Jong geleerd, oud gedaan! Preventieve zorg voor studiegerelateerde gezondheidsproblemen bij studenten in opleiding voor musicus

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Jong geleerd, oud gedaan! Preventieve zorg voor studiegerelateerde gezondheidsproblemen bij studenten in opleiding voor musicus"

Transcriptie

1 1 Jong geleerd, oud gedaan! Preventieve zorg voor studiegerelateerde gezondheidsproblemen bij studenten in opleiding voor musicus dr. Teake Pal, Anita Mulder, dr. Paul Kuijer Nederlands Centrum voor Beroepsziekten Coronel Instituut voor Arbeid en Gezondheid Academisch Medisch Centrum Postbus DD Amsterdam ,

2 2 Inhoudsopgave Inleiding 3 Vragenlijstonderzoek 4 Respons 4 Antwoorden 4 Wat betekenen deze resultaten? 4 Conclusies 7 Aanbevelingen 7 Literatuur 8 Bijlage I Brief bij de vragenlijst Preventieve zorg voor studenten in opleiding voor musicus 9 Bijlage II Vragenlijst Preventieve zorg voor studenten in opleiding voor musicus 10

3 3 Inleiding In Nederland zijn naar schatting mensen in de muziek werkzaam (CBS Rapport Kunstenaars in Nederland 2007). Het beroep van musicus is veeleisend en brengt een aantal gezondheidsrisico s met zich mee. (1-4) Bekende voorbeelden zijn de gehoorschade door lawaai en klachten van het bewegingsapparaat, vooral van handen, armen en schouders. Verder is er de hoge prevalentie van podiumangst en moeten natuurlijk ook de stemproblemen bij zangers genoemd worden. In het in 2002 tot stand gekomen Arboconvenant Podiumkunsten krijgt een aantal belastende arbeidsomstandigheden dan ook terecht de nodige aandacht. De belasting voor musici dient zich echter al aan tijdens hun beroepsopleiding en in feite ook al ver daarvoor. (5-7) Topviolisten hebben er wanneer ze op het conservatorium zitten, al meer dan tienduizend uur vioolstudie opzitten. Preventieve arbozorg voor musici kan dus niet vroeg genoeg beginnen. Op het symposium Harm and Harmony in Musicians van 19 november 2008 georganiseerd door de Stichting Sanitas in Musica, Musicis Sanitas (www.sanitasinmusica.nl ), wijdde dr. A Williamon (Royal College of Music, Londen) een voordracht aan het onderwerp Awareness and incidence of health problems among conservatoire students. Muziekstudenten blijken frequent klachten van het bewegingsapparaat te hebben en leggen hun problemen eerst voor aan hun docenten voordat zij professionele hulp vragen. Inmiddels kent het Royal College voor muziekstudenten verplichte seminars op het gebied van gezondheidsvoorlichting en opvoeding in relatie tot musiceren. De inhoud van deze voordracht sloot aan bij een signaal dat door het Nederlands Centrum voor Beroepsziekten (NCvB, in het Signaleringsrapport Beroepsziekten 2006 is afgegeven, om in Nederland al tijdens de beroepsopleiding te beginnen met een op het beroep toegesneden vorm van preventieve gezondheidszorg. Dergelijke zorg bestaat in Nederland al op de dansacademies, waar aandacht wordt besteed aan blessurepreventie en gespecialiseerde hulpverlening is geregeld. Wat gebeurt er echter op de diverse muziekopleidingen in Nederland aan preventieve arbozorg voor de studenten? In het kader van een serie te vervaardigen brancherapporten besloot het NCvB op die vraag een antwoord te krijgen door een schriftelijke enquête uit te voeren bij directies en vertegenwoordigers van studenten van de Nederlandse Conservatoria en Hogescholen met een muziekopleiding. Het doel van dit brancherapport is een overzicht te geven of en op welke wijze in deze opleidingen aandacht wordt besteed aan mogelijk negatieve gezondheidseffecten zoals gehoorschade, podiumangst, aandoeningen aan het bewegingsapparaat en stemklachten. In dit rapport worden eerst de opzet en uitvoering van het vragenlijstonderzoek toegelicht. Vervolgens worden de resultaten weergegeven en nader besproken. Tot slot worden de conclusies geformuleerd en een aantal aanbevelingen gegeven. Waar nodig vindt er in de discussie en aanbevelingen verbreding naar andere beroepsopleidingen plaats.

4 4 Vragenlijstonderzoek Omdat het onderzoek een inventariserend karakter had, is gekozen voor het maken van een korte vragenlijst, die identiek was voor de directeuren en de studentvertegenwoordigers. Hierin werd gevraagd of er sprake was van kennisoverdracht, preventieve maatregelen, uitvoering van een preventief medisch onderzoek en de beschikbaarheid van gespecialiseerde hulpverleners. Er werd vervolgens geïnformeerd naar het eigen oordeel over de preventieve zorg en naar datgene wat men zou willen verbeteren en de belemmeringen die men ziet bij het doorvoeren. De brief en de vragenlijst zijn in het rapport als bijlage opgenomen (Bijlage I en II). De vragenlijst is begin december 2008 verzonden naar dertien opleidingen. Aan de directeuren werd gevraagd de namen door te geven van de studentvertegenwoordigers. Zij zijn in januari 2009 benaderd. Respons Twaalf van de dertien benaderde instellingen hebben de vragenlijst ingevuld geretourneerd. Om deze hoge respons te krijgen, is minimaal 7 keer met iedere instelling contact opgenomen via telefoon of . Eén opleiding gaf aan niet aan het onderzoek deel te willen nemen omdat de vragenlijst niet specifiek genoeg was. Van vijf instellingen zijn de namen van studentvertegenwoordigers gekregen. Bij het verschijnen van dit rapport waren twee vragenlijsten retour ontvangen. Daarom zijn de resultaten van de studenten niet in dit rapport weergegeven, maar bij de bespreking worden de gemaakte opmerkingen wel genoemd. Antwoorden Op een meerderheid van de hogescholen en conservatoria vindt kennisoverdracht plaats over de genoemde gezondheidsrisico s: lawaaigehoorschade, klachten aan het bewegingsapparaat, podiumangst en stemproblemen (tabel 1). Dit gebeurt bij een minderheid (42%) in de vorm van speciale lessen. Bij een aantal opleidingen is het dus een onderdeel van het reguliere onderwijs, vergelijkbaar met een hoofdvakles. Tabel 1. Het percentage van de 12 muziekopleidingen dat aandacht besteedt aan de risico s en preventie voor gehoorschade, aandoeningen bewegingsapparaat, podiumangst en stemproblemen Aandacht voor risico Aandacht voor preventie (%) (%) Gehoorschade Aandoeningen bewegingsapparaat Podiumangst Stemproblemen Hetzelfde beeld komt naar voren bij de vraag naar aandacht voor preventieve maatregelen. Omdat het slechts om ja/nee vragen ging is niet bekend in welke vorm de kennisoverdracht plaatsvindt en op

