EEN LEERLING MET CYSTIC FIBROSIS

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "EEN LEERLING MET CYSTIC FIBROSIS"

Transcriptie

1 EEN LEERLING MET CYSTIC FIBROSIS Hoe hou je hem bij de les? Praktisch handboek voor de leraar Landelijk Netwerk Ziek-zijn & Onderwijs ( ZIEZON ) april 20 Onderwijsmap Landelijk Netwerk Ziek - zijn & onderwijs Cystic Fibrosis 1

2 Voorwoord Sinds de invoering van de Wet Ondersteuning Onderwijs Zieke Leerlingen in 1999 is de eigen school verantwoordelijk voor de inhoud en de organisatie van het onderwijs aan zieke leerlingen. Het maakt daarbij niet uit waar de leerling zich bevindt: op school, ziek thuis of opgenomen in een ziekenhuis. Gelukkig zijn er verschillende voorzieningen die het scholen mogelijk maken om een zieke leerling zo goed mogelijk te begeleiden. Scholen zijn zelf verantwoordelijk voor het inschakelen van deze ondersteuning. Als de leerling is opgenomen in een Universitair Medisch Centrum kan voor ondersteuning en begeleiding een beroep worden gedaan op de consulenten van een Educatieve Voorziening. Als de leerling een lange(re) periode ziek thuis is of is opgenomen in een streekziekenhuis kunt u de hulp van een consulent van het Onderwijs Advies Bureau in de regio inschakelen (adressen op: Een van de leerlingen in uw klas heeft Cystic Fibrosis (CF). Een andere naam voor deze ziekte is taaislijmziekte. Door de toegenomen kennis over deze ziekte en de intensievere zorg is de levensverwachting van patiënten de laatste jaren aanzienlijk verbeterd. Het is te verwachten dat deze verbetering zich nog zal doorzetten. Als gevolg daarvan is het belangrijk dat kinderen met CF zo vaak als medisch gezien mogelijk is, naar school gaan. Niet alleen helpt het naar school gaan de kinderen een soort van normaal leven te leiden, het bevordert ook emotionele, sociale en studie mogelijkheden. Door de ziekte en de behandeling ervan zal de leerling regelmatig niet naar school kunnen gaan. Dit varieert van later op school komen, omdat iedere dag begint met fysiotherapie, tot ziek thuis moeten blijven en opnames in het ziekenhuis. Veel factoren zullen het naar school gaan van de leerling beïnvloeden, o.a. de aanpassing van het kind en het gezin aan de ziekte, het vermogen van de school om te voldoen aan de behoefte van het kind, en de omgang van de leerkracht met een ziek kind in het klaslokaal. Het is heel begrijpelijk dat een leraar zich misschien wat ongemakkelijk voelt met een zieke leerling in de klas. Aan de ene kant kan er bezorgdheid zijn om de ziekte van de leerling. Aan de andere kant kunnen er gevoelens van onzekerheid over de toekomst van het kind bestaan. Het kan helpen als de individuele leraar, of andere docenten op school, een gesprek hebben met zowel ouders als zorgverleners. In zo n gesprek kan uitleg gegeven worden en kunnen vragen gesteld worden. Het kan daardoor makkelijker worden om het onderwijsprogramma voor de leerling aan te passen (passend onderwijs). Net zoals hun leeftijdgenoten hebben kinderen met CF de behoefte geaccepteerd te worden om wie ze zijn, onafhankelijk van hun ziekte. Het vergt veel emotionele kracht voor kinderen met CF om naar school te blijven gaan. Er moet een evenwicht gevonden worden waarin de leerling de vrijheid heeft om te werken binnen regels en beperkingen, waarbij wel bepaalde eisen aan de leerling worden gesteld. Verwachtingen m.b.t. het geleverde werk zullen het zelfvertrouwen van de leerling vergroten en hem de gelegenheid geven om zich net als leeftijdsgenoten verder te ontwikkelen. Dit handboek is speciaal voor u gemaakt, de leraar, in de hoop dat met meer informatie en kennis u zich meer voorbereid zult voelen om een succesvolle schoolgang van het kind met CF te bewerkstelligen. Voor de volledigheid van dit handboek is er uitgebreid aandacht besteed aan mogelijk voorkomende symptomen van CF. Daarmee is niet gezegd dat al deze problemen zich bij elke leerling met CF voordoen. Bij iedere leerling kan de ziekte zich verschillend uiten, ook de ernst kan anders zijn. Daarnaast gaat elke leerling op zijn eigen manier met deze ziekte om. Onderwijsmap Landelijk Netwerk Ziek - zijn & onderwijs Cystic Fibrosis 2

3 Ter wille van de leesbaarheid is dit handboek geschreven in de hij-vorm. Overal waar hij staat wordt uiteraard ook zij bedoeld. Het woord ouders kan ook gelezen worden als verzorgers. Dit handboek is geactualiseerd en wordt uitgegeven in samenwerking met het Landelijk Netwerk Ziek-zijn & Onderwijs ( ZIEZON) Aanpassingen in de herziene uitgave van februari 20 zijn, in samenwerking met de landelijke stuurgroep Longziekten, gerealiseerd door: Martijn Kramer, Arnold Boom, Haske Willemars, Anke Lijten, Imke van der Venne Katie Gramsbergen Jetty Gommans Educatieve Voorziening AMC / VUmc te Amsterdam Educatieve Voorziening UMC Groningen Educatieve Voorziening AzM te Maastricht Stg Educatie zieke leerlingen Rotterdam e.o. Educatieve Voorziening UMC Utrecht. H.C.O. Den Haag Nederlandse Cystic Fibrosis Stichting Onderwijsmap Landelijk Netwerk Ziek - zijn & onderwijs Cystic Fibrosis 3

4 Inhoudsopgave Voorwoord blz. 2 Inhoudsopgave blz Doel van het handboek blz Cystic Fibrosis en de behandeling blz Wat is Cystic Fibrosis? blz Behandeling blz Segregatie blz Medicatie en medische handelingen op school blz Psychosociale implicaties van CF: impact in het klaslokaal blz Gevolgen van CF blz Lichamelijk en/of psychosociaal blz Schoolverzuim blz In contact blijven blz Planning van het onderwijs/leerprogramma blz Contactpersoon blz Individueel lesplan blz Overzicht van aanpassingen toegestaan door de onderwijsinspectie blz Presentaties voor de klas blz Effecten op broers en zussen blz. 23 Bijlagen Bijlage 1: Checklist blz. 26 Bijlage 2: Afspraken blz. 28 Bijlage 3: Informatie voor de vervangende leerkracht blz. 31 Bijlage 4: Voorbeeldbrief van mentor aan vakdocenten blz. 32 Bijlage 5: Voorbeeldbrief van ouders aan ouders blz. 34 Bijlage 6: Nuttige adressen en literatuur blz. 35 Onderwijsmap Landelijk Netwerk Ziek - zijn & onderwijs Cystic Fibrosis 4

5 Hoofdstuk 1 Doel van het handboek Dit handboek is geschreven voor leraren van een leerling die de ziekte Cystic Fibrosis (CF) heeft. Het is bedoeld om de aandacht van de leerkracht te vragen voor de geschiedenis van de leerling en sommige implicaties van de ziekte. In hoofdstuk 2 vindt u een korte beschrijving van de ziekte en de bijbehorende behandeling. In de hoofdstukken 3 en 4 kunt u de gevolgen daarvan voor het onderwijs terugvinden. Hoofdstukken 5 en 6 gaan over het voortzetten van contact en onderwijs tijdens periodes van ziekte. Hoofdstuk 7 beschrijft hoe de leerling zijn klasgenoten kan informeren. Hoofdstuk 8 geeft informatie over het aanvragen van leerlinggebonden financiering: De Rugzak. In het laatste hoofdstuk wordt aandacht gevraagd voor de problemen die broertjes en zusjes van de zieke leerling tegen kunnen komen. Praten met het gezin is een belangrijke eerste stap. Als er een goede communicatie bestaat tussen de school en het gezin, kunnen de meeste problemen die zich voordoen, worden opgelost. Als de ouders niet direct zelf contact opnemen, kan de school contact met hen opnemen. Als er eenmaal een relatie is ontstaan, is het belangrijk dat de communicatie gedurende het schooljaar en ook daarna blijft bestaan, zodat de leraar op de hoogte blijft van veranderingen in de behandeling van de leerling of omstandigheden. Ouders worden verzocht om de school te voorzien van de volgende informatie: data/schema s van behandeling bijwerkingen van medicijnen veranderingen in dagelijkse routine opname in het ziekenhuis beperkingen in lichamelijke activiteiten a.g.v. ziekte of behandeling ervan Bij opname in het ziekenhuis is het belangrijk dat de school contact zoekt met zorgverleners van het ziekenhuis inclusief de consulenten onderwijsondersteuning zieke leerlingen aldaar waar het kind opgenomen is. Ouders moeten eerst op de hoogte gebracht worden dat u dit wil doen, en u moet formeel toestemming van de ouders krijgen om informatie op te vragen. Praten met de consulent van de Educatieve Voorziening (alleen in een Universitair Medisch Centrum) of met de verpleegkundige kan de mogelijkheid geven vragen te stellen en informatie te verkrijgen die nodig is om te helpen met het plannen van het onderwijsprogramma van de leerling. De leerling heeft immers naast zijn eigen leerplicht ook recht op onderwijs. Onderwijsmap Landelijk Netwerk Ziek - zijn & onderwijs Cystic Fibrosis 5

