Maatschappelijk Verantwoord Beleggen Jaarverslag 2009

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Maatschappelijk Verantwoord Beleggen Jaarverslag 2009"

Transcriptie

1 Maatschappelijk Verantwoord Beleggen Jaarverslag 2009 Expect excellence

2 Maatschappelijk Verantwoord Beleggen 2009 Duurzaam beleggen: de F&C-benadering F&C is er sterk van overtuigd dat zorgvuldig duurzaamheidsbeheer een essentiële voorwaarde is voor waardecreatie voor beleggers. Uitblinkers op de lange termijn zijn bedrijven die niet alleen met succes duurzaamheidsrisico s weten te vermijden, maar die ook kansen weten te signaleren en te benutten. F&C is een toonaangevende Europese vermogensbeheerder die haar activiteiten ontplooit namens verzekeringsmaatschappijen, pensioenfondsen, stichtingen, banken en fondsenaanbieders alsook particuliere beleggers. F&C bevindt zich in de voorhoede als het gaat om governance en maatschappelijk verantwoord beleggen. Ons trackrecord gaat terug tot de oprichting van het eerste duurzame beleggingsfonds op de Britse markt in Het fonds stelde de individuele belegger in de gelegenheid zich bij het beheer van diens vermogen te laten leiden door een duidelijke verzameling waarden op het gebied van milieu, maatschappij en ethiek. In de daaropvolgende 25 jaar is F&C altijd door blijven gaan met innoveren, onder andere met de introductie van gespecialiseerde duurzame themafondsen (inclusief producten die zijn toegesneden op klimaatverandering, opkomende markten en bedrijfsobligaties). Via dat scala aan ethisch gescreende en themafondsen heeft F&C inmiddels 3,4 miljard aan vermogen onder beheer. Uitgaande van onze overtuiging dat sterk duurzaamheidsbeheer op de lange termijn de prestaties bevordert, wenden we onze invloed als vermogensbeheerder aan om te ijveren voor een beter beheer van de risico's en de kansen. reo wordt niet alleen op onze eigen beleggingen toegepast maar ook voor 21 externe cliënten ingezet. Het product bestrijkt in het totaal 90,9 miljard aan beheerd vermogen 1. F&C is tevens een van de eerste ondertekenaars van de Principles for Responsible Investment (PRI) van de VN, die de standaard bepalen voor de manier waarop vermogensbeheerders en bedrijfseigenaren aangelegenheden op het gebied van milieu, maatschappij en deugdelijk ondernemingsbestuur in het beleggingsproces laten terugkomen. Onze activiteiten op het gebied van maatschappelijk verantwoord beleggen zijn gebaseerd op drie basiselementen: reo is operated on behalf of: Uitoefening van stemrecht F&C voert een beleid van afgewogen stemgedrag voor alle internationale beleggingen van cliënten. In onze beleggingsbeslissingen laten we ons leiden door onze gedetailleerde richtlijnen voor deugdelijk ondernemingsbestuur, die worden aangepast aan de lokale best practice. Een pragmatische houding is daarbij belangrijk: als een onderneming afwijkt van wat internationaal als good practice wordt gezien, is het zaak de argumenten goed af te wegen. Voor een afvinkmentaliteit is geen plaats. Actief aandeelhouderschap ( engagement ) F&C gebruikt haar invloed als één van de grootste beleggers van Europa om te ijveren voor goede gebruiken op het gebied van milieu, maatschappij en ondernemingsbestuur, met name als dat het rendement voor de belegger kan verhogen. Bij F&C willen wij vooral overtuigend en pragmatisch zijn. Het gaat ons er niet om ondernemingen allerlei eisen op te leggen; het doel van actief aandeelhouderschap is verandering die het nettoresultaat ten goede komt. Samenwerking en overheidsbeleid Veel van ons werk betreft één-op-één gesprekken met ondernemingen. Toch is het soms effectiever om samen met veel andere beleggers een vuist te maken, waarbij de middelen worden samengevoegd en de aanpak wordt gecoördineerd. We vinden het dan ook belangrijk om ons over de hele wereld actief in te zetten in samenwerkingsverbanden van beleggers en nemen deel aan werkgroepen en gezamenlijke initiatieven in uitlopende kwesties op het gebied van milieu, maatschappij en ondernemingsbestuur. Tot slot staat ook deelname aan het beleidsproces van de overheid centraal in onze visie als duurzame belegger. Als belegger kunnen wij overheden en toezichthouders vertellen welk beleid de duurzaamheidsprestaties verbetert op een manier die ook de concurrentieomgeving en de aandeelhouderswaarde op lange termijn ten goede komt Ultimo F&C publiceert algemene richtlijnen en 14 regiovarianten. De richtlijnen voor Nederland zijn te vinden op onze website:

3 Contents Duurzaam beleggen: de F&C-benadering 2 Inleiding 4 1 Stemmen in Actief aandeelhouderschap in Overheidsbeleid en samenwerking 16 4 Vooruitzichten Appendix: Publicaties F&C in

4 Maatschappelijk Verantwoord Beleggen 2009 Inleiding In het jaar 2009 voltrok zich een ware transformatie in het internationale beleggingsklimaat. Dankzij nooit eerder vertoonde reflatoire maatregelen van overheden in de hele wereld zette het economische herstel veel eerder in dan men had durven hopen. In de maatschappelijk verantwoord beleggen-activiteiten van F&C lag de nadruk vooral op de noodzaak om lering uit de crisis te trekken: beloningsstructuren die daadwerkelijk op prestaties zijn afgestemd en krachtiger systemen voor het beheersen van de risico's, waaronder ook de duurzaamheidsrisico's van milieu, maatschappij en ondernemingsbestuur. Diverse uit het dal klimmende ondernemingen stelden het geduld van de belegger ernstig op de proef met een voorstel om de balans te versterken ten koste van de bestaande aandeelhouders. Ook probeerden ze, juist nu de winsten onderuitgingen, sleutelpersonen met gunstige beloningen aan zich te binden. Gezien deze misstanden is het niet vreemd dat onze steun voor directievoorstellen afnam van 81% naar 78%. In bepaalde gebieden was die daling nog veel sterker, waaronder ook het VK. Op andere corporate-governanceterreinen was er daarentegen juist sprake van bemoedigende ontwikkelingen. De Say on Pay -beweging in de VS had de wind in de rug: met overheidssteun geredde banken moesten hun beloningsbeleid ter goedkeuring aan de aandeelhouders voorleggen en in steeds meer aandeelhoudersmoties werd opgeroepen tot verbetering van een scala van onderwerpen op het gebied van milieu, maatschappij en ondernemingsbestuur. F&C heeft in 2009 ruim ondernemingen direct aangesproken. Speciale aandachtsgebieden waren de uitbreiding van olie- en gasmaatschappijen naar delen van de wereld waarin politieke of milieuproblematiek steeds zwaarder meeweegt, de rol van het bedrijfsleven bij de bevordering van de volksgezondheid, arbeidsomstandigheden bij toeleveranciers en duurzaamheid in de vastgoedsector. De activiteiten in de opkomende markten zijn ook verder uitgebreid en we hebben veel ondernemingen in eigen land bezocht. Soms werden we ook (aangenaam) verrast: zo legden banken in China uitzonderlijk hoge milieunormen aan cliënten op om te voldoen aan de groene doelstellingen van de Chinese staat. Om onze visie nog meer kracht bij te zetten, hebben we waar mogelijk de handen ineengeslagen met andere beleggers. Ter illustratie: op het terrein van anti-corruptie zijn we om de tafel gaan zitten met andere beleggers over het zakelijk belang van krachtige systemen om corruptie tegen te gaan en over een praktische insteek om het gesprek met ondernemingen aan te gaan. Bij F&C zijn we een sterk voorstander van één-op-één overleg. Gesprekken met ondernemingen schieten echter tekort als het concurrentieklimaat gebukt gaat onder systemische mankementen de bankencrisis is daarvan wel een zeer aansprekend voorbeeld. Wij willen onze stem als belegger gebruiken om overheden en toezichthouders op te roepen goed beleid op het gebied van milieu, maatschappij en ondernemingsbestuur (in) te voeren. In het kader daarvan hebben we in 2009 onze handtekening gezet onder een aantal publieke beleidsverklaringen, op klimaatgebied voorafgaand aan de VN-top in Kopenhagen in december en op het gebied van anti-corruptie in verband met de Convention Against Corruption van de Verenigde Naties. Het concept verantwoord beleggen heeft het afgelopen jaar over de hele wereld aan kracht gewonnen. Als gevolg van de crisis wordt steeds meer van de belegger geëist dat deze zijn recht als eigenaar actiever uitoefent en zo enig tegenwicht biedt aan de activiteiten van ondernemingen. Ook de perceptie van het verantwoordelijkheidsterrein van beleggers verschuift: was dat eerst nog hoofdzakelijk beperkt tot beursgenoteerde aandelen, inmiddels kijken ook obligatiehouders en private equity-beheerders hoe ze de analyse van duurzaamheidskwesties in het beleggingsproces kunnen integreren. F&C is één van de voorlopers van duurzaam beleggen en één van de eerste ondertekenaars van de Principles for Responsible Investment (PRI) van de VN. Het verantwoord aandeelhouderschap ligt ten grondslag aan de manier van zakendoen bij F&C: Socially Responsible Investment (SRI)-fondsen en -diensten vormen één van de vier pijlers van de bedrijfsstrategie van F&C voor Bij F&C willen we transparant zijn in alles wat we doen: in dit verslag geven we daarom een samenvatting van onze activiteiten in 2009, ter aanvulling op onze volledige informatieverschaffing over onze stembesluiten en op onze reo - kwartaalrapportages. Eventuele feedback over de werkzaamheden van F&C in maatschappelijk verantwoord beleggen in het algemeen of over dit verslag in het bijzonder is zeer welkom. Fernando de Figueiredo Ribeiro Head of Advisory and Strategic Relationships 4

5 1 Stemmen in 2009 Uitoefening van stemrecht vormt een centraal uitgangspunt bij de stimulering van goed ondernemingsbestuur. F&C oefent dat stemrecht uit bij alle ondernemingen die namens cliënten worden aangehouden, inclusief intern door F&C Asset Management beheerde beleggingen. Wij treden direct in contact met ondernemingen. Dat doen wij niet alleen vóórdat er gestemd wordt, door uiteenzetten wat wij van de onderneming verwachten, maar ook daarna, als wij tegen het management hebben gestemd en dat (schriftelijk) toelichten. Onze stembesluiten zijn gestoeld op gedetailleerde interne richtlijnen. Van die richtlijnen zijn 14 regiovarianten in omloop die recht doen aan de specifieke lokale kenmerken van de verschillende markten in de wereld. In 2009 heeft F&C stemrecht uitgeoefend bij krap moties bij ondernemingen in 66 landen. Dit was bijna twee keer zoveel als in 2008 en hangt samen met de sterke stijging van het aantal cliënten dat F&C inmiddels via reo vertegenwoordigt. Dit brede bereik biedt F&C een uniek perspectief op corporategovernanceontwikkelingen over de hele wereld. Per saldo hebben wij in 2009 bij 78% van de moties in overeenstemming met de aanbeveling van de directie gestemd, een daling ten opzichte van 81% in Voor een deel heeft dit te maken met het aangescherpte standpunt van F&C over bezoldiging. Stemden we in 2008 nog in 15% van de gevallen tegen, in 2009 was dat 25%. Kapitaalstructuur was eveneens een heet hangijzer: bedrijven die onder druk staan om de gehavende balans te herstellen, wilden nog wel eens de hand lichten met de basisregels voor goed ondernemingsbestuur. Hoe er in 2009 is gestemd (2008 tussen haakjes) 4 Beschrijving Aantal moties Voor directie Tegen directie Onthouding Geen stemming 5 Benoeming bestuur % (80%) 13% (6%) 3% (11%) 4% Kapitaalstructuur % (84%) 18% (9%) 4% (1%) 6% Bezoldiging % (79%) 11% (7%) 14% (8%) 5% Routine- en overige zaken % (90%) 4% (2%) 4% (2%) 12% Moties aandeelhouders % (37%) 55% (51%) 9% (12%) 2% Alle moties % (81%) 10% (7%) 4% (7%) 7% In 2009 was in diverse regio's tevens sprake van verharding van de standpunten. In het Verenigd Koninkrijk was de relatie tussen bedrijven en aandeelhouders al een aantal jaar zeer vriendelijk, mede vanwege een gezonde mate van overleg tussen ondernemingen en aandeelhouders. Het afgelopen jaar waren er meer confrontaties en het aantal gevallen waarin we lijnrecht tegenover de directie stonden, verdubbelde. Beloningsregelingen waren het grootste punt van zorg: in 19% van de gevallen stemden we tegen de directie (tegen 10% in 2008). Het beeld verslechterde nog verder in Australië, waar het percentage steeg van 21% naar 27%. Samen met andere beleggers spraken wij ons uit tegen de slechte informatievoorziening over beloningsregelingen. In Brazilië schoot dit percentage omhoog van 13% naar 27%. Dit had echter grotendeels te maken met een sterke toename in het aantal kleine en middelgrote ondernemingen, waarvan de kwaliteit van de informatievoorziening vaak achterblijft bij grotere spelers. Sommige landen ontwikkelden zich om uiteenlopende redenen tegen de trend in. In Rusland waren we veel minder gekant tegen bestuursbenoemingen, waardoor het percentage tegenstemmen daalde van 54% naar 38%. Dat had echter te maken met een verandering in ons beleid ten aanzien van 'cumulatief stemmen'. Als gevolg van dat nieuwe beleid proberen we nu het maximale te halen uit de beperkte mogelijkheden die ons ter beschikking staan om de benoeming van onafhankelijke bestuurders te steunen 8. Ook in Zuid-Korea hebben we minder vaak tegen de directie hoeven te stemmen dankzij een sterkere vertegenwoordiging van onafhankelijke bestuurders. Uit deze ogenschijnlijke verbetering valt echter niet af te lezen dat er steeds meer wrevel komt tegen de rechten van internationale aandeelhouders. Dat ongenoegen vertaalde zich later in het jaar in een wetsvoorstel voor het toestaan van beschermingsconstructies bij vijandige overnames In verband met afrondingen kan het zijn dat de som van de getallen niet gelijk is aan 100% 5. Het leeuwendeel van de tegenstemmen valt te herleiden tot markten waarin de blokkering van aandelen voorafgaand aan de jaarvergadering gangbaar is. De meeste cliënten kiezen ervoor om dan niet te stemmen, want dat zou de beleggingsbeslissingen kunnen inperken. Onder routine- en overige zaken vallen ook moties waarover niet kan worden gestemd, vandaar dat relatief hoge percentage tegenstemmen in deze categorie. 6. De verschuiving van onthoudingen naar tegenstemmen heeft ten dele ook te maken met een verandering in de wijze waarop 'onthouden van stemming' op de Amerikaanse markt wordt aangemerkt. Die stemmen vallen nu onder stemmen tegen de directie. 7. Ondernemingen adviseren doorgaans om tegen een aandeelhoudersmotie te stemmen. Een stem ten gunste van een aandeelhoudersmotie telt derhalve als een stem tegen de directie. 8 F&C is altijd tegen 'cumulatief stemmen' geweest, dat wil zeggen dat er in één keer over alle posities wordt gestemd. We vinden het een ondoorzichtig systeem, dat het de grootaandeelhouder in de praktijk makkelijk maakt de benoeming van eigen kandidaten door te drukken. Om die reden onthielden we ons voorheen van stemming bij een lange lijst kandidaten die het aantal beschikbare posities overtrof. Op de directie van de Russische onderneming wordt steeds meer druk uitgeoefend om de rechten van de minderheidsaandeelhouder te beschermen en er is maar heel beperkt sprake van onafhankelijke bestuurders die deze taak op zich kunnen nemen. Dit was voor ons in 2009 aanleiding om ons beleid te veranderen en onze beperkte steminvloed uit te oefenen om een symbolisch signaal af te geven dat meer onafhankelijkheid geboden is. Aan die stemactie is verder vervolg gegeven in de vorm van uitgebreide brieven aan de directie. 9 Het doel van een beschermingsconstructie is om een overname tegen te houden en heeft bijvoorbeeld de vorm van een voorkeursrecht voor bestaande aandeelhouders die goedkoper aandelen kunnen kopen als een vijandige koper een positie verwerft. De brief van F&C is te lezen via 5