5 5 welke wijze het nemen van preventieve maatregelen gestalte krijgt. Een (periodiek) preventief medisch onderzoek bij studenten vindt slechts bij één instelling plaats. Bij de helft (50%) van de instellingen kunnen de studenten een beroep doen op gespecialiseerde hulpverleners wanneer er sprake is van studiegerelateerde gezondheidsproblemen. Ook hier liet het oriënterende karakter van de vragenlijst het niet toe om op dit punt meer gedetailleerde informatie te verkrijgen. Tweederde van de opleidingen is bekend met de polikliniek voor musici van het AMC. Hoewel men zich bewust is van de aan het vak van musicus verbonden specifieke gezondheidsrisico s en daar in de opleiding zeker enige aandacht aan schenkt, komt men gemiddeld genomen tot het oordeel dat de preventieve zorg het cijfer 6 verdient. Het laagste cijfer was een 1 en het hoogste cijfer een 7. Tijd, geld en het ontbreken van specifieke deskundigheid worden opgevoerd als belemmeringen om te komen tot verbeteringen. Een tweetal instellingen zag desinteresse bij studenten als een belemmerende factor. Wat betekenen deze resultaten voor de praktijk? Bedrijfsgezondheidszorg neemt doorgaans pas een aanvang wanneer een werknemer een dienstverband aangaat. In het kader van diverse beroepsopleidingen staan leerlingen tijdens hun praktijkperioden ook bloot aan de met het betreffende beroep verbonden risico s. Dit lijkt bij uitstek het geval te zijn tijdens de opleiding tot beroepsmusicus. De combinatie van gedrevenheid bij de student en de docent, het grote aantal uren oefenen, een mogelijk gebrek aan kennis van de risico s en preventieve maatregelen vormt het geheel van factoren dat verantwoordelijk is voor de hoge prevalentie van studie(werk)gerelateerde klachten (5,7-9). Wanneer zich aan het spelen gerelateerde lichamelijke of psychische klachten voordoen, wordt er lang niet altijd tijdig hulp gezocht. Er kan een taboe op rusten zoals een studentvertegenwoordiger aangaf, indachtig het - no pain, no gain - principe of men heeft onvoldoende vertrouwen in de hulpverlener (10). Uit dit onderzoek blijkt dat de problematiek door de opleidingen wel wordt herkend. De meerderheid van de conservatoria en hogescholen besteedt structureel aandacht aan studiegerelateerde gezondheidsrisico s en preventie voor gehoorschade, aandoeningen aan het bewegingsapparaat, podiumangst en stemproblemen. Hoewel vergelijkbare cijfers voor andere opleidingen met studiegerelateerde risico s ontbreken, lijkt de veronderstelling gerechtvaardigd dat zij zich in dat opzicht positief onderscheiden van andere opleidingen. Een verklaring zou hiervoor kunnen zijn dat deze studiegerelateerde klachten veel nadrukkelijker dan in andere beroepsopleidingen gevolgen hebben voor de kwaliteit van de geleverde prestatie (11). Illustratief in dat opzicht is ook dat de muziek- en dansgeneeskunde als een op zichzelf staande medische discipline geldt, met haar eigen internationale wetenschappelijke tijdschrift, zoals maar een beperkt aantal andere branches dat kennen. Niet toevallig werd er in de vragenlijst geïnformeerd naar activiteiten op het gebied van voorlichting en instructie, preventieve maatregelen, preventief medisch onderzoek en de beschikbaarheid van gespecialiseerde hulpverlening. Immers dit zijn de elementen om tot een complete vorm van arbeidsgerelateerde zorg te komen. Binnen dit geheel besteedt een meerderheid van de instellingen

6 6 aandacht aan kennisoverdracht, zij het niet altijd in de vorm van speciale lessen en is er aandacht voor preventieve maatregelen om de klachten op de vier benoemde risicogebieden te voorkómen. De vragenlijst liet echter niet toe vast te stellen om welke maatregelen dit nu ging. Bij de preventie van de klachten van arm-nek-schouders en rug werd wel een aantal malen de Alexandertechniek (http://www.alexandertechniek.nl/) genoemd. Hoewel 50% van de instellingen kon beschikken over gespecialiseerde hulpverlening, sprak een aantal nu juist hun behoefte op dat punt uit. Preventief Medisch Onderzoek (PMO) vindt bij één opleiding plaats, maar de behoefte hieraan wordt ook niet allerwegen uitgesproken. Dit kan wijzen op gebrek aan kennis en ervaring rond de opzet, maar misschien bestaat er ook twijfel over de toegevoegde waarde, die, dat moet gezegd, ook nog onvoldoende is geëvalueerd. Hoewel er bij een meerderheid van de instellingen duidelijke aanzetten zijn voor preventieve zorg aan de studenten, is men over het geheel niet tevreden. Men beoordeelt de aandacht in het onderwijs gemiddeld met het cijfer zes. Gebrek aan tijd en geld worden als de voornaamste belemmeringen gezien. Die kunnen er zeker zijn ten aanzien van voorlichting, instructie, preventief medisch onderzoek en tot op zekere hoogte ook in de realisatie van preventieve maatregelen, maar hoeven niet te gelden voor de organisatie van gespecialiseerde hulpverlening, die in principe binnen de financiering van de reguliere gezondheidszorg kan vallen. Het gaat hierbij meer om het vinden van een goed netwerk van in de muziekgeneeskunde gespecialiseerde hulpverleners. Evenals bij andere beroepsopleidingen, maar in het bijzonder bij muziek- en dansopleiding, vervult de docent een belangrijke rol in de preventie van studiegerelateerde gezondheidsproblemen. De docent is medeverantwoordelijk voor de kennisoverdracht van risico s en preventieve maatregelen, maar moet vooral gespitst zijn op vroegtijdige signalering van (dreigende) problemen. Dat betekent dat er vooral uitvoering moet worden gegeven aan het train de trainer principe. Hoewel de benoemde vier risicogebieden (gehoor, stem, psyche en bewegingsapparaat) allen hun eigen vorm van gespecialiseerde hulpverlening kennen, zou daarnaast ook gedacht kunnen worden aan de inzet van een jeugdarts of bedrijfsarts met affiniteit tot en kennis van de muziekgeneeskunde als een centraal aanspreekpunt binnen de opleiding. Dat roept natuurlijk meteen de vraag naar de financiering op. Waar het hier gaat om preventieve zorg tijdens de opleiding, lijkt het toch het meest aangewezen om dit te zien als een onderdeel van de jeugdgezondheidszorg en het daarmee uit de algemene middelen te financieren. Dat geldt niet alleen voor deze bijzondere vorm van een beroepsopleiding waarvan de opbrengst een belangrijke bijdrage levert aan de kwaliteit van ons culturele bestaan, maar geldt evenzeer voor andere beroepsopleidingen. Preventief jong geleerd en gesignaleerd is belangrijk om ook op oudere leeftijd nog gezond te kunnen blijven werken!

7 7 Conclusies - De meerderheid van de conservatoria en hogescholen besteedt in het curriculum aandacht aan studiegerelateerde gezondheidsrisico s en preventie voor gehoorschade, aandoeningen aan het bewegingsapparaat, podiumangst en stemproblemen. Hoewel vergelijkbare cijfers voor andere opleidingen met studiegerelateerde risico s ontbreken, wordt verondersteld dat zij zich in dat opzicht positief onderscheiden. - Helaas ontbreken in Nederland cijfers over het vóórkomen van studiegerelateerde gezondheidsklachten bij studenten in opleiding voor musicus en de gevolgen die dit heeft voor het op hoog niveau musiceren. Alleen op basis van deze cijfers is te zeggen of de aandacht voor de risico s en preventie in de huidige opleidingen voldoende is. - Binnen de conservatoria en hogescholen is nauwelijks ervaring met Preventief Medisch Onderzoek (PMO), terwijl wel de helft een beroep kan doen op in de muziekgeneeskunde gespecialiseerde hulpverlening. - Gemiddeld genomen beschouwen de conservatoria en hogescholen hun aandacht voor preventieve zorg als net voldoende (cijfer 6). Gebrek aan tijd en middelen zouden verbetering van de kwaliteit vooral belemmeren. Aanbevelingen - Hoewel er bij een meerderheid van de conservatoria en hogescholen aandacht is voor (de preventie van) studiegerelateerde gezondheidsrisico s, zal dit binnen alle opleidingen een structurele plaats moeten krijgen en dan zowel gericht op primaire (voorkómen), secundaire (vroegdiagnostiek) en tertiaire (gespecialiseerde hulpverlening) preventie. Een centrale rol bij de kennisoverdracht en vroegtijdige signalering is hierbij weggelegd voor de muziekdocent die daarin dan wel geschoold moet worden. - Om de verschillende onderdelen van deze preventieve zorg een vaste plek te geven is nader onderzoek naar de effectiviteit noodzakelijk. Dat geldt in het bijzonder voor een in te stellen PMO en het effect van voorlichting en instructie op gedrag en klachten. - Er bestaat nauwelijks inzicht in de wijze waarop in Nederland ook in andere beroepsopleidingen preventieve zorg plaatsvindt ten aanzien van aan het beroep gerelateerde gezondheidsrisico s. Uitvoering van een inventariserend onderzoek zoals in het kader van dit rapport is geschiedt, verdient dan ook aanbeveling voor andere opleidingen waarvan bekend is dat veel beroepsbeoefenaren werkgerelateerde klachten hebben. - De preventieve zorg tijdens de beroepsopleiding kan worden gezien als een vorm van specifieke jeugdgezondheidszorg. Binnen de beroepsopleidingen zouden dan ook jeugdartsen of bedrijfsartsen met affiniteit tot de betreffende beroepsrisico s een centraal aanspreekpunt moeten vormen. Financiering van deze preventieve zorg moet uit de algemene middelen geschieden.

