(On)betrouwbaarheid van klimaatwetenschap

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "(On)betrouwbaarheid van klimaatwetenschap"

Transcriptie

1 2 (On)betrouwbaarheid van klimaatwetenschap Een illustratie uit Climategate Arthur Petersen Het doel van deze bijdrage is om licht te werpen op de wereld van het natuurwetenschappelijke klimaatonderzoek. Hoe wordt daarin met onzekerheid omgegaan? Hoe betrouwbaar zijn de resultaten? Wat betekent dit voor Climategate, met name de vraag die in deze affaire centraal staat: wat te doen met het probleem dat sinds het eind van de 20e eeuw bepaalde bomen minder hard groeien dan je op grond van de gemeten opwarming zou verwachten? Ik zal beginnen met een kort overzicht van de belangrijkste onzekerheden over het klimaatsysteem. Daarna richt ik mijn aandacht op de science in the making achter de discussie over de trick... to hide the decline (het niet tonen in figuren van de divergentie tussen recente gemeten temperaturen en schattingen op basis van boomringen), die door Climategate publiek is geworden. Tenslotte reflecteer ik op de gewenste wijze waarop klimaatwetenschappers met verschillende dimensies van (on)betrouwbaarheid van hun resultaten omgaan. Natuurwetenschappelijke onzekerheden over het klimaatsysteem Wat zijn de belangrijkste onzekerheden in het debat over klimaatverandering? 1 In de context van dit hoofdstuk volsta ik met een beknopt overzicht van onzekerheden over het natuurlijke klimaatsysteem. Daarbij zoom ik in op processen (met zowel natuurlijke als menselijke oorzaken) die leiden tot veranderingen in het klimaat. In figuur 1 is het klimaatsysteem grafisch weergegeven. Wat opvalt is het grote aantal processen dat een rol speelt en de veelheid van interacties tussen deze processen. We kunnen met recht spreken van een zeer complex systeem! De belangrijkste onzekerheden in onze kennis over het klimaatsysteem zijn onder te verdelen in vier categorieën: 2 onzekerheden in (1) menselijke en natuurlijke drijvende factoren; (2) waargenomen veranderingen; (3) attributie van veranderingen naar oorzaken en (4) toekomstprojecties. Ik schets enkele

2 14 kennisklimaat jaarboek 2011 Figuur 1 Het klimaatsysteem (bron: IPCC, 2007, figuur 1 in FAQ 1.2, p. 104). voorbeelden van onzekerheden uit deze vier categorieën, waarbij de lezer zich duidelijk voor ogen moet houden dat het hier slechts om een selectie gaat. Onzekerheden in menselijke en natuurlijke drijvende factoren In het klimaatonderzoek worden de veranderingen in menselijke (broeikasgassen, aërosolen, landgebruik) en natuurlijke (vulkanen, zonneactiviteit) drijvende factoren vertaald naar een stralingsforcering. 3 Klimaatwetenschappers hebben veel vertrouwen in hun kennis over de grote, positieve (dat is: opwarmende) bijdrage van broeikasgassen, met relatief kleine onzekerheid. De compenserende (dat is: afkoelende) bijdrage van aërosolen vooral het indirecte wolkenalbedo-effect, dat gaat over de reflectie van het zonlicht aan de bovenzijde van wolken is veel onzekerder. Over de bijdrage van veranderingen in zonneactiviteit wordt door het Intergovernmental Panel on Climate Change (het IPCC-rapport 2007) geconcludeerd dat de bijdrage van de zon relatief klein is ten opzichte van andere factoren. Daar wordt echter wel bij aangetekend dat de Level of Scientific Understanding (LOSU) nog laag is; de LOSU is echter volgens de wetenschappers wel toegenomen ten opzichte van het vorige IPCC-rapport uit 2001 (toen was de LOSU nog zeer laag ).

3 onbetrouwbaarheid van klimaatwetenschap Arthur Petersen 15 Figuur 2 Temperatuurverandering op het Noordelijk Halfrond vanaf het jaar 700 (bron: IPCC, 2007, figuur TS.20 boven, p. 55). NORTHERNÊHEMISPHEREÊTEMPERATUREÊRECONSTRUCTIONS Onzekerheden in waargenomen veranderingen in het klimaatsysteem Eén van de grote onzekere factoren in het klimaatsysteem is het gedrag van oceanen. De warmte-inhoud van de bovenste 700 meter van de oceanen lijkt de afgelopen 50 jaar te zijn toegenomen. Echter, aangezien de decenniumvariabiliteit van deze warmte-inhoud die te maken heeft met warmte-uitwisseling met de diepere oceaan nog niet goed begrepen wordt, kan de toename in warmte-inhoud aan de bovenkant volgens het IPCC slechts met beperkte betrouwbaarheid worden vastgesteld. Een tweede voorbeeld betreft de reconstructie van de gemiddelde oppervlaktetemperatuur op het Noordelijk Halfrond sinds het jaar 700 (ook wel bekend geworden onder de naam hockeystick, vanwege de zichtbaar snelle stijging aan het eind van de curve). Het is volgens de klimaatwetenschappers verenigd in het IPCC zeer waarschijnlijk (>90% kans) dat de tweede helft van de twintigste eeuw warmer was dan de afgelopen 500 jaar en waarschijnlijk (>66% kans) dat deze periode warmer was dan de afgelopen 1300 jaar. De onzekerheden die zichtbaar zijn gemaakt door het tonen van verschillende klimaatreconstructies in figuur 2, hebben te maken met verschillen in keuzes van proxies (indirecte methoden om historische temperaturen te bepalen, bijvoorbeeld via boomringen) en statistische technieken. In de volgende paragrafen van dit hoofdstuk zal ik nader ingaan op de discussie over deze hockeystick. Deze discussie is begonnen nadat in het IPCC-rapport van 2001 in de samenvatting slechts één van de reconstructies werd getoond. Weliswaar stonden daar onzekerheidsmarges omheen, maar de suggestie was gewekt dat de conclu-

4 16 kennisklimaat jaarboek 2011 sie van recente opwarming aan die specifieke reconstructie was opgehangen. Toen later bleek dat er statistische fouten waren gemaakt in de betreffende reconstructie, kwam het IPCC onder hevige kritiek te staan. Desondanks zaten alle andere beoordeelde reconstructies binnen de onzekerheidsmarge van de gewraakte versie van de curve. Onzekerheden in toeschrijving klimaatverandering aan oorzaken De afgelopen jaren heeft de wetenschap vooruitgang geboekt in de zekerheid waarmee de wereldwijde opwarming in het bijzonder die van de afgelopen vijftig jaar kan worden toegeschreven aan de menselijke uitstoot van broeikasgassen. Waar het IPCC in 2001 nog met 66% zekerheid sprak over de grote invloed van broeikasgassen op de waargenomen opwarming, is dit nu toegenomen tot 90%. De voornaamste onzekerheden die nog resteren, zijn onder te verdelen naar de volgende bronnen: (i) de bepaling van natuurlijke en menselijke stralingsforcering (stralingsforcering is de verstoring van de stralingsbalans van de aarde als geheel), in tijd, plaats en grootte, (ii) de gemodelleerde responspatronen voor de verschillende typen van stralingsforcering en (iii) de (in tijd en ruimte verdeelde) waarnemingen van de opwarming. Onzekerheden in toekomstprojecties Bij het maken van toekomstprojecties spelen twee bronnen van onzekerheid een belangrijke rol: de onzekerheid in emissies en de onzekerheid in modellen. De eerste onzekerheid wordt gekarakteriseerd aan de hand van toekomstscenario s waaraan geen waarschijnlijkheden kunnen worden toegekend. Daarvoor is de toekomst van maatschappelijke ontwikkeling te fundamenteel onzeker (dit heeft te maken met het reflexief vermogen van de mens). De tweede onzekerheid wordt bepaald door verschillende modellen te gebruiken. Dat kan echter problematisch zijn wanneer projecties worden gedaan voor processen waarvan we weten dat ze niet of niet goed in de modellen zitten. Een voorbeeld is de mogelijk versnelde afsmelting van ijskappen op Groenland en Antarctica. Het is op dit moment onmogelijk om daar een beste schatting voor te geven en deze versnelde afsmeltingsprocessen zijn daarom vooralsnog niet meegenomen in de zeespiegelprojecties van het IPCC, die daardoor als conservatieve schattingen zijn te beschouwen. De beoordeling van onzekerheden Het is belangrijk om bij bovenstaande karakteriseringen van onzekerheden aan te tekenen dat het in kaart brengen en beoordelen van onzekerheid knap