6 Maatschappelijk Verantwoord Beleggen 2009 Stemmen tegen de directie en onthoudingen: totaal 2009 VK 6% Rusland 23% Duitsland 12% Zuid-Korea 14% Nederland Frankrijk 9% 19% VS 23% China 8% Japan 16% India 18% Brazilië 27% Australië 27% Bezoldiging: aan de bak De kranten stonden in 2009 bol van de verhalen over topsalarissen bij financiële instellingen. Gemiste doelstellingen en dalende cijfers komen echter in alle sectoren voor en teleurgestelde topmanagers halen van alles uit de kast om de beloningsregeling in hun voordeel bijgesteld te krijgen. Verrassend was het dan ook niet dat F&C over bezoldiging in 2009 veel vaker tegen de directie heeft gestemd dan het jaar daarvoor (resp. 25% tegen 15%). Het aantal tegenstemmen nam toe in alle landen waarin de aandeelhouders zich over de topsalarissen mogen uitlaten. In het VK bedroeg onze tegenstemmen en onthoudingen in 2009 in het totaal 19%, bijna het dubbele van het jaar daarvoor. Zorgwekkend vonden we in 2009 vooral dat er bonussen werden toegekend terwijl de streefdoelen niet waren gehaald en dat doelstellingen met terugwerkende kracht werden bijgesteld. Eén van de meest flagrante voorbeelden was het besluit van de remuneratiecommissie van telecomconcern KPN om de langetermijnbonus van de voorzitter en de andere uitvoerende bestuurders met respectievelijk 33% en 66% te verhogen zonder dit zelfs maar aan de aandeelhouders voor te leggen. F&C en andere beleggers hebben van de weeromstuit tegen het decharge van de Raad van Commissarissen van KPN gestemd. 6 Ook bij Koninklijke Olie/Shell kwamen de aandeelhouders in opstand tegen de forse toekenningen uit hoofde van de langetermijnbonusregeling, zeker omdat de doelstelling voor de relatieve performance niet was gehaald. Ook was de toch al vorstelijk betaalde vertrekkende CEO nog een forse verhoging toegekend. Nadat de meerderheid van de algemene vergadering van aandeelhouders zich tegen het beloningsvoorstel had gekeerd, is Koninklijke Olie van start gegaan met een uitgebreide consultatieronde. In 2010 volgen ingrijpende hervormingen. Zij zeiden... You have to realise: if I had been paid 50% more, I would not have done it better. If I had been paid 50% less, then I would not have done it worse Jeroen van der Veer, Chief Executive, Royal Dutch Shell, geciteerd in Shell chief calls for pay reforms, Financial Times, 8 juni 2009

7 Ook in de VS betoonden we ons steeds vaker tegenstander van het voorgestelde beloningsbeleid, in 36% van de gevallen in plaats van 21% in Het totale beeld is enigszins vertekend omdat de Securities and Exchange Commission (SEC) te elfder ure ineens besloot dat er over het beloningsbeleid moest worden gestemd bij alle ondernemingen die van de overheid geld hadden ontvangen uit hoofde van het Troubled Asset Relief Programme (TARP). Voor een afgewogen reactie hadden de meeste beleggers geen tijd meer en ze schaarden zich in veel gevallen dan maar achter de directie. F&C stelde zich in het algemeen wat steviger op en maakte sterk onderscheid tussen de diverse ondernemingen op basis van de opgedane jarenlange ervaring met het beoordelen van beloningsvoorstellen. Zo waren we tegen de plannen van Bank of New York, dat geen prestatiedoelen voor de toekomst had geformuleerd en tegen US Bancorp, dat van een veel te korte termijn uitging bij de toekenning van aandelen. Bij CapitalOne waren we daarentegen vóór de wijziging van de beloningsregeling van een puur op opties gebaseerd plan naar een aan prestaties gekoppelde beloning. Say on Pay voor aandeelhouders begon breder ingang te krijgen: Hewlett Packard, Occidental, Pfizer en Goldman Sachs introduceerden onder druk van F&C en andere beleggers een adviesstem. Alle ogen zijn nu gericht op de Amerikaanse beleidsmakers: wordt een adviesstem in 2010 verplicht? Door de financiële crisis begint men ook in andere landen na te denken over de invloed van aandeelhouders op de topsalarissen. In Duitsland staat een nieuwe wet op stapel die de gehele raad van commissarissen aansprakelijk stelt voor de beloning van het uitvoerend management. In andere landen is er nog weerstand: zo komt Frankrijk liever met nieuwe wet- en regelgeving in plaats van aandeelhouders in te zetten als onderdeel van een bredere aanpak van checks and balances. Omdat er niet over kan worden gestemd, heeft F&C eventuele zorgen over de bezoldiging dan maar in de vorm van een directe dialoog met ondernemingen uitgesproken of via een stem over het functioneren van de voorzitter of leden van de remuneratiecommissie. Stemmen bij banken Het meeste stof dat er het afgelopen jaar opwaaide, had te maken met spelers in de onder vuur liggende bankensector. Om recht te doen aan de complexiteit van de betreffende bestuursproblematiek hebben we speciaal voor deze sector nieuwe stemrichtlijnen ontwikkeld. Ook zijn we inhoudelijk diepgaand in gesprek met de belangrijkste banken in onze portefeuille; dit om de positie van de banken beter te doorgronden en ook onze visie duidelijk over te brengen. In gevallen waarin de prestaties sterk te lijden hadden gehad onder slecht risicobeheer en zwak ondernemingsbestuur maar de bewuste partij bereid bleek om tastbare hervormingen door te voeren, hebben we ons bij het stemmen positiever opgesteld. Was een instelling minder enthousiast over hervorming of bleef men de eigen rol in het oplossen van het systemische sectorbrede risico ontkennen, dan hebben we het management hard aangepakt. Opvallende voorbeelden van het uitgeoefende stemrecht in bij belangrijke Britse, Europese en Amerikaanse banken: Bij Bank of America hebben we tegen voorzitter en CEO Ken Lewis gestemd vanwege de slechte due diligence rond de overname van Merrill Lynch en de overdreven hoge bonussen voor de uitvoerende bestuurders van Merrill Lynch. We tekenden daarnaast bezwaar aan tegen zijn gecombineerde positie van CEO en voorzitter. Lewis heeft sindsdien de onderneming verlaten. Bij de Britse ontvangers van staatssteun RBS en Lloyds Banking Group heeft F&C de ongewone symbolische stap genomen om tegen het jaarverslag en de jaarrekening te stemmen. Dit om uiting te geven aan onze ernstige zorgen over de manier waarop de onderneming in 2008 was geleid. We hebben tegen diverse beloningsregelingen gestemd, onder andere bij Barclays, Lloyds Banking Group, RBS, Standard Chartered en Unicredit. Dit als signaal van onze diepe afkeuring van de slecht gemelde en te weinig uitdagende prestatieomstandigheden die het nemen van veel te veel risico in de hand hebben gewerkt. Bij UBS, Credit Suisse en HSBC hebben we ons daarentegen van stemming onthouden en niet tegen gestemd. We wilden daarmee recht doen aan inspanningen om de beloningsstructuur te verbeteren, inclusief de introductie van beleid waarmee uitgekeerde bonussen kunnen worden teruggevorderd als gedrag later schadelijk blijkt te zijn geweest. Schulden ruimen Dalende aandelenkoersen, omzetten en vermogenswaarden hebben zelfs bij de best geleide ondernemingen voor gigantische druk op de balans gezorgd. Het stemseizoen werd in 2009 dan ook gekenmerkt door een golf claimemissies en andere vormen van kapitaaluitbreiding die de bedrijven financieel weer wat steviger in het zadel moesten helpen. Hoewel veel van die voorstellen in strijd waren met de gevestigde normen voor verwatering, heeft F&C zich in deze echter pragmatisch opgesteld en rekening gehouden met factoren als de kosten van kapitaal en de levensvatbaarheid van de activiteiten op de langere termijn. Geen afvinkmentaliteit dus, waardoor een onderneming over het randje de insolventie in wordt geduwd. Het Zweedse Eniro is een goed voorbeeld van onze aanpak. Eniro had de schuldpositie tot vijfmaal de groepswinst zien stijgen en pogingen om opnieuw te onderhandelen over de voorwaarden van de leningen strandden op de hoge kosten van lenen op lastige kredietmarkten. Na gesprekken met F&C en andere beleggers besloot de onderneming een beroep te doen op de kapitaalmarkt. Dankzij de claimemissie ging de schuldpositie omlaag, wat uiteindelijk ook tot een forse koersrally leidde naarmate het vertrouwen in de levensvatbaarheid van de onderneming groeide In de reo -rapportage tweede kwartaal 2009 wordt een gedetailleerder stemoverzicht gegeven.

8 Maatschappelijk Verantwoord Beleggen 2009 Ondanks onze flexibele aanpak hebben we ons in 2009 niettemin in 22% van de gevallen tegen een kapitaaluitbreiding uitgesproken (tegen 10% in 2008). Dat totaalcijfer geldt voor alle regio's. De toename was het sterkst in het VK: 8% in 2009, bijna vier keer zo hoog als het jaar daarvoor. Nieuwe richtlijnen van de Association of British Insurers (ABI) om financiële instellingen meer ruimte te bieden om ook zonder de goedkeuring van de aandeelhouder een beroep op kapitaal te doen, is door ondernemingen buiten de financiële sector opgevat als een vrijbrief om eenzelfde koers te varen. F&C heeft zich tegen deze uitleg verzet bij bedrijven die niet met dezelfde hoogst ongebruikelijk omstandigheden te maken hadden als de bankensector. De financiële crisis heeft tevens gevolgen gehad voor de machtsverhoudingen tussen aandeelhouders en obligatiehouders. Veel ondernemingen hebben obligatieleningen uitgegeven om de liquiditeit weer te versterken. De invloed van de obligatiehouder is weliswaar toegenomen, maar de meesten wenden die invloed niet aan om verbeteringen in de kwaliteit van het management af te dwingen. F&C speelt op deze kans in door reo niet alleen op aandelen maar ook op bedrijfsobligaties toe te passen. Maatschappelijk verantwoord beleggen is immers in alle beleggingscategorieën even relevant. Democratie schiet tekort Soms is de uitdaging van een effectieve relatie tussen onderneming en aandeelhouder niet zozeer gelegen in wat er wel of niet in stemming wordt gebracht. Soms zit de pijn in het ingewikkelde proces van de uitoefening van het stemrecht. Punten op de agenda krijgen is in veel markten al jaren niet bepaald gemakkelijk, maar in 2009 kregen we te maken met talloze trucjes en methodes die het eigenlijk alleen de binnenlandse aandeelhouder nog in staat stelden om zijn of haar stem uit te bengen. Tekortkomingen in de informatievoorziening maakten het vaak vrijwel onmogelijk om een weloverwogen mening te vormen. Zo was het bij de Duitse autofabrikant Volkswagen (VW) wel heel erg lastig om onze stem geregistreerd te krijgen. In combinatie met de twijfels die we toch al hadden over een motie tot benoeming van bepaalde bestuursleden en goedkeuring van bepaalde kapitaaltransacties, was dit hele proces niet bepaald bemoedigend. We hebben echter de vereiste procedures doorlopen en ons ongenoegen over de moties kenbaar gemaakt. Veel internationale aandeelhouders hebben die moeite uiteindelijk niet gedaan, waardoor VW vrij spel had om de moties door de vergadering heen te loodsen. Elders in Europa vormt het blokkeren van aandelen 11 nog altijd een sta in de weg voor de uitoefening van aandeelhoudersrechten. Het is een gebruik dat geleidelijk aan verdwijnt maar op diverse markten nog altijd tamelijk gangbaar is, zoals in Italië, Griekenland en Zwitserland. De meerderheid van de aandeelhouders wil voor de beleggingsbeslissingen de handen vrijhouden en kiest er derhalve voor om dan maar niet te stemmen. De onderneming ontsnapt op deze manier aan de mening van de aandeelhouder. F&C heeft in 2009 een symbolisch aantal aandelen gebruikt om toch stemrecht uit te oefenen bij ondernemingen die de aandelen laten blokkeren. Van die gelegenheid is gebruik gemaakt om onze visie over ondernemingsbestuur kenbaar te maken. Ook in veel opkomende markten lopen beleggers tegen vergelijkbare hindernissen op, al is de situatie in sommige landen in de loop van 2009 wel verbeterd. Slechte infomatievoorziening is een klacht die vaak wordt gehoord. We hebben in veel markten vaak verstek moeten laten gaan, domweg omdat de informatie ons te laat bereikte om de deadline nog te halen. Aan de procedure schort het vaak ook: grote Taiwanese spelers als Acer en TSMC staan stemmen op afstand niet toe. Voor de buitenlandse belegger die niet elke vergadering persoonlijk kan bijwonen, is stemmen op afstand echter essentieel. Steeds meer aandeelhoudersmoties Als de dialoog niets oplevert, kan een aandeelhoudersmotie een effectieve manier zijn om de boel op scherp te zetten en een belangrijk aandachtspunt op tafel te krijgen. Nog geen tien of vijf jaar geleden gingen dat soort moties vaak over zaken die F&C niet van wezenlijk belang vond voor de aandeelhouderswaarde, waren de moties vaak slecht verwoord of al te belerend. De kwaliteit van de aandeelhoudersmotie wordt echter steeds beter en de laatste twee jaar heeft F&C het leeuwendeel daarvan gesteund. Het aantal aandeelhoudersmoties is eveneens toegenomen. Zo staat de SEC in dit Obama-tijdperk welwillender tegenover dergelijke moties op de agenda van Amerikaanse ondernemingen. Maar ook vakorganisaties en andere activisten bewandelen steeds vaker de weg van de aandeelhoudersmotie in markten waarin deze van oudsher schaars was (in het VK bijvoorbeeld). In 2009 heeft F&C gestemd bij bijna aandeelhoudersmoties, in vergelijking met 708 in 2008 en slechts 256 in In de VS, waar het aantal moties van aandeelhouders nog altijd het grootst is, stond inspraak over topsalarissen (het zogenaamde 'Say on Pay') met stip bovenaan. Er waren door F&C gesteunde moties over verantwoorde kredietverlening bij belangrijke retailbanken. Sommige moties over het milieu voldeden niet aan de eisen. De SEC wordt echter soepeler en het is goed mogelijk dat er in 2010 diverse moties over oliezanden en klimaatverandering op de agenda terechtkomen. Overzicht van de belangrijkste door F&C uitgebrachte stemmen in 2009 F&C publiceert een volledig overzicht van het stemgedrag op de website 12, inclusief toelichting op elke stem tegen de directie. Zo'n stembesluit wordt ook direct aan de betreffende onderneming overgebracht. In de volgende tabel wordt een overzicht gegeven van de positie van F&C ten aanzien van een klein aantal belangrijke kwesties die er in 2009 speelden, waaronder ook een aantal zeer controversiële aandeelhoudersmoties Blokkeren houdt in dat aandelen niet kunnen worden verkocht in de periode tussen het uitbrengen van de stem en de algemene vergadering van de aandeelhouders. Daar kunnen soms weken overheen gaan. 12. Zie ook Year to date voting record op