8 8 Literatuur 1. Stotijn M. Gevaarlijk spel. Risico s op het podium. Literatuurstudie Gezondheidsrisico s en beroepsblessures van musici en de preventiemogelijkheden. Stichting Gezondheidszorg voor Musici. Amsterdam Brok A.G.M.F. De beroepsziekten van musici. Medisch Contact 1998;40: Zuylen A van. Ziek van muziek. AMC Magazine 2008;december: Liu S, Hayden G.F. Maladies in musicians. Southern medical Journal 2002;95: Zaza C. Playing-related musculoskeletal disorders in musicians: a systematic review of incidence and prevalence. CMAJ 1998;21: Ranelli S, Straker L, Smith A. Prevalence of playing related musculoskeletal symptoms and disorders in children learning instrumental music. Med Probl Perform Art 2008; 23: Bruno S, Lorusso A, LÁbbate L. Playing related disabling musculoskeletal disorders in young and adult piano students. Int. Arch Environ Health 2008;81: Ryzlovsky P. Prevalence of disorders among student musicians. Med Probl Perform Art 2008;23: Guptill C, Zaza C, Paul.S, An occupational study of physical playing-related injuries in college music students. Med Probl Perform Art 2000;15: Guptill C, Bruijn Golem M. Case study: Musicians playing related injuries. 11. Kreutz G, Ginsborg J, Williamon A. Music students health problems and health-promoting behaviours. Med Probl Perform Art 2008;23:3-11

9 9 Bijlage I Brief bij de vragenlijst Preventieve zorg voor studenten in opleiding voor musicus Geachte heer/mevrouw Op symposium Harm and Harmony in Musicians van19 november jl, georganiseerd door de Stichting Sanitas in Musica, Musicis Sanitas (www.sanitasinmusica.nl ), wijdde dr. A Williamon een voordracht aan het onderwerp Awareness and incidence of health problems among conservatoire students. De inhoud van zijn voordracht sloot aan bij een signaal dat door het Nederlands Centrum voor Beroepsziekten (NCvB, ) in 2006 is afgegeven, om in Nederland al tijdens beroepsopleidingen te beginnen met op het beroep toegesneden vorm van preventieve gezondheidszorg. Het beroep van musicus is veeleisend en brengt een aantal gezondheidsrisico s met zich. De hiermee samenhangende arbeidsomstandigheden krijgen in het in 2002 tot stand gekomen Arboconvenant Podiumkunsten dan ook terecht de nodige aandacht, maar hoe staat het met voorzieningen op het gebied van preventieve gezondheidszorg voor studenten aan de diverse conservatoria en hogescholen in Nederland? Het NCvB wil daar nader inzicht in krijgen door het inwinnen van informatie bij de diverse directies en vertegenwoordigers van studenten aan de betreffende conservatoria en hogescholen. Hiertoe hebben we een vragenlijst ( bijlage 1) ontwikkeld, die wij u bijgaand toezenden. We richten ons in deze vragenlijst op de risico s die voortvloeien uit de belasting van het gehoor, die van het houdings- en bewegingsapparaat, de stem en de psychische belasting. Met de toezending van deze brief en de vragenlijst verzoeken wij u om deelname aan dit inventariserend onderzoek. U kunt de vragenlijst na beantwoording aan ons terugzenden in de bijgesloten retourenveloppe. Aan de resultaten van dit inventariserend onderzoek zal een kort rapport gewijd worden. Hierin zullen de resultaten van de afzonderlijke conservatoria en hogescholen geanonimiseerd worden weergegeven. Het rapport zal u t.z.t. natuurlijk worden toegezonden Mocht u naar aanleiding van deze brief nog een nadere toelichting wensen, dan kunt u contact opnemen met dr. Teake Pal telnr: , Wij danken u bij voorbaat voor uw medewerking. Met vriendelijke groet, Dr. T.M.Pal Klinisch arbeidsgeneeskundige

10 10 Bijlage II Vragenlijst Preventieve zorg voor studenten in opleiding voor musicus Vooraf Deze vragenlijst is samengesteld door dr. Teake Pal en dr. Paul Kuijer van het Nederlands Centrum voor Beroepsziekten, Academisch Medisch Centrum Amsterdam. De vragenlijst dient inzicht te verschaffen in de preventieve zorg voor studenten in opleiding voor beroepsmusicus in Nederland voor onder andere het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. De antwoorden op de vragenlijst worden ANONIEM en alleen op groepsniveau gerapporteerd. De vragenlijst wordt ook gestuurd aan de studentenvertegenwoordiging. Graag ontvangen wij van u een contactpersoon van de studentenvertegenwoordiging. Dit kunt u vermelden op pagina 3. Het invullen van deze vragenlijst met 10 vragen duurt ongeveer 5 minuten. De meeste vragen hebben een Ja/Nee antwoord. Graag het juiste antwoord omcirkelen. Soms wordt u gevraagd om een antwoord zelf te formuleren. Dit kan in het omkaderde hokje. Wilt u niet meedoen aan dit onderzoek, dan ontvangen wij toch graag deze vragenlijst retour. Wilt u dan in ieder geval uw naam op pagina 3 vermelden zodat wij u niet onnodig lastig vallen met een herinnering? De vragenlijst kunt u retourneren met de meegestuurde gefrankeerde antwoordenveloppe. Wanneer u de resultaten van het rapport wilt ontvangen, kunt u dat onderaan de vragenlijst aangeven. Mocht u vragen of opmerkingen hebben, dan kunt u die stellen aan dr. Teake Pal, klinisch arbeidsgeneeskundige, tel: , Tot slot, vergeet niet een contactpersoon van de studentenvertegenwoordiging op pagina 3 te vermelden. Alvast hartelijk bedankt voor uw medewerking!

11 11 Vragen 1. Krijgen de studenten tijdens hun opleiding nadere informatie over specifieke gezondheidsrisico s tijdens de uitoefening van hun beroep zoals: a. Gehoorbeschadiging door lawaai: Ja/Nee b. Klachten van nek, armen, schouders en rug door overbelasting: Ja/Nee c. Psychische klachten door podiumangst of werkdruk: Ja/Nee d. Stemklachten door overbelasting: Ja/Nee e. Is dit dan in de vorm van speciale lessen: Ja/Nee 2. Besteedt de opleiding ook aandacht aan preventieve maatregelen voor: a. Gehoorbeschadiging door lawaai: Ja/Nee b. Klachten van nek, armen, schouders en rug door overbelasting: Ja/Nee c. Psychische klachten door podiumangst of werkdruk: Ja/Nee d. Stemklachten door overbelasting: Ja/Nee e. Is dit dan in de vorm van speciale lessen: Ja/Nee 3. Krijgen de studenten (periodiek) een preventief medisch onderzoek door een (para)medicus gericht op bovengenoemde gezondheidsrisico s? Ja/Nee 4. Werkt de opleiding samen met gespecialiseerde professionals op wie de studenten een beroep kunnen doen bij studiegerelateerde gezondheidsproblemen? Ja/Nee 5. Bent u bekend met het bestaan van gespecialiseerde multidisciplinaire spreekuren voor musici zoals binnen het Academisch Medisch Centrum in Amsterdam? Ja/Nee 6. Hoe tevreden bent u over de preventieve zorg voor de studenten aan uw opleiding? Geef een getal van 0 tot en met 10.

12 12 7. Wat zou u willen behouden van de preventieve zorg voor uw studenten? 8. Wat zou u willen verbeteren aan de preventieve zorg voor uw studenten? 9. Wat zijn de belangrijkste belemmeringen om de verbeteringen bij vraag 8 in te voeren? 10. Hieronder kunt u uw opmerkingen of aanvullingen op deze vragenlijst weergeven. Hartelijk dank voor het invullen van de vragenlijst! Mocht u de resultaten van deze vragenlijst willen ontvangen, dan kunt u dat hieronder aangeven.