5 onbetrouwbaarheid van klimaatwetenschap Arthur Petersen 17 lastig kan zijn. Dit geldt met name in wetenschappen, zoals de klimaatwetenschap, die zich geconfronteerd zien met diepe onzekerheid. 4 Toegespitst op de onzekerheid in uitspraken die gebaseerd zijn op klimaatmodellen en gevat in termen van één bepaalde typologie van onzekerheid 5 manifesteert diepe onzekerheid over het natuurlijke klimaatsysteem zich als volgt: Er zijn fundamentele beperkingen van de menselijke cognitieve en wetenschappelijke mogelijkheden om het klimaatsysteem te begrijpen en te voorspellen ( epistemische onzekerheid ); De intrinsieke onvoorspelbaarheid van het klimaatsysteem is groot ( ontische onzekerheid ); Het bereik van modeluitkomsten voor verschillende modelaannames is groot; Voor het toekennen van statistische betekenis aan het bereik van modeluitkomsten kan geen rechtvaardiging gegeven worden die refereert aan de realiteit; daarom dient dit bereik te worden opgevat als scenario-onzekerheid (als-dan opties met verschillende modelaannames); Het is belangrijk om onwetendheid te erkennen: in de modellen ontbreken verschillende dynamische processen met verwachte significante invloed op de uitkomsten van studies in de context van klimaatverandering; Het is niet duidelijk wat de meest betrouwbare methodologie is voor klimaatmodellering, maar het is wel duidelijk dat alle klimaatmodellen verschillende methodologische zwakheden bevatten, onder andere in de theoretische en empirische onderbouwing van aannames; Sommige modelaannames worden sterk beïnvloed door bepaalde epistemische waarden (algemene en discipline-gebonden) en niet-epistemische waarden (socio-politieke en praktische). 6 De trick... to hide the decline en de achterliggende science in the making Eind 2010 werd door klimaatsceptici via de media Climategate geconstrueerd. De bepaling van de temperatuur tot enkele honderden of duizenden jaren terug aan de hand van proxies (zie figuur 2) zou het resultaat zijn van list en bedrog. Dit wordt geclaimd onder verwijzing naar meer dan duizend openbaar geworden s van de Climate Research Unit, University of East Anglia (UEA). De s bestrijken de periode en bevatten berichten uit een kerngroep van klimaatwetenschappers die aan temperatuurreconstructies werken. Naast discussies over wetenschappelijke kwesties, besprak deze kerngroep hoe de argumenten van sceptici over klimaatverandering bestreden

6 18 kennisklimaat jaarboek 2011 konden worden. Laten we hier in kort bestek één icoon uit deze discussie nader bekijken: de trick... to hide the decline. Een centrale zin in de Climategate-affaire is de volgende, uit een mail van Phil Jones (UEA) van 16 november 1999 over een hockeystickfiguur die in een publicatie van de Wereld Meteorologische Organisatie zou worden opgenomen: I ve just completed Mike s Nature trick of adding in the real temps to each series for the last 20 years (i.e. from 1981 onwards) [and] from 1961 for Keith s to hide the decline Zoals Ryghaug & Skjølsvold (2010) in hun Science and Technologies Studies analyse van de s laten zien, is de methodologische discussie over de betrouwbaarheid van temperatuurreconstructies aan de hand van proxies een centraal thema van de onderlinge discussie binnen de kerngroep van klimaatwetenschappers die met die reconstructies bezig zijn en die deelnamen aan de openbaar geworden discussies. De trick... to hide the decline refereert aan het methodologische probleem dat sommige bomen, met name in de noordelijkste breedtes en in berggebieden, de afgelopen decennia minder gevoelig zijn geworden voor temperatuurverandering. Daardoor laten bepaalde temperatuurreconstructies die boomringen gebruiken, de opwarming sinds het midden van de twintigste eeuw niet of nauwelijks zien, terwijl men er wel vrijwel zeker van is dat die opwarming daadwerkelijk heeft plaatsgevonden. Deze discrepantie wordt het divergentieprobleem genoemd en wordt als zodanig ook in de wetenschappelijke literatuur bestudeerd. Naar mijn mening verdient de analyse van dit methodologische probleem en de mogelijke impact op reconstructies van temperaturen vele honderden jaren terug echter meer aandacht van de wetenschappelijke gemeenschap dan op dit moment het geval is. 7 Gegeven het feit dat er een wereld aan echte methodologische problemen schuilgaat achter het weglaten van een deel van de temperatuurreconstructie (ook zichtbaar in figuur 2 die in het IPCC-rapport van 2007 stond), is het goed te verklaren dat de klimaatsceptici zo fel aansloegen in de media: er is namelijk meer onzekerheid over die temperatuurreconstructie dan uit sommige figuren valt op te maken. Wat dit materiaal natuurlijk zo spannend maakt is dat s een medium vormen voor informele, maar toch geschreven wetenschappelijke uitwisseling. Dit medium zit ergens tussen gesprekken en publicaties in. Uit de s van Climategate ontstaat een beeld van hoe de klimaatwetenschap er in de dagelijkse praktijk uitziet. Een beeld wat je tot nu toe alleen kon krijgen als je zelf in de wandelgangen meeliep. En dan is de klimaatwetenschap natuur-

7 onbetrouwbaarheid van klimaatwetenschap Arthur Petersen 19 lijk niet zomaar een van de maatschappij geïsoleerde wetenschap, maar een wetenschap die gaat over vraagstukken met grote maatschappelijke belangen. Wanneer dan boven tafel komt, zoals wij bij Woolgar en Latour al meer dan dertig jaar geleden konden lezen, dat wetenschap mensenwerk is en feiten historische constructies zijn, volgt al snel de beschuldiging van foul play. Terwijl voor alle wetenschapspraktijken geldt dat er een veelheid van epistemische en niet-epistemische waarden een rol spelen, die samen bijdragen aan een waardengeladenheid van data, modellen, theorieën, apparaten, routines, disciplines, et cetera. Door een perspectief te kiezen van waaruit alle resultaten van wetenschap kunnen worden opgevat als historische constructies (vgl. Hackings The Social Construction of What?), kan de waardengeladenheid van het wetenschapsbedrijf worden blootgelegd. Wanneer we Climategate vanuit zo n perspectief bekijken, krijgen we een dieper inzicht in de onzekerheden die spelen in de reconstructie van temperatuur en daarom zijn de s vanuit dat opzicht heel leerzaam. De publieke klimaatcontroverses van 2009 en 2010 moeten volgens Berkhout (2010) vooral worden gezien als een gevecht over de grenzen van de wetenschap. Door drie maatschappelijke veranderingen zijn deze grenzen onder druk komen te staan. Ten eerste is zoals we boven ook zagen het wetenschapsbedrijf, en praktijken daarbinnen zoals peer review, publiek zichtbaarder geworden. Ten tweede dringt geleidelijk aan het besef door dat ingrijpend klimaatbeleid nodig zal zijn om de concentraties van CO 2 op een aanvaardbaar niveau te stabiliseren, bijvoorbeeld om de mondiale opwarming tot 2 graden Celsius te beperken. En ten derde is de mediatisering van de samenleving langs velerlei kanalen er debet aan dat er vele mogelijkheden zijn voor afwijkende geluiden om gehoord te worden. 8 Deze veranderingen leiden ertoe dat de klimaatwetenschap in toenemende mate met verschillende dimensies van de eigen (on)betrouwbaarheid wordt geconfronteerd. Wanneer we als voorbeeld de IPCC-uitspraak nemen dat de gemiddelde oppervlaktetemperatuur op het noordelijk halfrond sinds het jaar 700 waarschijnlijk (>66% kans) niet zo hoog is geweest als nu, dan laten deze dimensies zich als volgt beschrijven: statistische betrouwbaarheid (uitgedrukt in termen van waarschijnlijkheid): het is niet zeker, er is een tweederde kans dat het de afgelopen 1300 jaar niet zo warm is geweest als nu; methodologische betrouwbaarheid (uitgedrukt in termen van kwalitatieve, methodologische zwakke punten met betrekking tot een uitspraak): in principe zijn methodologische problemen zoals het divergentieprobleem meegewogen door de experts in het bepalen van de statistische betrouw-