6 Hoofdstuk 2 Cystic Fibrosis en de behandeling van de ziekte In dit hoofdstuk zal een korte beschrijving gegeven worden van de ziekte CF en de behandeling ervan. Als leraar hebt u enige kennis van CF nodig om te kunnen begrijpen tegen welke problemen uw leerling aanloopt. 2.1 Wat is Cystic Fibrosis? Cystic Fibrosis is een ernstige aangeboren aandoening die (vooralsnog) niet te genezen is. Door een afwijking in de erfelijke eigenschappen (DNA) wordt het slijm, dat in de verschillende delen van het lichaam afgescheiden wordt, dik en taai i.p.v. dun en waterig. Deze ziekte heet daarom ook wel taaislijmziekte. Ieder mens heeft op verschillende plaatsen in het lichaam kliertjes zitten die vocht afscheiden. Dit vocht wordt ook wel slijm genoemd. Slijm zorgt er onder andere voor dat afvalstoffen in het lichaam bijvoorbeeld stofdeeltjes en bacteriën die worden ingeademd worden afgevoerd. Tevens zorgt het ervoor dat vet-verteringsstoffen (enzymen) van de alvleesklier naar de dunne darm worden getransporteerd. Bij mensen met CF is het slijm dat deze kliertjes afscheiden uitzonderlijk taai, waardoor het zijn functie onvoldoende kan vervullen. Als gevolg daarvan ontstaan slijmophopingen in de diverse organen. Deze slijmophopingen leiden tot infecties in de longen en verstoppingen van de afvoergangen in de alvleesklier en lever. Door de verstopping kunnen de verteringssappen de darm niet bereiken, waardoor voedsel (vooral vet) niet goed verteerd kan worden. Dit veroorzaakt littekenvorming en deze organen gaan hun werk steeds minder goed doen. De diagnose CF wordt meestal in het eerste levensjaar gesteld omdat de symptomen erg duidelijk zijn. Een vroege diagnose en begin van de behandeling verbetert de levensverwachting aanzienlijk. In Nederland lijden er naar schatting 1300 mensen aan deze ziekte, waarvan 400 volwassenen. Tijdens het verloop van de ziekte worden de klachten over het algemeen steeds ernstiger. Dit leidt meestal tot een beperkte levensverwachting. Door intensieve (medische) zorg is de kwaliteit van leven sterk verbeterd. De gemiddelde levensverwachting ligt momenteel rond de veertig jaar. De verschillen tussen individuele patiënten kunnen groot zijn. Er zijn grofweg 2 groepen te onderscheiden: de ene groep heeft al jong een behoorlijke beperking als gevolg van de ziekte. Zij kennen regelmatig ziekenhuisopnames en worden intensief behandeld. De andere groep kan een (lange) tijd functioneren zonder al teveel beperkingen. Zij hebben vooral te maken met regelmatige controles in het ziekenhuis. Ziekenhuisopnames en veel medicijnen zijn meestal nog niet nodig. 2.2 Behandeling De behandeling van CF bestaat grofweg uit drie onderdelen: 1. Het voorkómen en bestrijden van luchtweginfecties met behulp van medicatie en fysiotherapie. Het taaie slijm in de longen van een CF patiënt zorgt regelmatig voor infecties. Met behulp van fysiotherapie (ademhalingstechnieken) en het inhaleren van slijmverdunnende middelen (sprayen), wordt geprobeerd de longen schoon te houden. Onderwijsmap Landelijk Netwerk Ziek - zijn & onderwijs Cystic Fibrosis 6

7 Fysiotherapie hoort bij het dagelijkse programma. De slijmverdunnende middelen moeten twee tot drie keer per dag geïnhaleerd worden. Een infectie van de luchtwegen wordt met hoge doses antibiotica behandeld. Soms is het nodig dat deze antibiotica via een infuus wordt toegediend, hiervoor is meestal een ziekenhuisopname noodzakelijk. Indien mogelijk wordt gebruik gemaakt van thuisbehandeling met behulp van draagbare infuuspompjes. Het gebruik van antibiotica via het draagbare infuus kan extra vermoeidheid veroorzaken. 2. Het op peil houden van de algemene conditie door middel van trainen. Om de longfunctie en de algemene conditie te verbeteren is beweging heel belangrijk. Regelmatig sporten (fitness, hardlopen, fietsen) is een goede manier om dit te doen. Door deze training wordt de algemene weerstand verhoogd, waardoor luchtweginfecties zo veel mogelijk worden voorkomen. Ook kan het slijm makkelijker opgehoest worden. 3. Het behandelen van verteringsstoornissen en het op peil houden van de voedingstoestand. Het gebruik van verteringsenzymen bij elke maaltijd is noodzakelijk, omdat die niet meer op de natuurlijke manier op de juiste plaats komen. Ook moeten dagelijks vitaminen ingenomen worden. Onderzoek heeft aangetoond dat er een belangrijk verband is tussen de voedingstoestand en de longfunctie. Omdat het lichaam voortdurend strijd levert tegen luchtweginfecties is een energierijk dieet noodzakelijk. Als zelfs dit niet voldoende is kunnen energiegeconcentreerde dieetpreparaten en nachtelijke sondevoeding gegeven worden. 2.3 Segregatie In de longen van CF-patiënten kunnen bacteriën zitten die voor gezonde mensen niet gevaarlijk zijn, maar het ziekteproces van mensen met CF negatief kunnen beïnvloeden. Twee daarvan, de bacterie Pseudomonas Aeruginosa (Pa) en de bacterie Burkholdia cepacia (Bc), worden hier speciaal besproken omdat uit onderzoek duidelijk is geworden dat er een reëel risico bestaat op overdracht van deze bacteriën van patiënt tot patiënt. Daarbij moet wel gezegd worden dat patiënten deze bacteriën ook via andere bronnen kunnen oplopen. Om overdracht van deze bacteriën te voorkomen zijn er een aantal voorzorgsmaatregelen ingesteld, segregatiebeleid genoemd. Deze maatregelen kunnen ook gevolgen hebben voor de schoolkeuze en de invulling van het verblijf op school. Dit beleid heeft voor CF-patiënten en allen die bij hen betrokken zijn, ingrijpende gevolgen in vele opzichten. Op de website van de NCFS (Nederlandse Cystic Fibrosis Stichting), is hierover meer informatie te vinden. Wanneer mensen met CF er toch voor kiezen om elkaar te ontmoeten of wanneer er kans bestaat dat zij elkaar min of meer bij toeval kunnen tegenkomen, dan wordt geadviseerd de daarvoor opgestelde hygiëneregels te volgen. Dit om de kans op overdracht zo klein mogelijk te maken. De exacte richtlijnen zijn te vinden op de site van de NCFS. Onderwijsmap Landelijk Netwerk Ziek - zijn & onderwijs Cystic Fibrosis 7

8 Hygiëneregels voor ontmoetingen tussen mensen met CF Vermijd direct lichamelijk contact Zoen elkaar niet Schud geen handen Hoest niet in iemands gezicht Praat niet rechtstreeks in iemands gezicht Hoest het liefst in een tissue, die daarna weggegooid wordt Hoest je in je handen, was deze dan daarna Was in ieder geval regelmatig grondig je handen Houd minstens een meter afstand van elkaar Draag een mondkapje als je verkouden bent (bij apotheek verkrijgbaar, paar keer per dag vernieuwen) Gebruik niet dezelfde materialen (bestek, pen, keyboard, muis, etc.) zonder ontsmetten Tijdens het eten: Raak geen andere voedingsmiddelen aan Gebruik geen glas, beker, bord of bestek van een ander Gebruik je eigen medicijnen Scholen moeten zich bewust zijn of worden van de risico s die leerlingen met CF lopen als er meer van zulke leerlingen op school zijn. Ouders moeten dan wel bij het aanmelden van hun kind aangeven dat het CF heeft. Op dat moment kan bekeken worden of het gedurende de hele schoolperiode van de leerling (niet alleen in de kleuterklassen bijvoorbeeld) mogelijk is om de hygiëneregels te volgen. Hoe groter de school is, hoe minder problemen dit waarschijnlijk oplevert. 2.4 Medicatie en medische handelingen op school Leerkrachten en docenten krijgen steeds vaker het verzoek van ouder(s) / verzorger(s) om hun kinderen de door een arts voorgeschreven medicatie toe te dienen. Ook wordt er in toenemende mate werkelijk medisch handelen van leerkrachten gevraagd. Dit terwijl zij daar niet bekwaam / bevoegd voor zijn. Dit brengt risico s met zich mee. Op de website van de NCFS vindt u meer: Enkele tips en informatie om problemen met medicatie en medische handelingen te voorkomen: Scholen kunnen een extra aansprakelijkheidsverzekering afsluiten voor medisch handelen. Laat een verpleegkundige of arts een duidelijk protocol opstellen in samenspraak met beide ouders als er medische handelingen van u gevraagd worden. Altijd medicijnen bewaren in de originele verpakking met de bijsluiter. Houd een schema bij voor de medicijnverstrekking en teken dit af. Bewaar de medicijnen in een afgesloten kastje/lade). Zorg voor instructie / uitleg door een verpleegkundige / arts en laat hem of haar een bekwaamheidsverklaring invullen. Een verpleegkundige die vanuit het PGB (Persoons Gebonden Budget) de leerling verzorgt is in dienst van de ouders en valt daarmee ook onder de verantwoording van de ouders. Onderwijsmap Landelijk Netwerk Ziek - zijn & onderwijs Cystic Fibrosis 8

9 Hoofdstuk 3 Psychosociale implicaties van CF Het is voor een leerling met CF best moeilijk om door te leven alsof er niets aan de hand is. Aan de andere kant is dat vaak wat zij het liefste doen. Uit de praktijk blijkt dat er bij de leerlingen zelf, maar ook bij de mensen om hen heen, gevoelens kunnen bestaan die invloed hebben op het functioneren. In dit hoofdstuk worden deze gevoelens op een rijtje gezet met de mogelijke gevolgen die zij kunnen hebben voor het schoolgaan en het functioneren op school. Kind schommelingen in medische of emotionele toestand kunnen leiden tot verzuim frustratie door het gebrek aan controle om een normaal leven te leiden kan leiden tot irritatie of somberheid lichamelijke bijwerkingen en beperkingen die met het oog te zien zijn, kunnen resulteren in spijbelen en angst voor pesten contact met andere kinderen met CF kan invloed hebben op denken en gedrag van het kind sociale isolatie kan de emotionele en studie vooruitgang belemmeren faalangst, zowel m.b.t. schoolprestaties als in relatie met leeftijdsgenoten, belemmert goed presteren Ouders bezorgdheid om een ziek kind naar school te sturen kan leiden tot onnodig verzuim gevoel om kind te beschermen tegen lichamelijk en emotioneel lijden overbelast door lichamelijke en emotionele eisen die de behandeling van het kind vergt en hierdoor niet altijd reagerend op verzoeken van school frustratie als gevolg van een mogelijk gebrek aan informatie over de mogelijkheden die de school kan bieden en hoe het leerplan van hun kind gecoördineerd kan worden, kan leiden tot irritatie Broer en/of zus angst over mogelijke reacties van andere leerlingen kan leiden tot verminderde concentratie verminderde aandacht van de ouders kan resulteren in gedrag dat op school juist meer aandacht vraagt angst over zieke broer/zus kan invloed hebben op aanwezigheid en prestaties behoefte om behulpzaam te zijn, om zich niet buitengesloten te voelen schuldgevoelens, ze denken dat zij ziek hadden moeten worden Medisch team (ook consulenten) gebrek aan informatie over de rol van de school en de aanwezige mogelijkheden moeilijkheden met communicatie met de verschillende partijen kunnen leiden tot misverstanden beheren van en prioriteiten stellen aan complexe medische en psychosociale behoeften Onderwijsmap Landelijk Netwerk Ziek - zijn & onderwijs Cystic Fibrosis 9