13 13 Graag ontvang ik een exemplaar van het rapport: Naam: Opleiding: Ik zie af van deelname aan dit onderzoek. Naam: Opleiding: Contactpersoon studentenvertegenwoordiging Naam: Opleiding: Adres: Hartelijk dank voor het retourneren van de vragenlijst! Dr. Teake Pal Nederlands Centrum voor Beroepsziekten Coronel Instituut voor Arbeid en Gezondheid Academisch Medisch Centrum Postbus DD Amsterdam ,

Peilstation Intensief Melden

Peilstation Intensief Melden Peilstation Intensief Melden Nederlands Centrum voor Beroepsziekten AMC Presentatie casus beroepsziekte en Capita Selecta 5 e PIM workshop, najaar 2013 Nederlands Centrum voor Beroepsziekten, AMC/Coronel

Nadere informatie

Zwaar werk lichter maken: een hele klus Preventie van beroepsziekten bij bewegingsapparaat en psyche

Zwaar werk lichter maken: een hele klus Preventie van beroepsziekten bij bewegingsapparaat en psyche Zwaar werk lichter maken: een hele klus Preventie van beroepsziekten bij bewegingsapparaat en psyche Dr Karen Nieuwenhuijsen Dr Paul Kuijer Coronel Instituut, Academisch Medisch Centrum Amsterdam Programma

Nadere informatie

Watskeburt: lasten verlicht?

Watskeburt: lasten verlicht? Watskeburt: lasten verlicht? dr Paul Kuijer Eur.Erg. voor Arbeid en Gezondheid Academisch Medisch Centrum Universiteit van Amsterdam voor Arbeid en Gezondheid Afdeling Arbeid en Gezondheid, Academisch

Nadere informatie

MULTIDICIPLINAIR SPREEKUUR VOOR MUSICI IN HET AMC 20-06-2008 ROB NOLET

MULTIDICIPLINAIR SPREEKUUR VOOR MUSICI IN HET AMC 20-06-2008 ROB NOLET MULTIDICIPLINAIR SPREEKUUR VOOR MUSICI IN HET AMC 20-06-2008 ROB NOLET -NOLET FYSIOTHERAPEUTEN 1979 -HANDENCENTRUM AMSTERDAM ANTWERPEN 2002 1986 USA MEER MUSICI DAN SPORTERS .BRANDFONDBRENNER.HOCHBERG.SATALOFF.ALTENMÜLLER.WYNN

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 a 2513 AA 'S GRAVENHAGE

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 a 2513 AA 'S GRAVENHAGE Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 a 2513 AA 'S GRAVENHAGE Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4 Telefoon

Nadere informatie

Informatie voor de patiënt. Musici & Revalidatie. Laat zien wat je kunt

Informatie voor de patiënt. Musici & Revalidatie. Laat zien wat je kunt Informatie voor de patiënt Musici & Revalidatie Laat zien wat je kunt Musici & Revalidatie U bespeelt een muziekinstrument uit liefhebberij of beroepsmatig, en ondervindt op de één of andere manier beperkingen

Nadere informatie

Van diagnose naar functioneren: 20 jaar NCvB en 10 jaar PMA

Van diagnose naar functioneren: 20 jaar NCvB en 10 jaar PMA Van diagnose naar functioneren: 20 jaar NCvB en 10 jaar PMA Heijermanslezing 27 november 2015 Doel van deze middag Nascholing op gebied kwaliteits- verbetering diagnosticeren van en functioneren met

Nadere informatie

Preventief Medisch Onderzoek (voorheen PAGO)

Preventief Medisch Onderzoek (voorheen PAGO) Preventief Medisch Onderzoek (voorheen PAGO) Colofon Auteur Erwin Napjus Human-Invest B.V. Loosdrecht/ november 2009 1. Preventief Medisch Onderzoek Inleiding Zolang er fysieke arbeid bestaat, bestaan

Nadere informatie

Vernieuwde Arbowet. De belangrijkste wijzigingen op een rij

Vernieuwde Arbowet. De belangrijkste wijzigingen op een rij Vernieuwde Arbowet De belangrijkste wijzigingen op een rij Op 1 juli 2017 treedt de vernieuwde Arbowet definitief in werking. De regering wil medewerkers en werkgevers meer betrekken bij het arbobeleid,

Nadere informatie

Fysieke belasting in arbocatalogi 25 september 2008

Fysieke belasting in arbocatalogi 25 september 2008 Fysieke belasting in arbocatalogi 25 september 2008 dr Henk F. van der Molen 1,2 dr P. Paul F.M. Kuijer 1 prof dr Monique Frings-Dresen 1 1 voor Arbeid en Gezondheid Nederlands Centrum voor Beroepsziekten

Nadere informatie

Onderzoek naar de nazorg bij dikke darmkanker door de huisarts of de chirurg en het gebruik van een persoonlijke interactieve website (I CARE studie).

Onderzoek naar de nazorg bij dikke darmkanker door de huisarts of de chirurg en het gebruik van een persoonlijke interactieve website (I CARE studie). Onderzoek naar de nazorg bij dikke darmkanker door de huisarts of de chirurg en het gebruik van een persoonlijke interactieve website (I CARE studie). Verbetert de zorg na de behandeling van dikke darmkanker

Nadere informatie

Bijlage. Voorbeeld uitwerking minimaal werkdrukbeleid

Bijlage. Voorbeeld uitwerking minimaal werkdrukbeleid Bijlage Voorbeeld uitwerking minimaal werkdrukbeleid Toelichting: door het vastleggen van het beleid ten aanzien van werkdruk kun je altijd actief of op verzoek helderheid geven over dit beleid aan je

Nadere informatie

Bij deze bieden wij u de resultaten aan van het onderzoek naar de eerste effecten van de decentralisaties in de gemeente Barneveld.

Bij deze bieden wij u de resultaten aan van het onderzoek naar de eerste effecten van de decentralisaties in de gemeente Barneveld. rriercoj Gemeenteraad Barneveld Postbus 63 3770 AB BARNEVELD Barneveld, 27 augustus 2015 f Ons kenmerk: Ö^OOJcfc Behandelend ambtenaar: I.M.T. Spoor Doorkiesnummer: 0342-495 830 Uw brief van: Bijlage(n):

Nadere informatie

Vragen en antwoorden over de nieuwe Arbowet per 1 juli 2017

Vragen en antwoorden over de nieuwe Arbowet per 1 juli 2017 Vragen en antwoorden over de nieuwe Arbowet per 1 juli 2017 Meer aandacht voor de betrokkenheid van werkgevers en werknemers bij de arbodienstverlening, de preventie bij werkgevers en de randvoorwaarden

Nadere informatie

Geschikt of ongeschikt?

Geschikt of ongeschikt? Dr. Julitta Boschman Prof. dr. Carel Hulshof Prof. dr. Monique Frings-Dresen Prof. dr. Judith Sluiter Geschikt of ongeschikt? Het Coronel Insituut voor Arbeid en Gezondheid Focus van onze afdeling: Preventie

Nadere informatie

Onderzoek naar de beste behandeling van patiënten met galstenen

Onderzoek naar de beste behandeling van patiënten met galstenen Onderzoek naar de beste behandeling van patiënten met galstenen Geachte heer/mevrouw, Wij doen onderzoek naar de beste behandeling van galstenen. Een onderzoeker zal contact met u opnemen om te vragen

Nadere informatie

PAGO. 13 April 2017 Edo Houwing, Toin van Haeren, Rik Menting, Jolanda Willems PreventPartner

PAGO. 13 April 2017 Edo Houwing, Toin van Haeren, Rik Menting, Jolanda Willems PreventPartner PAGO 13 April 2017 Edo Houwing, Toin van Haeren, Rik Menting, Jolanda Willems PreventPartner Opzet PAGO / PMO Preventief Medisch Onderzoek Bewaken en bevorderen van gezondheid & inzetbaarheid. Doelstelling

Nadere informatie

Preventief Medisch Onderzoek, wat moet je er mee als arbeidshygiënist

Preventief Medisch Onderzoek, wat moet je er mee als arbeidshygiënist Preventief Medisch Onderzoek, wat moet je er mee als arbeidshygiënist Maart 2015 Drs.ing. Jolanda Willems MBA, drs. Toin van Haeren, bedrijfsarts, drs. Rik Menting, bedrijfsarts, drs. Edo Houwing, arbeids-

Nadere informatie

Rijkstoezicht op beroepsziekten

Rijkstoezicht op beroepsziekten Inspectie SZW Rijkstoezicht op beroepsziekten NVAB 19 juni 2015 Mw. ir M.A. Zuurbier Directeur Arbeidsomstandigheden 1. De Inspectie SZW 2. Beroepsziekten - meldingen 3. Versterken bedrijfsarts - wetgeving

Nadere informatie

Datum 15 februari 2016 Betreft Antwoord kamervragen 2016ZO1969 over de toename van het aantal beroepsziekten