8 20 kennisklimaat jaarboek 2011 baarheid; er is geen aparte inschatting van de mate van methodologische betrouwbaarheid beschikbaar in IPCC-rapporten; publieke betrouwbaarheid (uitgedrukt in termen van het publieke vertrouwen dat aan de wetenschappers en daarmee aan de uitspraak wordt toegekend): na Climategate is het publieke vertrouwen in de klimaatwetenschappers afgenomen; er is echter geen eenduidige maat van publiek vertrouwen. Hoe dienen de klimaatwetenschappers met de (on)betrouwbaarheid van hun werk om te gaan? Omgaan met de (on)betrouwbaarheid van klimaatwetenschap Het is van groot belang dat in de praktijk van de klimaatwetenschap, en in de praktijk van het beoordelen van die wetenschap in het kader van het IPCC, adequaat wordt gereflecteerd op de onzekerheden. Gegeven de diepe onzekerheden is dit geen eenvoudige opgave (zie paragraaf 2). Het beoordelen van onzekerheid is een kwestie van expertbeoordeling (expert judgment). Dit maakt het nodig dat in IPCC-rapporten een traceerbaar verhaal te vinden is achter de expertbeoordelingen. Dit was tot nog toe onvoldoende het geval, 9 ondanks eerdere richtlijnen binnen het IPCC over traceerbaarheid van onzekerheidskwalificaties. Percepties van het risico van klimaatverandering variëren tussen landen en binnen maatschappijen. Ook wetenschappers hebben verschillende percepties van de risico s. Dit maken ze niet altijd even expliciet. Vooral wanneer wetenschappers de politiek adviseren of aan het publieke debat deelnemen, dragen zij een grote verantwoordelijkheid om dit toch wel te doen anders riskeren ze een verdere afname van het publiek vertrouwen in de wetenschap. Om dit nader toe te lichten is het zinnig om te kijken naar de verschillende rollen die wetenschappers kunnen aannemen ten opzichte van besluitvormers. Roger Pielke onderscheidt in zijn boek The Honest Broker (2007) vier rollen. Ten eerste kan de wetenschapper zich opstellen als pure wetenschapper. Zo iemand is niet geïnteresseerd in de praktische implicaties van zijn of haar onderzoek, maar is alleen op zoek naar de waarheid. Een tweede rol is die van wetenschappelijke scheidsrechter. Zo iemand wil alleen adviseren over vraagstukken die ondubbelzinnig door de wetenschap kunnen worden opgelost. Een derde rol is die van de pleitbezorger. Die is vooral erop gericht één bepaald belang te bevorderen door gebruik te maken van zijn of haar status als expert. Tenslotte is er nog de rol van de eerlijke makelaar. Deze laatste rol is vooral nodig wanneer de problemen die voorliggen, te complex en politiek gepolariseerd zijn om rechttoe-rechtaan wetenschappelijk advies te kunnen geven.

9 onbetrouwbaarheid van klimaatwetenschap Arthur Petersen 21 In de praktijk van het klimaatdebat komen we wetenschappers tegen in alle vier de genoemde rollen. Gezien de complexiteit en grote belangenstrijd rond het beleidsprobleem van klimaatverandering zou mijns inziens echter de rol van eerlijke makelaar prominenter naar voren moeten komen eigenlijk kunnen wetenschappers niet heel veel meer doen dan het enigszins structureren van het probleem, en vanuit verschillende waardegeladen perspectieven belichten wat de mogelijkheden zijn om er wat aan te doen. Wetenschappers zullen dus eerlijk moeten zijn over onzekerheid en over de verschillende waardeperspectieven van waaruit je naar de oplossingen kunt kijken. In de media komen we echter vaak eenzijdige pleitbezorgers tegen die óf voor óf tegen klimaatmaatregelen zijn en daarvoor argumenteren op basis van hun eigen gekleurde interpretatie van de onzekerheid (de ene weet zeker wat er allemaal voor vreselijks staat te gebeuren, de andere is ervan overtuigd dat er niets vreselijks gebeuren zal), zonder dat de eigen waarden expliciet boven tafel komen. Beide partijen gaan vaak op onverantwoorde wijze met de onderliggende wetenschappelijke informatie om en dragen bij aan een afnemend publiek vertrouwen in de klimaatwetenschap, wat voor elementen uit de tweede partij nog het doel kan zijn ook. Wanneer klimaatwetenschappers het gesprek aangaan met echte sceptici (dat wil zeggen mensen die sceptisch zijn, maar wel op een verantwoorde manier met wetenschap om willen gaan) dan kan onderscheid gemaakt worden tussen ontkenners van wetenschap enerzijds en sceptici anderzijds. Daar waar de wetenschap geen zekerheid kan bieden (en iedereen kan tegenwoordig alternatieve theorieën van het web plukken), worden normatieve of ideologische invalshoeken belangrijk: men kan nu eenmaal verschillend omgaan met onzekerheden en risico s. Wanneer er sprake is van wetenschappelijke onzekerheden en grote maatschappelijke belangen, dan gaat de discussie niet simpelweg over de te maken keuzen, maar worden onherroepelijk ook de verschillen in wetenschappelijke inzichten in de discussie betrokken. Het gaat dan niet alleen over de vraag wat er moet gebeuren, maar ook over de vraag of het probleem dat men wil oplossen wel reëel is. Wetenschappelijke adviseurs (eerlijke makelaars) over het klimaatvraagstuk zouden het beleidsdebat kunnen helpen door klimaatverandering in de context van het duurzaamheidsdebat brengen, en het debat te structureren door verschillende wetenschappelijke stromingen, verschillende ideologieën en verschillende waardeoriëntaties zodanig te groeperen dat de belangrijkste keuzen (dilemma s) inzichtelijk konden worden gemaakt: keuzes tussen een internationale of een lokale aanpak, tussen meer nadruk op de markt of meer nadruk op overheidsregulering, tussen puur efficiëntie en solidariteit, tussen techniek en gedragsverandering, tussen een proactieve planmatige dan wel een reactieve aanpassingsgerichte strategie. Dit is niet iets waar natuurwetenschappelijke of zelfs economische klimaatonderzoekers zich senang bij zullen

10 22 kennisklimaat jaarboek 2011 voelen. Het is daarom belangrijk om andere wetenschappers hierbij te betrekken en het klimaatdebat multi- en transdisciplinair te voeden. Voor een aanzet hoe dat zou kunnen, zie het project De Matrix. 10 Zo n eerlijke makelaar -benadering vertoont sterke gelijkenis met de methodiek van strategisch denken: het voorop stellen van de wil om een bepaald doel te realiseren, het denken vanuit verschillende invalshoeken, het benutten van mogelijkheden die goed lijken uit te pakken ongeacht de invalshoek, het afdekken van risico s die aan een bepaalde strategie kunnen kleven. De beperkte planbaarheid van maatschappelijke processen stelt daarbij wel grenzen: strategieën zijn vaak emergent, dat wil zeggen ontstaan in de wisselwerking met complexe maatschappelijke processen. Eerlijke makelaars willen discussie stimuleren en dragen daarbij geen eenduidige oplossingen aan. Tenslotte nog eenmaal terug naar het IPCC. Dit orgaan van de Verenigde Naties is op dit moment bezig met zijn vijfde assessmentronde, die in moet resulteren in vier rapporten. De communicatie over onzekerheden door het IPCC is voor buitenstaanders vaak weinig transparant en moeilijk te begrijpen. Om te kunnen bepalen wat er allemaal schuilgaat achter de onzekerheid die in de eindconclusies van het IPCC wordt gecommuniceerd, is vaak heel wat speurwerk nodig. Vervolgens verdwijnen in de vertaalslag naar eenvoudiger boodschappen doorgaans niet gedaan onder verantwoordelijkheid van het IPCC onzekerheden vaak buiten beeld. Dit geldt zowel voor voor- als tegenstanders van klimaatbeleid. Het zou goed zijn voor de betrouwbaarheid van de klimaatwetenschap als het omgaan met onzekerheid in de huidige assessmentronde systematisch nog meer aandacht krijgt dan tot nog toe het geval was. Vooral het inzichtelijk maken van de redenering achter expertbeoordelingen is daarbij van belang. In de rapporten zal in deze ronde ook explicieter een eerlijke makelaar -rol moeten worden vervuld. Dus beter benoemen vanuit welke perspectieven je naar het klimaatprobleem en de oplossingen kunt kijken en een zo breed mogelijk palet schetsen aan handelingsperspectieven, waarbij niet alleen overheden, maar ook bedrijven en burgers aan zet zijn. Noten 1 Dit overzicht bouwt voort op Petersen (2006, 2008). 2 Deze indeling volgt de indeling in vier subparagrafen van de paragraaf TS.6 Robust findings and key uncertainties in de Technical Summary van het IPCC (2007) rapport. 3 De technische definitie van stralingsforcering is: de netto verandering in opwaartse minus neerwaartse straling (uitgedrukt in Watt per vierkante meter) ter hoogte van de tropopauze (de grens tussen de troposfeer en stratosfeer, typisch liggend rond de 10 km). 4 Cf. Kandlikar, Risbey & Dessai (2005). 5 Petersen (2006).

