over de opdrachten. Pas wanneer leerstof door leerlingen zelf wordt geoefend en toegepast, kan er sprake zijn van effectief leren. De vijf sleutelbegrippen die leiden tot succes bij samenwerkend leren 1 zijn: 1. Positieve wederzijdse afhankelijkheid Leerlingen moeten elkaar nodig hebben om een opdracht uit te voeren. Dit houdt bijvoorbeeld in dat opdrachten in delen worden opgesplitst, die elk door een groepslid worden uitgevoerd. 2. Individuele aansprakelijkheid Iedere leerling is verantwoordelijk voor haar of zijn deel van de opdracht, maar ook voor de gehele opdracht zoals deze door de groep dient te worden uitgevoerd. 3. Directe interactie Leerlingen moeten elkaar goed kunnen zien en moeten goed met elkaar kunnen overleggen. 4. Aandacht voor sociale vaardigheden Leerlingen moeten leren om samen te werken. Dit betekent dat elk groepslid leert om uit leggen, maar ook om uitleg te vragen, en dat elk groepslid leert om ruimte te geven en te vragen aan de andere groepsleden. 5. Aandacht voor groepsprocessen De docent zal regelmatig moeten toezien tijdens de les en evaluerend na de opdracht op de voortgang van het groepsproces. Daarbij moeten groepen hun eigen functioneren met elkaar en met de docent aan de orde stellen. 1 Zoals geformuleerd door Sebo Ebbens, c.s. in Effectief Leren in de Les, hoofdstuk 3. Stepping Stones 4 vmbo basic Docentenhandleiding 2007 Wolters-Noordhoff bv 10

11 Samenwerkend Leren bij Engels Een bijkomend probleem maar ook een enorme uitdaging voor een taal zoals Engels is het gebruik van de doeltaal als voertaal. Ook over dat onderwerp is veel geschreven 2. Het blijkt in de praktijk moeilijk en vaak demotiverend voor veel docenten om de les Engels geheel in het Engels te laten plaatsvinden. Als er dan ook nog door leerlingen in groepen aan opdrachten wordt gewerkt is het risico nog groter dat leerlingen terugvallen in het gebruik van de moedertaal. Een hulpmiddel bij het gebruik van de doeltaal als voertaal is het aanbieden van een lijst met classroom management-taal: leerlingen hebben dan de mogelijkheid om useful phrases te herkennen als de docent deze gebruikt en om ze zelf te gebruiken. Voor een suggestie van useful phrases, zie Kopieerbaar materiaal. Rollen bij Samenwerkend Leren Om samenwerkend leren te doen slagen, is het noodzakelijk dat er rollen en taken worden verdeeld. Het nummeren van leerlingen (nummers 1 tot en met 4, of de letters A tot en met D) is de meest simpele, maar noodzakelijke afspraak die de docent met groepen kan maken: leerlingen zijn immers individueel aansprakelijk. Zodra een docent een antwoord vraagt aan een nummer of letter per groep, kan een leerling zich niet meer achter de anonimiteit van de groep verschuilen. Het is tijdbesparend, helder en overzichtelijk wanneer de groepen en nummers een langere periode bijvoorbeeld een maand in dezelfde samenstelling blijven. Leerlingen wennen dan aan elkaar en aan de taakverdeling binnen de groep. Om leerlingen de kans te geven te kunnen blijven leren van elkaar is het noodzakelijk dat er na een maand nieuwe groepen worden geformeerd. De groepen en de rollen kunnen het best door de docent worden ingedeeld, met name in het begin. De docent weet vaak welke leerlingen groepen kunnen stimuleren en welke leerlingen dat minder zullen doen. Daarom zal een docent vaak kiezen voor een evenwicht in groepen, waarbij zwakke, luie, intelligente en ijverige leerlingen, jongens en meisjes in één groep terechtkomen. Docenten kennen allemaal het fenomeen van de vriendjes en vriendinnetjes bij elkaar in één groep, die bij voorkeur achter in een klaslokaal gezellig bij elkaar zitten en alles doen behalve aan hun opdrachten werken. Een aantal geschikte rollen bij samenwerkend leren: Voorzitter: zorgt er voor dat alles in de groep gaat zoals het zou moeten gaan Secretaris: verwerkt resultaten uit de groep schriftelijk (bijvoorbeeld in verslagen) Vragensteller: mag als enige vragen aan de docent stellen Tijdbewaker: is verantwoordelijk voor het bewaken van de tijd Informant: mag naar andere groepen gaan om overleg te hebben Opzoeker: haalt en raadpleegt naslagwerken (bijvoorbeeld in de mediatheek) Uitvoerder: voert opdrachten uit namens de groep Presentator: presenteert groepsresultaten aan de rest van de klas Checker: controleert of iedereen in de groep de opdrachten kan doen De docent kan binnen de groepen uiteraard vaker de leerlingen van rollen laten wisselen. Dit kan gemakkelijk wanneer leerlingen allemaal een nummer (of letter) hebben: The numbers 1 are chairmen today, numbers 2 are secretaries, numbers 3 are fact-finders (of googles of iets dergelijks) and numbers 4 are presenters (of showhosts of iets dergelijks). 2 Zie bijvoorbeeld het Tijdschrift voor de Vereniging van Leraren in Levende Talen. Een aantal nummers die aan de doeltaal-voertaal-problematiek aandacht besteedden: oktober 2000 (87/7), juni 1999 (541), en een geheel themanummer in mei 1998 (530) Stepping Stones 4 vmbo basic Docentenhandleiding 2007 Wolters-Noordhoff bv 11

12 Samenwerkingsstructuren bij Samenwerkend Leren Hieronder worden 12 van de meest voorkomende vormen van samenwerkend leren genoemd. Er zijn er nog veel meer, maar voor de onderbouw houden we het liever beperkt. In de hoofdstukken van het Docentenboek worden ze uitsluitend met een nummer en een term aangeduid (1 Check-in-duo s). De samenwerkingsstructuren zijn globaal ingedeeld van eenvoudig naar meer gecompliceerd, en de meeste zijn afgeleiden of uitwerkingen van de basisstructuur. U kunt een samenwerkingsstructuur naar wens aanpassen aan de cultuur van uw sectie of school. Een aantal bruikbare samenwerkingsstructuren voor Stepping Stones: 1. Check-in-duo s 2. Denken-delen-uitwisselen 3. Sta op en wissel uit 4. Duo s vergelijken 5. Genummerde hoofden 6. Binnen-buitencirkel 7. Team-interview 8. Rondje 9. Brainstormen 10. Placemat 11. Groepsreis 12. Drie-stappen interview 1. Check-in-duo s Definitie: Antwoorden worden nagekeken in tweetallen. Werkwijze: De docent geeft de opdracht. De tweetallen mogen niet overleggen. De tweetallen krijgen de antwoorden en kijken ze na. Situatie: Als er maar één antwoord mogelijk is (bijvoorbeeld bij gesloten en meerkeuzevragen). Aantal personen: 2 Mogelijke rollen: secretaris / opzoeker 2. Denken-delen-uitwisselen Definitie: Antwoorden worden individueel geformuleerd, overlegd in tweetallen, en daarna gegeven. Werkwijze: Docent stelt dezelfde vraag aan iedereen. Leerlingen denken na in stilte en formuleren een antwoord. Leerlingen overleggen in tweetallen hun antwoorden. Leerlingen stellen eventueel hun antwoorden bij. Docent vraagt leerling antwoord te geven. Leerling antwoordt: docent reageert later. Situatie: Korte opdrachten, waarbij wellicht meer dan één antwoord mogelijk is. Aantal personen: 2 Mogelijke rollen: Stepping Stones 4 vmbo basic Docentenhandleiding 2007 Wolters-Noordhoff bv 12

13 vragensteller - presentator 3. Sta op en wissel uit Definitie: Het geven van een mening of het verwoorden van een standpunt. Werkwijze: Docent stelt een vraag aan de gehele klas. Leerlingen denken individueel na over het antwoord. Alle leerlingen gaan staan. Docent vraagt één leerling het antwoord te geven. Leerling geeft het antwoord en gaat zitten. Elke leerling die (vrijwel) hetzelfde antwoord heeft gaat ook zitten. Docent vraagt opnieuw een leerling. Herhaling van de voorgaande stappen. Situatie: Opdracht waarbij meer dan één antwoord of standpunt mogelijk is. Aantal personen: gehele klas Mogelijke rollen: docent leidt de vragen en antwoorden. Deze rol kan overigens ook door een leerling worden overgenomen: voorzitter. 4. Duo s vergelijken Definitie: tweetallen maken een opdracht en vergelijken hun oplossing met een ander tweetal. Werkwijze: Docent geeft een opdracht aan de groepen. Leerlingen hebben 2 tweetallen geformeerd. Leerlingen maken dezelfde opdracht in tweetallen. Daarna worden antwoorden met een ander tweetal vergeleken. Situatie: Door overleg, eerst in tweetallen, daarna in viertallen, komen tot de oplossing: Think of a good title for this newspaper article. Aantal personen: 4 Mogelijke rollen: secretaris tijdbewaker - presentator 5. Genummerde hoofden Definitie: groepsleden krijgen een nummer van de docent en zijn vanaf dat moment verantwoordelijk en aanspreekbaar voor de resultaten van de groepsopdracht. Werkwijze: Docent stelt groepen samen. Docent geeft elk groepslid een nummer. Docent vertelt dat elk groepslid verantwoordelijk en aanspreekbaar is voor elk antwoord van de groep. Groep werkt de opdracht uit. Docent noemt van elke groep een nummer. Deze persoon vertelt wat het resultaat van het groepswerk is. Situatie: Elke groep werkt aan een (deel)opdracht: Answer the questions about the poem. Aantal personen: Stepping Stones 4 vmbo basic Docentenhandleiding 2007 Wolters-Noordhoff bv 13