Datum 15 februari 2016 Betreft Antwoord kamervragen 2016ZO1969 over de toename van het aantal beroepsziekten > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA S GRAVENHAGE 2500 EA20018 Postbus 90801 2509 LV Den Haag Parnassusplein 5 T 070

Nadere informatie

Bijlage 1 Instructie verpleegkundigen die familieleden en andere naasten om medewerking vragen aan het onderzoek Naasten op de Intensive Care

Bijlage 1 Instructie verpleegkundigen die familieleden en andere naasten om medewerking vragen aan het onderzoek Naasten op de Intensive Care Bijlage 1 Instructie verpleegkundigen die familieleden en andere naasten om medewerking vragen aan het onderzoek Naasten op de Intensive Care Oktober 2014 Vraag Wanneer informeer ik naasten? Welke personen

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2013 2014 25 883 Arbeidsomstandigheden Nr. 236 BRIEF VAN DE MINISTER VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELE- GENHEID Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

MANIFEST INTEGRALE AANPAK BEROEPSLONGZIEKTEN NEDERLAND WERELDKAMPIOEN GEZOND WERKEN

MANIFEST INTEGRALE AANPAK BEROEPSLONGZIEKTEN NEDERLAND WERELDKAMPIOEN GEZOND WERKEN MANIFEST INTEGRALE AANPAK BEROEPSLONGZIEKTEN NEDERLAND WERELDKAMPIOEN GEZOND WERKEN Ieder jaar overlijden in Nederland zo n 2000 mensen aan beroepslongziekten als gevolg van blootstelling aan stoffen op

Nadere informatie

Summery. Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers

Summery. Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers ummery amenvatting Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers 207 Algemene introductie Werkgerelateerde arm-, schouder- en nekklachten zijn al eeuwen

Nadere informatie

Orkestmusicus een riskant beroep

Orkestmusicus een riskant beroep Samenvatting Gevaarlijk Spel Orkestmusicus een riskant beroep Zo n 80% van de klassieke musici speelt tenminste een deel van zijn leven met pijn. Gemiddeld speelt tweederde met pijn. Musici wachten lang

Nadere informatie

Beroepsziekten, wat kan je er mee als veiligheidskundige? Drs.ing. Jolanda Willems MBA Drs. Rik Menting bedrijfsarts PreventPartner

Beroepsziekten, wat kan je er mee als veiligheidskundige? Drs.ing. Jolanda Willems MBA Drs. Rik Menting bedrijfsarts PreventPartner Beroepsziekten, wat kan je er mee als veiligheidskundige? Drs.ing. Jolanda Willems MBA Drs. Rik Menting bedrijfsarts PreventPartner Voorstellen (1) Gecertificeerd arbeidshygiënist/toxicoloog, ook opgeleid

Nadere informatie

Inventarisatie behoeften van

Inventarisatie behoeften van Inventarisatie behoeften van werkenden met een chronisch ziekte overzicht behoeften In dit deel van het onderzoek brengen we de behoefte aan praktische ondersteuning in kaart van werkenden met een chronische

Nadere informatie

Het Academisch Medisch Centrum (AMC), Amsterdam voert dit onderzoek uit in samenwerking met ZonMw, VUMc, KNLTB en Veiligheid.nl.

Het Academisch Medisch Centrum (AMC), Amsterdam voert dit onderzoek uit in samenwerking met ZonMw, VUMc, KNLTB en Veiligheid.nl. Inleiding Geachte heer/mevrouw, U wilt zich aanmelden om mee te doen aan het KNLTB TennisReady blessure preventie onderzoek. Dit betreft een medisch-wetenschappelijk onderzoek waarbij meedoen vrijwillig

Nadere informatie

Peilstation Intensief Melden

Peilstation Intensief Melden Peilstation Intensief Melden Nederlands Centrum voor Beroepsziekten AMC PIM workshop 2015 Nederlands Centrum voor Beroepsziekten, AMC/Coronel Instituut, Postbus 22660, 1100 DD Amsterdam Telefoon: 020 566

Nadere informatie

Onderzoek naar de optimale behandeling van patiënten met galstenen

Onderzoek naar de optimale behandeling van patiënten met galstenen Onderzoek naar de optimale behandeling van patiënten met galstenen Geachte heer/mevrouw, Wij doen onderzoek naar de behandeling van galstenen. Uw arts heeft u gevraagd of u mee wilt werken aan dit onderzoek.

Nadere informatie

Informatiebrief voor de patiënt

Informatiebrief voor de patiënt Informatiebrief voor de patiënt Geachte mevrouw / mijnheer, U bent getroffen door een beroerte (herseninfarct of hersenbloeding). Vanuit het Academisch Medisch Centrum (AMC) in Amsterdam wordt onderzoek

Nadere informatie

Vragenlijst Professionals

Vragenlijst Professionals Vragenlijst bezochte professionals Vragenlijst Professionals In de afgelopen weken is de organisatie* waarvoor u werkzaam bent door havo 4-leerlingen bezocht in het kader van de pilot havo Carrousel. Bij

Nadere informatie

Bang voor de bedrijfsarts

Bang voor de bedrijfsarts Bang voor de bedrijfsarts Het onderzoek moest antwoord geven op de volgende vragen. Wat zijn de specifieke behoeften en vragen van allochtone werknemers ten aanzien van de arbo-infrastructuur? Komt de

Nadere informatie

RESULTATEN NATIONALE PIJNMETING: PIJNPATIENTEN SIGNALEREN ERNSTIG GEBREK AAN ERKENNING EN GOEDE ZORG

RESULTATEN NATIONALE PIJNMETING: PIJNPATIENTEN SIGNALEREN ERNSTIG GEBREK AAN ERKENNING EN GOEDE ZORG Verslag bijeenkomst 21 januari 2011 Erasmus MC RESULTATEN NATIONALE PIJNMETING: PIJNPATIENTEN SIGNALEREN ERNSTIG GEBREK AAN ERKENNING EN GOEDE ZORG Partners Mijnpijn.nl vinden dat chronische pijn prioriteit

Nadere informatie

2 Arbeidsomstandigheden in Nederland

2 Arbeidsomstandigheden in Nederland 2 Arbeidsomstandigheden in Nederland 2.1 Inleiding Op basis van recente onderzoeksliteratuur geeft dit hoofdstuk een globale schets van de stand van zaken van de arbeidsomstandigheden in Nederland (paragraaf

Nadere informatie

Per abuis is het vastgesteld rapport in de vorige brief niet meegezonden. Bijgaand ontvangt u het vastgesteld rapport voor GGD Zaanstreek Waterland.

Per abuis is het vastgesteld rapport in de vorige brief niet meegezonden. Bijgaand ontvangt u het vastgesteld rapport voor GGD Zaanstreek Waterland. > Retouradres Postbus 20584 1001 NN Amsterdam GGD Zaanstreek Waterland T.a.v. de directie Postbus 2056 1500 GB ZAANDAM Datum 31 juli 2014 Onderwerp vastgesteld rapport toezichtonderzoek Jeugdgezondheidszorg

Nadere informatie

Vignet Roken, alcohol, drugs en gehoorschade, mbo

Vignet Roken, alcohol, drugs en gehoorschade, mbo Vignet Roken, alcohol, drugs en gehoorschade, mbo Vragenlijst Roken, alcohol, drugs en gehoorschade U start nu met de vragenlijst. Let op: elke vraag wordt automatisch opgeslagen. Wanneer u op 'tussentijds

Nadere informatie

Het aantal volgelingen neemt af?

Het aantal volgelingen neemt af? Onzekerheden bij Beroepsziekten Heijermanslezing 11 december 2009 Teake Pal, Annet Lenderink Coronel Instituut, Academisch Medisch Centrum Amsterdam Verspreiders van het ware geloof 1 Het aantal volgelingen

Nadere informatie

Poliklinische revalidatie programma s

Poliklinische revalidatie programma s Poliklinische revalidatie programma s Mensen met chronische pijnklachten van het bewegingsapparaat (rug, nek, schouder, knie) kunnen revalideren met behulp van gespecialiseerde revalidatieprogramma s.