9 Voor Onthouding Tegen Examples of F&C voting on shareholder proposals worldwide. Onderneming Land Motie 13 Stem F&C Toelichting Apple VS Bestuursbenoemingen We stemden tegen leden van de nominatie- en corporate-governancecommissie. Reden: het bestuur heeft vrijwel niets losgelaten over de opvolgingsplannen. Gezien de gezondheidstoestand van de CEO is dit van groot belang. Barclays VK Bestuursbenoemingen Barrick Gold Canada Opdracht onafhankelijke evaluatie duurzaamheid* We stemden tegen de benoeming van de Senior Independent Director, vanwege de behandeling van de aandeelhouders ten tijde van het kapitaalberoep in het Midden- Oosten. Wij hebben met de motie ingestemd (tegen het advies van de directie in) omdat we nog altijd belangrijke risico's zien op het gebied van de relatie met de gemeenschap en duurzaamheid, ondanks enige verbetering in de afgelopen jaren. Bellway VK Bezoldiging We hebben tegen de directie gestemd omdat er bonussen zijn uitgekeerd maar de doelstellingen niet zijn gehaald. Chesapeake Energy VS Bestuursbenoemingen We hebben onze steun ontzegd aan alle bestuurders vanwege de slechte corporate governance en bezoldigingspraktijken. Dit is inclusief het besluit van de onderneming om zich niets aan te trekken van een aangenomen besluit van de aandeelhouders om elk jaar alle bestuurders te kiezen en het ontbreken van prestatievoorwaarden voor de bezoldiging. Credit Suisse Zwitserland Bezoldiging We waren blij met de introductie van een 'terugvorderingsmechanisme' waarmee bonussen kunnen worden teruggehaald die zijn uitgekeerd naar aanleiding van besluiten die op de lange termijn schadelijk blijken te zijn. EADS NV Nederland Decharge bestuur De onderneming wordt beschuldigd van handel met voorkennis; we hebben ons derhalve onthouden van stemming bij de decharge. Hong Kong Electric Kungsleden AB Lloyds Banking Group Hong Kong Verwerving nieuwe activa Er is een speciale vergadering belegd om de aandeelhouders goedkeuring te vragen voor de verwerving van kolengestookte elektriciteitscentrales in China. In een conference call met de onderneming hebben we geïnformeerd of de onderneming klimaatrisico's had meegewogen. Hong Kong Electric heeft ons ervan overtuigd dat de verschuiving in het overheidsbeleid inderdaad is meegenomen in de waardering van deze activa. Vandaar onze steun voor de motie. Zweden Optieplan We hebben ons tegen dit plan gekeerd: Kungsleden wilde nog in het lopende boekjaar een bepaalde transactie boeken alleen maar om ervoor te zorgen dat de prestatiedoelen voor de bonusuitkering werden gehaald. VK Diverse We hebben gestemd tegen het jaarverslag en de jaarrekening, tegen de beloningsregeling en tegen de benoeming van de voorzitter en overige bestuursleden. Dit als teken van onze ernstige bezwaren tegen het wanbeheer van Novartis Zwitserland Jaarlijks in stemming brengen van de bezoldiging* Parmalat Italië Jaarverslag en jaarrekening RBS VK Betrokkenheid bij Asset Protection Scheme en uitgifte aandelenkapitaal We waren het met de motie eens (en stemden dus tegen de directie). Volgens ons is jaarlijks over de bezoldiging stemmen op de lange termijn in het belang van de aandeelhouders. Dit versterkt de verantwoording die het bestuur verschuldigd is. De rechtszaken over vermeende fraude zaten ons niet erg lekker. We hebben onze steun aan het jaarverslag en de jaarrekening gegeven, maar wel de gelegenheid te baat genomen om de onderneming te vragen om een jaarlijkse herverkiezing van bestuurders, ter versterking van de verantwoordingsplicht. We hebben met deze motie ingestemd: de toekomst van de bank was afhankelijk van dit nieuwe kapitaal. Wel zijn we nog altijd bang dat deelname aan de regeling de bank in haar activiteiten zal beperken en dus voor de bank nadelig zal blijken. Tesco VK Verbetering beheer arbeidsomstandigheden * Naar aanleiding van de beschuldigingen over slecht beheer van de arbeidsomstandigheden is uitgebreid met de onderneming gesproken. Tesco heeft daarna een specifieke reactie bekendgemaakt. Helemaal gerustgesteld zijn we nog niet, maar we vinden de oplossing van de indieners niet de juiste aanpak. Wal-Mart de Mexico Mexico Bestuursbenoemingen Wij hebben tegen de hele lijst bestuurders gestemd; slechts 3 van de 11 voorgedragen bestuursleden waren onafhankelijk. In onze optiek moet ten minste eenderde onafhankelijk zijn. Dat verbreedt en diversifieert het debat in het bestuur. 13. Het tekentje * betekent een aandeelhoudersmotie. De directie adviseert vrijwel zonder uitzondering om tegen zo'n motie te stemmen, dus een stem voor een aandeelhoudersmotie staat hier vermeld als een stem tegen de directie. 9

10 Maatschappelijk Verantwoord Beleggen 2009 Corporate Governance: F&C Guidelines Stembesluiten worden ingegeven door de richtlijnen van F&C, die naast algemene regels ook 14 landen- of regiospecifieke varianten kennen, waarin de lokale normen en standaarden worden gepaard aan een verzameling universele standaarden voor good practice14. Europe Frankrijk* Rusland, Oekraïne en Kazakhstan De Franse richtlijnen van F&C zijn grotendeels geënt op lokaal ontwikkelde normen zoals de code AFEP-MEDEF. Ook hier gaan de richtlijnen van F&C regelmatig verder, bijvoorbeeld door te pleiten voor een vrijwillige en nietbindende adviesstem over de topsalarissen. Een zorgpunt is de in Frankrijk gangbare combinatie van CEO en voorzitter; F&C verlangt een toelichting op die structuur in de jaarlijkse verslaglegging. Naar aanleiding van de kredietcrisis zijn bij diverse banken inmiddels de rollen gesplitst. Het lijkt er echter op dat men alweer terugkrabbelt: de positie van almachtige Président-Directeur Général oefent een sterke aantrekkingskracht uit op bestuursleden, die de hervormingen maar gauw ongedaan willen maken. F&C maakt zich samen met Franse en internationale beleggers sterk voor krachtig en onafhankelijk toezicht op het bestuur. Door een gebrek aan informatie voorafgaand aan de jaarvergadering kan er vaak niet effectief worden gestemd. Bestuursbenoemingen zijn vooral erg lastig: er wordt weinig tot niets verteld over de beoogde bestuurders. In situaties waarin er meer bestuurskandidaten dan te vergeven posities zijn, maakt F&C gebruik van cumulatief stemmen. Het streven is om meer onafhankelijke bestuurders te benoemen en daarmee evenwichtiger bestuur in de hand te werken. Duitsland* In 2009 zijn de corporate-governance-eisen flink aangescherpt in de vorm van de nieuwe wet VorstAG en de geactualiseerde Duitse corporate-governancecode. Ondernemingen hebben nu de keuze om de bezoldigingsregeling voor een adviesstem aan de aandeelhouders voor te leggen. Daarnaast is de hele Raad van Commissarissen persoonlijk aansprakelijk voor de gepaste beloning van de uitvoerende bestuurders. F&C blijft er op aandringen dat het bestuur de bezoldiging ter stemming aan de aandeelhouders voorlegt. Nederland* De Nederlandse normen voor corporate governance zijn veelal goed afgestemd op de belangen van de belegger. Het gevolg is dat F&C in het algemeen de directie steunt bij zulke belangrijke zaken als bestuursbenoemingen. In onze richtlijnen houden we terdege rekening met de Nederlandse corporate governance code van de commissie Frijns, maar in voorkomende gevallen zijn wij strenger. Zo trekken wij in de ontwikkelde markten de grens bij 5% aan nieuw kapitaal dat op jaarbasis mag worden uitgegeven zonder voorkeursrechten voor bestaande aandeelhouders. In Nederland is die norm 10%. VK* Ondernemingen zullen in het kader van de nieuwe Stewardship Code nog kritischer door beleggers worden gevolgd. De code beoogt institutionele beleggers op het gebied van actief aandeelhouderschap en bewaking een nieuwe best practice standaard te bieden. Bezoldiging blijft in 2010 onderwerp van discussie bij Britse bedrijven. In de richtlijnen geven we uitgebreid aan hoe de topsalarissen dienen te worden afgestemd op de langetermijnprestaties en de belangen van de minderheidsaandeelhouder. Andere aanbevelingen betreffen belangrijke zaken als de bestuursstructuur en aandeelhoudersrechten. The Americas VS* Latijns-Amerika In 2009 is in vergelijking met de meeste andere ontwikkelde markten vaak tegen de directie gestemd. De reden is dat het beloningsbeleid vaak weinig over de prestaties zegt en dat het bestuur veelal tekortschiet in zijn taak om het management op de geleverde prestaties af te rekenen. Aan hervorming van het toezicht wordt gewerkt. Zo worden banken meer aan banden gelegd en krijgt de belegger de opdracht om kritischer te kijken. De SEC komt onder andere met nieuwe richtlijnen voor de melding van klimaatrisico's en mogelijk ook met verplichte inspraak van de aandeelhouders over het beloningsbeleid, het zogenoemde 'Say on Pay'. Door een groeiend aantal aandeelhoudersmoties krijgen beleggers tevens meer in de melk te brokkelen over een groot aantal duurzaamheidsfactoren. De grootaandeelhouder is een veel voorkomend verschijnsel in het LatijnsAmerikaanse bedrijfsleven. Dat geldt met name voor Brazilië, waar bij acht van de tien beursgenoteerde ondernemingen één aandeelhouder meer dan 50% van het stemgerechtigde kapitaal in handen heeft. Het beschermen van de rechten van de minderheidsaandeelhouder is daarom een belangrijk punt in deze regio, evenals de afschaffing van meerdere klassen aandelen en de bescherming van zogenoemde 'tag along'-rechten bij een verandering van de zeggenschap (als er verschillende klassen aandelen worden gehandhaafd). F&C blijft een voortrekkersrol vervullen en de Braziliaanse autoriteiten direct tot positieve hervormingen aanzetten F&C's algemene richtlijnen zijn te vinden op de website: Ook de landenspecifieke richtlijnen, gemarkeerd met * zijn hier te downloaden.

11 Asia China De politiek in China heeft bij het ondernemingsbestuur een flinke vinger in de pap. De staat heeft in veel belangrijke ondernemingen een direct belang en benoemt onafhankelijke bestuurders. In de richtlijnen van F&C ligt de nadruk vooral op het versterken van de onafhankelijkheid van bestuurders voor het noodzakelijke evenwicht dat nodig is voor effectief toezicht op het bestuur. Te weinig informatie over de duurzaamheidsprestaties is ook vaak een punt van zorg. Hong Kong, Maleisië en Singapore De normen in deze markten verschilden nogal in Singapore en Maleisië versoepelden de regels voor kapitaaluitbreiding, waardoor ondernemingen aandelen konden uitgeven zonder rekening te houden met voorkeursrechten. F&C heeft aangegeven tegen een dergelijke ontwikkeling te zijn. In Maleisië boekten we daarmee succes: de autoriteiten kwamen terug op de versoepeling. In Singapore en Hong Kong ontbraken beschermende regels en dus heeft F&C tegengestemd bij elk verzoek tot verhoging van het maatschappelijk kapitaal met meer dan 10% zonder voorkeursrechten, in overeenstemming met de geformuleerde lokale governancerichtlijnen. India Net als op veel andere opkomende markten maakt het gebrek aan informatie in India het moeilijk voor beleggers om de ontwikkelingen kritisch en effectief te beoordelen. In de richtlijnen voor India pleit F&C voor meer transparantie op terreinen als het toezicht op de auditcommissie, effectief bestuur alsook milieu en maatschappelijke kwesties. De nieuwe Indiase corporategovernance-code, die eind 2009 is geïntroduceerd, bevat veel van de aanbevelingen van F&C (inclusief de benoeming van onafhankelijke bestuurders, het rouleren van accountants, en systemen om de weg vrij te maken voor klokkenluiders en om fraude te ontmoedigen). De uitdaging in India is vooral gelegen in de effectieve implementatie van de code en de verbetering van de mogelijkheden voor constructief overleg tussen ondernemingen en aandeelhouders. Indonesië, Thailand en de Filippijnen In 2009 is in de Filippijnen hard gewerkt aan de verbetering van de corporate-governancenormen; de toezichthouder kwam met een nieuwe conceptcode. De informatiestroom van Thaise ondernemingen naar de aandeelhouders verbeterde eveneens sterk. Zwakke plekken zijn er echter nog steeds. Vooral in Indonesië schieten de anticorruptiesystemen tekort. In de richtlijnen voor deze regio dringt F&C er bij ondernemingen op aan om dit probleem aan te pakken. Japan* De richtlijnen van F&C voor Japanse ondernemingen zijn ontleend aan de aanbevelingen van het Japan White Paper, dat F&C in 2008 heeft helpen opstellen. Dat witboek fungeerde als katalysator voor een hele stapel nieuwe regels, sectorcodes en aanbevelingen. F&C gebruikt de eigen richtlijnen vooral om de aandacht te vestigen op onafhankelijk toezicht op het management, het aan banden leggen van kapitaaluitbreiding en de verbetering van de rechten van de aandeelhouder. Australasia Australië Bezoldiging blijft een van de meest omstreden onderwerpen in Australië, zeker sinds inspraak van de aandeelhouders bij de vaststelling van de topsalarissen sinds 2005 verplicht is gesteld. Dat specifieke informatie over de prestatievoorwaarden in veel beloningsregelingen ontbreekt, is F&C nog altijd een doorn in het oog. We stimuleren ondernemingen om een strategische visie te ontwikkelen over het klimaatrisico en het effect daarvan op de activiteiten, zeker nu er mogelijk een 'cap & trade'- of soortgelijke CO2-uitstootreductieregeling voor de deur staat. Zuid-Korea en Taiwan De onafhankelijkheid van het bestuur is de afgelopen jaren in Zuid-Korea enorm verbeterd, maar inmiddels willen sommige partijen zich tegen de discipline van de markt indekken door middel van nieuwe wetgeving die beschermingsconstructies bij vijandige overnames toestaat. In Taiwan verbetert de bestuursdiversiteit en zijn onafhankelijke bestuurders geïntroduceerd. Volgens de lokale corporate-governancecode is twee onafhankelijke bestuurders echter genoeg, waardoor er toch vooral insiders en grootaandeelhouders zitting hebben in de belangrijkste bestuurscommissies. F&C hamert samen met gelijkgestemde beleggers op respect voor de belangen van de minderheidsaandeelhouder. 11