14 4 tot 6 Mogelijke rollen: voorzitter vragensteller opzoeker uitvoerder presentator checker 6. Binnen-buiten cirkel Definitie: leerlingen wisselen informatie met elkaar uit. Werkwijze: Docent verdeelt de klas in 2 groepen. De eerste groep vormt een cirkel met het gezicht naar buiten. De tweede groep staat daartegenover met het gezicht naar de eerste groep. In een lokaal waar de tafeltjes in twee hoefijzers staan hoeven de leerlingen in het binnenste hoefijzer alleen maar hun stoeltjes om te draaien om de anderen in het buitenste hoefijzer te kunnen zien. Docent geeft aan hoeveel tijd er per uitwisseling is (bijvoorbeeld 1 minuut). De leerlingen wisselen informatie uit met de partner tegenover wie ze staan. De leerlingen in de buitenste cirkel schuiven een plaats op (met de klok mee). Informatie-uitwisseling als hierboven beschreven. Situatie: Het uitwisselen van persoonlijke informatie, bijvoorbeeld over gezinssamenstelling, woonplaats, hobby, sport. Uitermate geschikt voor het oefenen van gespreksvaardigheid. Aantal personen: gehele klas Mogelijke rollen: de docent verdeelt de klas en geeft de tijd aan. 7. Teaminterview Definitie: leerlingen bevragen als groep 1 groepslid, daarna wordt het volgende groepslid ondervraagd. Werkwijze: Docent geeft een opdracht. Bijvoorbeeld: Write down what your favourite film / music / subject at school / holiday job is. Nummer 1 van elke groep wordt ondervraagd door de rest van de groep. Nummer 1 kijkt naar zijn (summiere) informatie en antwoordt op de vragen van de groepsleden. Na 2 minuten geeft de docent een teken. De ondervraagde wordt nummer 2. Zie hierboven Situatie: het uitwisselen van persoonlijke informatie, geschikt voor kennismaking in (nieuwe) groepen. Aantal personen: 4 tot 6 Mogelijke rollen: voorzitter tijdbewaker vragensteller uitvoerder presentator checker 8. Rondje Definitie: het geven van een mening, of het uitwerken van een idee. Werkwijze: Docent stelt een vraag aan elke groep (dezelfde of een andere vraag). Leerlingen krijgen individuele bedenktijd. Elke leerling legt een voorwerp in het midden van de groep (pen, gommetje). Leerling geeft het antwoord op de vraag. Stepping Stones 4 vmbo basic Docentenhandleiding 2007 Wolters-Noordhoff bv 14

15 Leerling neemt zijn eigen voorwerp terug als hij is uitgesproken. Het antwoorden gaat door tot alle voorwerpen terug bij de eigenaar zijn. Situatie: Opdracht, waarbij een uitgebreid antwoord mogelijk is. Aantal personen: 4 tot 8 per groep. Mogelijke rollen: voorzitter vragensteller informant tijdbewaker presentator checker 9. Brainstormen Definitie: ideeën, argumenten bedenken, associëren. Werkwijze: Leerlingen zitten in groepjes. Docent geeft een stelling en een beperkte tijd om met argumenten te komen. Leerlingen noemen in het groepje zo veel mogelijk argumenten voor en tegen. Leerlingen beoordelen elkaars argumenten niet. Docent vraagt leerlingen de twee beste argumenten voor en de twee beste argumenten tegen te kiezen. Situatie: Docent laat argumenten voor en tegen bij een stelling bedenken: The use of any kind of stimulant is permitted if that will improve sport achievements. Aantal personen: 3 of 4 personen Mogelijke rollen: voorzitter secretaris vragensteller tijdbewaker 10. Placemat Definitie: leerlingen bepalen in de groep hun gezamenlijke mening over een onderwerp. Werkwijze: Docent geeft een opdracht. Leerlingen schrijven individueel hun antwoord op en overleggen niet met elkaar. Leerlingen geven om beurten hun antwoord aan de rest van de groep. Deze antwoorden kunnen op de buitenste rand van een papier (de placemat) worden geschreven. De groep bepaalt welk gezamenlijk antwoord als groepsantwoord wordt gekozen en schrijft dit op de placemat in het midden. Situatie: Docent geeft een opdracht waar meerdere antwoorden op mogelijk zijn: What would your group do if you found a wallet with 250? Aantal personen: 4 Mogelijke rollen: voorzitter secretaris vragensteller tijdbewaker presentator 11. Groepsreis Definitie: leerlingen geven en vragen informatie aan andere groepen. Werkwijze: Docent heeft elke groep een verschillende deelopdracht gegeven. Docent heeft elke groep de volledige opdracht gegeven, die door de gehele groep niet op te lossen is (bij gebrek aan informatie). Stepping Stones 4 vmbo basic Docentenhandleiding 2007 Wolters-Noordhoff bv 15

16 De groep rondt de deelopdracht af. Ieder groepslid beheerst alle informatie van de groep. De groepsleden verlaten hun groep, nummer 1 schuift 1 plaats op, nummer 2 2 plaatsen, nummer 3 3 plaatsen, nummer 4 blijft zitten. De groepsleden geven hun informatie in de nieuwe groep en verzamelen de informatie die de andere groep heeft. De groepsleden gaan terug naar hun eigen groep en wisselen de informatie uit. De groepsleden maken hun volledige opdracht af. Situatie: Een opdracht die in deelopdrachten te verdelen is: elke groep krijgt een deel van een detectiveverhaal, van een brief, van filmscript, of iets dergelijks. Aantal personen: 4 personen Mogelijke rollen: voorzitter vragensteller tijdbewaker opzoeker checker 12. Drie-stappen-interview Definitie: elkaar bevragen en anderen vertellen over een groepslid. Werkwijze: Docent stelt groepen samen en nummert de groepsleden. De nummers 1 ondervragen de nummers 2, de nummers 3 ondervragen de nummers 4. De nummers 2 ondervragen de nummers 1, de nummers 4 ondervragen de nummers 3. In de groep vertellen de nummers 1 over 2, 2 over 1, 3 over 4 en 4 over 3. Situatie: Met elkaar kennismaken: Tell me about your favourite holiday. Aantal personen: 4 Mogelijke rollen: voorzitter secretaris tijdbewaker presentator Ebbens, Sebo, Ettekoven, Simon en Rooijen, Jos van, Effectief Leren in de Les, Basisvaardigheden voor Docenten, Groningen: Wolters Noordhoff, ISBN Ebbens, Sebo, Ettekoven, Simon en Rooijen, Jos van, Samenwerkend Leren, Praktijkboek, Groningen: Wolters Noordhoff, ISBN Ellis, Gail and Sinclair, Barbara, Learning to Learn English, Teacher s Book, Cambridge: Cambridge University Press, 1989/1996. ISBN Ellis, Gail and Sinclair, Barbara, Learning to Learn English, A Course in Learner Training, Cambridge: Cambridge University Press, 1989/1996. ISBN Johnson, D.W., Johnson, R.T. & Holubec, E.J., Cooperation in the Classroom, Minnesota: Interaction Book Company, Kagan, S., Cooperative Learning, Resources for Teachers, Capistrano: Resources for Teachers, Lesorganisatie Hoe u de lessen het beste kunt inrichten hangt van veel factoren af. Wij geven hier enkele suggesties voor zowel docentgestuurde lessen en lessen waarbij de leerlingen zelf hun tijd indelen. Omdat gespreksvaardigheid en het werken met de computer de lastigste onderdelen zijn om organisatorisch in te passen in de lessen, geven wij hieronder ook daarvoor enkele suggesties. Het complete hoofdstuk 1. U gaat lineair door de stof en stuurt de leerlingen klassikaal aan. U slaat hier en daar een opdracht over en na elke serie kijkt u samen met de leerlingen het werk na. Stepping Stones 4 vmbo basic Docentenhandleiding 2007 Wolters-Noordhoff bv 16