Nadere informatie

Quickscan Bouw 2012 samenvatting

Quickscan Bouw 2012 samenvatting 2012 samenvatting Vraag & aanbod personeel in de bouw sector KBB 2012.26 Curaçao, mei 2013 Kenniscentrum Beroepsonderwijs Bedrijfsleven Curaçao kenniscentrum beroepsonderwijs bedrijfsleven curaçao tel

Nadere informatie

De ontwikkeling en evaluatie van het zes stappenplan voor bedrijfsartsen

De ontwikkeling en evaluatie van het zes stappenplan voor bedrijfsartsen De ontwikkeling en evaluatie van het zes stappenplan voor bedrijfsartsen Dr. Teus Brand Dr. Julitta Boschman Prof. dr. Monique Frings-Dresen Dr. Henk van der Molen Coronel Instituut, Academisch Medisch

Nadere informatie

Jeugd gezond heids zorg en uw privacy

Jeugd gezond heids zorg en uw privacy Jeugd gezond heids zorg en uw privacy 5032 Hoe gaat Jeugdgezond heidszorg GGD Amsterdam met uw gegevens om? JGZ en uw privacy Hoe gaat Jeugdgezondheidszorg GGD Amsterdam met uw gegevens om? Bij de Jeugdgezondheidszorg

Nadere informatie

Informatiebrief voor de vertegenwoordiger

Informatiebrief voor de vertegenwoordiger Informatiebrief voor de vertegenwoordiger Preventive Antibiotics in Stroke Study (PASS) Informatiebrief over de studie naar preventief gebruik van antibiotica bij patiënten met een herseninfarct of hersenbloeding.

Nadere informatie

CLIëNTTEVREDENHEIDSONDERZOEK 2011, van brief tot conclusie!!

CLIëNTTEVREDENHEIDSONDERZOEK 2011, van brief tot conclusie!! CLIëNTTEVREDENHEIDSONDERZOEK 2011, van brief tot conclusie!! De brief: Het Venster F.D. Rooseveltlaan 18 Postbus 2157 5600 CD Eindhoven Eindhoven, 29 november 2011 Betreft: Enquete cliënttevredenheid Beste

Nadere informatie

Hoe houd je werknemers met een hoge autonomie gezond? 1

Hoe houd je werknemers met een hoge autonomie gezond? 1 Hoe houd je werknemers met een hoge autonomie gezond? 1 Door Dr. Judith Bos, Dr. Nathalie Donders en Dr. Joost van der Gulden Bij het nieuwe werken kunnen werknemers deels zelf bepalen waar en wanneer

Nadere informatie

Voorkómen beroepsziekten & Behoud duurzame inzetbaarheid

Voorkómen beroepsziekten & Behoud duurzame inzetbaarheid Standpunt NVAB-bestuur over het melden van beroepsziekten Ernst Jurgens, bedrijfsarts & bestuurslid (i.s.m. Arianne Lindhout, bedrijfsarts & bestuurlid) Voorkómen beroepsziekten & Behoud duurzame inzetbaarheid

Nadere informatie

Signaleren, diagnosticeren, melden en preventie van beroepsziekten: het zes-stappenplan voor bedrijfsartsen. Toelichting en checklists per stap

Signaleren, diagnosticeren, melden en preventie van beroepsziekten: het zes-stappenplan voor bedrijfsartsen. Toelichting en checklists per stap Signaleren, diagnosticeren, melden en preventie van beroepsziekten: het zes-stappenplan voor bedrijfsartsen September 2014 Toelichting en checklists per stap Nederlands Centrum voor Beroepsziekten, Coronel

Nadere informatie

NCSV enquete klanttevredenheid

NCSV enquete klanttevredenheid Geachte mevrouw, meneer, Sinds enige tijd bent u onder behandeling bij mijn praktijk die is aangesloten bij de Nederlandse Cranio-Sacraal Vereniging (NCSV). Momenteel wordt aan de cliënten gevraagd of

Nadere informatie

Systematische review naar effectieve interventies ter preventie van kindermishandeling.

Systematische review naar effectieve interventies ter preventie van kindermishandeling. Rapport Systematische review naar effectieve interventies ter preventie van kindermishandeling. Auteurs: F.J.M. van Leerdam 1 K. Kooijman 2 F. Öry 1 M. Landweer 3 1: TNO Preventie en Gezondheid Postbus

Nadere informatie

Ongeval en Beroepsziekte

Ongeval en Beroepsziekte Ongeval en Beroepsziekte Rechte rug recht en slappe knieën Erik Stigter, bedrijfsarts, forensisch arts Peter Wulp, bedrijfsarts Medisch adviseurs Inspectie SZW Preventie van gezondheidsschade door arbeid

Nadere informatie

Richtlijnen aanpak verzuim om psychische redenen

Richtlijnen aanpak verzuim om psychische redenen Richtlijnen aanpak verzuim om psychische redenen HR&O november 2014 Opgesteld door: Asja Gruijters, adviseur HR&O 1 1. Inleiding Om te komen tot een integraal PSA-beleid is het belangrijk richtlijnen op

Nadere informatie

s-gravenhage, 27 mei 2015 doorkiesnummer:

s-gravenhage, 27 mei 2015 doorkiesnummer: Bezuidenhoutseweg 60, 2594 AW s-gravenhage Postbus 90525, 2509 LM s-gravenhage Telefoon (070) 3 499 740 E-mailadres: info@vcp.nl Aan de voorzitter en de leden van de Vaste commissie Sociale Zaken en Werkgelegenheid

Nadere informatie

Inleiding. In dit nummer. Augustus Dit is niet de voorlaatste PIM nieuwsbrief!

Inleiding. In dit nummer. Augustus Dit is niet de voorlaatste PIM nieuwsbrief! Augustus 2013 Inleiding Dit is niet de voorlaatste PIM nieuwsbrief! Een nieuw Peilstation Intensief Melden (PIM), dat was de kop boven het wervende artikel in TBV 2008. Het ging om een NIEUW peilstation.

Nadere informatie

Poliklinische revalidatie programma s

Poliklinische revalidatie programma s Poliklinische revalidatie programma s Mensen met chronische pijn van het bewegingsapparaat (rug, nek, schouder, knie) kunnen revalideren met behulp van gespecialiseerde revalidatieprogramma s. Er is meer

Nadere informatie

Screening op scoliose in Nederland: stand van zaken 2010

Screening op scoliose in Nederland: stand van zaken 2010 Screening op scoliose in Nederland: stand van zaken 2010 Den Haag, december 2010 Screening op scoliose in Nederland: stand van zaken 2010 1 Inhoudsopgave 1. Verantwoording...................................................................

Nadere informatie

VERZUIM EN INZETBAARHEID HEEFT U DE REGIE?

VERZUIM EN INZETBAARHEID HEEFT U DE REGIE? VERZUIM EN INZETBAARHEID HEEFT U DE REGIE? IN SAMENWERKING MET Inhoud 1. Inleiding... 3 2. Verzuimbegeleiding... 4 2.1 Hoe is de verzuimbegeleiding georganiseerd?... 4 2.2 Wat willen organisaties verbeteren

Nadere informatie

Vragenlijst Ervaringen met het preventieve gezondheidsonderzoek 1

Vragenlijst Ervaringen met het preventieve gezondheidsonderzoek 1 Vragenlijst Ervaringen met het preventieve gezondheidsonderzoek 1 Het basisontwerp van de CQI meetinstrumenten is ontwikkeld door het NIVEL, in samenwerking met de afdeling Sociale Geneeskunde van het

Nadere informatie

Samenvatting Hoofdstuk 1 Hoofdstuk 2 hoofdstuk 3

Samenvatting Hoofdstuk 1 Hoofdstuk 2 hoofdstuk 3 Vallen komt in alle leeftijdsgroepen voor, maar vormt vooral bij ouderen een groot gezondheidsprobleem. Onder een val wordt verstaan een gebeurtenis waarbij de betrokkene onbedoeld op de grond of een lager

Nadere informatie

Jaargang 2013 / nieuwsbrief 18 / november en december 2013 INHOUD:

Jaargang 2013 / nieuwsbrief 18 / november en december 2013 INHOUD: Jaargang 2013 / nieuwsbrief 18 / november en december 2013 INHOUD: Verzuim daalt naar 3,8%, maar wel vaker ziek aan het werk Ontwikkeling ISO-norm arbomanagement gestart Boekje met praktische BHV-voorbeelden

Nadere informatie

6 Meervoudige problematiek bij werknemers

6 Meervoudige problematiek bij werknemers 6 Meervoudige problematiek bij werknemers Maroesjka Versantvoort (SCP) en Lando Koppes (TNO) 6.1 Inleiding Werknemers met meervoudige problematiek staan centraal in dit hoofdstuk. Uitgangspunt is de definitie