12 Maatschappelijk Verantwoord Beleggen Actief aandeelhouderschap in 2009 Samenvatting F&C gebruikt haar invloed als een van de grootste beleggers van Europa om te ijveren voor goede gebruiken op het gebied van milieu, maatschappij en ondernemingsbestuur, met name als dat de bedrijfsprestatie op de lange termijn ten goede kan komen. F&C neemt aan het begin van het jaar contact op met alle ondernemingen waarin in de cliëntportefeuilles wordt belegd. De verwachtingen ten aanzien van de beheersing van zaken op het gebied van milieu, maatschappij en ondernemingsbestuur worden duidelijk gemaakt. F&C vestigt tevens de aandacht op de richtlijnen voor ondernemingsbestuur die aan haar stembesluiten ten grondslag liggen. Dat betekende in 2009 dat we in het totaal ondernemingen hebben aangeschreven. Met die jaarlijkse herinnering leggen we de fundering voor het actief aandeelhouderschap en de stemactiviteiten die we in de loop van het jaar ontwikkelen. In 2009 is hieraan een vervolg gegeven in de vorm van een uitleg over de reden voor een stem tegen de directie. Om precies te zijn ontvingen ondernemingen een dergelijke brief van ons. Die toelichting zien wij als essentieel voor het bewerkstelligen van verandering. We zijn in 2009 meer gericht in gesprek gegaan over specifieke duurzaamheidskwesties met ondernemingen in 66 landen. Dat was fors meer dan de 902 ondernemingen in In 314 gevallen hebben we één-op-één met de onderneming gesproken, waarvan 89 gesprekken op bestuursniveau zijn gevoerd. Hieronder wordt een overzicht gegeven van de één-op-één contacten naar onderwerp en regio. Waar mogelijk hebben we de gelegenheid te baat genomen om ondernemingen in eigen land op te zoeken; de duurzaamheidsspecialisten van F&C bevinden zich in het VK en de VS. Naast talloze bijeenkomsten in die twee landen zijn die specialisten in 2009 op bezoek geweest bij ondernemingen in Japan, Rusland, Australië, Brazilië, Peru, Hong Kong, Canada, Maleisië en China, evenals in diverse Europese landen (waaronder Frankrijk, Duitsland, Zweden, Denemarken, Oostenrijk, Nederland en Turkije). Activiteiten naar onderwerp Activiteiten naar regio 2009 G E S Milieu (Environmental) Klimaatverandering 18 Diensten ecosystemen 8 Milieubeheer 9 Maatschappij (Social) Volksgezondheid 3 Mensenrechten 9 Arbeidsomstandigheden 8 Ondernemingsbestuur (Governance) Goed ondernemingsbestuur 20 Bedrijfsethiek 10 Duurzaamheidsbeheer en -verslaglegging 16 Europa 43% Noord-Amerika 25% Azië (excl. Japan) 13% Japan 7% Overige 16 12% De cijfers naar onderwerp en regio hebben betrekking op de 680 ondernemingen waarop F&C zich in 2009 heeft gericht voor nadere contacten; dit betreft dus een deelverzameling van de genoemde ondernemingen. 16. Inclusief Zuid- en Midden-Amerika, Australasia, Rusland en het Midden-Oosten

13 Belangrijkste activiteiten 2009 In 2009 is een breed scala aan onderwerpen, ondernemingen en sectoren aan de orde gekomen binnen het actief aandeelhouderschap van F&C, waarover uitgebreid verslag is gedaan in de reo - rapportage die we elk kwartaal verzorgen. Belangrijke terreinen waren onder andere: Goede gezondheid, goede zaken De bedrijfsvooruitzichten van ondernemingen in de sector farma en voedingsmiddelen zijn onlosmakelijk verbonden met maatschappelijke inzichten over gezondheid en levensstijl. Door een groeiend bewustzijn over het belang van goede voeding neemt de vraag naar gezondere producten toe en staan voedingsmiddelenconcerns onder druk om foute ingrediënten als zout en verzadigde vetten terug te dringen. Voedingsgigant Nestlé is het doelwit van enorme druk. F&C spreekt Nestlé al sinds jaar en dag aan over verantwoord gezondheidsbeleid en de beste manier om dat in de bedrijfsstrategie tot uitdrukking te laten komen. Het management heeft daarop gereageerd met een allesomvattende strategie voor marketing, productetiketten en de integratie van voedingsnormen in alle R&D. Ook bij andere ondernemingen, zoals het Duitse detailhandelsconcern Metro Group AG, dringen we aan op een strategische reactie die overtuigt. De farmaceutische sector heeft intussen voortgang geboekt met de netelige balans tussen toegang tot medicijnen in ontwikkelingslanden en een winstgevend bedrijfsmodel. F&C is over dit onderwerp al sinds 2001 in gesprek met internationale farmaceutische bedrijven. We moedigen ondernemingen aan om meer te doen dan medicijnen doneren. Zaak is dat ze voor minder ontwikkelde markten een geïntegreerde bedrijfsstrategie bedenken waarin het probleem van toegang tot medicijnen wordt gekoppeld aan zakelijke oplossingen. We werken al sinds 2001 samen met sectorleiders Pfizer en GlaxoSmithKline (GSK), onder andere in de vorm van een onderhoud met de CEO van GSK en een workshop bij Pfizer van twee dagen over toegang tot medicijnen. In 2009 hebben deze twee spelers hun hiv-portefeuille ondergebracht in een onderneming waarover gezamenlijk de zeggenschap wordt uitgeoefend. Dit luidt een nieuwe, meer op samenwerking gerichte benadering in van deze dodelijke ziekte in markten met lage inkomens. Eli Lily, Merck en Pfizer hebben recenter ook de oprichting van een non-profitbedrijf in Azië bekendgemaakt. Deze gezamenlijke onderneming gaat weefselinformatie van patiënten met long- en darmkanker vergaren, analyseren en de uitkomst ook met andere partijen delen. Novo Nordisk en Sanofi Aventis hebben in China dankzij hun educatie van het publiek en professionals in de gezondheidszorg fors marktaandeel gewonnen op het gebied van diabetesmedicatie. Uit al deze ontwikkelingen blijkt een groeiende belangstelling van farmaconcerns voor uitbreiding van de activiteiten naar opkomende markten. Dat leidt uiteindelijk tot verbetering van de volksgezondheid. Oliemaatschappijen verleggen de grenzen Het tijdperk van makkelijke olie is voorbij en olie- en gasmaatschappijen verleggen de activiteiten naar steeds lastiger delen van de wereld. Daar staan ze voor enorme uitdagingen in de vorm van technische problemen, milieubeheer en de bescherming van de mensenrechten. In 2009 heeft F&C zich toegespitst op twee speerpunten, namelijk de bescherming van de mensenrechten door ondernemingen die met lastige regimes te maken hebben, met name in Myanmar (Birma) en Soedan en de uitbreiding van de activiteiten in de oliezanden van de Canadese staat Alberta. Op het gebied van de mensenrechten is ons bij ons bezoek aan de activiteiten van Total in Myanmar duidelijk geworden dat de energiereus de risico s over het geheel genomen goed beheerst. Wel hebben we erop aangedrongen dat Total zich proactiever zou kunnen inzetten voor verbetering. De onderneming zou zich in het land kunnen bekommeren om mensenrechten die buiten de eigen directe invloedssfeer vallen en haar invloed waar mogelijk kunnen gebruiken voor het stimuleren van verbeteringen in de politieke situatie. Verder zijn we doorgegaan met het aanspreken van bedrijven uit de opkomende landen die in Myanmar en Soedan actief zijn, met name Chinese spelers China National Petroleum Corporation (CNPC)/Petrochina en Sinopec, Petronas uit Maleisië en het Indiase ONGC. Alleen krijgt één vermogensbeheerder weinig voor elkaar bij zulke monsterbedrijven, dus hebben we de handen ineengeslagen met collega-beleggers om zo onze visie meer kracht bij te zetten. Dat gebeurt onder andere via de werkgroep Soedan van de Principles for Responsible Investment (PRI) en de pas opgerichte Expert Group on Responsible Investment in Conflict- Affected Countries van het Global Compact van de VN. Die laatste is voor het eerst in Istanboel bijeengekomen. In vergelijking hiermee is Canada wel een heel veilige politieke omgeving en daardoor bedrijfsmatig uitermate interessant. Vrijwel iedere belangrijke olie- en gasmaatschappij investeert dan ook al in de zeer olierijke oliezanden van Canada. De winning van deze zware olie kent echter een geheel eigen prijskaartje. Het proces wordt gekenmerkt door hoog water- en energieverbruik en tast het landschap aan, wat effect heeft op zowel de natuur als de inheemse bevolking. F&C is naar de staat Alberta afgereisd om met eigen ogen te zien hoe de oliemaatschappijen met deze risico s omgaan. We zijn op bezoek geweest bij de activiteiten van Koninklijke Olie/Shell en hadden daarnaast afspraken met onder andere Conoco Philips, Suncor en Nexen. We hebben meer inzicht gekregen in wat deze ondernemingen doen om de eigen voetafdruk te verminderen. Tegelijkertijd zijn we nog bezorgder geworden over het cumulatieve effect van zo veel en zo snel ontwikkelen en over de vraag of daar wel voldoende aan wordt gedaan. 17. Zie vertrouwelijke reo -rapportage, tweede kwartaal Zie Blik op ondernemingsbestuur en duurzaamheid in Azië, reo -rapportage, derde kwartaal mede opgesteld door F&C 13

14 Maatschappelijk Verantwoord Beleggen 2009 Azië in de kijker Veel landen in Azië bevinden zich in de voorhoede van het internationale economische herstel. De regio kon het afgelopen jaar dan ook rekenen op de warme belangstelling van beleggers. De lessen van de kredietcrisis zitten echter nog vers in het geheugen: winst op de korte termijn kan zwakke punten op de lange termijn verdoezelen. Diverse beleggers, waaronder F&C, hebben daarom nog meer de focus aangescherpt op milieu-, maatschappelijke en bestuursrisico s die de toekomstige resultatenontwikkeling kunnen ondermijnen en op de manier waarop ondernemingen die risico s beheersen. Ondernemingsbestuur in Japan en milieubeheer in China waren in 2009 belangrijke activiteitsgebieden. In Japan spitsten onze werkzaamheden zich vooral toe op het onder de aandacht brengen van het 2008 Japan White Paper 19. In het witboek worden verstrekkende hervormingen aanbevolen die de bestuurstructuur van het Japanse bedrijfsleven moeten verbeteren en ondernemingen ontvankelijker moeten maken voor internationale aandeelhouders. Bij ons bezoek aan Japan in maart hebben we gesproken met het Ministerie van Economische Zaken, de beurs en de Keidanren (de federatie van verenigingen van Japanse bedrijven). Aan die gesprekken is vervolg gegeven met een brief aan 800 Japanse ondernemingen waarin we stappen schetsen waarvan we graag willen dat die voorafgaand aan het stemseizoen 2009 worden ondernomen. In China hebben we ondertussen nader gekeken naar de reactie van het bedrijfsleven op het steeds ambiteuzere overheidsbeleid voor energie-efficiëntie en de uitstoot van broeikasgassen. De Chinese overheid heeft toegezegd in 2020 de CO2-intensiteit drastisch te zullen hebben verbeterd (met 45%). We hebben Shanghai Electric, China Coal Energy en Huadian Power International (nutsbedrijven die intensief gebruik maken van kolen) gevraagd een totaalstrategie voor klimaatverandering te ontwikkelen en zich aan te sluiten bij het Carbon Disclosure Project. Daarnaast is ook gesproken met grootbanken ICBC en Bank of China over de invoering van een structurele milieutoetsing bij kredietverleningsbeslissingen als onderdeel van de rol die de banken spelen in het verdelen van s lands groengetinte stimuleringsmaatregelen. Zij zeiden... Of the world s children, one in seven is in child labour of some kind In the Asia-Pacific region 122 million children aged 5-14 work ILO, Facts on Child Labour, 2006 Goed en kwaad in arbeidsomstandigheden De afgelopen tien jaar heeft F&C zich samen met bedrijven gebogen over het effect van arbeidsomstandigheden op de economische prestaties. In 2009 hebben we een belangrijk onderzoeksrapport gepubliceerd waarin is gekeken naar de ontwikkeling van de facto standaarden voor good practice alsook en naar welke eventuele lastige knelpunten er nog waren. Uit ons onderzoek bleek dat de kloof tussen bedrijven die wel iets doen en die niets doen groeit. Ondernemingen die al in het verleden het mikpunt waren van hevige kritiek voeren inmiddels een toonaangevend beleid (Nike, GAP en Hennes & Mauritz). Weer andere hebben daarentegen nog niet eens een eerste stap gezet in de vorm van een leverancierscode op basis van internationale standaarden (bijv. Ports Design in Hong Kong en het Britse Land of Leather). Onze conclusie was tevens dat er in sommige kwesties veel meer vooruitgang was geboekt dan in andere. Kinderarbeid is veelal voortvarend aangepakt. Hier en daar wordt deze standaard nog wel met voeten getreden, maar goed geleide ondernemingen hebben stevige processen tegen eventuele overtredingen. Minder makkelijke problemen zijn echter nog steeds niet opgelost, zoals de inkomensniveaus, vrijheid van vereniging, collectieve loononderhandelingen en de behandeling van tijdelijke werkkrachten (inclusief gastarbeiders en uitzendkrachten). De transparantie is doorgaans slecht en maar weinig bedrijven staan te trappelen om de fabrieksprestaties bekend te maken, een enkele uitzondering daargelaten (GAP). Vastgoed: heuse uitdagingen De vastgoedsector stond in de kredietcrisis centraal: het inzakken van de Amerikaanse huizenmarkt was het startschot voor de daarop volgende problemen. Ook in het oplossen van de klimaatcrisis vervult de sector een hoofdrol: aan door mensen veroorzaakte broeikasgassen leveren gebouwen de op één na grootste bijdrage. Beursgenoteerde vastgoedondernemingen zijn vooralsnog echter aan de argusogen van de belegger ontsnapt. F&C heeft in 2009 de duurzaamheidspraktijken van internationale vastgoedspelers nader onderzocht aan de hand van diverse indicatoren voor milieu, maatschappij en ondernemingsbestuur. Uit ons onderzoek bleek dat een groot aantal ondernemingen nog geen fundering voor goed duurzaamheidsbeheer heeft gelegd. Ongeveer eenderde van de 38 bestudeerde ondernemingen hanteerde goede werkwijzen, maar de helft had nog niet eens de basissystemen voor de beheersing van de aanzienlijke duurzaamheidsrisico s waarvoor ze zich gesteld zien. Er valt voor de achterblijvers nog flink wat te doen, willen ze de kloof met de sectorleiders (Corio, Prologis, British Land en Unibail-Rodamco) dichten. In ons rapport hebben we verder een gedetailleerd overzicht van best practice gegeven. Dat overzicht kan dienen als checklist bij het ontwikkelen van een duurzaamheidsstrategie voor vastgoedondernemingen en bij het aandringen op verbetering van de beheersystemen door beleggers Zie vertrouwelijke reo -rapportage, eerste kwartaal 2010 (alleen beschikbaar voor reo -cliënten) 22. Factory Labour Standards in Emerging Markets, januari Sustainable Real Estate Securities: How solid are your foundations, december 2009,