17 2. U gaat lineair door de stof waarbij u van tevoren vaststelt welke opdrachten u wilt overslaan. U wisselt individueel en zelfstandig werken in tweetallen met elkaar af. Het nakijken gebeurt klassikaal. 3. U geeft drie lessen per week en stelt van tevoren vast welke stof u in ieder geval wilt behandelen. U kijkt of u uit de voeten kunt met de schrapsuggesties in de handleiding. U maakt een studieplanner. Bij elke les besteedt u tien minuten aan uitleg, de rest van de tijd zijn de leerlingen in tweetallen aan het werk met de door u aangegeven opdrachten. 4. U bekijkt onder zelfstandig werken / werkvormen de mogelijkheden voor activerende didactiek en maakt een planning per hoofdstuk welke vorm u bij welk onderdeel wilt gebruiken. U besteedt per les tenminste 10 minuten aan enige vorm van samenwerkend leren. 5. U bespreekt met de leerlingen aan het begin van een hoofdstuk de Workplanner. U vult deze gezamenlijk in, of u vertelt hen wanneer ze welk onderdeel af moeten hebben, en wanneer de toets is. Een andere mogelijkheid is dat u aan de hand van de Workplanner van tevoren een studiewijzer maakt en het hele hoofdstuk inroostert. 6. U maakt een studiewijzer en de leerlingen volgen zelfstandig de door u aangegeven route. Waar mogelijk werken ze in tweetallen of groepjes; ze hebben een leerlingcd en uitwerkingenboek, en kunnen het luisteren en nakijken tijdens de les of thuis doen. Elke les start met een kort overleg/uitleg, waarna iedereen aan het werk kan. 7. U maakt een planning, studiewijzer en vormt vaste groepen met een mix van goede en zwakke leerlingen. Per groep is een leerling-cd en uitwerkingenboek beschikbaar. U begeleidt de groepen waar nodig, stuurt aan en laat zo nu en dan een groep voor de klas een gespreksvaardigheidsopdracht uitvoeren of andere groepsopdracht presenteren. Spreekvaardigheid 8. U doet alle spreekopdrachten en dat kan omdat de leerlingen altijd in tweetallen of groepjes van vier zitten. U neemt wat extra rumoer op de koop toe en laat Spreekkaarten- opdrachten door enkele aan te wijzen groepjes uitvoeren voor de klas. U neemt dit altijd op een cassette op en evalueert naderhand. 9. Aan het begin van de les kiest u enkele groepjes uit en laat deze buiten de klas hun rollen voorbereiden. Ondertussen maakt de rest enkele opdrachten in het werkboek. Na 10 minuten voorbereiding spelen de betreffende leerlingen de opdracht en u laat de rest aantekeningen maken, via een observation sheet. Bespreking volgt. 10. U slaat in eerste instantie de (grotere) spreekopdrachten over. Tegen het einde van het hoofdstuk, als alle Stones-opdrachten zijn gedaan, verdeelt u de verschillende spreekopdrachten onder onder 4 groepjes of tweetallen. De leerlingen bereiden de opdrachten thuis voor, en voeren deze uit in een volgende les gespreksvaardigheid. Bij het volgende hoofdstuk doet u hetzelfde, maar nu is de andere helft van de klas aan de beurt. De leerlingen die niet hoeven te spreken geeft u een observatieopdracht. IT 11. U bekijkt van tevoren welke onderdelen er in IT bij het betreffende hoofdstuk zitten. U wilt in ieder geval 1 les in het computerlokaal geven. U reserveert het lokaal. 12. U hebt gemerkt dat enkele leerlingen veel moeite hebben met een bepaalde constructie of het idioom niet beheersen. U geeft hen de herhalingsstof in IT op om thuis te maken. Stepping Stones 4 vmbo basic Docentenhandleiding 2007 Wolters-Noordhoff bv 17

18 13. U hebt het hoofdstuk min of meer af en u laat alle leerlingen de Test Yourself in het computerlokaal, de mediatheek of thuis maken als voorbereiding op het proefwerk. Als dit onvoldoende gemaakt is, worden ze verwezen naar herhalingsstof, of ze kunnen de Test Yourself in het boek alsnog maken. 14. U beloont de leerlingen door ze spelletjes in IT te laten spelen. 15. U geeft snelle leerlingen de mogelijkheid om extra oefenstof in IT te doen, eventueel tijdens de les. Daarmee kunt u voorkomen dat goede leerlingen zich vervelen, en u hebt meer tijd en aandacht voor zwakke leerlingen. 16. U laat leerlingen thuis het leesdossier in IT bijhouden, en vraagt op afgesproken tijdstippen het uitgeprinte dossier te laten zien. 17. U gaat met de hele klas de Internetopdracht bij het hoofdstuk maken. Hiervoor hebt u het computerlokaal gereserveerd. 18. U raadt zwakke leerlingen aan de naslaggrammatica, uitleg en herhalingsstof in IT goed te bestuderen en te oefenen voor de toets. 19. In het beste geval hebt u ca. 4 computers in uw lokaal. De leerlingen kunnen dan individueel of met z n tweeën de computeropdrachten maken, volgens verwijzing in het werkboek. U kunt dan de lessen zo indelen dat ieder groepje 10 minuten op de computer mag. Dat zijn dan 8 leerlingen per les. Bij drie lessen per week komen dan misschien niet alle leerlingen aan de beurt, maar na vier lessen is dat wel het geval. 20. U kunt IT ook goed gebruiken voor leerlingen die absent zijn geweest. U kunt hen thuis of op school de herhalingsstof laten maken in IT waarbij ze directe feedback krijgen, en aan de hand van het resultaat kunt u inschatten of het noodzakelijk is deze leerlingen extra uitleg te geven of hen stof te laten inhalen. In het eerste jaar zult u waarschijnlijk ervaren dat sommige dingen minder, andere meer tijd kosten dan was ingeschat. Op basis van uw ervaringen zal het programma waarschijnlijk worden bijgesteld Het maken van keuzes Deel 4 vmbo basic omvat lesstof per hoofdstuk voor ca. 9 lesuren inclusief toets. Met de bijbehorende ICT kunt u meerdere lesuren vullen, maar hieruit kunt u uw eigen keuzes maken. In dit deel staan minder hoofdstukken dan in voorgaande delen, maar evenals in deel 3 zijn er 2 Get Real!-projecten waarmee u meerdere lessen zult kunnen vullen. Keuzes De organisatie in de klas is vaak een punt van aandacht bij de opdrachten. Hoewel de hoofdstukken een logische, lineaire opbouw hebben, betekent dat niet dat u (of de leerling) geen keuzes kunt maken. U zult soms klassikaal opdrachten willen overslaan, of sommige opdrachten zijn niet voor alle leerlingen even noodzakelijk of wenselijk. De interne differentiatie biedt u hiertoe de mogelijkheid, maar er worden tevens mogelijke planningsvoorbeelden gegeven bij de hoofdstukken. Via de Workplanner kunt u bekijken welke onderdelen u klassikaal of zelfstandig wilt laten doen, en wat u wilt overslaan. Als u wilt controleren of u alle kerndoelen c.q. eindtermen hebt behandeld, kunt u op de site een overzicht van de kerndoelen en eindtermen raadplegen. Bij elk hoofdstuk worden twee voorbeeldplanningen gegeven. Er is een planning voor klassen die drie lesuren per week beschikbaar hebben en een planning voor klassen met vier lesuren. Stepping Stones 4 vmbo basic Docentenhandleiding 2007 Wolters-Noordhoff bv 18

19 2. Hoe werkt Stepping Stones? 2.1 Sturing Het werkboek is het sturende boek. Dat heeft de leerling altijd voor zich, en van daaruit wordt de leerling gestuurd naar bijvoorbeeld een leestekst, een Stone, een onderdeel van de grammatica in het tekstboek, naar de leerling-cd om een fragment of song te beluisteren, naar het uitwerkingenboek om een opdracht te controleren, of naar IT om opdrachten op de computer te gaan doen. In het tekstboek staan bronnen, evenals op de leerling-cd en in IT Deze bronnen zijn heel gevarieerd, van leesteksten en taalmiddelen tot naslag en video. 2.2 Werken met Textbook en Workbook Het werken met tekstboek en werkboek kan planmatig worden opgezet, want er is een vaste structuur in elk hoofdstuk. In het vervolg worden de diverse onderdelen uitgelegd. 2.3 Workplanner, Leerdoelen en Checks Elk hoofdstuk begint met een Workplanner. Hierin staat een inhoudsopgave van het hoofdstuk, en dit biedt u de mogelijkheid om een snel overzicht te krijgen van alle onderdelen. Vervolgens kunt u aan de hand hiervan een studieplanner maken, maar u kunt ook bijvoorbeeld de leerlingen bepaalde zaken laten invullen: huiswerk, deadlines, toetsdatum enzovoort. Bovendien ziet u in een oogopslag bij welke onderdelen verder on line geoefend kan worden. Alle genoemde onderdelen in de Workplanner worden hieronder toegelicht * De inhoudsopgave geeft bij de vaste onderdelen A, B, C en D aan hoeveel werkboekopdrachten er zijn en bij welke oefeningen luistermateriaal of ICT-materiaal is. Leerlingen kunnen deze onderdelen in dit overzicht per opdracht afvinken nadat ze het gemaakt hebben. * Bij het blok Toetsing kan worden ingevuld wanneer de toets zal zijn en wat er zal worden getoetst. 2.4 Soorten opdrachten De soorten opdrachten zijn gevarieerd en bevatten vaak een speels element, maar tevens zit hier structuur en opbouw in. Bij de Stones-opdrachten is er enerzijds een opbouw van vocabulaire en grammaticale constructies, en anderzijds zijn deze opdrachten sterk gericht op het bevorderen en stimuleren van communicatie, zowel mondeling als schriftelijk. Bij lezen en luisteren zijn het vooral de lees- en luisterstrategieën die via een gevarieerd aanbod aan opdrachten worden getraind. Er zijn: * Spreken en schrijvengerelateerde opdrachten variërend van: * pure reproductieopdrachten (Schrijf op wat je zegt in het Engels) waarbij letterlijk zinnen uit de Stone worden gehaald * geleide open en gesloten spreek- en schrijfopdrachten bij een Stone * vocabulaireopdrachten * vrije productie of toepassingsopdrachten: spreekkaart-opdrachten (Talking Matters), het schrijven van een brief, het houden van een spreekbeurt * interactieve IT die herhaling en extra training on line bieden * gesloten toetsopdrachten in de diagnostische toets in het werkboek * interactieve toetsopdrachten in de diagnostische toets in IT * toepassingsopdrachten waarin alle getrainde vaardigheden/strategieën samenkomen * lezen- en luisterengerelateerde opdrachten, waarin: * open en gesloten strategie-trainingsopdrachten Stepping Stones 4 vmbo basic Docentenhandleiding 2007 Wolters-Noordhoff bv 19