Nadere informatie

Ziekteverzuimanalyse van O2A5

Ziekteverzuimanalyse van O2A5 Ziekteverzuimanalyse van O2A5 1 Ziekteverzuimanalyse van O2A5 Kalenderjaar 2007: het gehele jaar Kalenderjaar 2008: van januari 2008 tot half augustus 2008 Om een volledig beeld te kunnen vormen van de

Nadere informatie

Uw brief van Ons kenmerk Contactpersoon Zoetermeer. 19 april 2001 WO/A/2001/ juni 2001

Uw brief van Ons kenmerk Contactpersoon Zoetermeer. 19 april 2001 WO/A/2001/ juni 2001 OC enw De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag Ministerie van Onderwijs Cultuur en Wetenschappen Europaweg 4 Postbus 25000 2700 LZ Zoetermeer Telefoon (079)

Nadere informatie

Protocol medisch handelen & Medicijnverstrekking in het VO

Protocol medisch handelen & Medicijnverstrekking in het VO Stichting Cambium College voor Openbaar Voortgezet Onderwijs Protocol medisch handelen & Medicijnverstrekking in het VO Datum behandeling Directie 21 september 2015 Datum instemming THB nvt Datum instemming

Nadere informatie

RSI beleid NIKHEF RSI beleid NIKHEF

RSI beleid NIKHEF RSI beleid NIKHEF Arbocatalogus Nikhef Nummer RSI0004V1SVM Versie 1 Bestandsnaam: Arbo-management Occupational Health & Safety RSI beleid NIKHEF RSI beleid NIKHEF blz. 2 t/m 6 Inleiding blz. 2 Beschrijving problematiek

Nadere informatie

Veiligheids- en Gezondheidsregio Gelderland Midden T.a.v. directie Postbus 5364 6802 EJ Arnhem

Veiligheids- en Gezondheidsregio Gelderland Midden T.a.v. directie Postbus 5364 6802 EJ Arnhem > Retouradres Postbus 20584 1001 NN Amsterdam Veiligheids- en Gezondheidsregio Gelderland Midden T.a.v. directie Postbus 5364 6802 EJ Arnhem Datum 12 augustus 2014 Onderwerp vastgesteld rapport toezichtonderzoek

Nadere informatie

Informatiebrief voor de patiënt in tweede instantie

Informatiebrief voor de patiënt in tweede instantie Informatiebrief voor de patiënt in tweede instantie Geachte mevrouw / mijnheer, Op het moment dat u deze brief leest bent u aan het herstellen van een beroerte (herseninfarct of hersenbloeding). Vanuit

Nadere informatie

INFORMATIEBRIEF VOOR PARTNERS Onderzoek ALS Naasten support

INFORMATIEBRIEF VOOR PARTNERS Onderzoek ALS Naasten support INFORMATIEBRIEF VOOR PARTNERS Onderzoek ALS Naasten support Beste meneer, mevrouw, Wij vragen u vriendelijk om mee te doen aan medisch-wetenschappelijk onderzoek. In dit onderzoek kijken we naar het effect

Nadere informatie

Elementen voor een toekomstgericht stelsel van arbeidsgerelateerde zorg

Elementen voor een toekomstgericht stelsel van arbeidsgerelateerde zorg Commissie Arbeidsomstandigheden ARBO/1028 3 januari 2014 Elementen voor een toekomstgericht stelsel van arbeidsgerelateerde zorg 1. Inleiding In vervolg op de commissievergadering van 14 november is in

Nadere informatie

GEZOND WERKEN INDIGO BRABANT. Training en ondersteuning in mentaal fit werken

GEZOND WERKEN INDIGO BRABANT. Training en ondersteuning in mentaal fit werken GEZOND WERKEN INDIGO BRABANT Training en ondersteuning in mentaal fit werken 2 Gezond Werken Gezonde werknemers gaan met plezier naar het werk. Ze zijn geestelijk fit en blijven fit. Gezonde werkdruk biedt

Nadere informatie

Rapport Complicaties bij Zwangeren

Rapport Complicaties bij Zwangeren Rapport Complicaties bij Zwangeren Barneveld november 2015 januari 2017 Karin Boone den Besten, verloskundige Jacqueline Kempen Nijhof, geregistreerd bekkenoefentherapeut + Alina Kooistra, geregistreerd

Nadere informatie

Music & Health. Bewust en Basisvaardig duurzaam musiceren. Body Mind Communication NCPA,

Music & Health. Bewust en Basisvaardig duurzaam musiceren. Body Mind Communication NCPA, Music & Health Bewust en Basisvaardig duurzaam musiceren Body Mind Communication NCPA, 20-11-2017 Workshop partners: ArtEZ Music & Health Dispokinesis : Dianne Bolte Mensendieck : Charlotte van der Burgh

Nadere informatie

Geachte ouder /verzorger

Geachte ouder /verzorger School voor vmbo onderbouw Hendrik Staetslaan 54 5622 HN Eindhoven Aan alle ouder(s) / verzorger(s) van S1, T 040-2453220 E info-aschellens@sghetplein.nl W www.antoonschellenscollege.info datum april 2014

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Parnassusplein 5 T 070 333

Nadere informatie

Ploegendienst en borstkanker

Ploegendienst en borstkanker Ploegendienst en borstkanker Rol en visie van het NCvB. Contact Groep Chemie 12 november 2009 Teake Pal, Teus Brand Coronel Instituut, Academisch Medisch Centrum Amsterdam Veel vragen aan het NCvB naar

Nadere informatie

2. Wat zijn per sector/doelgroep de algemene inzichten ten aanzien van de inhoud van de continuïteitsplannen?

2. Wat zijn per sector/doelgroep de algemene inzichten ten aanzien van de inhoud van de continuïteitsplannen? Samenvatting Aanleiding en onderzoeksvragen ICT en elektriciteit spelen een steeds grotere rol bij het dagelijks functioneren van de maatschappij. Het Ministerie van Veiligheid en Justitie (hierna: Ministerie

Nadere informatie

Platelet Transfusion in Cerebral Haemorrhage PATCH

Platelet Transfusion in Cerebral Haemorrhage PATCH Platelet Transfusion in Cerebral Haemorrhage PATCH Patiënten-informatie bij het onderzoek naar de behandeling van een hersenbloeding bij patiënten die bloedplaatjes remmende medicijnen gebruiken Geachte

Nadere informatie

Plaatsing van voedingssondes in de dunne darm via elektromagnetische geleiding op de verpleegafdeling of via kijkonderzoek op de endoscopie-afdeling

Plaatsing van voedingssondes in de dunne darm via elektromagnetische geleiding op de verpleegafdeling of via kijkonderzoek op de endoscopie-afdeling Patiënt informatiebrief Plaatsing van voedingssondes in de dunne darm via elektromagnetische geleiding op de verpleegafdeling of via kijkonderzoek op de endoscopie-afdeling Geachte heer/mevrouw, Wij vragen

Nadere informatie

Quickscan team primair onderwijs 2014

Quickscan team primair onderwijs 2014 Quickscan team primair onderwijs 2014 Beste leerkracht, Voor je ligt de quickscan, een manier om de zorgbehoefte van de school op het gebied van gezondheid in kaart te brengen. De resultaten van deze quickscan

Nadere informatie

Curriculumevaluatie BA Wijsbegeerte

Curriculumevaluatie BA Wijsbegeerte Curriculumevaluatie BA Wijsbegeerte Beste student, U heeft onlangs alle onderdelen van uw bacheloropleiding Wijsbegeerte afgerond en kunt nu het BA-diploma aanvragen. Het bestuur van het Instituut voor

Nadere informatie

IN SAMENWERKING MET VAN WERKSTRESS NAAR MENTALE VEERKRACHT

IN SAMENWERKING MET VAN WERKSTRESS NAAR MENTALE VEERKRACHT IN SAMENWERKING MET VAN WERKSTRESS NAAR MENTALE VEERKRACHT INHOUD 1. Inleiding 2. Werkstress en uitval 2.1 Wat is de impact van werkstress? 2.2 Wat zijn de concrete oorzaken? 3. Signalering van werkstress

Nadere informatie

Workability & Inzetbaarheid. The Finnish Experience. Boaborea ledenplatform 'Gezond Werken' Bussum, 26 maart 2008

Workability & Inzetbaarheid. The Finnish Experience. Boaborea ledenplatform 'Gezond Werken' Bussum, 26 maart 2008 Workability & Inzetbaarheid Boaborea ledenplatform 'Gezond Werken' Bussum, Rob Gründemann, Teamleider Personeelsbeleid Lector Sociale Innovatie, Hogeschool Utrecht De opzet van de presentatie De situatie