15 Uitkomsten actief aandeelhouderschap F&C houdt zogenaamde milestones bij voor iedere keer dat een onderneming na te zijn aangesproken een verbetering aanbrengt in gedrag of werkwijzen. F&C heeft in milestones kunnen noteren. Van die milestones had 60% te maken met deugdelijk ondernemingsbestuur. Vaak was dat het gevolg van directe communicatie met ondernemingen voor en na de uitoefening van stemrecht bij een algemene vergadering van aandeelhouders. Klimaatverandering droeg 93 milestones bij, waarvan vele direct verband hielden met onze inspanningen om ondernemingen aan te sporen het Copenhagen Communiqué te ondertekenen, waarin werd opgeroepen tot een ambitieus verdrag over klimaatverandering 24. Voorbeelden van door F&C bereikte milestones in 2009 Onderneming Land Sector Aandachtsgebied Milestone BAE Systems VK Defensie Bedrijfsethiek Heeft een gedragscode gepubliceerd naar aanleiding van onderzoek naar ethisch handelen in het VK en de VS; heeft daarin de aanbevelingen overgenomen van de onafhankelijke commissie Woolf (waaraan F&C eveneens had bijgedragen). Arcelor Mittal Luxemburg Staal Bedrijfsethiek Heeft het Extractive Industries Transparency Initiative onderschreven, dat ijvert voor transparantie van de opbrengsten en het tegengaan van corruptie, met name in Liberia en Kazakhstan. Hewlett Packard VS IT Corporate governance Heeft aangekondigd in 2010 de beloning van de top aan de AVA ter stemming te zullen voorleggen en zich sterk te zullen maken voor nieuwe wetgeving die dat aan alle Amerikaanse ondernemingen verplicht oplegt. Hyundai Steel Zuid-Korea Staal Bedrijfsethiek Heeft een beheersysteem voor bedrijfsethiek ontwikkeld na forse boetes te hebben opgelopen voor overtreding van het mededingingsrecht. SAP Duitsland IT Milieubeheer Heeft na jarenlange gesprekken met F&C over de kansen van duurzaamheid een verzameling duurzame softwareproducten op de markt gebracht. China Mobile China Telecommunicatie Mensenrechten Heeft een strategie en beheersysteem bekendgemaakt voor gegevens- en privacy bescherming. LUKOIL Rusland Olie en gas Klimaatverandering Heeft het Copenhagen Communiqué ondertekend, een verklaring van het bedrijfsleven waarin wordt opgeroepen tot voortvarende afspraken bij de klimaattop in 2009 (ondanks de terughoudende opstelling van Rusland bij de internationale klimaatonderhandelingen). Arrow Energy Australië Olie en gas Diensten ecosystemen Heeft een biodiversiteitsstrategie en beheersystemen bekendgemaakt voor de terugdringing van waterverbruik en het herstel van natuurgebieden na exploratieprojecten. Associated British Foods VK Voeding Arbeidsomstandigheden Heeft de bewaking van leverancierpraktijk binnen de detailhandelsactiviteiten van Primark versterkt en de kwaliteit van de verslaglegging verbeterd. Buenaventura Peru Mijnbouw Duurzaamheidsbeheer Heeft een nieuwe, groepsbrede duurzaamheidsstrategie geformuleerd, inclusief een door het bestuur gedragen plan voor de beheersing van de relatie met de gemeenschap en de milieurisico s in de mijnbouwactiviteiten. Wilmar Singapore Agribusiness Milieustandaarden Heeft een termijn van vier jaar gezet op de volledige certificering van alle plantages in het kader van het Roundtable for Sustainable Palm Oil-programma. Deutsche Bank Duitsland Banken Milieustandaarden Heeft de internationale kredietrichtlijnen herzien: er wordt in de kredietbeslissingen in het vervolg meer rekening gehouden met duurzaamheidskwesties. Unilever VK Voeding Volksgezondheid Heeft een nieuw benchmarkproces voor voeding ontwikkeld, dat de onderneming in staat stelt te signaleren in welke productcategorieën het voedingsprofiel achterblijft bij de concurrentie. Goldman Sachs VS Banken Bezoldiging Heeft een adviesstem over bezoldiging geïntroduceerd en een mechanisme dat voorziet in het terugvorderen van bonussen als deze gebaseerd blijken op het nemen van overmatige risico s

16 Maatschappelijk Verantwoord Beleggen Overheidsbeleid en samenwerking Ondernemingen zullen eerder geneigd zijn naar beleggers te luisteren als ze weten dat wat zij horen ook inderdaad de mening is van meerdere uiteenlopende partijen. F&C werkt daarom graag samen met andere, gelijkgestemde beleggers, of roept de hulp in van andere ondernemingen en/of belanghebbenden. Dit uitgangspunt komt trouwens overeen met principe 5 van de Principles for Responsible Investment van de VN, waarin de ondertekenaars worden opgeroepen om samen te werken en zo de effectiviteit van de principes te verhogen 25. Daarnaast staat ook deelname aan het beleidsproces van de overheid centraal in onze visie als duurzame belegger. Bij wereldwijde problemen als corruptie of klimaatverandering moet de overheid veelal eerst via wet- en regelgeving een gelijk speelveld creëren voordat er iets wezenlijks kan veranderen. F&C is lid van talloze organisaties en netwerken die duurzaam beleggen en sterke normen op het gebied van milieu, maatschappij en ondernemingsbestuur bevorderen. In het belang van de transparantie maken wij al onze beleidsbijdragen via onze website bekend 26. Meepraten over bestuurshervormingen Speerpunt bij overheidsbeleid was in 2009 invloed uitoefenen op de hervormingen van het ondernemingsbestuur na de financiële crisis. In het Verenigd Koninkrijk hebben we in detail gereageerd op de Walker Review (de commissie hield zich vooral bezig met corporate governance bij banken) en leverden we een bijdrage aan de herziening van de Combined Code. We waren warm voorstander van maatregelen als de jaarlijkse verkiezing van de bestuursvoorzitter en bestuurscommissies. Maar ook zaken als de introductie van een terugvorderingsmechanisme waarmee uitgekeerde bonussen kunnen worden teruggehaald als deze gebaseerd blijken op fraude of nalatigheid en stappen die beleggers actiever bij ondernemingen moeten betrekken in de vorm van dialoog en de uitoefening van stemrecht, konden op onze steun rekenen. In de VS hebben we vooral de toezichthouders van de aandelenmarkt schriftelijk laten weten hoe wij denken dat het ondernemingsbestuur kan worden verbeterd. Wij hebben gepleit voor de introductie van standaarden voor goed ondernemingsbestuur waaraan beursgenoteerde onderneming zich te houden hebben op basis van het 'pas toe of leg uit'-principe. Tot die standaarden rekenen wij onder andere de jaarlijkse benoeming van bestuurders en beslissingen bij meerderheid van stemmen in het bestuur. Al deze elementen zouden in onze optiek de prestaties van en de verantwoording door ondernemingsbesturen verbeteren. In de voorhoede bij klimaatverandering Het jaar 2009 was een belangrijk jaar voor het internationale debat over klimaatverandering. Een jaar waarin F&C het voortouw heeft genomen en bij ondernemingen en collega-beleggers heeft geijverd voor de implementatie van ambitieus klimaatbeleid voor de lange termijn. Alain Grisay (CEO van F&C) heeft 350 andere CEO's over de hele wereld persoonlijk aangeschreven en hen opgeroepen het Copenhagen Communiqué te ondertekenen. In deze verklaring werden politieke leiders opgeroepen om toch vooral bij de klimaattop van de VN een sterke klimaatovereenkomst te sluiten 28. Van die CEO's zijn er 76 op Grisay's persoonlijke oproep ingegaan, waarmee het aantal bedrijven dat het Communiqué ondertekende in het totaal op bijna 1000 is uitgekomen. Gelijktijdig hebben we samen met andere beleggers een Investor Statement opgesteld met een boodschap van vergelijkbare strekking 29 (die beleggers vertegenwoordigen samen een beheerd vermogen van $ 13 biljoen). In december is F&C zelf aangeschoven bij de onderhandelingen in Kopenhagen. Over onze belangrijkste boodschap is gesproken met de onderhandelaars en vertegenwoordigers van maatschappelijke groeperingen uit het bedrijfsleven, de financiële sector, NGO's en overheidsinstanties. Uiteindelijk is er minder uit Kopenhagen gekomen dan het bindende verdrag waarop ondernemingen en beleggers hadden gehoopt. Het Kopenhagen-akkoord kan inmiddels op de steun rekenen van meer dan 100 landen uit de ontwikkelde en de opkomende wereld en is nog altijd een belangrijke stap voorwaarts. Het akkoord dient naar verwachting als vertrekpunt voor voortgaande internationale onderhandelingen voorafgaand aan de volgende VN-top in Mexico in december. Behalve dat we ons inzetten voor politieke vooruitgang, blijven wij ook bij ondernemingen aandringen op betere informatievoorziening. Met betere informatie kan de belegger ook beter beoordelen hoe een onderneming wordt beïnvloed door de eventuele risico's en kansen die zich aandienen. Als één van de oprichters en eerste ondertekenaars van het Carbon Disclosure Project deed het ons genoegen in 2009 het aantal ondertekenaars te zien stijgen van in 2008 naar Samen met een groep Amerikaanse beleggers hebben we daarnaast de SEC verzocht om de melding van materiële klimaatrisico's verplicht te stellen voor beursgenoteerde ondernemingen. Dat de SEC begin 2010 inderdaad met nieuwe richtlijnen kwam, deed ons enorm deugd. Wat de opkomende markten betreft, heeft F&C in 2009 een belangrijk rapport gepubliceerd: Corporate Governance in Emerging Markets: An Investor s Roadmap 27. In dat rapport analyseren wij de belangrijkste bestuurskwesties waarmee de grote opkomende markten zich geconfronteerd zien. Ook worden aanbevelingen gedaan over hoe de belegger de uitgangspunten van goed ondernemingsbestuur kan vertalen in concreet actief aandeelhouderschap ter plekke

17 De toon zetten bij anticorruptie Anti-corruptie is al sinds het begin van de reo -dienstverlening in 2000 een belangrijk aandachtspunt in het actief aandeelhouderschap van F&C. Niet alleen wordt er intensief éénop-één overlegd met ondernemingen (onder andere BAE Systems en Siemens), F&C mag ook graag het initiatief nemen tot een gezamenlijke aanpak. Zo hebben we onder auspiciën van het International Corporate Governance Network (ICGN) een Anticorruption Practices Working Group bij elkaar gebracht, die in maart 2009 de ICGN Statement and Guidance on Anti-corruption Practices 30 publiceerde. In dit document wordt het zakelijk belang van anti-corruptiebeleid omschreven en krijgt de belegger diepgravende vragen aangereikt die aan ondernemingen kunnen worden gesteld om te zien of hun systemen voldoen aan internationale best practice. Zij zeiden... By encouraging companies to communicate openly on their anticorruption policies and practices, such as by reporting against understandable and relevant key performance indicators within a clear and comprehensive narrative, investors can help to channel capital more efficiently, as well as promote the adoption of more effective mechanisms for detecting weaknesses in internal controls. ICGN Statement and Guidance on Anti-Corruption Practices, maart 2009 F&C heeft tevens het voortouw genomen bij het overbrengen van de belangrijkste anti-corruptieboodschap aan ondernemingen, andere beleggers en overheden door onder andere: samen met Transparency International (TI) een Global Compactcongres over anti-corruptie te organiseren en presenteren, waaraan meer dan 40 beleggingsexperts en vertegenwoordigers van ondernemingen deelnamen (waaronder Reed Elsevier, De Beers, Standard Chartered, HSBC en SABMiller); samen met het International Business Leaders Forum (IBLF) en PwC het Reducing the Risk of Corruption in Russia -initiatief in Moskou op te zetten; een anti-corruptieseminar van het UK Social Investment Forum (UKSIF) te organiseren en te presenteren, waarbij tevens TI en Siemens betrokken waren; en in de rol van oprichter van de ICGN Anti-Corruption Working Group de United Nations Convention Against Corruption (UNCAC) schriftelijk op te roepen om voor de ondertekenaars van de conventie een krachtig evaluatiemechanisme te ontwikkelen en daarbij de nadruk te leggen op de groeiende zorg van institutionele beleggers over corruptie

18 Maatschappelijk Verantwoord Beleggen Vooruitzichten 2010 De grote verrassing van 2009 was de snelheid waarmee de wereldeconomie herstelde. De onheilspellende geluiden over het 'einde van het kapitalisme' werden moeiteloos van tafel geveegd: het ongekende reflatoire ingrijpen van de overheden kreeg de economische bedrijvigheid weer in beweging. Het herstel kan echter wel wankel blijken. De fiscale stimuleringsmaatregelen hebben de nodige ernstige gebreken aan het zicht onttrokken. Aan de basis van de financiële crisis lag namelijk falend ondernemingsbestuur. Met de hervormingen van dat systeem is een klein begin gemaakt, maar de ophef over de geplande bonussen bij banken maakt duidelijk dat er zich nog geen cultuuromslag heeft voltrokken. Dat er bij de klimaattop in Kopenhagen maar beperkt voortgang is geboekt, betekent dat de kredietcrisis binnenkort kan worden overschaduwd door een nog veel ernstigere klimaatcrisis. Het jaar 2010 zal vooral in het teken moeten staan van verdere invulling en implementatie. Bestuurshervormingen moeten worden verankerd in de bedrijfscultuur en beleggers zullen hun stem(recht) moeten inzetten ten bate van verandering bij bedrijven die nog niet zo hard lopen. Goed beheer van de risico's op het gebied van milieu, maatschappij en ondernemingsbestuur zal de norm moeten worden: niet alleen in de ontwikkelde economieën maar ook op de snelgroeiende opkomende markten. Er zal daarnaast ook moeten worden toegewerkt naar een internationaal klimaatverdrag en gezocht moeten worden naar betere manieren om met de bedreigde hulpbronnen van de aarde om te gaan. Nog niet echt 'business as usual' Meteen na de crisis stonden de kranten bol van hysterische uitspraken over de teloorgang van het kapitalistische systeem en de noodzaak om wereldwijd supertoezichthouders in te stellen die moesten voorkomen dat dergelijke systeemrisico's nog een keer zouden optreden. Naarmate het vertrouwen in het herstel groeit, is de hervormingsijver enigszins bekoeld. Dat er bij bepaalde financiële instellingen weer rijkelijk bonussen aan medewerkers worden toegekend, is aanleiding voor hevige discussie over de vraag of die bonussen nu echt recht doen aan een uitzonderlijke prestatie of dat ze het gevolg zijn van winsten die zijn geboekt dankzij de uitzonderlijke fiscale en monetaire ondersteuningsmaatregelen. De hervorming van de wet- en regelgeving staat in veel landen nog volop in de steigers. De discussies en overlegrondes kunnen zich in 2010 gaan vertalen naar concreet beleid. In het VK heeft F&C bijgedragen aan de consultatie over uitgebreide voorstellen die het bestuur moeten verbeteren, in het bedrijfsleven in het algemeen en bij financiële instellingen in het bijzonder; in 2010 wordt de knoop doorgehakt over de vorm die deze wijzigingen aannemen. In de VS verwachten we in het eerste halfjaar uitsluitsel of Say on Pay verplicht wordt bij beursgenoteerde ondernemingen, of de informatieverschaffing over klimaatverandering wordt aangescherpt en of de rechten van de aandeelhouder worden versterkt omdat ze bestuurders mogen voordragen. F&C is van mening dat dergelijke hervormingen een noodzakelijke, maar zeker niet afdoende voorwaarde zijn om een herhaling van de systeemzwakte te voorkomen die aan de financiële crisis ten grondslag lag. Verandering in de wet moet gepaard gaan met anders denken over het belang van deugdelijk ondernemingsbestuur. Ondernemingen zullen meer uit de kast moeten halen om aan te tonen dat het bestuur en het beloningsstelsel echt worden ingegeven door een verlangen om op de lange termijn goed te presteren. En de belegger moet de eerste tekenen van een probleem veel eerder signaleren en tot verandering oproepen. Het aanzicht van de wereld van beleggingen is door de crisis veranderd. Veel beleggers wisten niet hoe snel ze van risico - en dus aandelen - moesten afkomen en in de relatieve veiligheid van obligatieleningen moesten vluchten. Dit ging veelal gepaard met een proactieve opstelling van sommige houders van obligatieleningen, die inmiddels wat verder kijken dan het aflossingsconvenant en ook rekening beginnen te houden met langetermijnonderwerpen op het gebied van corporate governance en duurzaamheid. Eigenlijk gebeurt hier nu wat aandelenbeleggers in de laatste tien jaar al hebben gedaan. Onder de cliënten van F&C bevinden zich steeds meer beleggers in bedrijfsobligaties die graag willen dat de gefinancierde onderningen zich aan de normen voor goed ondernemingsbestuur houden, vanuit de visie dat dit op de lange termijn ook de kredietkwaliteit beïnvloedt. F&C blijft erop aandringen dat: toezichthouders ervoor zorgen dat de gekozen hervormingen effectief zijn voor het stimuleren van beter risicobeheer en betere prestaties, maar dat die hervormingen wel realistisch worden ingericht en niet van de tafel worden geveegd zodra de economische omstandigheden verbeteren; ondernemingen beter doordrongen raken van corporategovernancehervormingen. Dat doet F&C vanuit haar positie als aandeel- en obligatiehouder. 18