20 * vocabulaireopdrachten * IT en opdrachten * IT en opdrachten * IT uitspraakopdrachten 2.5 Vocabulaire Aan het eind van elk hoofdstuk vindt u een woordenlijst met de te leren woorden uit het hoofdstuk. Deze woorden staan in contextzinnen die de betekenis verduidelijken. De woorden zijn als volgt gekozen: 1. alle woorden uit de Stones die nog niet eerder zijn voorgekomen 2. woorden die de leerling nodig heeft om de opdrachten te kunnen maken 3. relevante woorden uit de lees- en luisterteksten Werkwijze: * De woorden staan per onderdeel in alfabetische volgorde. U kunt de leerlingen het beste per onderdeel het betreffende blokje laten leren. * Ook kunnen ze dit verder oefenen in IT * Een combinatie van bovenstaande mogelijkheden is uiteraard ook mogelijk. Bij veel leesteksten wordt de Nederlandse vertaling van bepaalde woorden gegeven. Deze woorden zijn niet bedoeld om te leren, maar om de leerling een handvat te bieden om de tekst beter te begrijpen en de opdrachten te kunnen maken. 2.6 Samenvatting, Test Yourself en Toetsing In de samenvatting wordt aangegeven welke onderdelen, vaardigheden en strategieën in het hoofdstuk getraind zijn. U kunt deze samenvatting samen met de leerlingen bespreken, en aangeven welke onderdelen voor de eindtoets aan de orde zullen komen en geleerd moeten worden. Ter voorbereiding kan de leerling vervolgens de Test Yourself maken. De diagnostische toets is bedoeld om te bepalen of een leerling zich middels de training de kennis en kunde eigen heeft gemaakt om de eindtoets of onderdelen daarvan op de goede wijze af te sluiten. Indien nodig kan hij/zij extra onderdelen on line nogmaals oefenen. Een andere mogelijkheid is om de diagnostische toets in IT te maken. Hierbij krijgt de leerling directe feedback zodat hij of zij weet welke onderdelen nog onvoldoende beheerst worden. Dit kan ook bijvoorbeeld in tweetallen in het computerlokaal. Het is niet altijd mogelijk om alle vaardigheden (b.v. gespreksvaardigheid) te vertalen in vergelijkbare diagnostische toetsen. In voorkomende gevallen is een oplossing gekozen die zo dicht mogelijk bij het betreffende onderdeel staat. De eindtoets zal meestal een combinatie zijn van enkele vaardigheden. U zult deze naar eigen inzicht samenstellen uit de toetsenbank, of de voorbeeldselectie op de cd-rom gebruiken. Een toets voor gespreksvaardigheid is echter moeilijker op efficiënte en effectieve wijze af te nemen. Daarom volgen hier enkele suggesties. Het afnemen van een gespreksvaardigheidstoets Organisatie: * regelmatig toetsen: vijf tot tien minuten informeel toetsen van een beperkt aantal leerlingen tijdens de les, eens per week of per twee weken. * in groepjes, tweetallen of individueel: inhoud: recente spreekopdrachten, voorbereiden van een aantal vragen, een spreekbeurt, of ter keuze van de leerling. * voorbereiding buiten de klas, individueel of in tweetallen. * voor de klas of terwijl de klas met iets anders bezig is. Stepping Stones 4 vmbo basic Docentenhandleiding 2007 Wolters-Noordhoff bv 20

21 * opnemen op cassette Beoordeling: * indrukcijfer met behulp van beoordelingsschema, b.v. ++ goed; + voldoende;? twijfelachtig; - onvoldoende. * cijfers geven terwijl u door de klas loopt. * extra vragen stellen bij teveel uit het hoofd opzeggen * eindcijfer kan gebaseerd worden op de resultaten van de indrukcijfers. * criteria: laat leerlingen weten waarop ze beoordeeld worden, b.v. taalmiddelen uit de Stones, spontaan taalgebruik of beide. 2.7 IT De DLO (Digitale Leerlingen Omgeving) hebben we IT genoemd. Deze i-module is direct gekoppeld aan (opdrachten in) de methode. Het adres is: 4b.steppingstones.wolters.nl. Deze leerlingensite bevat een gevarieerd aanbod aan materiaal en interactieve opdrachten. De aansturing gebeurt vanuit het werkboek. Hierin staat steeds aangegeven wanneer er verder geoefend kan worden op de computer. De leerlingen gaan dan naar de site en volgen de gewenste route. Het aangeboden materiaal kan worden onderverdeeld in aanvullend materiaal en herhalingsstof. Voor een aantal leerlingen is de herhalingsstof zeer wezenlijk om grammatica, idioom en strategieën goed in te slijpen. De meerwaarde van deze interactieve opdrachten is de directe feedback en de opvraagbare leerhulp en uitleg. Voor de betere leerlingen is deze oefenstof minder noodzakelijk, maar ook zij vinden voldoende uitdaging met het aanvullende materiaal: strategietraining, internetopdrachten, lees, luister en videomateriaal en de oefentoets. Er kunnen dus keuzes gemaakt worden, zowel door u als door de leerling, al naar gelang de behoefte. De i-module is flexibel inzetbaar, en kan minimaal of maximaal worden benut. Verder biedt IT * Herhalingsopdrachten: aan het eind van onderdelen in het boek worden de leerlingen verwezen naar deze interactieve Stones- en grammatica-opdrachten met uitleg en voorbeelden. * Diagnostische toets on line: dit onderdeel heet Test Yourself en bestaat uit oefeningen met Stones, Grammatica en Vocabulaire. * Reading Matters: onder dit kopje worden extra leesteksten aangeboden die tevens kunnen worden beluisterd, met opdrachten. * Internetopdrachten: bij elk hoofdstuk hoort een internetopdracht, die opzoekvaardigheden traint. * Video: speciaal voor het kijk- en luisterdossier zijn video s met opdrachten opgenomen. * Naslag: Grammatica overzicht en de Yellow Pages, Vocabulary, Stones-zinnen (met geluid) en links en een woordenlijst kunnen geraadpleegd worden tijdens de oefeningen. * Newsticker: dagelijks worden vijf actuele, korte krantenartikelen op de site gezet. Deze kunt u gebruiken voor extensief lezen, of ter afwisseling van het overige lesmateriaal. De herhalingsopdrachten staan tevens als platte opdrachten (zonder feedback) als kopieerbaar materiaal op deze site en kunnen worden uitgeprint, zodat u de mogelijkheid hebt om deze opdrachten op papier te laten maken, als de gelegenheid ontbreekt om de leerlingen op de computer te laten oefenen. Stepping Stones 4 vmbo basic Docentenhandleiding 2007 Wolters-Noordhoff bv 21

Stepping Stones 4 vmbo kgt

Stepping Stones 4 vmbo kgt Stepping Stones 4 vmbo kgt Docentenhandleiding Derde editie Wolters-Noordhoff Groningen Auteurs Annette Lether Myriam Meinsma Hans Mes Willem Noordhof Nick Woltjer Stepping Stones 4 vmbo kgt Docentenhandleiding

Nadere informatie

Stepping Stones 3 vmbo kgt. Docentenhandleiding

Stepping Stones 3 vmbo kgt. Docentenhandleiding Stepping Stones 3 vmbo kgt Docentenhandleiding Derde editie Wolters-Noordhoff Groningen Auteurs Annette Lether Hans Mes Myriam Meinsma Willem Noordhof Nick Woltjer Stepping Stones 3 vmbo kgt Docentenhandleiding

Nadere informatie

Stepping Stones 3 vmbo basic. Docentenhandleiding

Stepping Stones 3 vmbo basic. Docentenhandleiding Stepping Stones 3 vmbo basic Docentenhandleiding Derde editie Wolters-Noordhoff Groningen Auteurs Raluca Aldea Sicco Gjaltema Karen Newton Eppe Scholtens Ton Worm Lucas Zandberg Stepping Stones 3 vmbo

Nadere informatie

Stepping Stones 2. Docentenhandleiding. vmbo basic (k) Derde editie. Wolters-Noordhoff Groningen

Stepping Stones 2. Docentenhandleiding. vmbo basic (k) Derde editie. Wolters-Noordhoff Groningen Stepping Stones 2 vmbo basic (k) Docentenhandleiding Derde editie Wolters-Noordhoff Groningen Auteurs Remke van der Meij Karen Newton Sybrecht Oenema Eppe Scholtens Ton Worm Lucas Zandberg 1 Stepping Stones