11 onbetrouwbaarheid van klimaatwetenschap Arthur Petersen 23 6 Voor een meer gedetailleerde uitleg en onderbouwing van deze stellingen verwijs ik de lezer naar mijn boek over onzekerheden in klimaatsimulatie (Petersen, 2006). 7 Zie Visser, Büntgen, D Arrigo & Petersen (2010). 8 Zie ook Hajer (2009). 9 PBL (2010); IAC (2010). 10 Een (uitgebreidere) voorloper van dit essay is geschreven in het kader van dit project De Matrix, zie de Literatuur Berkhout, F. (2010). Reconstructing boundaries and reason in the climate debate. Global Environmental Change 20, Hajer, M. (2009). Authoritative Governance: Policy-Making in the Age of Mediatization. Oxford: Oxford University Press. IAC (2010). Climate Change Assessments, Review of the Processes and Procedures of the IPCC. Amsterdam: InterAcademy Council. IPCC (2007). Climate Change The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. Cambridge: Cambridge University Press. Kandlikar, M., Risbey, J. & Dessai, S. (2005). Representing and communicating deep uncertainty in climate change assessments. Comptes Rendus Geosciences 337, PBL (2010). Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport: Een analyse van conclusies over de mogelijke regionale gevolgen van klimaatverandering. Den Haag: Planbureau voor de Leefomgeving. Petersen, A. (2006). Simulating Nature: A Philosophical Study of Computer-Model Uncertainties and Their Role in Climate Science and Policy Advice. Apeldoorn/Antwerpen: Het Spinhuis. Petersen, A. (2008). Omgaan met onzekerheid over het klimaatsysteem. In: De Gier, A.M. & Opschoor, J.B. (Red.), Onzekerheden en klimaatverandering. Amsterdam: KNAW, pp Pielke, R. (2007). The Honest Broker: Making Sense of Science in Policy and Politics. Cambridge: Cambridge University Press. Ryghaug, M. & Skjølsvold, T.M. (2010). The global warming of climate science: Climategate and the Construction of Scientific Facts. International Studies in the Philosophy of Science 24, Visser, H., Büntgen, U., D Arrigo, R. & Petersen, A. (2010). Detecting instabilities in treering proxy calibration. Climate of the Past 6,

12

Hiatus: is de mondiale opwarming aan het vertragen?

Hiatus: is de mondiale opwarming aan het vertragen? Hiatus: is de mondiale opwarming aan het vertragen? In de periode 1998-2012 is de mondiale temperatuurtrend beduidend kleiner dan in de decennia ervoor. Deze trendbreuk wordt ook wel hiatus genoemd. De

Nadere informatie

Het Klimaatdebat. 09/01/2013 Bart Strengers

Het Klimaatdebat. 09/01/2013 Bart Strengers Het Klimaatdebat 1 De Klimaatwetenschap Brede overeenstemming over grote lijn en dat is in toenemende mate al decennia lang het geval De aarde warmt op en dat komt grotendeels door de mens. Wetenschap

Nadere informatie

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Page 1 of 6 Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Hoe voorspeld? Klimaatscenario's voor Nederland (samengevat) DOWNLOAD HIER DE WORD VERSIE In dit informatieblad wordt in het kort klimaatverandering

Nadere informatie

Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering 8-10-2012. Klimaatverandering

Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering 8-10-2012. Klimaatverandering Zonne-energie 2012: prijs 21 ct per kwh; 2020 prijs 12 ct kwh Groen rijden; energiehuizen, biologisch voedsel Stimular, de werkplaats voor Duurzaam Ondernemen Stichting Stimular www.stimular.nl 010 238

Nadere informatie

Klimaatveranderingstand. wetenschap. Prof Wilco Hazeleger

Klimaatveranderingstand. wetenschap. Prof Wilco Hazeleger Klimaatveranderingstand van de wetenschap Prof Wilco Hazeleger Achtergrond Wetenschap kan nooit absolute zekerheden bieden Het klimaatsysteem is complex Beperkingen in kennis en waarnemingen Beleid wil

Nadere informatie

De Balans van de Leefomgeving: Rollen van wetenschap in evaluatie

De Balans van de Leefomgeving: Rollen van wetenschap in evaluatie De Balans van de Leefomgeving: Rollen van wetenschap in evaluatie Esther Turnhout Associate Professor, Forest and Nature Conservation Policy Group Wageningen University, esther.turnhout@wur.nl Evaluatiestijlen

Nadere informatie

Klimaatmodellen. Projecties van een toekomstig klimaat. Wiskundige vergelijkingen

Klimaatmodellen. Projecties van een toekomstig klimaat. Wiskundige vergelijkingen Klimaatmodellen Projecties van een toekomstig klimaat Aan de hand van klimaatmodellen kunnen we klimaatveranderingen in het verleden verklaren en een projectie maken van klimaatveranderingen in de toekomst,

Nadere informatie

Geologische tijdschaal. AK 4vwo vrijdag 31 oktober. 11 Het klimaat door de tijd. inhoud

Geologische tijdschaal. AK 4vwo vrijdag 31 oktober. 11 Het klimaat door de tijd. inhoud Hoofdstuk 1 Extern systeem en klimaatzones Paragraaf 11 t/m 14 inhoud Het klimaat door de tijd (par. 11) Het klimaat nu (par. 12) Het klimaat in de toekomst (par. 13) Klimaatbeleid (par. 14) AK 4vwo vrijdag

Nadere informatie

Klimaatverandering. Urgentie in Slow Motion. Bart Verheggen ECN

Klimaatverandering. Urgentie in Slow Motion. Bart Verheggen ECN Klimaatverandering Urgentie in Slow Motion Bart Verheggen ECN http://klimaatverandering.wordpress.com/ @Bverheggen http://ourchangingclimate.wordpress.com/ De wetenschappelijke positie is nauwelijks veranderd

Nadere informatie

DE WETENSCHAPPELIJKE BASIS VAN DE TAXATIESTUDIE

DE WETENSCHAPPELIJKE BASIS VAN DE TAXATIESTUDIE VRAAGTEKENS i BIJ DE WETENSCHAPPELIJKE BASIS VAN DE TAXATIESTUDIE Klimaatverandering - klimaatbeleid. Inzicht in keuzes voor de Tweede Kamer Een rapport uitgebracht aan de Tweede Kamer in September 2004

Nadere informatie

Koolstofcyclus in de zee. Stefan Schouten. NIOZ is part of the Netherlands Organisation for Scientific Research (NWO)

Koolstofcyclus in de zee. Stefan Schouten. NIOZ is part of the Netherlands Organisation for Scientific Research (NWO) Koninklijk Royal Netherlands Nederlands Institute Instituut for voor Sea Research Zeeonderzoek Koolstofcyclus in de zee Stefan Schouten NIOZ is part of the Netherlands Organisation for Scientific Research

Nadere informatie

De klimaatverandering: fabel of pure ernst?

De klimaatverandering: fabel of pure ernst? De klimaatverandering: fabel of pure ernst? Rozemien De Troch 1,2 1 Koninklijk Meteorologisch Instituut; 2 Departement Fysica en Astronomie, UGent Praatcafé Beweging.net, 20 maart 2015, Drongen R. De Troch

Nadere informatie

Samenvatting. Holocene klimaatvariabiliteit in de Noord-Atlantische regio: numerieke simulaties in vergelijking tot reconstructies.