10 Schoolpersoneel gebrek aan informatie over CF en behandeling maakt het moeilijk om plannen voor het lesprogramma te maken moeilijkheden met communicatie met de verschillende partijen kunnen leiden tot misverstanden onbegrip over verzuim zorgen over de impact op henzelf en de klas rekening houden met school-uitjes en/of zwemlessen Leeftijdgenoten gebrek aan informatie over en begrip van CF kan leiden tot onbegrip angst voor ziekte en besmetting kan leiden tot sociale isolatie en pesten behoefte om behulpzaam te zijn, om te voelen dat ze een steun kunnen zijn Onderwijsmap Landelijk Netwerk Ziek - zijn & onderwijs Cystic Fibrosis 10

11 Hoofdstuk 4 Gevolgen van CF CF kan verscheidene lichamelijke en/of psychosociale gevolgen hebben. Deze gevolgen kunnen van kind tot kind verschillen en ieder kind kan een klacht in verschillende gradaties ondervinden. Dit is vaak onvoorspelbaar. De school zou specifieke lichamelijke gevolgen met de ouders en zorgverleners moeten bespreken wanneer mogelijk. Deze gevolgen kunnen leiden tot schoolverzuim. 4.1 Lichamelijke en psychosociale gevolgen Lichamelijk (zie bijlage 2: Afspraken) Hoestbuien Wat is de oorzaak? - Het taaie slijm moet opgehoest worden uit de longen. - Geen aandacht aan besteden, het hoesten mag niet onderdrukt worden. Misschien kunt u de afspraak maken dat de leerling in zo n geval de klas even mag verlaten. - Niet roken in het bijzijn van een leerling met CF. Infecties Wat is de oorzaak? - Door de ophoping van slijm, vooral in de longen, ontstaan sneller infecties. - Als zich op school infectieziekten voordoen, is het belangrijk de ouders te waarschuwen, zodat evt. maatregelen genomen kunnen worden. Toiletgebruik Wat is de oorzaak? - Door de verstoorde spijsvertering, zal de leerling als dat nodig is, onmiddellijk naar het toilet moeten gaan. - Afspraken maken over het toiletgebruik. - Ontlasting kan sterk ruiken. Oplossing kan zijn dat de leerling een luchtverfrisser in zijn schooltas heeft. Vermoeidheid Wat is de oorzaak? - Afhankelijk van de ernst van de ziekte kan een leerling met CF sneller vermoeid kunnen raken bij gewone dagelijkse activiteiten en inspanningen zoals gymnastieklessen. - Afspraken maken over deelname aan inspannende activiteiten. Sporten als lopen, zwemmen en fietsen kunnen vaak een gunstig effect hebben. Onderwijsmap Landelijk Netwerk Ziek - zijn & onderwijs Cystic Fibrosis 11

12 Eten tijdens de les Wat is de oorzaak? - In verband met de verstoorde spijsvertering moet een leerling met CF zich aan een dieet houden. De leerling zal ook vaker moeten eten, evt. tijdens de les. - Maak afspraken over eten tijdens de les. Let er ook op dat deze leerling niet altijd alles mag eten (traktaties). Te laat op school komen Wat is de oorzaak? - De dag wordt gestart met fysiotherapie. Dit neemt veel tijd in beslag en kan ertoe leiden dat een leerling het eerste uur niet op school kan komen. - Afspraken maken over later op school komen en evt. minder belangrijke vakken plannen op eerste lesuren. Psychosociaal Moeilijkheden met vragen van leeftijdgenoten Wat is de oorzaak? - Dit wordt veroorzaakt door te weinig kennis en begrip van de ziekte en de behandeling. - Klas presentatie geven over de ziekte en behandeling: zie hoofdstuk 7 Presentaties voor de klas. Verminderde schoolprestaties Wat is de oorzaak? - Frequente afwezigheid door behandeling geeft problemen. - Vermoeidheid kan de motivatie en/of concentratie verminderen. - Als leraren huiswerk kunnen geven in de vorm van een individueel lesplan/studiewijzer, zal er een grotere kans zijn op goede schoolprestaties. - Stimuleer de leerling te werken aan het individueel lesplan/ studiewijzer. Sociale isolatie Wat is de oorzaak? - Behandeling-gerelateerde afwezigheid van school en andere sociale activiteiten kan de leerling isoleren van vrienden. - Help klasgenoten in contact te blijven met de zieke leerling: zie hoofdstuk 5 In contact blijven. Verder kunt u grenzen blijven aangeven, in overleg met ouders, en niet alles accepteren. Eventueel kan er overleg gepleegd worden met de consulenten van de Educatieve Voorziening, het Psychosociaal Team of de Pedagogische Medewerkers van het ziekenhuis t.a.v. de aanpak van het kind. Onderwijsmap Landelijk Netwerk Ziek - zijn & onderwijs Cystic Fibrosis

13 4.2 Schoolverzuim van langdurig of chronisch zieke leerlingen Het onderwijs aan een leerling valt altijd onder de verantwoordelijkheid van de school waar hij of zij ingeschreven staat. Het maakt hierbij geen verschil of een leerling gewoon de lessen bezoekt of ziek thuis is. Zelfs wanneer een leerling opgenomen is in een ziekenhuis, blijft de school verplicht om tegemoet te komen aan het recht op onderwijs van deze leerling. Het is voor een school soms moeilijk om in te schatten of het verzuim van een (chronisch) zieke leerling reëel is en hoe zij het beste met deze situatie kunnen omgaan. De mogelijke oorzaken van verzuim en de oplossingen die daarbij passen worden hieronder besproken. Oorzaken: Er zijn drie soorten redenen waarom een leerling niet naar school kan komen: fysieke, psychische en logistieke redenen. 1. Fysiek: Een leerling die CF heeft kan een verlaagde weerstand hebben. De arts besluit dan dat het kind zich niet in grotere groepen mensen mag begeven vanwege infectiegevaar. Schoolbezoek is dan niet mogelijk. Een leerling kan als gevolg van ziekte of behandeling koorts hebben. Schoolbezoek is dan niet mogelijk. Het kan lichamelijk te zwaar zijn om naar school te gaan: het dragen van de tas met boeken, traplopen, gymlessen en een hele dag lessen volgen kunnen een te grote belasting zijn voor een leerling die CF heeft. 2. Psychisch: De ouders kunnen angstig zijn om hun kind weer naar school te laten gaan vanwege infectiegevaar. Deze angst kan reëel zijn, zie hierboven bij fysieke redenen. Ook de leerling zelf kan deze angst hebben. Ouders kunnen angstig zijn dat schoolbezoek te zwaar is voor hun kind. De leerling zelf kan deze angst ook hebben. De leerling kan er tegen op zien om zijn sociale plek in de klas/groep weer in te nemen. De leerling kan bang zijn dat hij niet geaccepteerd wordt door de rest van de groep. De leerling kan de achterstand op leergebied als een grote drempel beschouwen. 3. Logistiek: De afstand tot school kan te ver zijn. Hierbij spelen het aantal kilometers een rol, maar ook de reistijd. Bij een slechte busverbinding kan een korte afstand toch een lange reistijd veroorzaken. Onderwijsmap Landelijk Netwerk Ziek - zijn & onderwijs Cystic Fibrosis 13

14 Mogelijke oplossingen: Voor de meeste redenen van verzuim valt wel een oplossing te verzinnen waardoor de continuïteit van onderwijs toch gewaarborgd blijft. Deze oplossingen/ aanpassingen kunnen voor de verschillende redenen heel anders zijn. 1. Fysiek: Een leerling met een verlaagde weerstand is over het algemeen goed in staat om per dag een aantal uren huiswerk te maken. Een individueel lesplan, thuisonderwijs, nakijkmodellen en contact met eigen (vak)docenten (via telefoon of ) kunnen de leerling ondersteunen om dit zelfstandig te doen. Op het moment dat een leerling koorts heeft is het soms niet mogelijk om onderwijs te geven, maar in andere gevallen geldt dezelfde oplossing als hierboven genoemd bij de verlaagde weerstand. Als naar school gaan lichamelijk te zwaar is moet gedacht worden aan aanpassingen die de schooldag minder zwaar maken: een 2e set boeken op school zodat de leerling niet zo n zware tas hoeft te sjouwen, gebruik van een lift (als die er is), het aanpassen van het lesrooster zodat lokalen niet te ver uit elkaar liggen, gebruik van een fietsenstalling die dicht bij school ligt (zonder trap) of een rustruimte op school waar de leerling in de pauze of een tussenuur even kan bijkomen. Als dit nog teveel is kan overwogen worden om maar een gedeelte van de lessen te volgen. De inhoudelijke kant van de lessen moet dan een rol spelen in de keuze van welke uren gevolgd gaan worden. 2. Psychisch: Het is allereerst van groot belang dat er goed contact met ouders onderhouden wordt: regelmatig wordt informatie tussen school en ouders uitgewisseld. Angst over een te lage weerstand kan reëel zijn: informeer bij de behandelend arts, of vraag ouders wat de arts gezegd heeft. Als de weerstand te laag is mag een leerling niet naar school en geldt de oplossing voor een te lage weerstand (zie bij mogelijke oplossingen: fysieke). Angst over de zwaarte van de schooldag kan weggenomen worden door tijdelijk aanpassingen te doen die de belasting verminderen (zie fysieke oplossingen). Daarna kan langzaam opgebouwd worden tot een normaal schoolbezoek. Klasgenoten moeten zoveel mogelijk contact houden tijdens de afwezigheid van de zieke leerling. Ook moet de terugkeer van deze leerling voorbereid worden, zodat de acceptatie zo groot mogelijk is. De angst die voortkomt uit achterstand op leergebied kan zoveel mogelijk voorkomen worden door een individueel lesplan voor de leerling en goede begeleiding tijdens de periode van afwezigheid. Ook moet bij het opbouwen van schoolbezoek rekening gehouden worden welke vakken gevolgd worden: begin met die vakken waarbij de leerling zonder problemen kan aansluiten. 3. Logistiek Als de school ver weg is of de reis moeilijk en lang, kan besloten worden om het schoolgaan langzamer op te bouwen dan strikt noodzakelijk zou zijn. De reis vraagt op dat moment zoveel inspanning dat het volgen van lessen op school niet of nauwelijks mogelijk is. Het is dan wel van belang dat er een individueel lesplan en begeleiding thuis is. Het is niet altijd te voorkomen dat een zieke leerling lessen verzuimt. Het is wel belangrijk dat er goed contact is tussen school en ouders om vast te kunnen stellen wat de oorzaken voor dit verzuim zijn. Bij een goed contact en open uitwisseling van informatie is het makkelijker te voorkomen dat de leerling vanwege psychische factoren niet naar school komt. Het begrip van school voor de toch al moeilijke situatie verlaagt Onderwijsmap Landelijk Netwerk Ziek - zijn & onderwijs Cystic Fibrosis 14