Nadere informatie

Stepping Stones 2. vmbo kgt. Docentenhandleiding. Derde editie. Wolters-Noordhoff Groningen

Stepping Stones 2. vmbo kgt. Docentenhandleiding. Derde editie. Wolters-Noordhoff Groningen Stepping Stones 2 vmbo kgt Docentenhandleiding Derde editie Wolters-Noordhoff Groningen Auteurs Linda Bogaerts Annette Lether Hans Mes Willem Noordhof Eppe Scholtens Nick Woltjer 1 Stepping Stones 2 vmbo

Nadere informatie

Stepping Stones 1 vmbo basic (k) Docentenhandleiding

Stepping Stones 1 vmbo basic (k) Docentenhandleiding Stepping Stones 1 vmbo basic (k) Docentenhandleiding Derde editie Wolters-Noordhoff Groningen Auteurs Remke van der Meij Karen Newton Sybrecht Oenema Ton Worm Lucas Zandberg 1 Stepping Stones 1 vmbo basic

Nadere informatie

SAMENWERKEND LEREN. 20 verschillende werkvormen

SAMENWERKEND LEREN. 20 verschillende werkvormen SAMENWERKEND LEREN 20 verschillende werkvormen Gepubliceerd met toestemming van Uitgeverij Noordhoff (november 2009) auteur: Jan van der Vlies Werkvormen Een aantal bruikbare samenwerkingsstructuren die

Nadere informatie

Stepping Stones 2. (t) havo vwo. Docentenhandleiding

Stepping Stones 2. (t) havo vwo. Docentenhandleiding Stepping Stones 2 (t) havo vwo Docentenhandleiding Derde editie Wolters-Noordhoff Groningen Auteurs Nina Blom-Poldrugač Sicco Gjaltema Rob Groeneveld Natascha Sewnandan Sanne Wielenga Stepping Stones 2

Nadere informatie

Stepping Stones 1 (t) havo vwo. Docentenhandleiding

Stepping Stones 1 (t) havo vwo. Docentenhandleiding Stepping Stones 1 (t) havo vwo Docentenhandleiding Derde editie Wolters-Noordhoff Groningen Auteurs Nina Blom-Poldrugač Ellis Dik Sicco Gjaltema Natascha Sewnandan Jaap Westra Sanne Wielenga Nick Woltjer

Nadere informatie

Stepping Stones 3. havo vwo

Stepping Stones 3. havo vwo Stepping Stones 3 havo vwo Docentenhandleiding Derde editie Wolters-Noordhoff Groningen Auteurs Sicco Gjaltema Sybrecht Oenema Natascha Sewnandan Sanne Wielenga Stepping Stones 3 havo vwo bestaat uit:

Nadere informatie

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek drs. J.P.M. van der Hoeven Vierde druk Stenfert Kroese, Groningen/Houten Wolters-Noordhoff bv voert

Nadere informatie

Aartsbisdom Mechelen-Brussel Vicariaat Onderwijs Diocesane Pedagogische Begeleiding Secundair Onderwijs

Aartsbisdom Mechelen-Brussel Vicariaat Onderwijs Diocesane Pedagogische Begeleiding Secundair Onderwijs Aartsbisdom Mechelen-Brussel Vicariaat Onderwijs Diocesane Pedagogische Begeleiding Secundair Onderwijs Vakdocumenten Frans (2004) Samenwerkend leren - Taakgericht werken 1 Samenwerkingsstructuren Check

Nadere informatie

Korte of lange opdrachten die gericht zijn op beheersing van de stof.

Korte of lange opdrachten die gericht zijn op beheersing van de stof. Samenwerkend leren bij taakgericht werken 1 Samenwerkingsstructuren Check in duo's Elke leerling werkt eerst individueel aan de opdracht. Daarna vergelijkt elke leerling zijn eigen antwoorden met die van

Nadere informatie

3. Samenwerkend leren

3. Samenwerkend leren 3.1 Denken-Delen-Uitwisselen doel Samen nadenken over een begrip of antwoord groepssamenstelling individueel-> tweetal ->klassikaal 1. Denken: de leerling krijgt een vraag van de leerkracht of moet een

Nadere informatie

1. Denken-delen-uitwisselen

1. Denken-delen-uitwisselen Vijf basiswerkvormen voor activerend leren 1. Denken-delen-uitwisselen 2. Check-in-duo s 3. Genummerde-hoofden-tezamen 4. Experts 5. Drie-stappen-interview 1. Denken-delen-uitwisselen - De docent stelt

Nadere informatie

opgaven- en werkboek GECONSOLIDEERDE JAARREKENING Henk Fuchs 1e druk

opgaven- en werkboek GECONSOLIDEERDE JAARREKENING Henk Fuchs 1e druk opgaven- en werkboek Henk Fuchs GECONSOLIDEERDE JAARREKENING 1e druk Geconsolideerde jaarrekening Opgaven- en werkboek Geconsolideerde jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Eerste druk Noordhoff

Nadere informatie

Jeannine Van Assche. Stepping Stones. Leerboek en werkboek STEPPING STONES

Jeannine Van Assche. Stepping Stones. Leerboek en werkboek STEPPING STONES Jeannine Van Assche Stepping Stones Leerboek en werkboek 1 Table of contents The first lesson Chapter 1 Me, myself and you Chapter 2 Crazy critters Chapter 3 Let s ch@t Chapter 4 My way of life Chapter

Nadere informatie

Basisstudie in het boekhouden

Basisstudie in het boekhouden OPGAVEN Basisstudie in het boekhouden M.H.A.F. van Summeren, P. Kuppen, E. Rijswijk Zevende druk Basisstudie in het boekhouden Opgavenboek Opgavenboek Basisstudie in het boekhouden M.H.A.F. van Summeren

Nadere informatie

Belastingwetgeving 2015

Belastingwetgeving 2015 Belastingwetgeving 2015 Opgaven Niveau 5 MBA Peter Dekker RA Ludie van Slobbe RA Uitgeverij Educatief Belastingwetgeving Opgaven Niveau 5 MBA Peter Dekker RA Ludie van Slobbe RA Eerste druk Uitgeverij

Nadere informatie

Routeboek Onderleggers voor de ISK

Routeboek Onderleggers voor de ISK Routeboek Onderleggers voor de ISK ISK Utrecht Boom, Amsterdam Deze uitgave is gemaakt in opdracht van ISK Utrecht. Tweede herziene uitgave 2014 2011 ISK Utrecht Behoudens de in of krachtens de Auteurswet

Nadere informatie

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders Tekstboek DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders P.J. Meijer A.G. Sciarone Tekstboek Herziene editie

Nadere informatie

Bedrijfsadministratie

Bedrijfsadministratie Bedrijfsadministratie Opgaven Niveau 5 MBA Peter Kuppen Frans van Luit Bedrijfsadministratie MBA Niveau 5 Opgaven Opgaven Bedrijfsadminstratie MBA Niveau 5 P. Kuppen F. van Luit Eerste druk Noordhoff

Nadere informatie

Jaarrekening. Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk

Jaarrekening. Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk Jaarrekening Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Jaarrekening Opgaven- en werkboek Jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Tweede druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Opmaak binnenwerk:

Nadere informatie

De basis van het Boekhouden

De basis van het Boekhouden De basis van het Boekhouden Werkboek Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Hans Dijkink de basis van het boekhouden Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Werkboek Hans Dijkink Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

handel en verkoop instructie-/werkboek

handel en verkoop instructie-/werkboek handel en verkoop instructie-/werkboek Basisberoepsgerichte leerweg Arie Reijn Jeroen Abbes Jacques Crins Ruud Heynen Margreet Verrij colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. Meppel Auteurs: A. Reijn, J. Abbes,

Nadere informatie

SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel

SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel 3/10/2012 TRIO SMC SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel Pagina 1 van 9 Verantwoording 2012 Uniformboard te Vianen en 2012 Trio SMC te Almere. Copyright 2012 voor de cursusinhoud Trio SMC te Almere

Nadere informatie

Blommaert. Bedrijfseconomische Analyses OPGAVEN. Blommaert & Bedrijfseconomie vanuit managementperspectief. Zevende druk

Blommaert. Bedrijfseconomische Analyses OPGAVEN. Blommaert & Bedrijfseconomie vanuit managementperspectief. Zevende druk Blommaert Blommaert & Bedrijfseconomische Analyses Bedrijfseconomie vanuit managementperspectief OPGAVEN Zevende druk Bedrijfseconomische Analyses Opgaven en uitwerkingen Bedrijfseconomische Analyses

Nadere informatie

Verleg je grenzen! Waarom kiest ú voor het nieuwe Taalblokken? Taalblokken Engels Brochure MBO

Verleg je grenzen! Waarom kiest ú voor het nieuwe Taalblokken? Taalblokken Engels Brochure MBO Brochure MBO Toetsing Figuur 4, toetsing Door de nieuwe aanpak en de goede mix van digitaal lesmateriaal en boeken geeft Taalblokken Engels mij de ruimte om les te geven zoals ik wil. Verleg je grenzen!