Samenvatting. Holocene klimaatvariabiliteit in de Noord-Atlantische regio: numerieke simulaties in vergelijking tot reconstructies. xiii Samenvatting Holocene klimaatvariabiliteit in de Noord-Atlantische regio: numerieke simulaties in vergelijking tot reconstructies Dit proefschrift gaat over klimaatschommelingen tijdens het Holoceen

Nadere informatie

Courtesy Vertaling. Onafhankelijk onderzoek naar de rapportageprocedure van het IPCC. Taakomschrijving

Courtesy Vertaling. Onafhankelijk onderzoek naar de rapportageprocedure van het IPCC. Taakomschrijving Courtesy Vertaling Onafhankelijk onderzoek naar de rapportageprocedure van het IPCC Taakomschrijving Achtergrond Tegen het begin van de jaren tachtig van de vorige eeuw werd de wereldwijde opwarming van

Nadere informatie

1. Waarnemingen van klimaatverandering

1. Waarnemingen van klimaatverandering Klimaatverandering 2013: Wetenschappelijke elementen (5 de evaluatierapport van het IPCC deel 1) Belangrijkste boodschappen van de Samenvatting voor beleidsmakers De bijdrage van werkgroep I van het IPCC

Nadere informatie

MAATSCHAPPIJ ONDERSCHAT ERNST EN TAAIHEID KLIMAATPROBLEEM

MAATSCHAPPIJ ONDERSCHAT ERNST EN TAAIHEID KLIMAATPROBLEEM MAATSCHAPPIJ ONDERSCHAT ERNST EN TAAIHEID KLIMAATPROBLEEM De maatschappelijke discussie over klimaatverandering wordt onvoldoende scherp gevoerd. Er wordt nauwelijks nagedacht over de ernst van de problematiek

Nadere informatie

The Governance of Adaptation to Climate Change

The Governance of Adaptation to Climate Change The Governance of Adaptation to Climate Change Consortium governance of climate adaptation Samenstelling consortium Wageningen Universiteit Vrije Universiteit Erasmus Universiteit Universiteit Utrecht

Nadere informatie

Zoals gezegd kent de monetaire manier van armoedemeting conceptuele en methodologische bezwaren en is de ontwikkeling van multidimensionele

Zoals gezegd kent de monetaire manier van armoedemeting conceptuele en methodologische bezwaren en is de ontwikkeling van multidimensionele 1 Samenvatting Kinderarmoede is een ongewenst, en voor velen, onaanvaardbaar fenomeen. De redenen hiervoor zijn enerzijds gerelateerd aan het intrinsieke belang van welzijn voor kinderen in het hier en

Nadere informatie

DE MENSELIJKE INVLOED OP HET KLIMAAT IS ONMISKENBAAR

DE MENSELIJKE INVLOED OP HET KLIMAAT IS ONMISKENBAAR 1 DE MENSELIJKE INVLOED OP HET KLIMAAT IS ONMISKENBAAR De belangrijkste conclusies uit het vierde Assessment Report van het Intergovernmental Panel on Climate Change wt_ippc_022007 1 15-02-2007 11:49:44

Nadere informatie

Achtergrondinformatie toelichtingen bij ppt1

Achtergrondinformatie toelichtingen bij ppt1 Achtergrondinformatie toelichtingen bij ppt1 Dia 1 Klimaatverandering Onomstotelijk wetenschappelijk bewijs Deze presentatie geeft een inleiding op het thema klimaatverandering en een (kort) overzicht

Nadere informatie

Een model voor personeelsbesturing van Donk, Dirk

Een model voor personeelsbesturing van Donk, Dirk Een model voor personeelsbesturing van Donk, Dirk IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version below.

Nadere informatie

1. Soorten wetenschappelijke informatiebronnen

1. Soorten wetenschappelijke informatiebronnen 1. Soorten wetenschappelijke informatiebronnen Wanneer je als student in het hoger onderwijs de opdracht krijgt om te zoeken naar wetenschappelijke informatie heb je de keuze uit verschillende informatiebronnen.

Nadere informatie

Van klimaatscenario's naar klimaatverwachtingen: hoe betrouwbaar zijn klimaatmodellen? Geert Jan van Oldenborgh

Van klimaatscenario's naar klimaatverwachtingen: hoe betrouwbaar zijn klimaatmodellen? Geert Jan van Oldenborgh Van klimaatscenario's naar klimaatverwachtingen: hoe betrouwbaar zijn klimaatmodellen? Geert Jan van Oldenborgh Inhoud Scenario's versus verwachtingen Betrouwbaarheid Seizoensverwachtingen Klimaatmodellen

Nadere informatie

Klimaatverandering in internationaal perspectief

Klimaatverandering in internationaal perspectief Klimaatverandering in internationaal perspectief Gaan onze buurlanden uit van dezelfde verandering? Janette Bessembinder Stelling 1 Als de warme golfstroom tot stilstand komt, wordt het in Nederland minstens

Nadere informatie

Omgaan met onzekerheden op het raakvlak wetenschap beleid samenleving: ervaringen uit de PBL en IPCC praktijk

Omgaan met onzekerheden op het raakvlak wetenschap beleid samenleving: ervaringen uit de PBL en IPCC praktijk Omgaan met onzekerheden op het raakvlak wetenschap beleid samenleving: ervaringen uit de PBL en IPCC praktijk NMDC Workshop Omgaan met Onzekerheden Twee koude winters in Nederland ontkrachten nog

Nadere informatie

Klimaatverandering. Opzet presentatie

Klimaatverandering. Opzet presentatie Klimaatverandering Mondiaal en in Nederland J. Bessembinder e.v.a. Opzet presentatie Wat is klimaat(verandering)? Het broeikaseffect Waargenomen klimaatverandering Wat verwachten we wereldwijd/in Europa

Nadere informatie

Leadership in Project-Based Organizations: Dealing with Complex and Paradoxical Demands L.A. Havermans

Leadership in Project-Based Organizations: Dealing with Complex and Paradoxical Demands L.A. Havermans Leadership in Project-Based Organizations: Dealing with Complex and Paradoxical Demands L.A. Havermans LEADERSHIP IN PROJECT-BASED ORGANIZATIONS Dealing with complex and paradoxical demands Leiderschap

Nadere informatie

Klimaat in de 21 e eeuw

Klimaat in de 21 e eeuw Klimaat in de 21 e eeuw Hoe verandert ons klimaat? J. Bessembinder e.v.a. Opzet presentatie Wat is klimaat(verandering)? Waargenomen klimaatverandering Wat verwachten we wereldwijd en voor Nederland Mogelijke

Nadere informatie

Boekbesprekingen. [ Boekbesprekingen ] Crok, Marcel (2010), De staat van het klimaat: Een koele blik op een verhit debat. Amsterdam: Paradigma

Boekbesprekingen. [ Boekbesprekingen ] Crok, Marcel (2010), De staat van het klimaat: Een koele blik op een verhit debat. Amsterdam: Paradigma Boekbesprekingen Crok, Marcel (2010), De staat van het klimaat: Een koele blik op een verhit debat. Amsterdam: Paradigma [ Boekbesprekingen ] De huidige strijd tegen de opwarming van de aarde is op zijn

Nadere informatie

Klimaatverandering. Opzet presentatie

Klimaatverandering. Opzet presentatie Klimaatverandering Wat kunnen we in de toekomst verwachten? J. Bessembinder e.v.a. Opzet presentatie Wat is klimaat(verandering)? Het broeikaseffect Waargenomen klimaatverandering Wat verwachten we wereldwijd/in

Nadere informatie

Informatie voor sessie Klimaatprobleem met minister Kamp Woensdag 9 januari 2013, Ministerie van EL&I

Informatie voor sessie Klimaatprobleem met minister Kamp Woensdag 9 januari 2013, Ministerie van EL&I Informatie voor sessie Klimaatprobleem met minister Kamp Woensdag 9 januari 2013, Ministerie van EL&I Overeenstemming Over een aantal zaken bestaat overeenstemming. De CO2-concentratie stijgt door toedoen

Nadere informatie

Klimaatprojecties voor de Benelux

Klimaatprojecties voor de Benelux Klimaatprojecties voor de Benelux STUDIEDAG De Schelde in 2050 Antwerpen, 6 oktober 2004 Jules J. Beersma Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) Postbus 201 3730 AE De Bilt Nederland Tel.

Nadere informatie

R E L I G I O U S J O U R N A L I S M C O M M U N I T Y O F P R A C T I C E T I L B U R G C O B B E N H A G E N C E N T E R

R E L I G I O U S J O U R N A L I S M C O M M U N I T Y O F P R A C T I C E T I L B U R G C O B B E N H A G E N C E N T E R R E L I G I O U S J O U R N A L I S M C O M M U N I T Y O F P R A C T I C E T I L B U R G C O B B E N H A G E N C E N T E R 1 R E L I G I O U S J O U R N A L I S M C O M M U N I T Y O F P R A C T I C E

Nadere informatie

KLIMAATVERANDERING. 20e eeuw

KLIMAATVERANDERING. 20e eeuw KLIMAATVERANDERING 20e eeuw Vraag De temperatuur op aarde is in de afgelopen honderd jaar gestegen met 0.2-0.5 C 0.6-0.9 C Antwoord De temperatuur op aarde is in de afgelopen honderd jaar gestegen met

Nadere informatie

De Elfstedentocht in een opwarmend klimaat: het kan nog!