15 de drempel om de stap naar school weer te zetten. In de tussentijd zijn er veel mogelijkheden om problemen weg te nemen of om thuis de leerling te begeleiden in zijn onderwijsleerproces. Een school die op deze manier in een leerling investeert, zal op de lange termijn minder problemen tegenkomen in de begeleiding van deze leerling. Onderwijsmap Landelijk Netwerk Ziek - zijn & onderwijs Cystic Fibrosis 15

16 Hoofdstuk 5 In contact blijven De leerling met CF zal vaker kortere of langere tijd van school afwezig zijn. Als hij afwezig is, stimuleer de klas om hem te laten merken dat hij nog steeds deel uitmaakt van de klas. Er zijn verschillende manieren waarop u dit zou kunnen doen: Stimuleer iedere klasgenoot, en met name de echte vriendjes en vriendinnetjes, om persoonlijk langs te gaan bij het kind thuis en in het ziekenhuis (met toestemming van de ouders en als de bezoekers gezond zijn). Stuur regelmatig de schoolkrant/schoolnieuws. Stimuleer telefoontjes en /chatten van klasgenoten naar de leerling. Stimuleer de klasgenoten om ook echte post te sturen. Doe verslag van speciale gebeurtenissen op school: feest, excursie, kamp. Stuur een foto van de klas. Maak een filmpje of geluidsopname ICT mogelijkheden: Leren op afstand- deelnemen aan KlasseContact Mogelijkheden voor chronisch zieke kinderen om thuis of vanuit het ziekenhuis lessen op school te volgen. Informatie over KlasseContact kunt u aanvragen bij de consulenten werkzaam bij de Onderwijs Advies Bureaus en de Universitair Medische Centra (educatieve voorzieningen) of bij Ziezon De contactgegevens van de consulent zijn te vinden op de website van Ziezon (www.ziezon.nl )door de blauwe of rode stippen op de dichtstbijzijnde locatie aan te klikken op de landkaart van Nederland. Voor meer informatie kijk op: of Gaat het om een relatief korte periode, onderzoek dan de mogelijkheid voor het opzetten van een gewone webcam verbinding. Vier het ontslag uit het ziekenhuis Vergeet zijn /haar verjaardag niet. Denk aan de speciale dagen, b.v.: Sinterklaas Kerstmis Pasen 1 april Koninginnedag Nationale feestdagen Onderwijsmap Landelijk Netwerk Ziek - zijn & onderwijs Cystic Fibrosis 16

17 Hoofdstuk 6 Planning van het onderwijs/leerprogramma Voor leerlingen die een langdurige of chronische ziekte hebben, levert het vaak problemen op om de normale lessen op school te volgen. Er kan sprake zijn van regelmatige of langdurige afwezigheid van school vanwege onderzoek, behandeling, opname in het ziekenhuis of ziek thuis zijn. Deze afwezigheid heeft grote gevolgen voor de continuïteit van het onderwijsleerproces. Het is mogelijk om met behulp van een individueel lesplan de negatieve gevolgen hiervan voor de leerling zoveel mogelijk te beperken. 6.1 Contactpersoon binnen de school Met toestemming van de ouders kan een gekozen lid van de schoolstaf toestemming worden verleend om deskundigen van het behandelcentrum te benaderen als er vragen zijn. De consulent van de Educatieve Voorziening is een geschikte contactpersoon die continu beschikbaar moet blijven om de school hulp te verlenen indien nodig. De contactpersoon binnen de school kan door de jaren heen dezelfde blijven, de zogenaamde verticale mentor. Als dit niet mogelijk is, moet hernieuwde communicatie formeel plaatsvinden wanneer de leerling van klas naar klas of van school naar school gaat. 6.2 Individueel lesplan Een individueel lesplan is een schematisch overzicht van de lesstof voor een individuele leerling, voor zover mogelijk is dit een volledig lesprogramma. Dit plan moet zo duidelijk zijn dat een leerling er grotendeels zelfstandig mee kan werken en dat eventuele externe begeleiders weten wat er moet gebeuren. Het is zinvol om de tijdsplanning aan te geven waarmee de normale leerlingen werken. Er moet echter niet verwacht worden dat de zieke leerling dit tempo per definitie kan volhouden. Een individueel lesplan maken en gebruiken: Volledig lesprogramma: De eerste overweging die gemaakt moet worden ter voorbereiding van het maken van een individueel lesplan is welke lesstof absoluut gemaakt/geleerd moet worden. Een zieke leerling heeft per definitie een tijdgebrek omdat hij/ zij minder tijd per dag kan besteden aan huiswerk vanwege vermoeidheid. Daarnaast zal hij minder uitleg krijgen waardoor het meer tijd kost om de opgaven te maken. Het weglaten van de minder belangrijke lesstof zal ruimte geven om de onmisbare stof wel af te krijgen. (zie bijlage 4: voorbeeldbrief van mentor aan vakdocenten.) Onvolledig lesprogramma, met toestemming van inspectie: Soms is het voor een leerling niet mogelijk om alle vakken te volgen. Hierbij moet gedacht worden aan gymlessen die fysiek te zwaar zijn of bijvoorbeeld techniek waarbij stoffen gebruikt worden waar de leerling eventueel niet tegen kan. Voor deze vakken kan dispensatie aangevraagd worden bij de inspectie voor het onderwijs. De leerling mag dan wel op de reguliere manier bevorderd worden. Een vrijstelling kan ook aangevraagd worden wanneer het teveel is om alle vakken te volgen. In par. 6.3 vindt u een overzicht van de aanpassingen die door de onderwijsinspectie toegestaan zijn. Onderwijsmap Landelijk Netwerk Ziek - zijn & onderwijs Cystic Fibrosis 17

18 Onvolledig lesprogramma, individueel tempo: Wanneer de hierboven genoemde aanpassing niet voldoende is, moet overgegaan worden op een volledig individueel lesplan, dat niet meer gericht is op het bijblijven met de rest van de klas/groep. In een dergelijk programma worden in overleg een aantal vakken gekozen (2-4) die de leerling probeert bij te houden. Hiervoor moet de school dan een goed overzicht maken. Het inhalen van de vakken die in eerste instantie weggelaten zijn, is iets waar goede afspraken over gemaakt moeten worden. Vorderingen bijhouden: Ook de manier waarop vorderingen bijgehouden worden, moet in dit lesplan beschreven zijn. Voor toetsen geldt ook dat alleen die toetsen gemaakt moeten worden die absoluut noodzakelijk zijn. Het moet aan de beoordeling van de leerling en zijn/haar begeleider/ouders overgelaten worden wanneer de leerling klaar is om die toets te maken. Om deze manier van werken makkelijker te maken is het van belang dat de toetsen in gesloten enveloppen in het bezit van de leerling of begeleider zijn. Het is dan mogelijk om flexibel om te gaan met de mogelijkheden van de zieke leerling: de envelop kan geopend worden op het moment dat de leerling in staat is een toets te maken. Nakijkmodellen/antwoordboekjes: Om een leerling zo zelfstandig mogelijk te laten werken, is het handig als hij beschikt over nakijkmodellen of antwoordboekjes. Het werk kan dan zonder tussenkomst van de (vak)docent nagekeken worden. Contact houden via De eigen (vak)docenten kunnen de zieke leerling ook via ondersteunen. Bij gebruik van is het van belang dat als er afspraken worden gemaakt over het gebruik van voor het stellen van vragen, dat de docent s wel binnen een dag beantwoordt. Als de docent niet regelmatig antwoordt werkt dit zeer demotiverend voor de zieke leerling thuis. Toch is deze manier van communiceren minder belastend voor de leraar dan telefoneren of langsgaan. Het kan het persoonlijke contact natuurlijk niet vervangen! Aantekeningen: Als laatste moet niet vergeten worden om alle extra informatie die in de klas (mee)gegeven wordt ook aan de zieke leerling te geven. Hierbij moet gedacht worden aan b.v. aantekeningen, oefentoetsen, kopieën of extra informatie. Onderwijsmap Landelijk Netwerk Ziek - zijn & onderwijs Cystic Fibrosis 18

19 Verdere opmerkingen over het werken met een individueel lesplan: Voortdurend signaleren: De vorderingen van een leerling die met een individueel lesplan werkt dienen voortdurend in de gaten gehouden te worden. Dit is nodig om leerproblemen snel te kunnen signaleren. Ook moet er aandacht zijn voor de speciale voorzieningen die de leerling nodig heeft om te kunnen functioneren. Wees op de hoogte van de reden van het verzuim: Een individueel lesplan wordt meestal gemaakt voor een leerling die vaak verzuimt. Het is dan ook goed om de oorzaken en mogelijke oplossingen van verzuim te kennen (zie par. 4.2 over Verzuim). Veel van de aanpassingen die in dit stuk aangegeven worden zullen in combinatie met het individuele lesplan gebruikt worden. Voorkom sociale isolatie: Een leerling die minder of helemaal niet meer op school aanwezig is en deels een eigen lesprogramma volgt, kan zich geïsoleerd gaan voelen. Het is van belang, juist voor een zieke leerling, om het contact tussen school, leerling en klasgenoten zo goed mogelijk gaande te houden. Dit voorkomt problemen in de toekomst, wanneer de leerling wel weer de gewone lessen zou kunnen volgen. Ook dit punt komt in het hoofdstuk over Verzuim aan de orde en bij Hoofdstuk 5: In contact blijven. Elke school heeft zijn eigen filosofie, elke leraar zijn of haar eigen wijze van lesgeven. Ook ouders en leerlingen kunnen erg verschillend zijn. In de benadering van een zieke leerling is veel flexibiliteit nodig. In overleg kom je tot de oplossingen voor elk individueel geval. 6.3 Overzicht van aanpassingen die toegestaan zijn door de onderwijsinspectie Leerlingen die chronisch of langdurig ziek zijn, hebben recht op aanpassingen in hun lesprogramma. In het basisonderwijs kan een vrijstelling van leerdoelen aangevraagd worden. In het voortgezet onderwijs zijn de mogelijkheden meer gespecificeerd. Een zieke leerling kan een vrijstelling krijgen voor een gedeelte van de lesstof van een vak In de praktijk: Wanneer afwezigheid of een ziekenhuisopname ertoe leidt dat een leerling een (kleine) leerachterstand oploopt, kan de vakdocent beslissen dat niet alle gemiste stof ingehaald hoeft te worden. Hierbij moet wel gelet worden op het belang van de gemiste lesstof en de kennis van de leerling. Voordeel: De leerling kan sneller de aansluiting bij de rest van de klas weer vinden. Vrijstelling voor één of meer vakken (aanvragen bij de onderwijsinspectie). Deze vakken hoeven dan helemaal niet meer gevolgd te worden. Onderwijsmap Landelijk Netwerk Ziek - zijn & onderwijs Cystic Fibrosis 19