Nadere informatie

Nederlands voor Arabisch taligen A0 A1/A2

Nederlands voor Arabisch taligen A0 A1/A2 Auteur boek: مو لف الكتاب: Vera Lukassen Titel boek: Nederlands voor Arabisch taligen كتاب : الھولندي للناطقین باللغة العربیة المستوى Niveau A0 A2, A0 A2 2015, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl

Nadere informatie

Het verbeteren van zelfwerkzaamheid van 2 havo/vwo leerlingen.

Het verbeteren van zelfwerkzaamheid van 2 havo/vwo leerlingen. Bonaventuracollege Leiden Het verbeteren van zelfwerkzaamheid van 2 havo/vwo leerlingen. Advies voor docenten Sanne Macleane 2015 Inhoudsopgave Inleiding... 3 De opbouwende leerlijn van het zelfstandig

Nadere informatie

SECTORWERKSTUK 2013-2014

SECTORWERKSTUK 2013-2014 SECTORWERKSTUK 2013-2014 1 HET SECTORWERKSTUK Het sectorwerkstuk is een verplicht onderdeel voor alle leerlingen uit het Mavo. Het maken van een sectorwerkstuk is een manier waarop je, als eindexamenkandidaat,

Nadere informatie

handel en verkoop instructie-/werkboek, deel 1

handel en verkoop instructie-/werkboek, deel 1 4670_HV_WB_1_orientatie_k 10-05-2005 13:34 Pagina 1 handel en verkoop instructie-/werkboek, deel 1 Kaderberoepsgerichte leerweg Arie Reijn Jeroen Abbes Jacques Crins Ruud Heynen Margreet Verrij 4670_HV_WB_1_orientatie_k

Nadere informatie

Whitepaper Nieuw Nederlands 6 e editie onderbouw

Whitepaper Nieuw Nederlands 6 e editie onderbouw Whitepaper Nieuw Nederlands 6 e editie onderbouw WHITEPAPER NIEUW NEDERLANDS 6 e editie onderbouw Nieuw Nederlands onderbouw 6 e editie staat als vanouds voor hoge kwaliteit en aandacht voor de individuele

Nadere informatie

Elementaire praktijk van de Financiering Werkboek

Elementaire praktijk van de Financiering Werkboek Elementaire praktijk van de Financiering Werkboek Niveau 4 PDB Mariëlle de Kock elementaire praktijk van de financiering Niveau 4 PDB Werkboek Mariëlle de Kock Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Ontwerp

Nadere informatie

Periodeafsluiting. Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk

Periodeafsluiting. Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk Periodeafsluiting Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Periodeafsluiting Opgaven- en werkboek Periodeafsluiting Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Tweede

Nadere informatie

Stap 1 Voorafgaand aan het bestuderen van een nieuw onderwerp vatten leerlingen in kleine groepjes samen wat ze al van het onderwerp weten.

Stap 1 Voorafgaand aan het bestuderen van een nieuw onderwerp vatten leerlingen in kleine groepjes samen wat ze al van het onderwerp weten. Werkvorm 1 Stap 1 Voorafgaand aan het bestuderen van een nieuw onderwerp vatten leerlingen in kleine groepjes samen wat ze al van het onderwerp weten. Stap 2 Vervolgens formuleren ze vragen over wat ze

Nadere informatie

Bedrijfsadministratie MBA

Bedrijfsadministratie MBA Bedrijfsadministratie MBA Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Bedrijfsadministratie MBA Opgaven- en werkboek Bedrijfsadministratie MBA Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Tweede

Nadere informatie

Basisvaardigheden Nederlands Deel 1 van 2

Basisvaardigheden Nederlands Deel 1 van 2 Basisvaardigheden Nederlands Deel 1 van 2 Colofon Auteur: Hanneke Molenaar Inhoudelijke redactie: Ina Berlet Redactie: Edu Actief b.v. Vormgeving: Crius Group Illustraties: Edu Actief b.v. Titel: Basisvaardigheden

Nadere informatie

PROJECT. schaalrekenen. aardrijkskunde en wiskunde 1 vmbo-t/havo. naam. klas

PROJECT. schaalrekenen. aardrijkskunde en wiskunde 1 vmbo-t/havo. naam. klas schaalrekenen PROJECT aardrijkskunde en wiskunde 1 vmo-t/havo naam klas Auteurs Femke Trap José Spaan Bonhoeffer College, Castricum 2006 EPN, Houten, The Netherlands. Behoudens de in of krachtens de Auteurswet

Nadere informatie

Praktisch Verbintenissenrecht

Praktisch Verbintenissenrecht Praktisch Verbintenissenrecht Mr. dr. C. Phillips 2 e druk Toegang tot online studiehulp Als koper van dit e-book kun je een unieke code aanmaken die toegang geeft tot de website bij het e-book. 1. Ga

Nadere informatie

Whitepaper Pincode 6 e editie tweede fase

Whitepaper Pincode 6 e editie tweede fase Whitepaper Pincode 6 e editie tweede fase Nieuwe editie Pincode 6 e editie Tweede Fase Met de nieuwe editie van Pincode voor de tweede fase worden leerlingen optimaal voorbereid op het nieuwe examenprogramma,

Nadere informatie

september 2013 Huygens College Kernuur Leesles Muziek Engels Dans PROJECT TITEL Werkboek First ID

september 2013 Huygens College Kernuur Leesles Muziek Engels Dans PROJECT TITEL Werkboek First ID september 2013 Huygens College Kernuur NAAM JAAR KLAS VAK PROJECT TITEL Leesles Muziek Engels Dans Werkboek First ID Inhoud Werkboek First ID 4 Het gebruik van de Powerpoint 7 Instructie voor het gebruik

Nadere informatie

Boekhouden geboekstaafd

Boekhouden geboekstaafd Boekhouden geboekstaafd Drs. H. Fuchs S.J.M. van Vlimmeren OPGAVEN Zevende druk Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Drs. H. Fuchs S. J. M. van Vlimmeren Zevende druk Noordhoff

Nadere informatie

Basiskennis Calculatie

Basiskennis Calculatie Basiskennis Calculatie Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren UITWERKINGEN Derde druk Basiskennis Calculatie Uitwerkingen Basiskennis Calculatie Uitwerkingen Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Derde druk Noordhoff

Nadere informatie

2015, Uitgeverij Boom, Amsterdam

2015, Uitgeverij Boom, Amsterdam 2015, Uitgeverij Boom, Amsterdam Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand,

Nadere informatie

Studiehandleiding. Engels voor gevorderden

Studiehandleiding. Engels voor gevorderden Studiehandleiding Engels voor gevorderden Lay-out en opmaak: NTI DTP Studio, Leiden 1 e druk, maart 2012 001204544 2012, NTI bv, Leiden Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd,

Nadere informatie

Boekhouden geboekstaafd Opgaven

Boekhouden geboekstaafd Opgaven Boekhouden geboekstaafd Wim Broerse, Derk Jan Heslinga, Wim Schauten 13 e druk Boekhouden geboekstaafd 1 Drs. W.J. Broerse Drs. D.J.J. Heslinga Drs. W.M.J. Schauten Dertiende druk Noordhoff Uitgevers

Nadere informatie

Docentenhandleiding Ontwerp Animals

Docentenhandleiding Ontwerp Animals Docentenhandleiding Ontwerp Animals Deze handleiding is voor hoofdstuk 4 Animals van Stepping Stones 1 (havo/vwo). Er zijn voor dit hoofdstuk een aantal aanpassingen gedaan om meer spreekvaardigheid in

Nadere informatie

De Kern van Veranderen

De Kern van Veranderen De Kern van Veranderen #DKVV De kern van veranderen marco de witte en jan jonker Alle rechten voorbehouden: niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand,

Nadere informatie

nederlands Schrijven voor 1F Deel 2 van 5

nederlands Schrijven voor 1F Deel 2 van 5 nederlands Schrijven voor 1F Deel 2 van 5 Colofon Auteur: Mieke Lens Eindredactie: Ina Berlet Redactie: Edu Actief b.v. Vormgeving: Crius Group Illustraties: Edu Actief b.v. Nederlands - Schrijven voor

Nadere informatie

Bedrijfsadministratie MBA

Bedrijfsadministratie MBA Bedrijfsadministratie MBA Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren UITWERKINGEN Tweede druk Bedrijfsadministratie MBA Uitwerkingen Bedrijfsadministratie MBA Uitwerkingen Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Tweede

Nadere informatie

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN. Tweede druk

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN. Tweede druk Fiscale Jaarrekening Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN Tweede druk Fiscale jaarrekening Uitwerkingen opgaven Fiscale jaarrekening Uitwerkingen opgaven Henk Fuchs Yvonne van de Voort Tweede

Nadere informatie

Werken aan communicatie 1

Werken aan communicatie 1 Communicatie Werken aan communicatie 1 Werken aan communcatie 1 Serienummer: Licentie: Voor het activeren van de licentie kijk pagina 5 van dit werkboek. Te activeren tot: Colofon Uitgeverij: Edu Actief

Nadere informatie

Ontwerponderzoek paper 2 Geografische informatievaardigheden in 5 VWO

Ontwerponderzoek paper 2 Geografische informatievaardigheden in 5 VWO Ontwerponderzoek paper 2 Geografische informatievaardigheden in 5 VWO Student: Vincent van der Maaden, MSc Studentnummer: 5783070 Opleiding: Interfacultaire lerarenopleiding, UvA Vakgebied: Aardrijkskunde

Nadere informatie

Actief leren voor een beroep

Actief leren voor een beroep Actief leren voor een beroep Actief leren voor een beroep Activiteiten voor leerlingen in het mbo niveau 3 en 4 Nicolien van Halem Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008 Ó 2008 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel

Nadere informatie

Nederlands in Uitvoering

Nederlands in Uitvoering Nederlands in Uitvoering Leerjaar 1 Sport & spel Een mondelinge instructie begrijpen Algemene modulegegevens Leerjaar: 1 Taaltaak: Een mondelinge instructie begrijpen Thema: Sport & spel Leerstijlvariant:

Nadere informatie

Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie.

Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie. Nederlands in beeld Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie. Vervolgmogelijkheid: Basiscursus 1 ISBN 9789461057228 www.nt2.nl

Nadere informatie

Loopbaanoriëntatie -begeleiding

Loopbaanoriëntatie -begeleiding Ik, leren en werken Loopbaanoriëntatie en -begeleiding Loopbaanlogboek voor fase 2 Voorbereiding Colofon Auteur: Edu Actief b.v. Redactie: Edu Actief b.v. Vormgeving: Edu Actief b.v. Illustraties: Edu

Nadere informatie

Spreken en gesprekken voor 1F

Spreken en gesprekken voor 1F NEDERLANDS Spreken en gesprekken voor 1F Deel 2 van 5 Colofon Auteur: Hanneke Molenaar Inhoudelijke redactie: Ina Berlet Redactie: Edu Actief b.v. Vormgeving: Crius Group Illustraties: Edu Actief b.v.

Nadere informatie

Go 100. Leer 100 Chinese karakters. Handleiding Go 100

Go 100. Leer 100 Chinese karakters. Handleiding Go 100 Go 100 Leer 100 Chinese karakters Handleiding Go 100 Go 100 is samen met de website www.go-malmberg.nl een volledig geïntegreerde Chinese taalmethode die een eenvoudige, aanstekelijke en effectieve leerervaring

Nadere informatie

Sociale en recreatieve activiteiten

Sociale en recreatieve activiteiten Sociale en recreatieve activiteiten Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur(s): Richard Prins Inhoudelijke redactie: Patricia Streng Eindredactie: Astrid

Nadere informatie

Spelend leren, leren spelen

Spelend leren, leren spelen Spelend leren, leren spelen een werkboek voor kinderen en ouders Rudy Reenders, Wil Spijker & Nathalie van der Vlugt Spelend leren, een werkboek voor kinderen en ouders leren spelen Rudy Reenders, Wil

Nadere informatie

Thema-opdracht: Arbeiten im Restaurant

Thema-opdracht: Arbeiten im Restaurant Thema-opdracht: Arbeiten im Restaurant Je hebt gekozen voor het thema Arbeiten im Restaurant. Je gaat de komende vijf weken je woordenschat in het Duits aanvullen met relevante begrippen en je oefent in

Nadere informatie

De vragen sluiten aan bij de belevingswereld van de leerlingen en zijn onderverdeeld in de volgende vijftien categorieën:

De vragen sluiten aan bij de belevingswereld van de leerlingen en zijn onderverdeeld in de volgende vijftien categorieën: > Categorieën De vragen sluiten aan bij de belevingswereld van de leerlingen en zijn onderverdeeld in de volgende vijftien categorieën: 1 > Poten, vleugels, vinnen 2 > Leren en werken 3 > Aarde, water,

Nadere informatie

Elementaire praktijk van de Kostencalculatie Werkboek

Elementaire praktijk van de Kostencalculatie Werkboek Elementaire praktijk van de Kostencalculatie Werkboek Niveau 4 P Mariëlle de Kock elementaire praktijk van de kostencalculatie Niveau 4 (P) Werkboek Mariëlle de Kock Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk Fiscale Jaarrekening Henk Fuchs Yvonne van de Voort OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Fiscale jaarrekening Opgaven- en werkboek Fiscale jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Yvonne van de Voort

Nadere informatie

Cursus. Coördineren in de kinderopvang, ketenregie, sociale kaart en netwerk

Cursus. Coördineren in de kinderopvang, ketenregie, sociale kaart en netwerk Cursus Coördineren in de kinderopvang, ketenregie, sociale kaart en netwerk Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Angela van der Plas Inhoudelijke

Nadere informatie

Be Sports Minded. Workshop 11 april 2014 Thomas van Aquinodag Eindhoven. Dennis Witsiers

Be Sports Minded. Workshop 11 april 2014 Thomas van Aquinodag Eindhoven. Dennis Witsiers Be Sports- Minded Be Sports Minded Workshop 11 april 2014 Thomas van Aquinodag Eindhoven Dennis Witsiers Vraag? Waarom volg je deze workshop? 2 minuten Doel?! Antwoorden geven op jullie vragen! Waarom

Nadere informatie

Station, nederlands voor het vmbo

Station, nederlands voor het vmbo Station, nederlands voor het vmbo Volledig herziene modules voor de onderbouw (Station 2e editie) Nieuwe aantrekkelijke vormgeving Duidelijk verschil tussen vmbo-bk en vmbo-kgt In kleine stappen door meer

Nadere informatie

Basiscursus Nederlands voor buitenlanders Delftse methode. Oefenboek

Basiscursus Nederlands voor buitenlanders Delftse methode. Oefenboek Basiscursus Nederlands voor buitenlanders Delftse methode Oefenboek Beginners NT2-niveau 0 1 Delftse methode Basiscursus 1 Nederlands voor buitenlanders Oefenboek A.G. Sciarone P.J. Meijer Boom, Amsterdam

Nadere informatie

Het boek is opgedeeld in twee delen die achter elkaar doorgewerkt kunnen worden; het liefst met begeleiding van een leerkracht.

Het boek is opgedeeld in twee delen die achter elkaar doorgewerkt kunnen worden; het liefst met begeleiding van een leerkracht. De taaltrap De taaltrap bestaat uit: een lesboek; veel foto s en tekeningen; 20 lessen met veelgebruikte schooltaalwoorden en zinnen; eenvoudige grammaticale oefeningen; een audio cd. Het boek is opgedeeld

Nadere informatie

LESSENSERIE 4: CKV-NL Recensie schrijven Lesplannen

LESSENSERIE 4: CKV-NL Recensie schrijven Lesplannen LESSENSERIE 4: CKV-NL Recensie schrijven Lesplannen Algemene gegevens Docent Evah den Boer School Helen Parkhurst Titel lessenserie Recensie schrijven CKV/NETL Klas (en niveau) 4 vwo Aantal leerlingen

Nadere informatie

Muiswerk Strategisch Lezen is gericht op het aanleren van deelvaardigheden die nodig zijn voor een strategische leesaanpak.

Muiswerk Strategisch Lezen is gericht op het aanleren van deelvaardigheden die nodig zijn voor een strategische leesaanpak. Strategisch Lezen Muiswerk Strategisch Lezen is gericht op het aanleren van deelvaardigheden die nodig zijn voor een strategische leesaanpak. Doelgroepen Strategisch Lezen Muiswerk Strategisch Lezen is

Nadere informatie

Met welk werk kunnen kinderen uit groep 5-6 thuiskomen en hoe kunt u uw kind thuis helpen?

Met welk werk kunnen kinderen uit groep 5-6 thuiskomen en hoe kunt u uw kind thuis helpen? Met welk werk kunnen kinderen uit groep 5-6 thuiskomen en hoe kunt u uw kind thuis helpen? In groep 5-6 nemen kinderen steeds vaker werk mee naar huis. Vaak vinden kinderen het leuk om thuis aan schooldingen

Nadere informatie

3 Hoogbegaafdheid op school

3 Hoogbegaafdheid op school 3 Hoogbegaafdheid op school Ik laat op school zien wat ik kan ja soms nee Ik vind de lessen op school interessant meestal soms nooit Veel hoogbegaafde kinderen laten niet altijd zien wat ze kunnen. Dit

Nadere informatie

Whitepaper Moderne Wiskunde 12 e editie onderbouw

Whitepaper Moderne Wiskunde 12 e editie onderbouw Whitepaper Moderne Wiskunde 12 e editie onderbouw WHITEPAPER MODERNE WISKUNDE Moderne Wiskunde is een methode waarin inzicht, structuur en vernieuwing centraal staan. Moderne Wiskunde volgt een didactiek

Nadere informatie

Woordenschat: Je gebruikt eenvoudige woordenschat om over jezelf en wat je meemaakt te vertellen, eventueel met behulp van een online vertaalsite.

Woordenschat: Je gebruikt eenvoudige woordenschat om over jezelf en wat je meemaakt te vertellen, eventueel met behulp van een online vertaalsite. Time Capsule Algemeen Product: tekst voor time capsule Leerjaar: 2 tl Aantal lessen: 2 x 50 minuten Bron: SLO Tip 1: De schrijfopdracht wint aan betekenis als er ook werkelijk een time capsule gemaakt

Nadere informatie

(Vak)teksten lezen in vmbo - mbo - Handleiding

(Vak)teksten lezen in vmbo - mbo - Handleiding (Vak)teksten lezen in vmbo - mbo - Handleiding Aan de slag met lezen in beroepsgerichte vakken Voor de verbetering van leesvaardigheid is het belangrijk dat leerlingen regelmatig en veel lezen. Hoe krijg

Nadere informatie

Hoe werkt u met Moderne Wiskunde 12 e editie onderbouw?