De Elfstedentocht in een opwarmend klimaat: het kan nog! De Elfstedentocht in een opwarmend klimaat: het kan nog! Auteurs: Hans Visser en Bart Strengers Datum: 1-2-2010 Het lijkt raar. Voor de tweede maal achtereen een koude winter, met volop schaatsen en sneeuw.

Nadere informatie

Scenario workshops. Stakeholder participatie in verschillende onderzoeksfasen

Scenario workshops. Stakeholder participatie in verschillende onderzoeksfasen Scenario workshops Stakeholder participatie in verschillende onderzoeksfasen Kenmerken van de methode > Met de scenariomethode kunnen voor beleid verschillende denkbare toekomsten worden geconstrueerd

Nadere informatie

Eindexamen biologie pilot havo 2011 - II

Eindexamen biologie pilot havo 2011 - II Onderzoek naar het klimaat met behulp van huidmondjes Op een school in Midden-Limburg wordt een vakkenintegratieproject georganiseerd met als thema: mogelijke oorzaken voor en gevolgen van het versterkt

Nadere informatie

CO2-voetafdruk van beleggingen

CO2-voetafdruk van beleggingen CO2-voetafdruk van beleggingen Waarom meet ACTIAM de CO 2 -voetafdruk van haar beleggingen? Klimaatverandering is één van de grootste uitdagingen van de komende decennia. Daarom steunt ACTIAM het klimaatakkoord

Nadere informatie

De KNMI 14 klimaatscenario s Ontwikkelingen De scenario s Voorbeelden

De KNMI 14 klimaatscenario s Ontwikkelingen De scenario s Voorbeelden De KNMI 14 klimaatscenario s Ontwikkelingen De scenario s Voorbeelden Bart van den Hurk KNMI 2006 2009 2011 2014 KNMI 06 8 jaar verder IPCC 2007 en 2013 IPCC, 2007 IPCC, 2013 IPCC 2007 en 2013 IPCC, 2007

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vwo I

Eindexamen aardrijkskunde vwo I Actieve aarde Opgave 7 De veranderingen van het Ertsgebergte in de loop van de geologische geschiedenis Gebruik bron 18 van het bronnenboekje. Tijdens fase 2 (zie bron 18) voldeed het gebied in de driehoek

Nadere informatie

1 Bent u bekend met het bericht Global Warming: The Other Side - Segment 4? 1) Ja.

1 Bent u bekend met het bericht Global Warming: The Other Side - Segment 4? 1) Ja. > Retouradres Postbus 30945 2500 GX Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag Rijnstraat 8 Postbus 30945 2500 GX Den Haag Betreft Vragen van het

Nadere informatie

Recente variaties in de temperatuur van het oceaanwater. Henk Dijkstra Instituut voor Marien en Atmosferisch Onderzoek Universiteit Utrecht

Recente variaties in de temperatuur van het oceaanwater. Henk Dijkstra Instituut voor Marien en Atmosferisch Onderzoek Universiteit Utrecht Recente variaties in de temperatuur van het oceaanwater Henk Dijkstra Instituut voor Marien en Atmosferisch Onderzoek Universiteit Utrecht De Global Warming Hiatus Mondiaal gemiddelde oppervlakte temperatuur

Nadere informatie

Inhoud. 1 Inleiding 9 1.1 Voor wie is dit boek? 9 1.2 Doelstelling 11 1.3 Aanpak 11 1.4 Opzet 13

Inhoud. 1 Inleiding 9 1.1 Voor wie is dit boek? 9 1.2 Doelstelling 11 1.3 Aanpak 11 1.4 Opzet 13 Inhoud 1 Inleiding 9 1.1 Voor wie is dit boek? 9 1.2 Doelstelling 11 1.3 Aanpak 11 1.4 Opzet 13 2 Tevredenheid en beleid 15 2.1 Het doel van tevredenheid 16 2.2 Tevredenheid in de beleidscyclus 19 2.3

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 1995 1996 24 695 Kameronderzoek klimaatverandering Nr. 1 BRIEF VAN DE TIJDELIJKE COMMISSIE KLIMAATVERANDERING Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

De estafette: Klimaatverandering

De estafette: Klimaatverandering De estafette: Klimaatverandering door Sander Voerman WP nr. 4/2011 Afgelopen jaar is in Nederland de aandacht voor het probleem van de klimaatverandering volstrekt verstomd. Internationaal vormt ons land

Nadere informatie

One Style Fits All? A Study on the Content, Effects, and Origins of Follower Expectations of Ethical Leadership

One Style Fits All? A Study on the Content, Effects, and Origins of Follower Expectations of Ethical Leadership One Style Fits All? A Study on the Content, Effects, and Origins of Follower Expectations of Ethical Leadership Samenvatting proefschrift Leonie Heres MSc. www.leonieheres.com l.heres@fm.ru.nl Introductie

Nadere informatie

Albert Klein Tank, Geert Lenderink, Bernadet Overbeek, Janette Bessembinder, KNMI

Albert Klein Tank, Geert Lenderink, Bernadet Overbeek, Janette Bessembinder, KNMI Klimaatverandering in Nederland Aanvullingen op de KNMI 06 scenario s Albert Klein Tank, Geert Lenderink, Bernadet Overbeek, Janette Bessembinder, KNMI De KNMI klimaatscenario s voor Nederland uit 2006

Nadere informatie

Wicked problems en nieuwe kennispraktijken. Dr. T. Metze DVdDT VB 2016

Wicked problems en nieuwe kennispraktijken. Dr. T. Metze DVdDT VB 2016 Wicked problems en nieuwe kennispraktijken Dr. T. Metze DVdDT VB 2016 Tijdschrift Bestuurskunde Metze en Turnhout, 2014 Duiveman, Grin, Hafkamp en Metze, 2015 Wicked Problems en Nieuwe Kennispraktijken

Nadere informatie

Kritisch denken over complexe politieke problemen. Margarita Jeliazkova Instituut ELAN, Universiteit Twente, Enschede

Kritisch denken over complexe politieke problemen. Margarita Jeliazkova Instituut ELAN, Universiteit Twente, Enschede Kritisch denken over complexe politieke problemen Margarita Jeliazkova Instituut ELAN, Universiteit Twente, Enschede Agenda Wat is kritisch denken en wat is het niet? Wat zijn complexe maatschappelijke

Nadere informatie

Algemene Rekenkamer..,

Algemene Rekenkamer.., Algemene Rekenkamer.., BEZORGEN De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA Den Haag Lange Voorhout 8 Postbus 20015 2500 EA Den Haag T 070 3424344 070 3424130 E voorlichting@rekenkamer.nl

Nadere informatie

Klimaatverandering. Opzet presentatie

Klimaatverandering. Opzet presentatie Klimaatverandering Welke extremen kunnen we in de toekomst verwachten? J. Bessembinder e.v.a. Opzet presentatie Wat is klimaat(verandering)? Het broeikaseffect Waargenomen klimaatverandering Klimaatscenario

Nadere informatie

Het vermogen van een weerbare samenleving

Het vermogen van een weerbare samenleving Het vermogen van een weerbare samenleving of Voor- denken in plaats van na- denken. LIMNET-contactdag donderdag 26 november Maurice Ballard Voorzitter CleanTechPunt vzw Met steun van LSM, Limburg Sterk

Nadere informatie

Technology Assessment: omgang met publieke zorgen

Technology Assessment: omgang met publieke zorgen Kivi-Niria Technology Assessment: omgang met publieke zorgen Geert Munnichs Opzet Algemene introductie Wat is/doet het Rathenau Instituut? Publieksonderzoek Status uitkomsten Implicaties voor besluitvorming

Nadere informatie

Scenariobenadering Sport Toekomstverkenning

Scenariobenadering Sport Toekomstverkenning Scenariobenadering Sport Toekomstverkenning Om te komen tot een (wetenschappelijk) gefundeerde toekomstverkenning voor de Sport passen we een scenariobenadering toe. In zo n benadering worden alle stappen

Nadere informatie

Samenvatting Besluitvorming in de Raad van de Europese Unie: de rol van commissies