Nadere informatie

HOOFDSTUK 1: INLEIDING

HOOFDSTUK 1: INLEIDING 168 Samenvatting 169 HOOFDSTUK 1: INLEIDING Bij circa 13.5% van de ouderen komen depressieve klachten voor. Met de term depressieve klachten worden klachten bedoeld die klinisch relevant zijn, maar niet

Nadere informatie

Stichting Thuiszorg Midden Gelderland T.a.v. de Raad van bestuur Postbus CD Arnhem

Stichting Thuiszorg Midden Gelderland T.a.v. de Raad van bestuur Postbus CD Arnhem > Retouradres Postbus 20584 1001 NN Amsterdam Stichting Thuiszorg Midden Gelderland T.a.v. de Raad van bestuur Postbus 2188 6802 CD Arnhem Datum 14 augustus 2014 Onderwerp vastgesteld rapport Toezichtonderzoek

Nadere informatie

NL [BASICS PIF en IC wilsbekwaam Isala versie 2.0 dd ]

NL [BASICS PIF en IC wilsbekwaam Isala versie 2.0 dd ] BASICS: Basilar Artery International Cooperation Study Een gerandomiseerd onderzoek naar de veiligheid en effectiviteit van de lokale intra-arteriële behandeling na intraveneuze trombolyse bij een acute

Nadere informatie

Disclosure. > in dienst Encare Arbozorg > lid RTC Gezondheidszorg

Disclosure. > in dienst Encare Arbozorg > lid RTC Gezondheidszorg Disclosure > in dienst Encare Arbozorg > lid RTC Gezondheidszorg 1 Karien van Roessel Bedrijfsarts Jurist Beroepsziekten Bedrijfsongevallen en Letselschade ABW 17 oktober 2016 2 Een kijkje achter de schermen

Nadere informatie

7. Arbodeskundige(n) en arbodienst

7. Arbodeskundige(n) en arbodienst Handboek Ondernemingsraad en Personeelsvertegenwoordiging Inhoudsopgave 7. Arbodeskundige(n) en arbodienst... 1 7.1 Wat is een arbodeskundige?... 3 7.2 Wie toetst en geeft advies over de RI&E?... 3 7.3

Nadere informatie

Gebruik ICT binnen Content and Language Integrated Learning

Gebruik ICT binnen Content and Language Integrated Learning Evaluatierapport Gebruik ICT binnen Content and Language Integrated Learning Bevindingen van leraren en leerlingen Drs. Gerard Baars Inleiding In de tweede helft van 2008 is op zes basisscholen in Rotterdam

Nadere informatie

Analyse van basisoorzaken van gevallen van beroepsgebonden (psychische en niet-psychische) aandoeningen via de Tripod methode

Analyse van basisoorzaken van gevallen van beroepsgebonden (psychische en niet-psychische) aandoeningen via de Tripod methode Jan Sije Huismans Occupational health advisor Achmea Vitale gedetacheerd bij AkzoNobel Industrial Chemicals jan-sije.huismans@akzonobel.com Victor Roggeveen Veiligheidskundige en Tripod Facilitator Pelican

Nadere informatie

Type darmoperatie voor geperforeerde diverticulitis

Type darmoperatie voor geperforeerde diverticulitis Type darmoperatie voor geperforeerde diverticulitis Geachte heer, mevrouw, Bij u is vastgesteld, dat er mogelijk sprake is van een perforatie (gaatje) van de dikke darm ten gevolge van divertikels (uitstulpingen).

Nadere informatie

top-behandeling training- en onderwijsprogramma voor jonge kinderen verder met autisme dr. leo kannerhuis

top-behandeling training- en onderwijsprogramma voor jonge kinderen verder met autisme dr. leo kannerhuis top-behandeling training- en onderwijsprogramma voor jonge kinderen een aanbod van de polikliniek in Doorwerth in samenwerking met scholengemeenschap De Brouwerij in Oosterbeek maart 2015 centrum voor

Nadere informatie

Medische keuring bij een sollicitatie, mag dat?

Medische keuring bij een sollicitatie, mag dat? Medische keuring bij een sollicitatie, mag dat? Een medische keuring of aanstellingskeuring kan soms onderdeel zijn van een sollicitatieprocedure. Dit mag alleen als het voor de functie noodzakelijk is

Nadere informatie

Protocol Ziekteverzuim

Protocol Ziekteverzuim Protocol Ziekteverzuim Dit protocol beschrijft de gedragsregels die bij de Hogeschool der Kunsten Den Haag gelden ten aanzien van ziekte en arbeidsongeschiktheid. De gedragsregels zijn in overeenstemming

Nadere informatie

De nieuwe Arbowet PER 1 JULI 2017

De nieuwe Arbowet PER 1 JULI 2017 De nieuwe Arbowet PER 1 JULI 2017 Per 1 juli 2017 is de nieuwe Arbowet in werking getreden. In de vernieuwde Arbowet wordt de betrokkenheid van werkgevers en werknemers bij de arbodienstverlening vergroot

Nadere informatie

Preventieve consultvoering tijdens PMO: hoe doe je dat?

Preventieve consultvoering tijdens PMO: hoe doe je dat? Preventieve consultvoering tijdens PMO: hoe doe je dat? Prof.dr Judith K Sluiter, PI, MBA Dr. Karen Nieuwenhuijsen, UD, PE (Prof.dr Carel TJ Hulshof) v Arbeid & Gezondheid, KMKA, AMC BG-dagen, Papendal,

Nadere informatie

Tinnitus en arbeid. Een onderzoek naar de invloed van stressoren op tinnitus en de mogelijkheid tot werken

Tinnitus en arbeid. Een onderzoek naar de invloed van stressoren op tinnitus en de mogelijkheid tot werken Rijksuniversiteit Groningen Wetenschapswinkel Geneeskunde en Volksgezondheid Universitair Medisch Centrum Groningen Tinnitus en arbeid Een onderzoek naar de invloed van stressoren op tinnitus en de mogelijkheid

Nadere informatie

Meest gestelde vragen Fair Produce Nederland

Meest gestelde vragen Fair Produce Nederland . Meest gestelde vragen Fair Produce Nederland Organisatie Hoe is Fair Produce Nederland opgebouwd? De Stichting Fair Produce Nederland is opgericht door de vereniging voor groothandelaren in groenten

Nadere informatie

Prof. dr. C.M. Bilardo, gynaecoloog/perinatoloog (UMCG, Groningen) 050-3613028 M. Bakker arts-onderzoeker UMCG Groningen 050-3613028

Prof. dr. C.M. Bilardo, gynaecoloog/perinatoloog (UMCG, Groningen) 050-3613028 M. Bakker arts-onderzoeker UMCG Groningen 050-3613028 Geachte mevrouw, U heeft gekozen voor de nekplooimeting, of u heeft een medische reden om een vroege uitgebreide echo te ondergaan. Dit betekent dat er voor de 14 e week van de zwangerschap een echo bij

Nadere informatie

Een verkenning van de toeleiding van vluchtelingen naar de reguliere zorg Praktijkervaringen uit 5 gemeenten

Een verkenning van de toeleiding van vluchtelingen naar de reguliere zorg Praktijkervaringen uit 5 gemeenten Een verkenning van de toeleiding van vluchtelingen naar de reguliere zorg Praktijkervaringen uit 5 gemeenten Maud Eimers en Erick Vloeberghs 2 Een verkenning van de toeleiding van vluchtelingen naar de

Nadere informatie

Arbo- en Milieudienst

Arbo- en Milieudienst Arbo- en Milieudienst KANS B.Groenenberg, bedrijfsarts 19 november 2013 1 KANS - Wat is KANS? - Welke factoren kunnen KANS veroorzaken? - Wat kan de medewerker doen bij KANS? - Wat kan de PAM doen bij

Nadere informatie

Klanttevredenheidsonderzoek DBC COPD - Eerste lijn (2011)

Klanttevredenheidsonderzoek DBC COPD - Eerste lijn (2011) Klanttevredenheidsonderzoek DBC COPD - Eerste lijn (2011) Inhoudsopgave Verslag 2-4 Grafieken 5-10 Samenvatting resultaten 11-16 Bijlage - Vragenlijst 17+18 Cohesie Cure and Care Hagerhofweg 2 5912 PN

Nadere informatie