20 In de praktijk: In de 1 e of 2 e klas voortgezet onderwijs wordt meestal maar voor één, hooguit twee vakken een vrijstelling aangevraagd. Hierdoor blijven zoveel mogelijk toekomstmogelijkheden open. Vanaf de 3 e klas kan een vervroegde profielkeuze of vervroegde pakketkeuze gemaakt worden. De leerling werkt dan alleen nog verder aan de vakken waar hij ook examen in gaat doen. Voordeel: De beschikbare energie kan over minder vakken verdeeld worden zodat de kans op bijblijven met de klas groter wordt. Denk hierbij ook aan de vrijstelling voor gym: er hoeft dan geen vervangende opdracht gemaakt te worden. Overigens is het voor CF patiënten wel belangrijk om te sporten. Een leerling zal zelf aangeven wanneer het even niet gaat of dat hij of zij even moet rusten. Misschien is het een idee om de gymles aan het eind van de dag te doen. Dit omdat de leerling na de gymles erg vermoeid zal zijn van het hoesten en hoestbuien. Tijdverlenging bij het maken van toetsen, eindexamen of inleveren van werkstukken In de praktijk: De leerling kan zich misschien minder goed concentreren vanwege de ziekte. Hij mag dan meer tijd krijgen om een toets te maken. Ook mag er soepel omgegaan worden met de inleverdata van werkstukken. Voor het eindexamen geldt in ieder geval een tijdverlenging van 30 min. Is meer tijdverlenging nodig dan moet dat met redenen omkleed gemeld worden bij de inspectie. Voordeel: De leerling kan ondanks zijn beperkingen (tijdsprobleem) toch laten zien wat hij in zijn mars heeft. Gespreid examen (aanvragen bij de onderwijsinspectie) In de praktijk: Voor de aanvang van het eerste tijdvak Centraal Schriftelijk Eindexamen kan een gespreid examen aangevraagd worden. De vakken waarin de leerling examen wil doen, mogen dan in twee opeenvolgende jaren afgerond worden. Hierbij blijft de compensatieregeling in stand: een 5 mag gecompenseerd worden met een 7. Een voorbeeld zou kunnen zijn dat een leerling in 5 Havo in het eerste examenjaar 4 vakken volgt en afrondt. En in het 2e examenjaar de overige 2 vakken. Voordeel: De leerling kan, wanneer het niet mogelijk is alle vakken in één jaar af te ronden, toch gebruik maken van de compensatieregeling. Er hoeft pas op het laatste moment beslist te worden in welke vakken het examen afgelegd wordt. Er hoeft dus ook geen gebruik van gemaakt te worden. Onderwijsmap Landelijk Netwerk Ziek - zijn & onderwijs Cystic Fibrosis 20

Een leerling met Cystic Fibrosis

Een leerling met Cystic Fibrosis Een leerling met Cystic Fibrosis Hoe hou je hem bij de les? Praktisch handboek voor de leraar Landelijk Netwerk Ziek-zijn & Onderwijs ( ZIEZON ) oktober 2014 Voorwoord Sinds de invoering van de Wet Ondersteuning

Nadere informatie

EEN LEERLING MET CYSTIC FIBROSIS

EEN LEERLING MET CYSTIC FIBROSIS EEN LEERLING MET CYSTIC FIBROSIS Hoe hou je hem bij de les? Praktisch handboek voor de leraar Landelijk Netwerk Ziek-zijn & Onderwijs ( ZIEZON ) april 20 Onderwijsmap Landelijk Netwerk Ziek - zijn & onderwijs

Nadere informatie

Een leerling met CCU Crohn of Colitis Ulcerosa

Een leerling met CCU Crohn of Colitis Ulcerosa Een leerling met CCU Crohn of Colitis Ulcerosa Hoe houd je hem bij de les? Praktisch Handboek voor de Leerkracht Educatieve Voorziening UMC Utrecht Voorjaar 2007 Voorwoord Sinds de invoering van de wet

Nadere informatie

Beleid bij meerdere kinderen met Cystic Fibrosis (CF) op één school: september 2014

Beleid bij meerdere kinderen met Cystic Fibrosis (CF) op één school: september 2014 Beleid bij meerdere kinderen met Cystic Fibrosis (CF) op één school: september 2014 Naar aanleiding van recente vragen van patiënten en scholen over het beleid wanneer op een school meerdere kinderen met

Nadere informatie

Een leerling met Jeugdreuma in de klas. Hoe hou ik hem bij de les?

Een leerling met Jeugdreuma in de klas. Hoe hou ik hem bij de les? Een leerling met Jeugdreuma in de klas Hoe hou ik hem bij de les? Hester Stubbé Educatieve Voorziening UMC Utrecht Voorjaar 2007 Voorwoord Sinds de invoering van de wet Ondersteuning Onderwijs Zieke Leerlingen

Nadere informatie

Een aangeboren hartafwijking... en voortgezet onderwijs

Een aangeboren hartafwijking... en voortgezet onderwijs Een aangeboren hartafwijking... en voortgezet onderwijs 1 Informatie voor ouders Heeft u een zoon of dochter die op het voortgezet onderwijs zit of naar het voortgezet onderwijs gaat? Dan kunt u te maken

Nadere informatie

Een veilig gevoel op school met een chronische longziekte

Een veilig gevoel op school met een chronische longziekte Een veilig gevoel op school met een chronische longziekte Kinderpneumologie Dr. Marleen Moens 53 6 Een veilig gevoel op school met een chronische longziekte: mucoviscidose. 6.1. Inleiding 6.1.1. Definitie

Nadere informatie

Naar het voortgezet onderwijs Informatie voor ouders

Naar het voortgezet onderwijs Informatie voor ouders Naar het voortgezet onderwijs Informatie voor ouders Algemeen. Lang niet alle aangeboren hartafwijkingen zijn ernstig. Sommige verdwijnen vanzelf, anderen blijven bestaan maar hebben nauwelijks invloed

Nadere informatie

Wat is Cystic Fibrosis? Hoe krijg je Cystic Fibrosis? Hoeveel mensen hebben Cystic Fibrosis? Hoe ontdekken ze Cystic Fibrosis? Cystic Fibrosis in het

Wat is Cystic Fibrosis? Hoe krijg je Cystic Fibrosis? Hoeveel mensen hebben Cystic Fibrosis? Hoe ontdekken ze Cystic Fibrosis? Cystic Fibrosis in het 1 Wat is Cystic Fibrosis? Hoe krijg je Cystic Fibrosis? Hoeveel mensen hebben Cystic Fibrosis? Hoe ontdekken ze Cystic Fibrosis? Cystic Fibrosis in het kort 2 Cystic Fibrosis = CF = Taaislijmziekte Cystic

Nadere informatie

Hartrevalidatie. Uw afspraak. U wordt verwacht op: datum:. tijdstip:...

Hartrevalidatie. Uw afspraak. U wordt verwacht op: datum:. tijdstip:... Hartrevalidatie Uw afspraak U wordt verwacht op: datum:. tijdstip:... Inhoudsopgave Hartrevalidatie... 1 Waarom hartrevalidatie... 1 De belangrijkste doelen van hartrevalidatie zijn:... 1 Hoe komt u in

Nadere informatie

Beatrix Kinderziekenhuis. Cystic Fibrosis (CF)

Beatrix Kinderziekenhuis. Cystic Fibrosis (CF) Beatrix Kinderziekenhuis Cystic Fibrosis (CF) Beatrix Kinderziekenhuis Inleiding U heeft te horen gekregen dat uw kind CF heeft of dat bij uw kind CF wordt vermoed. De diagnose van het ziektebeeld Cystic

Nadere informatie

Opname op afdeling Eekhoorn Segregatiebeleid voor patiënten met CF

Opname op afdeling Eekhoorn Segregatiebeleid voor patiënten met CF Opname op afdeling Eekhoorn Segregatiebeleid voor patiënten met CF Wilhelmina Kinderziekenhuis Wat staat er in deze folder Inleiding voor ouders 2 Informatie voor jongeren vanaf 12 jaar 4 Opname in het

Nadere informatie

De overgang van groep 8 naar het voortgezet onderwijs, een grote stap voor leerlingen met Cystis Fibrosis

De overgang van groep 8 naar het voortgezet onderwijs, een grote stap voor leerlingen met Cystis Fibrosis De overgang van groep 8 naar het voortgezet onderwijs, een grote stap voor leerlingen met Cystis Fibrosis Aandachtspunten voor ouders en leerling bij het maken van de schoolkeuze Educatieve Voorziening

Nadere informatie

Een leerling met diabetes Informatie

Een leerling met diabetes Informatie Een leerling met diabetes Informatie en advies voor leraren landelijk netwerk ziek zijn & onderwijs Een leerling met diabetes Informatie en advies voor leraren Deze Ziezonbrochure geeft uitleg over diabetes

Nadere informatie

Wat is Pulmozyme? 2. Waar wordt Pulmozyme voor gebruikt? 2. Wanneer mag Pulmozyme niet worden gebruikt? 2

Wat is Pulmozyme? 2. Waar wordt Pulmozyme voor gebruikt? 2. Wanneer mag Pulmozyme niet worden gebruikt? 2 Roche Nederland B.V. Patiëntenbijsluiter Pulmozyme Inhoudsopgave Wat is Pulmozyme? 2 Waar wordt Pulmozyme voor gebruikt? 2 Wanneer mag Pulmozyme niet worden gebruikt? 2 Wanneer dient u extra voorzichtig

Nadere informatie

Sikkelcelziekte en onderwijs

Sikkelcelziekte en onderwijs Sikkelcelziekte en onderwijs Bianca Vlaar Inhoudsopgave - Inleiding - 1. Sikkelcelziekte - 2. Hoe ontstaan klachten bij sikkelcelziekte? - 3. Bij wie komt sikkelcelziekte voor? - 4. Wat te doen bij klachten?