19 Opkomende markten in de lift In veel van de belangrijke opkomende economieën is het groeimodel de afgelopen twee jaar relatief goed bestand gebleken tegen de internationale turbulentie. Deze economieën fungeren inmiddels als de motor voor de groei van de uit het dal klimmende wereldeconomie. Dit blijven voor beleggers nog altijd interessante markten. Die belegger heeft de laatste twee jaar z'n lesje echter wel geleerd en verlangt meer openheid, beter ondernemingsbestuur en duurzamere werkwijzen. Bemoedigend is dat de belangrijkste opkomende markten in die trend beginnen mee te gaan, dat ze de normen voor een beursnotering aanscherpen en dat ondernemingen met beter bestuur ook op een hogere rating kunnen rekenen. Het Braziliaanse Bovespa en de Johannesburg Stock Exchange hadden misschien al eerder gespecialiseerde indices op het gebied van ondernemingsbestuur en duurzaamheid, maar in 2010 komen ook Sjanghai, Zuid-Korea, de Filippijnen en Turkije over de brug. Dat zal een grotere impuls aan ondernemingen in de opkomende markten geven om te voldoen aan hoge standaarden voor ondernemingsbestuur en informatieverschaffing. Wij verwachten dat de belegger in 2010 een actievere rol zal spelen en ondernemingen zal vragen de normen voor deugdelijk ondernemingsbestuur na te leven. Ook zullen beleggers aandringen op het inzichtelijk maken van de stappen die worden ondernomen om belangrijke risico's op het gebied van milieu, maatschappij en governance te beheersen. We zien het governance-disagio tussen de leiders en de achterblijvers alleen maar groter worden: beleggers houden zich naar verwachting verre van ondernemingen die ze niet volledig vertrouwen of doorgronden. We voorzien een toenemende druk om duurzaamheidskwesties proactief te beheersen naarmate toonaangevende bedrijven uit de opkomende landen mondiaal gaan meeconcurreren, naarmate verantwoord beleggen zich verder uitbreidt naar de opkomende landen en beleggers steeds vaker vragen om meer informatie van ondernemingen. Ook in 2010 zal F&C ondernemingen in de opkomende landen weer actief aanspreken. Er wordt aangedrongen op het naleven van internationale standaarden voor ondernemingsbestuur en duurzaamheid alsook op het meewegen van milieu, maatschappij en corporate governance in de bestuursdiscussies over planning en strategie. Naast de voortgaande nadruk op de belangrijkste markten (hoofdzakelijk de BRICK-economieën van Brazilië, Rusland, India, China en Korea) is F&C ook van plan om de aandeelhouderschapsprogramma's uit te breiden naar landen als Egypte, Turkije, Israël, Colombia en Nigeria. Klimaatverandering: het gesprek gaat (alsmaar) door De klimaattop van de VN moest het hoogtepunt worden van twee jaar keihard werken aan een raamwerk voor internationale klimaatactie na Ruim 100 wereldleiders woonden de top bij en de hoop was dat hier een bindend verdrag uit voort zou vloeien. Het uiteindelijke Kopenhagen-akkoord heeft die enorme ambities niet waargemaakt, maar in 2010 zal aan de invulling van dit kader worden doorgewerkt met een volledig verdrag als doel. De geloofwaardigheid van het VN-proces is inmiddels flink ondermijnd. Beleggers en het bedrijfsleven zullen de vaart erin moeten houden en blijven aandringen op een uiteindelijke overeenkomst. Zelfs als een overkoepelend internationaal akkoord uitblijft, zetten nationale overheden nog hun beste beentje voor om de unilaterale reductiedoelstellingen voor de CO 2-uitstoot te realiseren. Veel van die doelstellingen waren voorafgaand aan Kopenhagen al bekendgemaakt. Belangrijk in 2010 zijn onder andere de pogingen om er 'cap and trade'-wetgeving door te krijgen in de VS en Australië, naast de implementatie van nieuwe streefdoelen voor 2020 voor de uitstootprestaties van China, India en de andere belangrijke opkomende markten. Voor het bedrijfsleven is het belangrijkste vraagstuk hoe de bedrijfsstrategie verenigd kan worden met de CO 2-reductieambities van de landen waarin men actief is. Door de vertraging in de onderhandelingen is er misschien even een adempauze, maar ondernemingen die gewoon maar doorgaan met grootverbruik van fossiele brandstoffen lopen straks keihard aan tegen CO 2-restricties die door de overheid worden opgelegd, wat de winstgevendheid en de prestaties ondermijnt. Dat het klimaat de komende twintig jaar nog verder verandert, staat vast. Ondernemingen doen er goed aan om eens na te denken over het effect van die klimaatverandering op de eigen bedrijfsvoering. Hoe gevoelig is bijvoorbeeld de infrastructuur voor extreme weersomstandigheden, en wat is het effect op de toeleveringsketen in de landbouw? F&C blijft zich sterk maken voor: het aanwenden van haar invloed bij beleggers- en zakelijke groeperingen om op te roepen tot een ambitieus internationaal verdrag in een zo kort mogelijke tijdspanne; het actief beleggen in ondernemingen die door hun bedrijfsmodel kunnen profiteren van de inspanningen om de CO 2-uitstoot terug te dringen; het stimuleren van achterblijvers om de bedrijfsvoering zo in te richten dat er effectief kan worden ingespeeld op de risico's die met klimaatverandering samenhangen. 19

20 Maatschappelijk Verantwoord Beleggen 2009 Natuurlijk kapitaal: economie en biodiversiteit Het debat over klimaatverandering ontaardt nog wel eens in een spel van cijfers, waarbij hevig wordt gesteggeld over een reductiepercentage waar niemand meer wat van snapt. In de basis is goed milieubeheer echter iets dat iedereen kan begrijpen: goed zorgen voor de bronnen van aarde (of dat nu internationaal om de atmosfeer gaat of lokaler over het beheer van water, bossen of de diversiteit van (dier)soorten). In 2009 hebben beleggers er bij ondernemingen op aangedrongen om de economische voordelen van natuurlijke hulpbronnen in kaart te brengen en veilig te stellen, onder andere via initiatieven als het Natural Value Initiative en het Forest Footprint Disclosure Project. Pensioenfondsen met veel aanzien zetten zich inmiddels in voor beter waterbeheer door het bedrijfsleven en klimaatverandering maakt de noodzaak voor de bescherming van bossen duidelijker dan ooit tevoren. Bovendien komen ondernemingen in 2010 steeds meer onder druk om in de bescherming van natuurlijk kapitaal in gezonde ecosystemen te investeren, dit te meten en te beheersen. Er bestaat ook een sterk verband tussen natuurlijke hulpbronnen en mensenrechten. Tekort aan water en andere essentiële levensbehoeften vormen vaak aanleiding voor conflicten en onrust. En dat brengt voor ondernemingen weer enorme problemen met zich mee op het gebied van veiligheid en beveiliging. Een ander soort beheer van natuurlijke hulpbronnen vormt in 2010 een probleem: olie- en gaswinning in de meest onveilige delen van de wereld naarmate de voorraden 'makkelijke' olie en gas zo langzamerhand opraken. F&C blijft ondernemingen op de volgende zaken aanspreken: het meten en beschermen van natuurlijk kapitaal, met een speciale nadruk op water en bossen; de specifieke maatschappelijke en milieuproblemen voor grondstoffenconcerns die met lastige regimes te maken hebben. 20

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2013

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2013 Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2013 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2013 2. Implementatie Nederlandse Corporate Governance Code Verantwoordelijkheid van institutionele beleggers

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2014 2. Implementatie Nederlandse Corporate Governance Code Verantwoordelijkheid van institutionele beleggers

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2014 2. Implementatie Nederlandse Corporate Governance Code Verantwoordelijkheid van institutionele beleggers

Nadere informatie

Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015

Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015 Maatschappelijk verantwoord beleggen Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015 Beleid ten aanzien van Maatschappelijk verantwoord beleggen Inleiding BPF Houthandel draagt

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid

Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid Stichting Bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandel en Maatschappelijk Verantwoord Beleggen In dit document wordt het Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid (MVB-beleid) van Stichting Bedrijfstakpensioenfonds

Nadere informatie

Stembeleid ASR Nederland

Stembeleid ASR Nederland Stembeleid ASR Nederland Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Nadere toelichting op het stembeleid van ASR Nederland 2.1. Algemene uitgangspunten van het stembeleid 2.1.1. Socially Responsible Investments (SRI)

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2012

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2012 Achmea Pensioen- en Levensverzekering inzake gesepareerd beleggingsdepot Stichting Pensioenfonds Achmea Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2012 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2012

Nadere informatie

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken De Nederlandse bancaire vorderingen 1 op het buitenland zijn onder invloed van de economische crisis en het uiteenvallen van ABN AMRO tussen

Nadere informatie

DoubleDividend Management B.V. en haar rol als verantwoord aandeelhouder

DoubleDividend Management B.V. en haar rol als verantwoord aandeelhouder DoubleDividend Management B.V. en haar rol als verantwoord aandeelhouder Beloningsbeleid Amsterdam, 31 maart 2015 BELONINGSBELEID MAART 2015 DOUBLEDIVIDEND MANAGEMENT B.V. Pagina 1 Beloning van bestuurders

Nadere informatie

Samenvatting stembeleid MN

Samenvatting stembeleid MN Samenvatting stembeleid MN MN is van mening is dat actief aandeelhouderschap van groot belang is voor een verantwoorde bedrijfsvoering door de bedrijven waar zij in belegt. Daarom voert MN wereldwijd een

Nadere informatie

DoubleDividend Management B.V.

DoubleDividend Management B.V. Management B.V. Best practices voor betrokken aandeelhouderschap Amsterdam, januari 2015 Management B.V. Herengracht 252 1016 BV Amsterdam Tel: +31 20 520 7660 contact@doubledividend.nl KVK nr. 30199843

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid

Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid SPMS en Maatschappelijk Verantwoord Beleggen In dit document wordt het Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid (MVB-beleid) van Stichting Pensioenfonds Medisch Specialisten (SPMS) uiteengezet. Dit

Nadere informatie

Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier. Grafiek 1 - Nederlandse aankopen buitenlandse effecten

Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier. Grafiek 1 - Nederlandse aankopen buitenlandse effecten Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier Nederlandse beleggers hebben in 21 per saldo voor bijna EUR 12 miljard buitenlandse effecten verkocht. Voor EUR 1 miljard betrof dit buitenlands

Nadere informatie

Pensioenfonds Horeca & Catering is vertegenwoordigd door SPF beheer b.v. bij: Algemene vergadering van aandeelhouders VNU. 19 april 2005 A G E N D A

Pensioenfonds Horeca & Catering is vertegenwoordigd door SPF beheer b.v. bij: Algemene vergadering van aandeelhouders VNU. 19 april 2005 A G E N D A Pensioenfonds Horeca & Catering is vertegenwoordigd door SPF beheer b.v. bij: Algemene vergadering van aandeelhouders VNU 19 april 2005 Agendapunten A G E N D A Stem 1. Opening - 2. Verslag van de raad

Nadere informatie

Corporate Governance: Responsible ownership. beginselen en beleid voor deugdelijk ondernemingsbestuur 2013

Corporate Governance: Responsible ownership. beginselen en beleid voor deugdelijk ondernemingsbestuur 2013 Corporate Governance: Responsible ownership beginselen en beleid voor deugdelijk ondernemingsbestuur 2013 Corporate Governance: Responsible Ownership Wat betekent responsible ownership of verantwoord eigenaarschap?

Nadere informatie

Halfjaarbericht eerste helft 1997 ABN AMRO Asset Management TOTAAL BEHEERD VERMOGEN TOEGENOMEN MET 21 PROCENT

Halfjaarbericht eerste helft 1997 ABN AMRO Asset Management TOTAAL BEHEERD VERMOGEN TOEGENOMEN MET 21 PROCENT Amsterdam, 11 juli 1997 Halfjaarbericht eerste helft 1997 ABN AMRO Asset Management TOTAAL BEHEERD VERMOGEN TOEGENOMEN MET 21 PROCENT Totaal vermogen beheerd door ABN AMRO Asset Management wereldwijd in

Nadere informatie

Stembeleid Juni 2015

Stembeleid Juni 2015 Stembeleid Juni 2015 Stembeleid ASR Nederland N.V. juni 2015 1. Inleiding 2. Algemene uitgangspunten 3. Socially Responsible Investments Policy (SRI) 4. Bestuur en RvC - (Her)benoeming - Décharge - Vrijwaring

Nadere informatie

REGLEMENT VOOR DE RAAD VAN COMMISSARISSEN VAN SOURCE GROUP N.V. (de Vennootschap ) Vastgesteld door de raad van commissarissen

REGLEMENT VOOR DE RAAD VAN COMMISSARISSEN VAN SOURCE GROUP N.V. (de Vennootschap ) Vastgesteld door de raad van commissarissen REGLEMENT VOOR DE RAAD VAN COMMISSARISSEN VAN SOURCE GROUP N.V. (de Vennootschap ) Vastgesteld door de raad van commissarissen Versie 1.1 dd. 15 januari 2014 Artikel 1 - Algemene taak 1.1 De raad van commissarissen

Nadere informatie

SUPPLEMENT AANDEELHOUDERSCIRCULAIRE KONINKLIJKE KPN N.V.

SUPPLEMENT AANDEELHOUDERSCIRCULAIRE KONINKLIJKE KPN N.V. SUPPLEMENT d.d. 29 augustus 2013 bij de AANDEELHOUDERSCIRCULAIRE d.d. 21 augustus 2013 voor de Buitengewone Algemene Vergadering van Aandeelhouders van KONINKLIJKE KPN N.V. te houden op 2 oktober 2013

Nadere informatie

De leden van de beleggingscommissie. 10 januari 2011 Beleid Maatschappelijk Verantwoord Beleggen

De leden van de beleggingscommissie. 10 januari 2011 Beleid Maatschappelijk Verantwoord Beleggen NOTITIE Van Aan CC Datum Betreft Sjoerd Hoogterp De leden van de beleggingscommissie 10 januari 2011 Beleid Maatschappelijk Verantwoord Beleggen Inleiding Het pensioenfonds Werk en (re)integratie (PWRI)

Nadere informatie

AEGON STELT WIJZGINGEN IN CORPORATE GOVERNANCE VOOR OM ZEGGENSCHAP AANDEELHOUDERS TE VERSTERKEN

AEGON STELT WIJZGINGEN IN CORPORATE GOVERNANCE VOOR OM ZEGGENSCHAP AANDEELHOUDERS TE VERSTERKEN 205722 PERSBERICHT AEGON STELT WIJZGINGEN IN CORPORATE GOVERNANCE VOOR OM ZEGGENSCHAP AANDEELHOUDERS TE VERSTERKEN STRUCTUURREGIME VERLATEN; STEMRECHT VERENIGING AEGON TERUGGEBRACHT AEGON N.V. is van plan

Nadere informatie

CONSULTATIEDOCUMENT BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS

CONSULTATIEDOCUMENT BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS CONSULTATIEDOCUMENT BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS 1.0 Inleiding 1.1 Eumedion-deelnemers vinden dat het op verantwoorde wijze uitoefenen van de aan de

Nadere informatie

Wat is Eumedion? Missie van Eumedion. Invulling aan de missie best practices

Wat is Eumedion? Missie van Eumedion. Invulling aan de missie best practices Wat is Eumedion? Eumedion is een stichting die de belangen behartigt van de bij haar aangesloten institutionele beleggers op het gebied van corporate governance en duurzaamheid. Doel van de pensioenfondsen,

Nadere informatie

TETRALERT - ONDERNEMING VOORSTEL TOT HERZIENING VAN DE RICHTLIJN AANDEELHOUDERSRECHTEN

TETRALERT - ONDERNEMING VOORSTEL TOT HERZIENING VAN DE RICHTLIJN AANDEELHOUDERSRECHTEN TETRALERT - ONDERNEMING VOORSTEL TOT HERZIENING VAN DE RICHTLIJN AANDEELHOUDERSRECHTEN 1. Inleiding Op 9 april 2014 maakte de Europese Commissie aan het Europees Parlement een voorstel van richtlijn over

Nadere informatie

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013 Internationale varkensvleesmarkt 212-213 In december 212 vond de jaarlijkse conferentie van de GIRA Meat Club plaats. GIRA is een marktonderzoeksbureau, dat aan het einde van elk jaar een inschatting maakt

Nadere informatie

Persbericht Aantal pagina s: 4

Persbericht Aantal pagina s: 4 Persbericht Aantal pagina s: 4 Brunel: sterke groei omzet en winst Kernpunten verslagjaar 2004 Omzet 313 miljoen; 27% groei EBIT 11,0 miljoen; toename van 8,1 miljoen Nettowinst 7,3 miljoen; toename van

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Beleggen Jaarverslag 2010

Maatschappelijk Verantwoord Beleggen Jaarverslag 2010 Maatschappelijk Verantwoord Beleggen Jaarverslag 2010 Expect excellence Maatschappelijk Verantwoord Beleggen Jaarverslag 2010 Verantwoord beleggen: de F&C-benadering F&C is sterk van mening dat zorgvuldig

Nadere informatie

Bijlage bij Agendapunt 7

Bijlage bij Agendapunt 7 Royal Imtech N.V. Bijlage bij Agendapunt 7 Claimemissie -2-1. Aanbeveling De Raad van Bestuur en de Raad van Commissarissen zijn van oordeel dat de Uitgifte in het belang is van Royal Imtech N.V., haar

Nadere informatie

CORPORATE. 1. Opening. 2. Mededelingen

CORPORATE. 1. Opening. 2. Mededelingen CORPORATE Agenda voor de algemene vergadering van aandeelhouders van Koninklijke Ten Cate N.V. te houden op donderdag 9 april 2015 om 14.00 uur in het Polman Stadion, Stadionlaan 1 te Almelo 1. Opening

Nadere informatie

Toerisme in perspectief. NBTC Holland Marketing Afdeling Research

Toerisme in perspectief. NBTC Holland Marketing Afdeling Research Toerisme in perspectief NBTC Holland Marketing Afdeling Research Inleiding In dit rapport wordt op hoofdlijnen een beeld geschetst van trends en ontwikkelingen in het (internationaal) toerisme en de factoren

Nadere informatie

NB: De agendapunten 4, 6, 8a, 8b, 9, 11, 12, 13, 14 en 15 zullen ter stemming worden gebracht.