Samenvatting Besluitvorming in de Raad van de Europese Unie: de rol van commissies Samenvatting Besluitvorming in de Raad van de Europese Unie: de rol van commissies Hoewel de Raad van de Europese Unie het voornaamste wetgevende orgaan is binnen de Europese Unie is er nog weinig systematisch

Nadere informatie

-Klimaatverandering, klimaatscenario s en gevolgen voor beleid en beheer-

-Klimaatverandering, klimaatscenario s en gevolgen voor beleid en beheer- Klimaatverandering; wat komt er op ons af? -Klimaatverandering, klimaatscenario s en gevolgen voor beleid en beheer- Het klimaat in Nederland gaat veranderen. Op dit moment is dat nog niet te merken. De

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vwo 2006-I

Eindexamen aardrijkskunde vwo 2006-I Actieve aarde Opgave 6 Platentektoniek nu en in de toekomst bron 11 Plaatbewegingen langs de westkust van Noord-Amerika Huidige situatie A Juan de Fuca B Noord- Amerikaanse San Andreas breuk Pacifische

Nadere informatie

Het beschrijven en analyseren van HR- en morele dilemma s

Het beschrijven en analyseren van HR- en morele dilemma s Het beschrijven en analyseren van HR- en morele dilemma s t.b.v. de Windesheim reader Ethiek voor Major 5 HRM en t.b.v. het schrijven van het HR-dilemma s voor het project door Dr. C. Aarsbergen Inleiding

Nadere informatie

BEGRIJPEN EPISTEMISCH SIGNIFICANT?

BEGRIJPEN EPISTEMISCH SIGNIFICANT? BEGRIJPEN EPISTEMISCH SIGNIFICANT? CASUS BEHAVIORISME Kai Eigner Faculteit Wijsbegeerte, Vrije Universiteit Amsterdam NVWF Najaarssymposium SPUI25, Amsterdam, 17 december 2012 Opzet Understanding Scientific

Nadere informatie

Welkom bij TAHMO! In deze les maken de leerlingen kennis met het TAHMO-project. Weerstation, TAHMO, zusterschool, weer, klimaat

Welkom bij TAHMO! In deze les maken de leerlingen kennis met het TAHMO-project. Weerstation, TAHMO, zusterschool, weer, klimaat Welkom bij TAHMO! In deze les maken de leerlingen kennis met het TAHMO-project. Weerstation, TAHMO, zusterschool, weer, klimaat 12-16 jaar Aardrijkskunde, Wiskunde, Economie, Natuurkunde 1 uur In deze

Nadere informatie

Onzekerheden en klimaatverandering

Onzekerheden en klimaatverandering Onzekerheden en klimaatverandering 1 2 Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen Onzekerheden en klimaatverandering A.M. de Gier en J.B. Opschoor (red.) W.B.H.J. van de Donk P. Hooimeijer J. Jepma

Nadere informatie

NIRAS DIALOOG (D.III) 25 april 2009. Verslag

NIRAS DIALOOG (D.III) 25 april 2009. Verslag NIRAS DIALOOG (D.III) 25 april 2009 Verslag De Dialogen werden georganiseerd door NIRAS binnen het kader van de Maatschappelijke Consultatie rond het Afvalplan voor het langetermijnbeheer van hoogactief

Nadere informatie

FIRST LEGO League als onderwijsprogramma

FIRST LEGO League als onderwijsprogramma FIRST LEGO League als onderwijsprogramma In dit document staat beschreven hoe je de FIRST LEGO League kunt integreren in het lesprogramma en hoe het aansluit op de kerndoelen voor de onderbouw van het

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/32003 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Yuanyuan Zhao Title: Modelling the dynamics of the innovation process : a data-driven

Nadere informatie

SAMENVATTING Hoofdstuk 1

SAMENVATTING Hoofdstuk 1 SAMENVATTING Dit proefschrift gaat over een onderwerp waaraan veel mensen een groot gedeelte van hun leven besteden, namelijk het werken in teams. De omstandigheden in deze teams kunnen een grote invloed

Nadere informatie

The Day After tomorrow... Waarom wachten

The Day After tomorrow... Waarom wachten The Day After tomorrow... Waarom wachten als we vandaag kunnen reageren? The Day After Tomorrow, de film van Roland Emmerich (Godzilla en Independence Day), verschijnt op 26 mei 2004 op het witte doek.

Nadere informatie

Klimaatverandering: Angst voor de Apocalyps? Feiten en verwachtingen

Klimaatverandering: Angst voor de Apocalyps? Feiten en verwachtingen Klimaatverandering: Angst voor de Apocalyps? Feiten en verwachtingen symposium Klimaatstemming Hoogeschool Leiden vrijdag 9 juni 2017 Leo Meyer ClimateContact-Consultancy Natuurlijk broeikaseffect Natuurlijke

Nadere informatie

VOETAFDRUKKEN VAN NEDERLANDSE CONSUMPTIE

VOETAFDRUKKEN VAN NEDERLANDSE CONSUMPTIE VOETAFDRUKKEN VAN NEDERLANDSE CONSUMPTIE De ecologische effecten van Nederlandse consumptie in het buitenland PBL-Notitie Trudy Rood, Harry Wilting en Aldert Hanemaaijer 22 januari 2016 Colofon Voetafdrukken

Nadere informatie

Factsheet klimaatverandering

Factsheet klimaatverandering Factsheet klimaatverandering 1. Klimaatverandering - wereldwijd De aarde is sinds het eind van de negentiende eeuw opgewarmd met gemiddeld 0,9 graden (PBL, KNMI). Oorzaken van klimaatverandering - Het

Nadere informatie

en Science (www. sciencemag.org informatie die relevant is voor het inzicht in de risico s van klimaatverandering voor

en Science (www. sciencemag.org informatie die relevant is voor het inzicht in de risico s van klimaatverandering voor MILIEU Terra Incognita (IX) - SPECIAL Hoe is het gesteld met onze planeet? Het nieuwe VN-klimaatrapport www.nature.com) en Science (www. sciencemag.org 2. informatie die relevant is voor het inzicht in

Nadere informatie

Luchtvaart en klimaatverandering. Peter van Velthoven

Luchtvaart en klimaatverandering. Peter van Velthoven Luchtvaart en klimaatverandering Peter van Velthoven Overzicht Effecten van vliegtuigemisies op klimaat: Overzicht effecten CO2 emissies luchtvaart: verleden, heden en toekomst Effect van stikstofoxides

Nadere informatie

Deze perskit bevat informatie over Ecofys, de geschiedenis van het bedrijf, de kenmerken, enkele feiten en cijfers en de belangrijkste activiteiten.

Deze perskit bevat informatie over Ecofys, de geschiedenis van het bedrijf, de kenmerken, enkele feiten en cijfers en de belangrijkste activiteiten. Ecofys Perskit Ecofys Experts in Energy Inleiding Ecofys is al meer dan 25 jaar een toonaangevend internationaal consultancybedrijf in energie en klimaatbeleid. De visie van Ecofys is "sustainable energy

Nadere informatie

Glastuinbouw draagt door hoge CO2-emissie flink bij aan Global Warming. Voor wie verstandig handelt!

Glastuinbouw draagt door hoge CO2-emissie flink bij aan Global Warming. Voor wie verstandig handelt! Glastuinbouw draagt door hoge CO2-emissie flink bij aan Global Warming Trendsamenvatting Naam Definitie Scope Invloed: Impact Bronnen Global warming Global Warming, de opwarming van de aarde, is de stijging

Nadere informatie

De diep verstandelijk gehandicapte medemens

De diep verstandelijk gehandicapte medemens De diep verstandelijk gehandicapte medemens Eerste druk, mei 2012 2012 Wilte van Houten isbn: 978-90-484-2352-1 nur: 895 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel aan de totstandkoming

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/36421 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Kai Fang Title: Environmental footprints : assessing anthropogenic effects on the

Nadere informatie

2. Wat zijn per sector/doelgroep de algemene inzichten ten aanzien van de inhoud van de continuïteitsplannen?

2. Wat zijn per sector/doelgroep de algemene inzichten ten aanzien van de inhoud van de continuïteitsplannen? Samenvatting Aanleiding en onderzoeksvragen ICT en elektriciteit spelen een steeds grotere rol bij het dagelijks functioneren van de maatschappij. Het Ministerie van Veiligheid en Justitie (hierna: Ministerie

Nadere informatie

onderzoek in transitie?

onderzoek in transitie? Transitieonderzoek: onderzoek in transitie? Erik Paredis (UGent) Yves De Weerdt (VITO) Frank Nevens (VITO) Opstartworkshop INTRAP 31 mei 2012, Leuven www.steunpunttrado.be Opbouw 1. De uitdagingen waarvoor

Nadere informatie

Achtergrondinformatie Leerstijlen en Werkvormen

Achtergrondinformatie Leerstijlen en Werkvormen Achtergrondinformatie Leerstijlen en Werkvormen Marjoleine Hanegraaf (NMI bv) & Frans van Alebeek (PPO-AGV), december 2013 Het benutten van bodembiodiversiteit vraagt om vakmanschap van de teler. Er is

Nadere informatie

Klimaat en kosmos. Broeikaseffect?