Hoe werkt u met Moderne Wiskunde 12 e editie onderbouw? Hoe werkt u met Moderne Wiskunde 12 e editie onderbouw? Inhoud 1 In vogelvlucht p. 2 2 Hoe wilt u werken? p. 3 3 Hoe maken de leerlingen kennis met Moderne Wiskunde online? p. 5 4 Meer dan lesstof in het

Nadere informatie

Pol Van Damme. Leesfiches

Pol Van Damme. Leesfiches Pol Van Damme Deze leesfiches bevatten niet zomaar vraagjes bij boeken. Nee, het gaat om leuk en creatief bezig zijn met boeken, om bevorderen van leesbegrip, maar bovenal: om leesplezier! Het boekenpakket

Nadere informatie

Producten en prijzen 2013 GPS Nederlands GPS Duits GPS Engels

Producten en prijzen 2013 GPS Nederlands GPS Duits GPS Engels Nederlands - Duits - Engels Navigeren op maat Producten en prijzen 2013 GPS Nederlands GPS Duits GPS Engels www.instruct.nl 1 Inhoudsopgave Maak kennis met GPS Taal Pag. 3 Opbouw en inhoud van de methoden

Nadere informatie

Hou het eenvoudig Effectief communiceren in organisaties

Hou het eenvoudig Effectief communiceren in organisaties Hou het eenvoudig 30-09-2008 09:10 Pagina 1 Hou het eenvoudig Effectief communiceren in organisaties Hou het eenvoudig 30-09-2008 09:10 Pagina 2 Hou het eenvoudig 30-09-2008 09:10 Pagina 3 Arie Quik Hou

Nadere informatie

Interactive Grammar leert de belangrijkste regels van de Engelste spelling en grammatica aan.

Interactive Grammar leert de belangrijkste regels van de Engelste spelling en grammatica aan. Interactive Grammar Interactive Grammar leert de belangrijkste regels van de Engelste spelling en grammatica aan. Doelgroep Interactive Grammar Het programma is bedoeld voor leerlingen in de brugklas van

Nadere informatie

De hybride vraag van de opdrachtgever

De hybride vraag van de opdrachtgever De hybride vraag van de opdrachtgever Een onderzoek naar flexibele verdeling van ontwerptaken en -aansprakelijkheid in de relatie opdrachtgever-opdrachtnemer prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis ing. W.A.I.

Nadere informatie

PrOmotie. Praktijk en Loopbaan. Ik & de Ander Werkboek 2

PrOmotie. Praktijk en Loopbaan. Ik & de Ander Werkboek 2 PrOmotie Praktijk en Loopbaan Ik & de Ander Werkboek 2 Colofon Auteur: Onder redactie van: Met dank aan: Tekstredactie: Vormgeving: Illustraties: Drukwerk: Aveline Dijkman, Annemarie van Hekken, Ingrid

Nadere informatie

opdracht 1 instructie telefoongesprek speech opdracht 2 boekbespreking poëziepresentatie sollicitatie

opdracht 1 instructie telefoongesprek speech opdracht 2 boekbespreking poëziepresentatie sollicitatie SPREEKVAARDIGHEID spreeklijn comenius college locatie Lijstersingel leerjaar 1 2 3 opdracht 1 instructie telefoongesprek speech opdracht 2 boekbespreking poëziepresentatie sollicitatie opdracht 3 reclamecampagne

Nadere informatie

Boekhouden geboekstaafd

Boekhouden geboekstaafd Boekhouden geboekstaafd Drs. H. Fuchs S.J.M. van Vlimmeren OPGAVEN Achtste druk Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Drs. H. Fuchs S. J. M. van Vlimmeren Achtste druk Noordhoff

Nadere informatie

Titel Grandes Lignes (derde editie) Vak/onderwerp Frans

Titel Grandes Lignes (derde editie) Vak/onderwerp Frans Titel Grandes Lignes (derde editie) Vak/onderwerp Frans Harware-eisen Hardware: Pentium 400 Mhz, 32Mb vrije ruimte op de harde schijf, 800 x 600 pixels, hoge kleuren (16- bits), geluidskaart:16-bits, cd-romspeler,

Nadere informatie

Organisatie van werkzaamheden

Organisatie van werkzaamheden Organisatie van werkzaamheden Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteurs: Rubus Opleidingspartners, Richard Prins Inhoudelijke redactie: Jessica Satink

Nadere informatie

Basisvaardigheden rekenen voor de pabo

Basisvaardigheden rekenen voor de pabo Basisvaardigheden rekenen voor de pabo Basisvaardigheden rekenen voor de pabo Ed de Moor Willem Uittenbogaard Sieb Kemme eindredactie Noordhoff Uitgevers Groningen Houten Eventuele op- en aanmerkingen

Nadere informatie

WHITEPAPER Nectar 5 e editie onderbouw

WHITEPAPER Nectar 5 e editie onderbouw WHITEPAPER Nectar 5 e editie onderbouw WHITEPAPER Nectar 5 e editie onderbouw Nectar 5e editie onderbouw is een heldere, motiverende methode biologie die opvalt door de gestructureerde behandeling van

Nadere informatie

Een overtuigende tekst schrijven

Een overtuigende tekst schrijven Een overtuigende tekst schrijven Taalhandeling: Betogen Betogen ervaarles Schrijftaak: Je mening geven over een andere manier van herdenken op school instructieles oefenlesles Lesdoel: Leerlingen kennen

Nadere informatie

Thema-opdracht: Arbeiten im Hotel

Thema-opdracht: Arbeiten im Hotel Thema-opdracht: Arbeiten im Hotel Je hebt gekozen voor het thema Arbeiten im Hotel. Je gaat de komende vijf weken je woordenschat in het Duits aanvullen met relevante begrippen en je oefent in uitspraak

Nadere informatie

Fase B. Entree. Leerstijlen. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: januari 20]3

Fase B. Entree. Leerstijlen. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: januari 20]3 N W Fase B O Z Entree Leerstijlen Versie 0.1: januari 20]3 2013 Stichting Entreprenasium Inleiding 2 Inleiding 2 Indeling 4 Strategie 6 Leerstijl Ieder mens heeft zijn eigen leerstijl. Deze natuurlijke

Nadere informatie

Elementaire praktijk van de Bedrijfsadministratie

Elementaire praktijk van de Bedrijfsadministratie Elementaire praktijk van de Bedrijfsadministratie Werkboek Niveau 4 PDB Hans Dijkink Elementaire praktijk van de Bedrijfsadministratie Niveau 4 PDB Werkboek Hans Dijkink Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

Referentiekaders. Doorlopende leerlijn Taal en Rekenen (Meijerink) 2. Station en de referentiekaders 6

Referentiekaders. Doorlopende leerlijn Taal en Rekenen (Meijerink) 2. Station en de referentiekaders 6 Referentiekaders Doorlopende leerlijn Taal en Rekenen (Meijerink) 2 Station en de referentiekaders 6 1 Doorlopende leerlijnen Taal en Rekenen (Commissie Meijerink) Een beknopte samenvatting/ de belangrijkste

Nadere informatie

12 merken, 13 ongelukken

12 merken, 13 ongelukken 12 merken, 13 ongelukken Karel Jan Alsem & Robbert Klein Koerkamp Eerste druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Ontwerp omslag: G2K Designers, Groningen/Amsterdam Aan de totstandkoming van deze uitgave

Nadere informatie

TAALCOMPLEET. Nederlands voor anderstaligen KNM. 5 e druk 2016 ISBN KNM: Copyright: KleurRijker B.V.,

TAALCOMPLEET. Nederlands voor anderstaligen KNM. 5 e druk 2016 ISBN KNM: Copyright: KleurRijker B.V., TAALCOMPLEET Nederlands voor anderstaligen KNM 5 e druk 2016 ISBN KNM: 978-94-90807-19-1 Copyright: KleurRijker B.V., info@kleurrijker.nl Hoofdredactie: Janneke Blom Redactie: Nynke Oosterhuis Auteurs:

Nadere informatie

Leven met ongewenste kinderloosheid

Leven met ongewenste kinderloosheid nadia garnefski vivian kraaij maya schroevers Leven met ongewenste kinderloosheid Boom Hulpboek amsterdam mmxiii 2013 N. Garnefski, V. Kraaij & M. J. Schroevers p / a Uitgeverij Boom, Amsterdam Behoudens

Nadere informatie

Fase A. Jij de Baas. Gids voor de Starter. 2012 Stichting Entreprenasium. Versie 1.2: november 2012

Fase A. Jij de Baas. Gids voor de Starter. 2012 Stichting Entreprenasium. Versie 1.2: november 2012 N W O Fase A Z Jij de Baas Gids voor de Starter Versie 1.2: november 2012 2012 Stichting Entreprenasium Inleiding 2 School De school Inleiding 2 Doelen 3 Middelen 4 Invoering 5 Uitvoering 6 Jij de Baas:

Nadere informatie