NB: De agendapunten 4, 6, 8a, 8b, 9, 11, 12, 13, 14 en 15 zullen ter stemming worden gebracht. Beter Bed Holding N.V. Agenda Algemene Vergadering van Aandeelhouders op donderdag, 28 april 2011 om 12.30 uur bij IBN Vergadercentrum, Hockeyweg 5, 5405 NC Uden 1. Opening. 2. Bespreking jaarverslag 2010.

Nadere informatie

- Vaststelling van de jaarrekening 2014 van ABN AMRO Group N.V.

- Vaststelling van de jaarrekening 2014 van ABN AMRO Group N.V. Verantwoording stemgedrag eerste half jaar 2015 Stemgedrag op vergaderingen van aandeelhouders en genomen aandeelhoudersbesluiten buiten vergadering 1. Inleiding NLFI onderschrijft het belang van de Nederlandse

Nadere informatie

10 oktober 2014. Beleid Verantwoord Beleggen

10 oktober 2014. Beleid Verantwoord Beleggen 10 oktober 2014 Beleid Verantwoord Beleggen Beleid Verantwoord Beleggen SPW Verantwoord beleggen is voor SPW een belangrijk onderdeel van de beleggingsfilosofie en een integraal onderdeel van de beleggingsbeginselen.

Nadere informatie

COMPLIANCE MET DE NEDERLANDSE CORPORATE GOVERNANCE CODE

COMPLIANCE MET DE NEDERLANDSE CORPORATE GOVERNANCE CODE COMPLIANCE MET DE NEDERLANDSE CORPORATE GOVERNANCE CODE Corporate Governance Novisource streeft naar een organisatiestructuur die onder meer recht doet aan de belangen van de onderneming, haar klanten,

Nadere informatie

FUND GOVERNANCE CODE VAN DELTA LLOYD ASSET MANAGEMENT N.V.

FUND GOVERNANCE CODE VAN DELTA LLOYD ASSET MANAGEMENT N.V. FUND GOVERNANCE CODE VAN DELTA LLOYD ASSET MANAGEMENT N.V. I. INLEIDING Doel Delta Lloyd Asset Management N.V. (DLAM) wenst de DUFAS Principles of Fund Governance na te leven. De onderhavige code heeft

Nadere informatie

7.c Kennisgeving door de raad van commissarissen van de voor benoeming voorgedragen

7.c Kennisgeving door de raad van commissarissen van de voor benoeming voorgedragen 1. Opening Agenda voor de algemene vergadering van Koninklijke Ten Cate N.V. te houden op donderdag 17 april 2014 om 14.00 uur in het Polman Stadion, Stadionlaan 1 te Almelo. 2. Mededelingen 3. Jaarverslag

Nadere informatie

Agenda van de jaarlijkse Algemene Vergadering van Aandeelhouders

Agenda van de jaarlijkse Algemene Vergadering van Aandeelhouders Agenda van de jaarlijkse Algemene Vergadering van Aandeelhouders Die zal worden gehouden op donderdag 12 mei 2016, vanaf 14.00 uur, in het Hilton Amsterdam hotel, Apollolaan 138 te Amsterdam. 1. Toespraak

Nadere informatie

Persbericht. Jaarcijfers 2012 Triodos Investment Management. Triodos Beleggingsfondsen groeien met 7% in 2012

Persbericht. Jaarcijfers 2012 Triodos Investment Management. Triodos Beleggingsfondsen groeien met 7% in 2012 Persbericht Jaarcijfers 2012 Triodos Investment Management Triodos Beleggingsfondsen groeien met 7% in 2012 Zeist, 28 februari 2013 Het totaal aan vermogen van de door Triodos Investment Management beheerde

Nadere informatie

Respect voor klanten, partners en medewerkers

Respect voor klanten, partners en medewerkers Respect voor klanten, partners en medewerkers Service : een ander woord voor het respect dat een onderneming verschuldigd is aan haar klanten, medewerkers en partners. Voertuigbeglazing KERNCIJFERS (in

Nadere informatie

Jaarbericht 1996 ABN AMRO Asset Management TOTAAL BEHEERD VERMOGEN TOEGENOMEN MET 39 PROCENT

Jaarbericht 1996 ABN AMRO Asset Management TOTAAL BEHEERD VERMOGEN TOEGENOMEN MET 39 PROCENT Amsterdam, 21 januari 1997 Jaarbericht 1996 ABN AMRO Asset Management TOTAAL BEHEERD VERMOGEN TOEGENOMEN MET 39 PROCENT Totaal vermogen beheerd door ABN AMRO Asset Management wereldwijd in 1996 gegroeid

Nadere informatie

Algemene Vergadering van Aandeelhouders

Algemene Vergadering van Aandeelhouders Datum 7 mei 2012 Tijd 14.30 uur Plaats Dorint Hotel Amsterdam Airport Stationsplein ZW 951 1117 CE Schiphol-Oost Agenda 2012 Algemene Vergadering van Aandeelhouders 1 Opening 2 Verslag van de Raad van

Nadere informatie

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds INTRODUCTIE Ahold Pensioenfonds (APF) belegt op lange termijn en wereldwijd. Als belegger heeft APF de taak om het beste resultaat te behalen in

Nadere informatie

BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS VASTGESTELD OP 30 JUNI 2011

BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS VASTGESTELD OP 30 JUNI 2011 BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS VASTGESTELD OP 30 JUNI 2011 1.0 Inleiding 1.1 Eumedion-deelnemers vinden dat het op verantwoorde wijze uitoefenen van de

Nadere informatie

Lange termijn betrokken aandeelhouderschap bij small cap ondernemingen. Lars Dijkstra 11 februari 2014, Amsterdam

Lange termijn betrokken aandeelhouderschap bij small cap ondernemingen. Lars Dijkstra 11 februari 2014, Amsterdam bij small cap ondernemingen Lars Dijkstra 11 februari 2014, Amsterdam Lange termijn betrokken aandeelhouderschap bij small cap ondernemingen Agenda De rol van aandeelhouders Betrokken aandeelhouderschap

Nadere informatie

6. Raad van Commissarissen Vermindering van het aantal leden van de Raad van Commissarissen van negen naar acht (besluit)

6. Raad van Commissarissen Vermindering van het aantal leden van de Raad van Commissarissen van negen naar acht (besluit) Agenda voor de jaarlijkse Algemene Vergadering van Aandeelhouders van Akzo Nobel N.V. (de Vennootschap ), te houden in het Hilton hotel, Apollolaan 138 te Amsterdam, op maandag 27 april 2009, aanvang 14.00

Nadere informatie

Verklaring inzake de beleggingsbeginselen

Verklaring inzake de beleggingsbeginselen Verklaring inzake de beleggingsbeginselen van Stichting Bedrijfspensioenfonds AVH 1. Introductie 1.1 Inleiding Deze verklaring inzake de beleggingsbeginselen geeft beknopt de uitgangspunten weer van het

Nadere informatie

PostNL Business Principles

PostNL Business Principles 3 december 2014 PostNL N.V. PostNL Business Principles Raad van Bestuur Auteur Director Audit & Security Titel PostNL Business Principles Versie 1.1 Dit document is een vertaling van de Engelstalige versie.

Nadere informatie

Internationale vorderingen Nederlandse banken onder druk

Internationale vorderingen Nederlandse banken onder druk Internationale vorderingen Nederlandse banken onder druk De vorderingen van Nederlandse banken op het buitenland zijn onder invloed van de financiële crisis en de splitsing van ABN AMRO in 2007 en 2008

Nadere informatie

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds INTRODUCTIE Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds Ahold Pensioenfonds (APF) belegt op lange termijn en wereldwijd. Als belegger heeft APF de taak om het beste resultaat te behalen in

Nadere informatie

AGENDA. 5 Verlening van décharge aan de Directie voor het gevoerde beleid (stempunt)

AGENDA. 5 Verlening van décharge aan de Directie voor het gevoerde beleid (stempunt) AGENDA voor de jaarlijkse Algemene Vergadering van Aandeelhouders van SnowWorld N.V., te houden op donderdag 12 maart 2015 om 10:00 uur CET bij de vestiging van SnowWorld aan de Buytenparklaan 30, 2717

Nadere informatie

3. Verslag van de Raad van Commissarissen en van zijn commissies over het boekjaar 2011 (informatie)

3. Verslag van de Raad van Commissarissen en van zijn commissies over het boekjaar 2011 (informatie) Agenda AGM 2012 Vrije vertaling AGENDA Algemene Vergadering van Aandeelhouders van SBM Offshore N.V. (de "Vennootschap") te houden op woensdag 16 mei 2012, aanvang 14.30 uur, in de zaal Eduard Flipse in

Nadere informatie

Algemeen. 6. Publicatie Priciples De meest actuele versie van deze Principles of Fund Governance is te vinden op www.gilissen.nl.

Algemeen. 6. Publicatie Priciples De meest actuele versie van deze Principles of Fund Governance is te vinden op www.gilissen.nl. FUND GOVERNANCE Algemeen 1. Compliance functie Een directielid van de Beheerder is aangesteld als Compliance Officer. Deze ziet toe op de correcte naleving van: (i) de Prospectussen van de TG Fondsen;

Nadere informatie

Nederlanders best bekend met duurzaam beleggen Maar beleggen niet duurzamer dan anderen

Nederlanders best bekend met duurzaam beleggen Maar beleggen niet duurzamer dan anderen Nederlanders best bekend met duurzaam beleggen Maar beleggen niet duurzamer dan anderen Amsterdam, 29 maart 2006 Nederlanders zijn het best bekend met duurzame beleggingsfondsen. Dat blijkt uit onderzoek

Nadere informatie

BESLUITENLIJST ALGEMENE VERGADERING VAN AANDEELHOUDERS VAN KONINKLIJKE KPN N.V. GEHOUDEN OP 15 APRIL 2015 TE DEN HAAG

BESLUITENLIJST ALGEMENE VERGADERING VAN AANDEELHOUDERS VAN KONINKLIJKE KPN N.V. GEHOUDEN OP 15 APRIL 2015 TE DEN HAAG BESLUITENLIJST ALGEMENE VERGADERING VAN AANDEELHOUDERS VAN KONINKLIJKE KPN N.V. GEHOUDEN OP 15 APRIL 2015 TE DEN HAAG De Algemene Vergadering van Aandeelhouders van Koninklijke KPN N.V., gehouden op 15

Nadere informatie

INFORMATIE BELEGGINGSFONDSEN (NETTO) WERKNEMERS PENSIOEN

INFORMATIE BELEGGINGSFONDSEN (NETTO) WERKNEMERS PENSIOEN INFORMATIE BELEGGINGSFONDSEN (NETTO) WERKNEMERS PENSIOEN Informatie voor werkgevers Ingangsdatum 1 januari 2016 Als uw werknemer niet kiest voor een gegarandeerde uitkering wordt zijn premie belegd. Dit

Nadere informatie

2 VERANTWOORD BELEGGEN

2 VERANTWOORD BELEGGEN VER ANT WOORD BELEGGEN Samenvatting jaarverslag 2009 VERANTWOORD BEL Verantwoord beleggen loont en financieel en maatschappelijk rendement gaan heel goed samen. Verantwoord beleggen is het geheel van beleggingsactiviteiten

Nadere informatie

1/5. Stembeleid BNG Vermogensbeheer B.V. februari 2009

1/5. Stembeleid BNG Vermogensbeheer B.V. februari 2009 Stembeleid BNG Vermogensbeheer B.V. februari 2009 Inleiding In hoofdstuk 5.6 van de Wet op het financieel toezicht (Wft) zijn de bepalingen uit de Nederlandse corporate governance code (Code Tabaksblat)

Nadere informatie

ABN AMRO Basic Funds N.V. Jaarrekening 2013

ABN AMRO Basic Funds N.V. Jaarrekening 2013 Jaarrekening 2013 Pagina 1 van 12 INHOUD Pagina Directieverslag 3 Balans per 31 december 2013 4 Winst- en verliesrekening 2013 5 Toelichting algemeen 6 Toelichting op de balans per 31 december 2013 8 Toelichting

Nadere informatie

AANDEELHOUDERSREGELEMENT

AANDEELHOUDERSREGELEMENT AANDEELHOUDERSREGELEMENT Amsterdam, 22 juni 2015 BiQ Group N.V. Versie 1 A. Doelstellingen van het stembeleid van BiQ Group N.V. Het stembeleid van BiQ Group N.V. beschrijft de doelstelling van en de strategie

Nadere informatie

Aandeelhouder doorstaat toets Tabaksblat nog niet

Aandeelhouder doorstaat toets Tabaksblat nog niet Aandeelhouder doorstaat toets Tabaksblat nog niet 7 oktober 2005 - Goed bestuur zoals dat wordt beschreven in de code- Tabaksblat moet van twee kanten komen. De bedrijfsbestuurders moeten hun organisatie

Nadere informatie

COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN AANBEVELING VAN DE COMMISSIE

COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN AANBEVELING VAN DE COMMISSIE NL NL NL COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN Brussel, 30.4.2009 C(2009) 3177 AANBEVELING VAN DE COMMISSIE ter aanvulling van Aanbeveling 2004/913/EG en Aanbeveling 2005/162/EG wat betreft de regeling

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Beleggen en Corporate Governance

Maatschappelijk Verantwoord Beleggen en Corporate Governance Maatschappelijk Verantwoord Beleggen en Corporate Governance Uitgave mei 2015 Disclaimer De in deze brochure verstrekte informatie van Stichting Pensioenfonds SABIC, gevestigd te Sittard (het pensioenfonds

Nadere informatie

Delta Lloyd Groep. Duurzaam ondernemen bij Delta Lloyd Groep. Nyenrode Business Universiteit, 28 mei 2010

Delta Lloyd Groep. Duurzaam ondernemen bij Delta Lloyd Groep. Nyenrode Business Universiteit, 28 mei 2010 Delta Lloyd Groep Duurzaam ondernemen bij Delta Lloyd Groep Nyenrode Business Universiteit, 28 mei 2010 Aanwezige leden van de Raad van Bestuur Niek Hoek CEO Emiel Roozen CFO Voorzitter van de Raad van

Nadere informatie

Institutionele beleggers verwachten meer te beleggen in vastgoed

Institutionele beleggers verwachten meer te beleggen in vastgoed Publicatiedatum CBS-website Centraal Bureau voor de Statistiek 18 januari 25 Institutionele beleggers verwachten meer te beleggen in vastgoed Drs. J.L. Gebraad Centraal Bureau voor de Statistiek, Voorburg/Heerlen,

Nadere informatie

AGENDA. Voor (het advies inzake) de routebeschrijving en bereikbaarheid met het openbaar vervoer verwijzen wij u naar onze website: www.nedap.com.