Nadere informatie

EEN LEERLING MET DIABETES IN DE KLAS Hoe hou ik hem / haar bij de les?

EEN LEERLING MET DIABETES IN DE KLAS Hoe hou ik hem / haar bij de les? EEN LEERLING MET DIABETES IN DE KLAS Hoe hou ik hem / haar bij de les? Hester Stubbé Educatieve Voorziening UMC Utrecht September 2006 Voorwoord Een van de leerlingen in uw klas heeft Diabetes Mellitus

Nadere informatie

ondersteuning in het onderwijs

ondersteuning in het onderwijs ondersteuning in het onderwijs School is een centraal onderdeel van het leven van kinderen en jongeren. Ervaringen op school zijn vormend en het wel of niet afmaken van school is bepalend voor hun toekomst.

Nadere informatie

Fysieke training tijdens en/of na kankerbehandeling

Fysieke training tijdens en/of na kankerbehandeling FYSIOTHERAPIE Fysieke training tijdens en/of na kankerbehandeling BEHANDELING Fysieke training tijdens en/of na kankerbehandeling Als u te maken krijgt met kanker is dit zeer ingrijpend. Tijdens en na

Nadere informatie

LONGGENEESKUNDE. Longontsteking BEHANDELING

LONGGENEESKUNDE. Longontsteking BEHANDELING LONGGENEESKUNDE Longontsteking BEHANDELING Longontsteking U bent in het ziekenhuis opgenomen vanwege een longontsteking. Maar wat is dat precies en wat kunnen we ertegen doen? In deze folder vindt u de

Nadere informatie

Omgaan met kanker. Moeheid

Omgaan met kanker. Moeheid Omgaan met kanker Moeheid Vermoeidheid is een veelvoorkomende bijwerking van kanker of de behandeling ervan. Ruim 60% van alle mensen zegt last van vermoeidheid te hebben, zelfs dagelijks. De vermoeidheid

Nadere informatie

Tuberculose. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee!

Tuberculose. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee! Tuberculose Bij u is tuberculose vastgesteld. In deze folder vindt u informatie over deze ziekte en de behandeling. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee! Wat is tuberculose? Tuberculose,

Nadere informatie

De longverpleegkundige

De longverpleegkundige De longverpleegkundige De longverpleegkundige Van uw longarts heeft u de eerste informatie gekregen over uw aandoening en de klachten die daarmee gepaard gaan. Vervolgens heeft de longarts u verwezen naar

Nadere informatie

Longaanval COPD. Wat is een longaanval?

Longaanval COPD. Wat is een longaanval? Een longaanval wordt door artsen exacerbatie genoemd. Uw klachten worden dan plotseling erger. Een longaanval is een heftige en vaak nare ervaring. In deze brochure kunt u lezen over wat u kunt doen als

Nadere informatie

Chronische pijnklachten van spieren en/of gewrichten

Chronische pijnklachten van spieren en/of gewrichten Chronische pijnklachten van spieren en/of gewrichten bij jongeren Info voor onderwijsprofessionals VO Uw leerling volgt een revalidatieprogramma voor jongeren met chronische pijnklachten van spieren en/of

Nadere informatie

Bijzonder Resistente Micro-Organismen. Isolatiemaatregelen infectiepreventie bij BRMO

Bijzonder Resistente Micro-Organismen. Isolatiemaatregelen infectiepreventie bij BRMO Bijzonder Resistente Micro-Organismen Isolatiemaatregelen infectiepreventie bij BRMO In deze folder vindt u meer informatie over Bijzonder Resistente Micro Organismen (BRMO) en Extended Spectrum Beta-Lactamase

Nadere informatie

Verantwoording 1.1 Keuze van de titel

Verantwoording 1.1 Keuze van de titel 1 13 Verantwoording 1.1 Keuze van de titel Voor je ligt het handboek Training sociale vaardigheden. Dit boek is geschreven voor iedereen die te maken heeft met kinderen tussen de tien en vijftien jaar

Nadere informatie

Herstel & Balans Revalidatieprogramma voor (ex-)kankerpatiënten

Herstel & Balans Revalidatieprogramma voor (ex-)kankerpatiënten Revalidatie Herstel & Balans Revalidatieprogramma voor (ex-)kankerpatiënten Het Antonius Ziekenhuis vormt samen met Thuiszorg Zuidwest Friesland de Antonius Zorggroep Kanker is een ingrijpende ziekte.

Nadere informatie

Ziek zijn... en toch in de klas

Ziek zijn... en toch in de klas KlasseContact Ziek zijn... en toch in de klas informatie voor ouders en scholen 2 ZIEK ZIJN... EN TOCH IN DE KLAS! Deze brochure bevat informatie over het project KlasseContact en de manier waarop een

Nadere informatie

Achtergrond informatie:

Achtergrond informatie: Pestprotocol Inleiding Voor u ligt het pestprotocol van de Koningin Wilhelminaschool. Met behulp van dit protocol willen wij het pestgedrag binnen de school voorkomen en indien nodig aanpakken. In onze

Nadere informatie

Chronisch Hartfalen. Wat is chronisch hartfalen?

Chronisch Hartfalen. Wat is chronisch hartfalen? Chronisch Hartfalen Wat is chronisch hartfalen? Omschrijving Hartfalen Hartfalen is een aandoening van het hart waarbij het hart niet meer in staat is om voldoende bloed uit te pompen en rond te pompen.

Nadere informatie

Cursusoverzicht Context 2014 Zaanstreek Waterland

Cursusoverzicht Context 2014 Zaanstreek Waterland Cursusoverzicht Context 2014 Zaanstreek Waterland Kinderen 5-12 jaar KOPP/KVO Doe-praatgroep (8-12 jaar). Een vader of moeder met problemen Als je vader of moeder een psychisch of verslavingsprobleem heeft

Nadere informatie

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Zorgen en vragen 1 Gezinsinterventie 2 Tien praktische

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod U bent niet de enige Een op de tien Nederlanders heeft te maken met een persoonlijkheidsstoornis of heeft trekken hiervan. De Riagg Maastricht is gespecialiseerd

Nadere informatie

Respiratoir Syncytieel Virus bij kinderen

Respiratoir Syncytieel Virus bij kinderen Respiratoir Syncytieel Virus bij kinderen Inleiding Bij uw kind is de diagnose Respiratoir Syncytieel (RS) virus gesteld. Het RS virus is een verwekker van luchtweginfecties bij kinderen. Vóór het derde

Nadere informatie

In de war? Op de Intensive Care

In de war? Op de Intensive Care In de war? Op de Intensive Care Albert Schweitzer ziekenhuis juni 2015 pavo 1168 Inleiding Uw partner of familielid is in het Albert Schweitzer ziekenhuis opgenomen op de Intensive Care. Waarschijnlijk

Nadere informatie

Het Cystic Fibrosis Team

Het Cystic Fibrosis Team Het Cystic Fibrosis Team Het Cystic Fibrosis Team 1. Welkom 3 2. Cystic Fibrosis 3 3. CF team Maastricht 5 4. Wie doet wat? 6 5. Groot onderzoek 9 6. Welke afdelingen 10 7. Segregatie 11 8. Verwijzing

Nadere informatie

Tijd voor de dood. Stilstaan bij en tijd nemen voor de dood Oprecht en stap voor stap afscheid nemen. Beleidsnotitie Palliatieve Zorg

Tijd voor de dood. Stilstaan bij en tijd nemen voor de dood Oprecht en stap voor stap afscheid nemen. Beleidsnotitie Palliatieve Zorg Beleidsnotitie Palliatieve Zorg Tijd voor de dood Stilstaan bij en tijd nemen voor de dood Oprecht en stap voor stap afscheid nemen Beleidsnotitie Tijd voor de dood Auteur(s) A.Trienekens Datum September

Nadere informatie

4. Wanneer pesten ondanks alle inspanningen toch weer de kop opsteekt, beschikt de school over een directe aanpak. (Zie verderop in dit protocol)

4. Wanneer pesten ondanks alle inspanningen toch weer de kop opsteekt, beschikt de school over een directe aanpak. (Zie verderop in dit protocol) ANTI PEST PROTOCOL Er gelden drie uitgangspunten: n 1. Wij gaan met respect met elkaar om. 2. Wij pesten niet. 3. Wij accepteren niet dat er gepest wordt. Pesten op school. Hoe gaan we hier mee om? Pesten

Nadere informatie

RSV. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee!

RSV. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee! RSV De arts heeft bij uw kind de diagnose Respiratoir Syncytieel Virus (RSV) gesteld. Dit virus is zeer besmettelijk. Bij de behandeling van de verschijnselen van dit virus worden daarom speciale maatregelen

Nadere informatie

Een leerling met narcolepsie in de klas

Een leerling met narcolepsie in de klas Een leerling met narcolepsie in de klas Informatie en advies voor leraren Inleiding In deze handleiding geven we uitleg over het ziektebeeld narcolepsie met daarbij extra aandacht voor de mogelijke gevolgen

Nadere informatie

Delirium of delier (acuut optredende verwardheid)

Delirium of delier (acuut optredende verwardheid) Delirium of delier (acuut optredende verwardheid) In deze folder leest u wat een delirium is, wat de verschijnselen van een delirium zijn en leest u informatie over de behandeling en tips voor patiënten

Nadere informatie

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober Depressie Informatiefolder voor cliënt en naasten Zorgprogramma Doen bij Depressie Versie 2013-oktober Inleiding Deze folder bevat informatie over de klachten die bij een depressie horen en welke oorzaken

Nadere informatie

Afdeling Longgeneeskunde. Informatie over astma

Afdeling Longgeneeskunde. Informatie over astma Afdeling Longgeneeskunde Informatie over astma Algemeen Bij astma is er sprake van een chronische ontsteking van de luchtwegen. Hierdoor kunnen de luchtwegen zich vernauwen. Dit kan tot de volgende klachten

Nadere informatie

Brief voor ouder over thema 1

Brief voor ouder over thema 1 Brief voor ouder over thema 1 Steeds meer scholen besteden aandacht aan sociaal-emotionele vaardigheden en gezondheidsvaardigheden. Niet alleen om probleemgedrag te bestrijden en om ongewenst gedrag te

Nadere informatie

Ik heb een ziekte, maar ik ben die ziekte niet!