Klimaat en kosmos. Broeikaseffect? Klimaat en kosmos Broeikaseffect? Hmmm De pijler onder de broeikas theorie Hoe de verhoudingen liggen Waarom al die scepsis? Wat dan? Overzicht De pijler onder de broeikas theorie Hoe de verhoudingen liggen

Nadere informatie

1. Waarom wetenschapsleer... 2

1. Waarom wetenschapsleer... 2 INHOUDSOPGAVE 1. Waarom wetenschapsleer... 2 1.1. Introductie... 2 1.2. De vijf eigenschappen van wetenschappelijk kennis... 2 1.3. Misopvattingen met betrekking tot managementwetenschappen... 2 1.4. Het

Nadere informatie

Scenario s voor zeespiegelstijging. Caroline Katsman TU Delft / Vloeistofmechanica

Scenario s voor zeespiegelstijging. Caroline Katsman TU Delft / Vloeistofmechanica Scenario s voor zeespiegelstijging Caroline Katsman TU Delft / Vloeistofmechanica Waarnemingen- wereldgemiddeld grondboringen Waarnemingen- wereldgemiddeld grondboringen reconstructie uit getijdestations

Nadere informatie

Beoordeling van het PWS

Beoordeling van het PWS Weging tussen de drie fasen: 25% projectvoorstel, 50% eindverslag, 25% presentatie (indien de presentatie het belangrijkste onderdeel is (toneelstuk, balletuitvoering, muziekuitvoering), dan telt de presentatie

Nadere informatie

Samenvatting. Hoe wordt (vermijdbare) ziektelast geschat?

Samenvatting. Hoe wordt (vermijdbare) ziektelast geschat? Samenvatting Hoe wordt (vermijdbare) ziektelast geschat? Een van de hoofddoelen van het milieubeleid in ons land is bijdragen aan een betere volksgezondheid. Dat kan door schadelijke invloeden te verminderen,

Nadere informatie

Dutch Summary. Dutch Summary

Dutch Summary. Dutch Summary Dutch Summary Dutch Summary In dit proefschrift worden de effecten van financiële liberalisatie op economische groei, inkomensongelijkheid en financiële instabiliteit onderzocht. Specifiek worden hierbij

Nadere informatie

PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen

PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen The following full text is a publisher's version. For additional information about this publication click this link. http://hdl.handle.net/2066/45845

Nadere informatie

De Taxonomie van Bloom Toelichting

De Taxonomie van Bloom Toelichting De Taxonomie van Bloom Toelichting Een van de meest gebruikte manier om verschillende kennisniveaus in te delen, is op basis van de taxonomie van Bloom. Deze is tussen 1948 en 1956 ontwikkeld door de onderwijspsycholoog

Nadere informatie

Voorwoord 9. Inleiding 11

Voorwoord 9. Inleiding 11 inhoud Voorwoord 9 Inleiding 11 deel 1 theorie en geschiedenis 15 1. Een omstreden begrip 1.1 Inleiding 17 1.2 Het probleem van de definitie 18 1.3 Kenmerken van de representatieve democratie 20 1.4 Dilemma

Nadere informatie

Taxanomie van Bloom en de kunst van het vragen stellen. Anouk Mulder verschil in talent

Taxanomie van Bloom en de kunst van het vragen stellen. Anouk Mulder verschil in talent Onthouden Kunnen ophalen van specifieke informatie, variërend van feiten tot complete theorieën Opslaan en ophalen van informatie (herkennen) Kennis van data, gebeurtenissen, plaatsen Kennis van belangrijkste

Nadere informatie

Wetenschaps- filosofie. Wolter Kaper AMSTEL-instituut

Wetenschaps- filosofie. Wolter Kaper AMSTEL-instituut Wetenschaps- filosofie Wolter Kaper AMSTEL-instituut Wetenschap en methode Vandaag: Wetenschapsfilosofie Wat is wetenschap? Hoe wordt vooruitgang geboekt? Zoeken naar waarheid? Bestaat er een tijdloze

Nadere informatie

Het karakter en de oorzaken van het 8.2 ka klimaatevent: Een vergelijking van resultaten van een gekoppeld klimaatmodel en paleoklimaatreconstructies

Het karakter en de oorzaken van het 8.2 ka klimaatevent: Een vergelijking van resultaten van een gekoppeld klimaatmodel en paleoklimaatreconstructies Samenvatting / Dutch summary Het karakter en de oorzaken van het 8.2 ka klimaatevent: Een vergelijking van resultaten van een gekoppeld klimaatmodel en paleoklimaatreconstructies Het zogenaamde 8.2 ka

Nadere informatie

R E L I G I O U S J O U R N A L I S M C O M M U N I T Y O F P R A C T I C E T I L B U R G C O B B E N H A G E N C E N T E R

R E L I G I O U S J O U R N A L I S M C O M M U N I T Y O F P R A C T I C E T I L B U R G C O B B E N H A G E N C E N T E R R E L I G I O U S J O U R N A L I S M C O M M U N I T Y O F P R A C T I C E T I L B U R G C O B B E N H A G E N C E N T E R 1 R E L I G I O U S J O U R N A L I S M C O M M U N I T Y O F P R A C T I C E

Nadere informatie

Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap

Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap 10 Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap Kim van der Hoeven 1. Inleiding Ontwikkelingen in maatschappij en samenleving denk met name aan de

Nadere informatie

Klimaatverandering, wetenschap en debat

Klimaatverandering, wetenschap en debat Klimaatverandering, wetenschap en debat klimaatverandering, wetenschap en debat voetregel 1 2011 Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen Sommige rechten zijn voorbehouden / Some rights reserved

Nadere informatie

KNMI 06 klimaatscenario s

KNMI 06 klimaatscenario s KNMI 06 klimaatscenario s Hoe verandert ons klimaat? J. Bessembinder e.v.a. Opzet presentatie Wat is klimaat(verandering)? Het broeikaseffect Waargenomen klimaatverandering Klimaatscenario s Mogelijke

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Samenvatting (Summary in Dutch) Achtergrond Het millenniumdoel (2000-2015) Education for All (EFA, onderwijs voor alle kinderen) heeft in ontwikkelingslanden veel losgemaakt. Het

Nadere informatie

Beoordelingscriteria scriptie Nemas HRM

Beoordelingscriteria scriptie Nemas HRM Beoordelingscriteria scriptie Nemas HRM Instructie Dit document hoort bij het beoordelingsformulier. Op het beoordelingsformulier kan de score per criterium worden ingevuld. Elk criterium kan op vijf niveaus

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Wereldwijd zijn meer dan 3 miljard mensen afhankelijk van biomassa brandstoffen zoals hout en houtskool om in hun dagelijkse energie behoefte te voorzien. Het gebruik van deze

Nadere informatie

Vermeden CO 2 emissies door recycling van e-waste

Vermeden CO 2 emissies door recycling van e-waste Vermeden CO 2 emissies door recycling van e-waste Monitoring 2013 Datum: 6-5-2014 Versie: Eindrapport Project nummer: CL1039 In opdracht van: Hendrik Bijker, Wecycle. Uitgevoerd door: Jorrit Leijting,

Nadere informatie

Energiebalans aarde: systeemgrens

Energiebalans aarde: systeemgrens Energiebalans aarde: systeemgrens Aarde Atmosfeer Energiebalans Boekhouden: wat gaat er door de systeemgrens? Wat zijn de uitgaande stromen? Wat zijn de ingaande stromen? Is er accumulatie? De aarde: Energie-instroom

Nadere informatie

Wetenschapscommunicatie en/of democratisch debat? Pieter Maeseele

Wetenschapscommunicatie en/of democratisch debat? Pieter Maeseele Wetenschapscommunicatie en/of democratisch debat? Pieter Maeseele Wie ben ik? Communicatiewetenschappen UA Media, Wetenschap & Democratie Media & Democratie - Evalueren van mate waarin media bijdragen

Nadere informatie