AGENDA. Voor (het advies inzake) de routebeschrijving en bereikbaarheid met het openbaar vervoer verwijzen wij u naar onze website: www.nedap.com. AGENDA voor de jaarlijkse Algemene Vergadering van Aandeelhouders van de N.V. Nederlandsche Apparatenfabriek Nedap, gevestigd te Groenlo, te houden op 3 april 2014, s morgens om 11.00 uur in het EYE (filmmuseum)

Nadere informatie

Verantwoordingsdocument Code Banken over 2014 Hof Hoorneman Bankiers NV d.d. 18 maart 2015. Algemeen

Verantwoordingsdocument Code Banken over 2014 Hof Hoorneman Bankiers NV d.d. 18 maart 2015. Algemeen Verantwoordingsdocument Code Banken over 2014 Hof Hoorneman Bankiers NV d.d. 18 maart 2015 Algemeen Mede naar aanleiding van de kredietcrisis en de Europese schuldencrisis in 2011 is een groot aantal codes,

Nadere informatie

ICP Corporate Finance

ICP Corporate Finance ICP Corporate Finance Corporate Finance Adviseurs Bedrijfsprofiel Januari 2013 Profiel ICP Corporate Finance Corporate Finance Adviseur van management en aandeelhouders bij complexe Corporate Finance vraagstukken

Nadere informatie

Persbericht. KPN stelt voorwaarden vast voor claimemissie van EUR 3 miljard

Persbericht. KPN stelt voorwaarden vast voor claimemissie van EUR 3 miljard Persbericht NIET BESTEMD VOOR PUBLICATIE IN DE VERENIGDE STATEN, JAPAN OF AUSTRALIË KPN stelt voorwaarden vast voor claimemissie van EUR 3 miljard Datum 2 voor 1 claimemissie van 2.838.732.182 nieuwe gewone

Nadere informatie

Nettowinst gestegen met 53%, sterke prestaties in met name Duitsland en Nederland

Nettowinst gestegen met 53%, sterke prestaties in met name Duitsland en Nederland Nettowinst gestegen met 53%, sterke prestaties in met name Duitsland en Nederland Kernpunten tweede kwartaal 2005 Stijging met 52% van de verwaterde winst per gewoon aandeel (WPA) in Q2 tot 0,47 (Q2 2004:

Nadere informatie

Agenda van de jaarlijkse algemene vergadering van aandeelhouders van Koninklijke Philips N.V.

Agenda van de jaarlijkse algemene vergadering van aandeelhouders van Koninklijke Philips N.V. Agenda van de jaarlijkse algemene vergadering van aandeelhouders van Koninklijke Philips N.V. Op donderdag 1 mei 2014, aanvangende om 14.00 uur in Hotel Okura Amsterdam, Ferdinand Bolstraat 333 te Amsterdam.

Nadere informatie

Algemene Vergadering van Aandeelhouders

Algemene Vergadering van Aandeelhouders Datum 3 mei 2011 Tijd 14.30 uur Plaats Dorint Hotel Amsterdam Airport Stationsplein ZW 951 1117 CE Schiphol-Oost Agenda 2011 Algemene Vergadering van Aandeelhouders 1 Opening 2 Verslag van de Raad van

Nadere informatie

A G E N D A. 9. a. Aanwijzing inzake uitgifte van aandelen (stempunt) b. Aanwijzing inzake beperking of uitsluiting van het voorkeursrecht (stempunt)

A G E N D A. 9. a. Aanwijzing inzake uitgifte van aandelen (stempunt) b. Aanwijzing inzake beperking of uitsluiting van het voorkeursrecht (stempunt) A G E N D A voor de jaarlijkse Algemene Vergadering van Aandeelhouders van Ballast Nedam N.V., te houden op donderdag 19 mei 2011 om 13.30 uur in Artis Party- en Congrescentrum aan de Plantage Middenlaan

Nadere informatie

Media Relations. UBS Asset Management noteert 52 ETF's aan de Euronext Amsterdam Stock Exchange

Media Relations. UBS Asset Management noteert 52 ETF's aan de Euronext Amsterdam Stock Exchange Media Relations 27 januari 2016 Persbericht UBS Asset Management noteert 52 ETF's aan de Euronext Amsterdam Stock Exchange UBS is hiermee gelijk goed voor 25% van het totale aantal ETF s genoteerd in Amsterdam

Nadere informatie

3. Samenstelling van de raad van bestuur Voorstel tot herbenoeming van de heer P-J. Sivignon als lid van de raad van bestuur van de vennootschap

3. Samenstelling van de raad van bestuur Voorstel tot herbenoeming van de heer P-J. Sivignon als lid van de raad van bestuur van de vennootschap Agenda Agenda van de jaarlijkse algemene vergadering van aandeelhouders van Koninklijke Philips Electronics N.V. op vrijdag 7 maart 009, aanvangende om.00 uur in Hotel Okura Amsterdam, Ferdinand Bolstraat

Nadere informatie

Waarom engagement belangrijk is

Waarom engagement belangrijk is 1/7 Petercam Institutional Asset Management vindt drie zaken belangrijk wanneer het aankomt op Verantwoord Beleggen: 1. Belangrijke vragen stellen bij de gevolgen van onze activiteiten; 2. Een aandeelhouder

Nadere informatie

verantwoord beleggen

verantwoord beleggen verantwoord beleggen Verantwoord beleggen bij Delta Lloyd Delta Lloyd Groep ziet beleggen als een effectieve manier om waarde te vermeerderen, zolang dat op een verantwoorde manier gebeurt. Maar wat is

Nadere informatie

Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance

Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance Uitgave april 2015 Disclaimer De in deze brochure verstrekte informatie van Stichting Pensioenfonds DSM Nederland, gevestigd te Heerlen (het

Nadere informatie

Monitoring rapportage 2014. betreffende de toepassing van. Eumedion Best Practices. Betrokken Aandeelhouderschap

Monitoring rapportage 2014. betreffende de toepassing van. Eumedion Best Practices. Betrokken Aandeelhouderschap Monitoring rapportage 2014 betreffende de toepassing van Eumedion Best Practices Betrokken Aandeelhouderschap 18 december 2014 1 1. Samenvatting en conclusie De Eumedion best practices worden door steeds

Nadere informatie

De Vries Investment Services, Voor objectief en onafhankelijk beleggingsadvies

De Vries Investment Services, Voor objectief en onafhankelijk beleggingsadvies De Vries Investment Services is een onafhankelijk en objectief beleggingsadvieskantoor. Wij begeleiden beleggers bij het realiseren van hun financiële doelstellingen en bieden een service die banken niet

Nadere informatie

Introductie ICP Corporate Finance

Introductie ICP Corporate Finance Introductie ICP Corporate Finance Profiel ICP Corporate Finance Corporate Finance Adviseur van management en aandeelhouders bij Corporate Finance vraagstukken Specialist in fusies & overnames, (alternatieve)

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten- Generaal Postbus 20018 2500EA Den Haag

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten- Generaal Postbus 20018 2500EA Den Haag > Retouradres Postbus 20011 2500 EA 's-gravenhage Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten- Generaal Postbus 20018 2500EA Den Haag Directie Arbeidszaken Publieke Sector Arbeidsvoorwaarden en Overleg

Nadere informatie

Overzicht van de afwijkingen van PGGM N.V. ten opzichte van de Nederlandse Corporate Governance Code

Overzicht van de afwijkingen van PGGM N.V. ten opzichte van de Nederlandse Corporate Governance Code Overzicht van de afwijkingen van PGGM N.V. ten opzichte van de Nederlandse Corporate Governance Code De Nederlandse Corporate Governance Code ( Code ) is van toepassing op alle Nederlandse beursgenoteerde

Nadere informatie

Huishoudens bouwen hun effectenportefeuille af

Huishoudens bouwen hun effectenportefeuille af Huishoudens bouwen hun effectenportefeuille af Inleiding Door de opkomst van moderne informatie- en communicatietechnologieën is het voor huishoudens eenvoudiger en goedkoper geworden om de vrije besparingen,

Nadere informatie

Koninklijke KPN N.V. Agenda

Koninklijke KPN N.V. Agenda Koninklijke KPN N.V. Agenda Koninklijke KPN N.V. nodigt haar aandeelhouders uit voor de Algemene Vergadering van Aandeelhouders, te houden op donderdag 12 april 2012 op het KPN Hoofdkantoor, Maanplein

Nadere informatie

VGZ verantwoord beleggingsbeleid in vergelijking met Code Duurzaam Beleggen VVV. geen. geen

VGZ verantwoord beleggingsbeleid in vergelijking met Code Duurzaam Beleggen VVV. geen. geen VGZ verantwoord beleggingsbeleid in vergelijking met Code Duurzaam Beleggen VVV Code Duurzaam Beleggen VvV onderdeel inhoud verschil artikel 1 De Code Duurzaam Beleggen opgesteld door het Verbond van Verzekeraars

Nadere informatie

Corporate Governance Raamwerk

Corporate Governance Raamwerk Corporate Governance Raamwerk Inhoudsopgave Introductie p. 3 1. Richtlijnen p. 4 2. Stembeleid p. 4 3. Betrokkenheid p. 6 4. Aandeelhoudersgeschillen p. 7 5. Samenwerking p. 7 6. Betrokkenheid bij het

Nadere informatie

Remuneratierapport DOCdata N.V. 2006

Remuneratierapport DOCdata N.V. 2006 Remuneratierapport DOCdata N.V. 2006 Inleiding Het doel van het bezoldigingsbeleid voor de Directie van DOCdata N.V. is een zodanige beloning te verschaffen dat: prestaties die in overeenstemming zijn

Nadere informatie

op woensdag, 28 april 2010 om 14.00 uur in het Hilton Hotel, Apollolaan 138, 1077 BG Amsterdam

op woensdag, 28 april 2010 om 14.00 uur in het Hilton Hotel, Apollolaan 138, 1077 BG Amsterdam AGENDA Algemene Vergadering van Aandeelhouders BETER BED HOLDING N.V. op woensdag, 28 april 2010 om 14.00 uur in het Hilton Hotel, Apollolaan 138, 1077 BG Amsterdam 1. Opening. 2. Bespreking jaarverslag

Nadere informatie

Remuneratierapport Raad van Commissarissen Accell Group N.V. over 2008 1

Remuneratierapport Raad van Commissarissen Accell Group N.V. over 2008 1 Remuneratierapport Raad van Commissarissen Accell Group N.V. over 2008 1 Remuneratiecommissie De Raad van Commissarissen kent geen aparte remuneratiecommissie, omdat de Raad uit vier leden bestaat en de

Nadere informatie

pggm.nl Kwartaalverslag

pggm.nl Kwartaalverslag pggm.nl Kwartaalverslag Verantwoord Beleggen Eerste kwartaal 2012 Dit kwartaal 1 2 3 4 5 6 7 8 Voorwoord... 3 Activiteiten uitgelicht... 4 Voorbereidingen voor het aandeelhouders vergaderingenseizoen...

Nadere informatie

Corporate governance code Caparis NV

Corporate governance code Caparis NV Corporate governance code Caparis NV De brancheorganisatie sociale werkgelegenheid en arbeidsintegratie Cedris heeft in het voorjaar van 2010 een branchecode aangenomen. In de inleiding van deze branchecode

Nadere informatie

ACTIVINVESTOR MANAGEMENT B.V. Amsterdam. Halfjaarbericht per 30 juni 2012

ACTIVINVESTOR MANAGEMENT B.V. Amsterdam. Halfjaarbericht per 30 juni 2012 ACTIVINVESTOR MANAGEMENT B.V. Amsterdam Halfjaarbericht per 30 juni 2012 Profiel ActivInvestor Management B.V. is 16 december 2004 opgericht en heeft als doel het opzetten en beheren van niche vastgoedbeleggingsfondsen

Nadere informatie

Checklist Compliance Aanbevelingen Bestuurdersbeloningen Eumedion. www.haygroup.com

Checklist Compliance Aanbevelingen Bestuurdersbeloningen Eumedion. www.haygroup.com Checklist Compliance Aanbevelingen Bestuurdersbeloningen Eumedion www.haygroup.com Inleiding In aanvulling op de bestaande wet- en regelgeving en de Code Tabaksblat zijn in oktober 2006 door Eumedion,

Nadere informatie

8.4 Remuneratierapport

8.4 Remuneratierapport 8.4 Remuneratierapport In dit remuneratierapport legt de Raad van Commissarissen verantwoording af over het beloningsbeleid binnen Ballast Nedam. De Raad van Commissarissen heeft in 2013 een remuneratiecommissie

Nadere informatie

Verantwoord beleggen 2012

Verantwoord beleggen 2012 Verantwoord beleggen 2012 Verantwoord beleggen Pensioenfonds Zorg en Welzijn (PFZW) is verantwoordelijk voor een goede fi nanciële uitvoering van de pensioenregeling. Tegelijkertijd hebben we een maatschappelijke

Nadere informatie

Nederland op eerste plek in Euro Stoxx 50 Resources Governance Index 2011 Top 50 bedrijven Eurozone verbeteren hun Corporate Governance

Nederland op eerste plek in Euro Stoxx 50 Resources Governance Index 2011 Top 50 bedrijven Eurozone verbeteren hun Corporate Governance 12 januari 2012 -persbericht- Nederland op eerste plek in Euro Stoxx 50 Resources Governance Index 2011 Top 50 bedrijven Eurozone verbeteren hun Corporate Governance De top 50 bedrijven uit de Eurozone

Nadere informatie

-1- AGENDA. 1. Opening en mededelingen.

-1- AGENDA. 1. Opening en mededelingen. AGENDA Voor de jaarlijkse Algemene Vergadering van Aandeelhouders van Macintosh Retail Group NV, te houden op dinsdag 22 april 2008 om 14.00 uur in het Golden Tulip Apple Park Hotel, Pierre de Coubertinweg

Nadere informatie

Indorama Ventures Public Company Limited Ondernemingsbestuur beleid

Indorama Ventures Public Company Limited Ondernemingsbestuur beleid Indorama Ventures Public Company Limited Ondernemingsbestuur beleid (Goedgekeurd door de raad van bestuur vergadering nr.1/2009 op 29 september 2009) Bericht van de voorzitter Indorama Ventures Public

Nadere informatie

GEDRAGSCODE FUND GOVERNANCE

GEDRAGSCODE FUND GOVERNANCE GEDRAGSCODE FUND GOVERNANCE ACHMEA BELEGGINGSFONDSEN BEHEER B.V. Inleiding, statutair gevestigd te s-gravenhage (KvK nr. 8062738), beschikt over een vergunning als beheerder van beleggingsinstellingen,

Nadere informatie

2013 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG

2013 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG 2013 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG 1 Toelichting op het jaarverslag In het Jaarverslag 2013 legt het pensioenfonds uitgebreid verantwoording af over de ontwikkelingen, besluiten en gebeurtenissen

Nadere informatie