Ik heb een ziekte, maar ik ben die ziekte niet! Ik heb een ziekte, maar ik ben die ziekte niet! Langdurig Zieke Leerlingen in reguliere onderwijs Hélène Sieljes ambulant begeleider Partner Passend Onderwijs Tarweweg 3 6534 AM Nijmegen tel. 024-3602873

Nadere informatie

In deze brochure vindt u informatie over COPD, en over hoe u er best mee kunt omgaan.

In deze brochure vindt u informatie over COPD, en over hoe u er best mee kunt omgaan. Welkom Geachte mevrouw Geachte heer In deze brochure vindt u informatie over COPD, en over hoe u er best mee kunt omgaan. Heeft u na het lezen van deze brochure nog bijkomende vragen, opmerkingen of wensen,

Nadere informatie

Poliklinische behandeling en begeleiding van kinderen met Cystic Fibrosis

Poliklinische behandeling en begeleiding van kinderen met Cystic Fibrosis Poliklinische behandeling en begeleiding van kinderen met Cystic Fibrosis Inleiding Deze folder geeft informatie over de poliklinische behandeling en begeleiding van kinderen met Cystic Fibrosis (CF) in

Nadere informatie

Mediastinitis Radboud universitair medisch centrum

Mediastinitis Radboud universitair medisch centrum Mediastinitis U hebt enige tijd geleden een openhart operatie ondergaan. Helaas is bij u een complicatie opgetreden genaamd mediastinitis. Een mediastinitis is een ontsteking van het borstbeen en de daarachterliggende

Nadere informatie

Ongeneeslijk ziek. Samen uw zorg tijdig plannen

Ongeneeslijk ziek. Samen uw zorg tijdig plannen Ongeneeslijk ziek Samen uw zorg tijdig plannen Inhoudsopgave 1. Inleiding...3 1.1 Een naaste die met u meedenkt...3 1.2 Gespreksonderwerpen...3 2. Belangrijke vragen...3 2.1 Lichamelijke veranderingen...3

Nadere informatie

Prednison (corticosteroïden)

Prednison (corticosteroïden) Prednison (corticosteroïden) Medicatie bij de ziekte van Crohn of colitis ulcerosa MDL-centrum IJsselland Ziekenhuis www.mdlcentrum.nl Uw MDL-arts (maag-, darm- en leverarts) heeft u Prednison voorgeschreven

Nadere informatie

Informatie aan patiënten opgenomen na een hartinfarct, pci of hartoperatie (CABG en/of klep)

Informatie aan patiënten opgenomen na een hartinfarct, pci of hartoperatie (CABG en/of klep) Informatie aan patiënten opgenomen na een hartinfarct, pci of hartoperatie (CABG en/of klep) Eigendom van Naam Adres Plaats Telefoonnummer Bij verlies wordt de vinder vriendelijk verzocht contact op te

Nadere informatie

Het RS-virus bij uw baby/kind

Het RS-virus bij uw baby/kind Het RS-virus bij uw baby/kind 2 Bij uw kind is het RS-virus vastgesteld. In deze folder leest u wat het RS-virus is en wat de gevolgen ervan zijn. Daarnaast vindt u informatie over de medische en verpleegkundige

Nadere informatie

Depressie bij verpleeghuiscliënten

Depressie bij verpleeghuiscliënten Doen bij Depressie zorgprogramma Informatiefolder voor cliënt en naasten Depressie bij verpleeghuiscliënten Folder 3 Inleiding Deze folder bevat informatie over de klachten die bij een depressie horen

Nadere informatie

Inleiding. 1. Waarom is bewegen goed voor de gezondheid? 3. Doel. 2. Trainingsvormen

Inleiding. 1. Waarom is bewegen goed voor de gezondheid? 3. Doel. 2. Trainingsvormen Inleiding U bent opgenomen of onder behandeling in het Leids Universitair Medisch Centrum. Wanneer u door uw opname minder aan lichaamsbeweging doet, kan uw conditie achteruit gaan. Door actief te blijven,

Nadere informatie

Medische situaties op Konot-scholen

Medische situaties op Konot-scholen Medische situaties op Konot-scholen 1 Inhoud Beleid t.a.v. medische situaties op Konot-scholen Inleiding 3 Konot beleid 3 Medische situaties op school Inleiding 4 Aansprakelijkheid 4 De situaties 1. Het

Nadere informatie

Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening

Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening Auteur: Jos van Erp j.v.erp@hartstichting.nl Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening Maakbaarheid en kwetsbaarheid Dood gaan we allemaal. Deze realiteit komt soms sterk naar

Nadere informatie

Ziekte Ziekteverschijnselen Incubatietijd Besmettelijk? Wering school * Risicogroepen. Ja, 5 dagen voor tot negen dagen na het begin van de zwelling.

Ziekte Ziekteverschijnselen Incubatietijd Besmettelijk? Wering school * Risicogroepen. Ja, 5 dagen voor tot negen dagen na het begin van de zwelling. Hieronder vindt u een lijst met veel voorkomende kinderziektes op school. Als school hanteren wij de richtlijnen van de GGD. Op de site van de GGD vindt u nog meer informatie over deze kinderziektes en

Nadere informatie

Werkwijzer: Contact met een zieke leerling en zijn ouders

Werkwijzer: Contact met een zieke leerling en zijn ouders Werkwijzer: Contact met een zieke leerling en zijn ouders Werkwijzer: Contact met een zieke leerling en zijn ouders CED-Groep, Onderzoek & Ontwikkeling Werkwijzer: Contact met een zieke leerling en zijn

Nadere informatie

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen +

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen + > vooruitkomen + Hulp na seksueel misbruik JEUGDIGEN Heb jij seksueel misbruik meegemaakt of iemand in jouw gezin, dan kan daarover praten helpen. Het kan voor jou erg verwarrend zijn hierover te praten,

Nadere informatie

met liefde, geduld en begrip kan ook iemand met een longprobleem een prettige seksuele relatie hebben

met liefde, geduld en begrip kan ook iemand met een longprobleem een prettige seksuele relatie hebben Intimiteit en seksualiteit bij longziekten Inleiding Intimiteit en/of seksualiteit horen bij het leven. De een is hierin wat actiever dan de ander en in de ene periode loopt het beter dan in de andere.

Nadere informatie

Hoe blijf ik (psychisch) gezond?! Simone Traa Klinisch psycholoog psychotherapeut Medische Psychologie, Máxima Medisch Centrum

Hoe blijf ik (psychisch) gezond?! Simone Traa Klinisch psycholoog psychotherapeut Medische Psychologie, Máxima Medisch Centrum Hoe blijf ik (psychisch) gezond?! Simone Traa Klinisch psycholoog psychotherapeut Medische Psychologie, Máxima Medisch Centrum Inhoud Definitie gezond Biopsychosociaal model Psychische gezondheid Stress

Nadere informatie

Oncologische revalidatie en Herstel en balans

Oncologische revalidatie en Herstel en balans Oncologische revalidatie en Herstel en balans Afdeling sportgeneeskunde Locatie Veldhoven De oncologische revalidatieprogramma s van Máxima Medisch Centrum zijn erop gericht om mensen die zijn behandeld

Nadere informatie

Psychologische ondersteuning en behandeling bij interstitiële longaandoeningen

Psychologische ondersteuning en behandeling bij interstitiële longaandoeningen Psychologische ondersteuning en behandeling bij interstitiële longaandoeningen 1 oktober 2014 Marielle van den Heuvel, Gezondheidszorgpsycholoog Afdeling Medische Psychologie Orbis Medisch Centrum Inhoud

Nadere informatie

Protocol voor medicijnverstrekking en medisch handelen Protocol voor medicijnverstrekking en medisch handelen

Protocol voor medicijnverstrekking en medisch handelen Protocol voor medicijnverstrekking en medisch handelen Protocol voor medicijnverstrekking en medisch handelen M.M. Oosterbaan Oktober 2013 1 Inhoudsopgave: 0. Inleiding over medicijnverstrekking en medisch handelen 1. Het kind wordt ziek op school 2. Het verstrekken

Nadere informatie

Longgeneeskunde. Pneumonie. www.catharinaziekenhuis.nl

Longgeneeskunde. Pneumonie. www.catharinaziekenhuis.nl Longgeneeskunde Pneumonie www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud De opnamedag... 4 Opname via de Spoedeisende Hulp... 4 Opname via de polikliniek... 4 Op de verpleegafdeling... 4 Wat gebeurt elke ochtend...

Nadere informatie

Ondersteunende zorg voor mensen met kanker

Ondersteunende zorg voor mensen met kanker Ondersteunende zorg voor mensen met kanker Máxima Oncologisch Centrum (MOC) Inleiding Als u van uw behandelend arts te horen krijgt dat u kanker heeft, krijgen u en uw naasten veel informatie en emoties

Nadere informatie

RESPIRATOIR SYNCYTIEEL VIRUS BIJ KINDEREN

RESPIRATOIR SYNCYTIEEL VIRUS BIJ KINDEREN RESPIRATOIR SYNCYTIEEL VIRUS BIJ KINDEREN 17241 Wat is het RS virus? Respiratoir Syncytieel Virus, kortweg RS virus genoemd, is een virus dat infecties veroorzaakt aan de luchtwegen (neus, oren, keel,

Nadere informatie

RSV Risicogroep Oorzaak Symptomen van RSV

RSV Risicogroep Oorzaak Symptomen van RSV RS virus Uw kind is opgenomen op de kinderafdeling van het VUmc in verband met een infectie van RSV. Opname in het ziekenhuis vindt plaats bij ernstige benauwdheid en als zich voedingsproblemen voordoen.

Nadere informatie

Toetsprotocol. leerjaar 1, 2 en 3H/V

Toetsprotocol. leerjaar 1, 2 en 3H/V Toetsprotocol leerjaar 1, 2 en 3H/V Inleiding In voorliggend toetsprotocol zijn de rechten en plichten van zowel leerling als docent vastgelegd met betrekking tot voorbereiding, afname en beoordeling van

Nadere informatie

Sportief bewegen met een depressie. Depressie

Sportief bewegen met een depressie. Depressie Sportief bewegen met een depressie Depressie Sportief bewegen met een depressie...................................... Bewegen: gezond en nog leuk ook! Regelmatig bewegen heeft een positieve invloed op

Nadere informatie

Uw kans op een kind met cystic fibrosis (taaislijmziekte) of sikkelcelziekte en thalassemie (erfelijke bloedarmoede)

Uw kans op een kind met cystic fibrosis (taaislijmziekte) of sikkelcelziekte en thalassemie (erfelijke bloedarmoede) Uw kans op een kind met cystic fibrosis (taaislijmziekte) of sikkelcelziekte en thalassemie (erfelijke bloedarmoede) Deze folder is bedoeld voor mensen die samen met hun partner een kind willen krijgen

Nadere informatie

Adalimumab (Humira) bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Maag-Darm-Levercentrum. Beter voor elkaar

Adalimumab (Humira) bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Maag-Darm-Levercentrum. Beter voor elkaar Adalimumab (Humira) bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Maag-Darm-Levercentrum Beter voor elkaar 2 Inleiding Uw behandelend arts heeft met u gesproken over het gebruik van Adalimumab (Humira).

Nadere informatie

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag?

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Publieksversie Ga zo veel mogelijk door met uw normale dagelijkse activiteiten. Dat geeft u het gevoel dat u de baas bent over de situatie. Dit is ook

Nadere informatie

Vermoeidheid bij MPD

Vermoeidheid bij MPD Vermoeidheid bij MPD Landelijke contactmiddag MPD Stichting, 10-10-2009 -van Wijlen Psycho-oncologisch therapeut Centrum Amarant Toon Hermans Huis Amersfoort Welke verschijnselen? Gevoelens van totale

Nadere informatie

Isolatiemaatregelen. Infectiepreventie

Isolatiemaatregelen. Infectiepreventie Isolatiemaatregelen Infectiepreventie Inleiding Ieder mens draagt miljarden bacteriën met zich mee. Bacteriën worden ook wel micro-organismen genoemd omdat zij niet met het blote oog te zien zijn maar

Nadere informatie

Protocol. Medicijnverstrekking en medische handelingen op SKOFV- scholen

Protocol. Medicijnverstrekking en medische handelingen op SKOFV- scholen Protocol Medicijnverstrekking en medische handelingen op SKOFV- scholen Februari 2011 0 Inhoudsopgave Inleiding Het kind wordt ziek op school Het verstrekken van medicijnen op verzoek Medische handelingen

Nadere informatie

Vermoeidheid bij kanker

Vermoeidheid bij kanker Vermoeidheid bij kanker Vermoeidheid bij kanker Vermoeidheid bij kanker is een veel voorkomend probleem. Het heeft met veel verschillende dingen te maken. Door chemotherapie en radiotherapie neemt het

Nadere informatie

In te vullen door de onderzoeker:

In te vullen door de onderzoeker: In te vullen door de onderzoeker: Code : Datum: Studie, het effect van podoposturale therapie zolen op chronische lage rugpijn, al dan niet gepaard gaande met een uitstralende irritatie naar de gluteaalregio

Nadere informatie

plagen Pest protocol obs Jules Verne 2012 Inleiding.

plagen Pest protocol obs Jules Verne 2012 Inleiding. Pest protocol obs Jules Verne 2012 Inleiding. Onze school is een Vreedzame school. Dit houdt in dat in alle groepen heldere afspraken zijn gemaakt over hoe we met elkaar om gaan. Ook worden kinderen d.m.v.

Nadere informatie

Acute verwardheid / Delier

Acute verwardheid / Delier Acute verwardheid / Delier In deze folder vindt u informatie over acute verwardheid / delier. Daarnaast staat beschreven wat u voor uw naaste kan doen. Waar "hij" staat, kunt u uiteraard ook "zij" lezen.

Nadere informatie

Alles over RSV (Respiratoir Syncytieel Virus)

Alles over RSV (Respiratoir Syncytieel Virus) Alles over RSV (Respiratoir Syncytieel Virus) Wat is RSV RSV staat voor Respiratoir Syncytieel Virus, de meest voorkomende oorzaak van ernstige luchtweginfecties bij baby s en kinderen onder de vier jaar.

Nadere informatie

2013-2017. Huiswerkbeleid

2013-2017. Huiswerkbeleid 01-017 Huiswerkbeleid Inhoudsopgave Beschrijving doelgroep Visie op onderwijs Basisvisie Leerinhouden/Activiteiten De voor- en nadelen van het geven van huiswerk Voordelen Nadelen Richtlijnen voor het

Nadere informatie

Astma / COPD-dienst Geldrop

Astma / COPD-dienst Geldrop Astma / COPD-dienst Geldrop Wat is astma en COPD Astma is een ontsteking aan de luchtwegen. De luchtwegen reageren overgevoelig op (allergische of niet-allergische) prikkels door het samentrekken van luchtwegspiertjes,

Nadere informatie

afdeling Intensive Care (IC) algemene informatie

afdeling Intensive Care (IC) algemene informatie patiënteninformatie afdeling Intensive Care (IC) algemene informatie U of uw naaste is opgenomen op de afdeling Intensive Care (IC). Wat kunt op deze afdeling verwachten? Wie werken er op deze afdeling?

Nadere informatie

Trainingsprogramma COPD

Trainingsprogramma COPD Trainingsprogramma COPD Informatie voor patiënten F0947-3064 januari 2011 Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl MCH Antoniushove, Burgemeester Banninglaan 1 Postbus 411, 2260 AK Leidschendam 070

Nadere informatie

FYSIOTHERAPIE OP DE LONGAFDELING BIJ EEN EXACERBATIE COPD

FYSIOTHERAPIE OP DE LONGAFDELING BIJ EEN EXACERBATIE COPD FYSIOTHERAPIE OP DE LONGAFDELING BIJ EEN EXACERBATIE COPD Wat is COPD? COPD is een ongeneeslijke chronische aandoening aan de luchtwegen (Chronic Obstructive Pulmonary Diseases). Deze longaandoening kan

Nadere informatie

EEN LEERLING MET LEUKEMIE IN DE KLAS SUCCESVOLLE TERUGKEER IN DE KLAS

EEN LEERLING MET LEUKEMIE IN DE KLAS SUCCESVOLLE TERUGKEER IN DE KLAS EEN LEERLING MET LEUKEMIE IN DE KLAS SUCCESVOLLE TERUGKEER IN DE KLAS Praktisch Handboek voor de Leerkracht Handboek wordt geactualiseerd (okt 2014) Educatieve Voorziening UMC Utrecht 2007 VOORWOORD Sinds

Nadere informatie

PROTOCOL ABSENTIE EN VERZUIM

PROTOCOL ABSENTIE EN VERZUIM Noordpolderkade 167 2516 JE Den Haag Telefoon: (070) 3350628 Fax: (070) 3352470 School voor Praktijkonderwijs info@esloocollege.nl www.esloocollege.nl PROTOCOL ABSENTIE EN VERZUIM INHOUD: 1. WAT DOET DE

Nadere informatie

Kinderen en vrijwillige terugkeer Tips voor ouders die vrijwillig terugkeren met minderjarige kinderen

Kinderen en vrijwillige terugkeer Tips voor ouders die vrijwillig terugkeren met minderjarige kinderen Kinderen en vrijwillige terugkeer Tips voor ouders die vrijwillig terugkeren met minderjarige kinderen Deze brochure kan ook ondersteunend zijn voor iedereen die met het gezin in contact komt: maatschappelijk

Nadere informatie

Medicatie bij de ziekte van Crohn of colitis ulcerosa Prednison (corticosteroïden)

Medicatie bij de ziekte van Crohn of colitis ulcerosa Prednison (corticosteroïden) Medicatie bij de ziekte van Crohn of colitis ulcerosa Prednison (corticosteroïden) Maag-, Darm- en Leverziekten IJsselland Ziekenhuis Uw MDL-arts (maag-, darm- en leverarts) heeft u Prednison voorgeschreven

Nadere informatie

Sportief bewegen met reumatoïde artritis. Reumatoïde artritis

Sportief bewegen met reumatoïde artritis. Reumatoïde artritis Sportief bewegen met reumatoïde artritis Reumatoïde artritis Sportief bewegen met reumatoïde artritis...................................... Bewegen: gezond en nog leuk ook! Regelmatig bewegen heeft een

Nadere informatie

Patiënteninformatie (CPE)

Patiënteninformatie (CPE) Patiënteninformatie Carbapenemaseproducerende enterobacteriën (CPE) Inhoud Inhoud... 2 Inleiding... 3 Informatie over CPE... 3 Wat zijn enterobacteriën?... 3 Wat zijn Carbapenemase-Producerende Enterobacteriën

Nadere informatie

Kinderdagverblijf Ziza Zebra

Kinderdagverblijf Ziza Zebra Protocol Zieke kinderen en medicijngebruik Kinderdagverblijf Ziza Zebra Versie Januari 2015 Inleiding Een ouder kiest onder andere voor een kinderdagverblijf omdat de opvang voor het kind gegarandeerd

Nadere informatie

Prednison of Prednisolon

Prednison of Prednisolon Prednison of Prednisolon Prednison of Prednisolon Uw maag, darm- en leverarts heeft in overleg met u besloten u te gaan behandelen met Prednison. Dit geneesmiddel dient ter behandeling van de ziekte van

Nadere informatie

Het nazorgtraject. Borstcentrum Máxima locatie Eindhoven

Het nazorgtraject. Borstcentrum Máxima locatie Eindhoven Het nazorgtraject Borstcentrum Máxima locatie Eindhoven In de afgelopen periode bent u behandeld voor borstkanker. Nu uw behandeltraject is afgesloten begint het nazorgtraject. Hieronder vindt u informatie

Nadere informatie

COPD. Uw opname van dag tot dag. Uw Opname

COPD. Uw opname van dag tot dag. Uw Opname COPD Uw opname van dag tot dag U bent via de Spoedeisende Hulp of via de polikliniek Longziekten opgenomen in het ziekenhuis in verband met hevige benauwdheidsklachten. De toename van benauwdheidsklachten

Nadere informatie

Cardiologie Na een dotterbehandeling

Cardiologie Na een dotterbehandeling Cardiologie Na een dotterbehandeling Inleiding U heeft een dotterbehandeling (P.T.C.A. = Percutane Transluminale Coronaire Angioplastiek) ondergaan. Er kunnen thuis nog vragen ontstaan en mogelijk kunnen

Nadere informatie